athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha
smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidāne jñātahetvādipañcakasya cikitsopayogitayā
doṣabheṣajādiviśeṣajñānamapekṣitaṃ bhavati, ato
vakṣyamāṇadoṣabheṣajādiviśeṣajñāpakaṃ vimānasthānaṃ brūte| tatrāpi ca
doṣabheṣajayoḥ prādhānyāttadviśeṣajñāpakaṃ rasavimānaṃ prathamaṃ brūte| imaṃ
ca sthānasambandhaṃ svayameva darśayiṣyati| viśeṣeṇa mīyate jñāyate
doṣabheṣajādyaneneti vimānaṃ, doṣabheṣajādīnāṃ prabhāvādiviśeṣa ityarthaḥ;
evambhūtaṃ vimānamabhidheyatayā yatra tiṣṭhati tadvimānasthānam|
rasavimānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo rasavimānam||1-2||
iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṅkhyāprādhānyavidhivikalpa
balakālaviśeṣānanupraviśyānantaraṃ
1
doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ
2
mānamavahitamanasā yathāvajjñeyaṃ bhavati bhiṣajā, doṣādimānajñānāyattatvāt
3
kriyāyāḥ| na hyamānajño doṣādīnāṃ
4
bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati| tasmāddoṣādimānajñānārthaṃ
5
vimānasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||
iha khalvityādinā sthānasambandhamāha| iha
samprāptibhedasaṅkhyāprādhānyādigrahaṇenaiva samprāptimupadiśan
saṅkhyādibhedena sarvaiva samprāptiḥ kathitā
6
bhavatīti darśayati| nimittādīnāṃ tu na tādṛśo bhedo'lpagranthavaktavyo'sti,
yena bhedena te'pīha kathyeran, ataste sāmānyenaivoktāḥ| anupraviśyeti buddhvā
7| doṣādayaḥ sūtrasthāna eva prapañcitāḥ| mānamiti prabhāvādiviśeṣaḥ|
etajjñāne hetumāha- doṣādītyādi| kriyāyā iti cikitsāyāḥ||3||
tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ| rasāstāvat ṣaṭ-
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti,
mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante||4||
adhyāyārthaṃ vaktuṃ pratijānīte- tatrādāvityādi| yadyapi ca doṣabheṣajetyādau
doṣāpekṣatvādbheṣajasya doṣa ādau kṛtaḥ, tathā'pīha
rasadravyarūpabheṣajasyāpekṣitarogapraśamakartṛtvena tathā doṣasyāpi ca
rasadravyayoreva kāraṇatvena bheṣajaśabdasūcite rasadravye evāgre kṛte,
paścāttu doṣagrahaṇagṛhītau doṣavikārau| prakṛṣṭo bhāvaḥ prabhāvaḥ
śaktirityarthaḥ; sa cehācintyaścintyaśca grāhyaḥ| yena, ‘tatra
khalvanekaraseṣu’ ityādinā dravyavikārayoḥ prabhāvaṃ rasadvārā doṣadvārā ca
cintyamapi vakṣyati| yāpayantīti sāmyenāvasthāpayanti| mithyāśabda
ihāyogātiyogamithyāyogeṣu vartate||4||
doṣāḥ punastrayo vātapittaśleṣmāṇaḥ| te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā
8
bhavanti, vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatāpayanti||5||
doṣā iti śārīradoṣāḥ| punaḥśabdo mānasadoṣaṃ vyāvartayati||5||
tatra doṣamekaikaṃ trayastrayo rasā janayanti, trayastrayaścopaśamayanti|
tadyathā- kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayanti, madhurāmlalavaṇāstvenaṃ śamayanti;
kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ janayanti, madhuratiktakaṣāyāstvenacchmayanti;
madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṃ janayanti, kaṭutiktakaṣāyāstvenaṃ śamayanti||6||
rasānāmasaṃsṛṣṭānāṃ karmāha- tatretyādi| anena ca rasakarmopadeśena doṣāṇāmapi
tattadrasotpādyatvaṃ tathā tattadrasopaśamanīyatvamuktaṃ bhavati|
kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayantīti asati paripanthinīti jñeyaṃ,
tenārkāguruguḍūcyādīnāṃ tiktānāmapi vātājanakatve na doṣaḥ| tatra
hyuṣṇavīryatā paripanthinī vidyate, tena na te vātaṃ
janayantītyādyanusaraṇīyam| enamiti padena yaśca
9
kaṭvādijo vāyustameva madhurādayaḥ sarvātmavaiparītyādviśeṣeṇa śamayantīti
darśayati; jāgaraṇādije hi vāyau jāgaraṇādiviparītāḥ svapnādaya eva viśeṣeṇa
pathyāḥ| evaṃ pittaśleṣmaṇorapi enadenaṃśabdayostātparyaṃ darśayati||6||
rasadoṣasannipāte tu ye rasā yairdoṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā
bhavanti te tānabhivardhayanti, viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā
śamayantyabhyasyamānā iti| etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvamupadiśyate rasānāṃ
paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ, tritvaṃ ca doṣāṇām||7||
atha kayā yuktyā rasā doṣāñjanayanti śamayanti cetyāha rasadoṣetyādi|
sannipāte iti antaḥśarīramelake| tuśabdo viśeṣe, tena viparītaguṇā eva
viśeṣeṇa viparītaguṇabhūyiṣṭhāpekṣayā śamayantīti darśayati| rasānāṃ tu yathā
upacārādguṇā
10
bhavanti tadabhihitaṃ “guṇāguṇāśrayā noktāḥ” (sū.a.26) ityādinā sūtre|
abhyasyamānā iti na sakṛdupayujyamānāḥ| atha kasmādrasadoṣasaṃsargabhūyastvaṃ
parityajya rasaṣaṭtvaṃ doṣatritvaṃ cocyate? ityāha- ityetadityādi| vyavastheti
rasadoṣasaṃsargaprapañcasaṅkṣepaḥ
11| paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmiti padaṃ doṣāṇāmityanenāpi yojyam||7||
saṃsargavikalpavistaro hyeṣāmaparisaṅkhyeyo bhavati,
vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāt||8||
rasadoṣasaṃsargaprapañcānabhidhāne hetumāha- saṃsargetyādi| yasmāt
saṃsargabhedavistaro'parisaṅkhyeyastasmāt ṣaṭtvaṃ tritvaṃ cocyate|
vikalpabhedāparisaṅkhyeyatvāditi saṃsargavikalpasya bhedo vijātīyaprakāraḥ,
tasyāparisaṅkhyeyatvāt| etena, yathā rasānāmavāntaravyaktibhede'pi
madhuratvādisāmānyayogānmadhurādivyapadeśena ṣaṭtvamucyate; tathā
madhurāmlamadhuralavaṇādisaṃsargāṇāmapi satyapyavāntarabhede
sāmānyenopasaṅgrahaṃ kṛtvā triṣaṣṭitvasaṅkhyāniyamo bhaviṣyatīti nirasyate,
yato madhurāmlādisaṃsarge'pi vijātīyo madhurataramadhuratamādibhedakṛto
bhedo'parisaṅkhyeyo bhavati| vacanaṃ hi- “rasāstaratamābhyāṃ tāṃ
saṅkhyāmatipatanti hi” (sū.a.26) iti||8||
tatra khalvanekaraseṣu
12
dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvamekaikaśyenābhisamīkṣya
tato dravyavikārayoḥ prabhāvatattvaṃ vyavasyet||9||
atha kathaṃ tarhi saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prabhāvo jñeya ityāha- tatra
khalvityādi| tatra cānekarasadravyasyānekadoṣavikārasya ca
pratyekarasadoṣaprabhāvamelakena prabhāvaṃ kathayan
rasasaṃsargadoṣasaṃsargayorapi tādṛśameva prabhāvaṃ kathayati, yato
rasadoṣasaṃsargaprabhāvāvatra
dravyavikārāśrayitvādrasadoṣayordravyavikāraprabhāvatvenocyete
13| anena nyāyena sākṣādanukto'pi ekarasadravyaikadoṣavikārayorapi
prabhāvo'saṃsṛṣṭarasadoṣaprabhāvakathanādukta eva jñeyaḥ|
ekaikaśyenābhisamīkṣyeti pratyekamuktarasādiprabhāveṇānekarasaṃ
dravyamanekadoṣaṃ ca vikāraṃ samuditaprabhāvamabhisamīkṣya||9||
na tvevaṃ khalu sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ
paraspareṇa copahatānāmanyaiśca
14
vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānenaiva
samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṃ śakyam||10||
ayaṃ ca rasadoṣaprabhāvadvārā dravyavikāraprabhāvaniścayo na sarvatra dravye
vikāre cetyāha- na tvevaṃ khalu sarvatreti| atraiva hetumāha-
nahītyādinā'dhyavasātuṃ śakyamityantena| vikṛtiviṣamasamavetānāmiti
vikṛtisamavetānāṃ tathā viṣamasamavetānāṃ ceti vikṛtiviṣamasamavetānām|
samavetānāmiti militānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca| tatra rasasya vikṛtisamavāyo
yathā- madhure taṇḍulīyake; madhuro hi prakṛtyā snehavṛṣyatvādikaraḥ,
taṇḍulīyake tu vikṛtisamavetatvena tanna karoti| viṣamasamavetāstu tile
kaṣāyakaṭutiktamadhurāḥ; yadi hīme rasāḥ samayā mātrayā samavetāḥ
syustatastilo'pi pittaśleṣmaharastridoṣaharo vā syāt, pittakaphakarastvayaṃ;
tenātra rasānāṃ kvacit kartṛtvamakartṛtvaṃ ca kvaciditi vaiṣamyamunnīyate|
nānātmakānāmityādihetutrayaṃ tu vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyayorevopalambhakam
15| tena, nānātmakatvādibhirvikṛtisamavāyaviṣamasamavāyau bhavataḥ|
nānātmakānāmiti nānārūpahetujanitānāṃ
16; tena hetubhedabalādeva rasadoṣayorvikṛto viṣamo vā melako bhavatītyarthaḥ|
kiṃvā, nānātmakānāmiti nānāpramāṇānām| evaṃ ca nānāpramāṇatvaṃ viṣamasamavāye
hetuḥ| paraspareṇa copahatānāmiti anyonyamupaghātitaguṇānām|
parasparaguṇopaghātastu yadyapi doṣāṇāṃ prāyo nāstyeva, tathā'pyadṛṣṭavaśāt
kvacidbhavatīti jñeyaṃ; rasānāṃ tu prabalenānyopaghāto bhavatyeva| anyaiśca
vikalpanairiti anyaiśca bhedakaiḥ, tatra rasasya bhedakāḥ svarasakalkādayaḥ;
ekasyaiva hi dravyasya kalpanāviśeṣeṇa guṇāntarāṇi bhavanti| doṣasya tu
dūṣyāntarāṇyeva
17
guṇāntarayogādbhedakāni bhavanti| yaduktaṃ- “sa eva kupito doṣaḥ
samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn” (sū.a.18)
iti| asmin vyākhyāne rasānāṃ doṣāṇāṃ ca ya utkarṣāpakarṣakṛto viṣamasamavāyaḥ
pṛthagucyate, sa na yujyate; yato viṣamasamavāye'pyutkṛṣṭasya rasasya tathā
doṣasya cotkṛṣṭā guṇā apakṛṣṭasya cāpakṛṣṭā guṇā bhavantīti
kṛtvā'vayavaprabhāvānanumānenaiva samudāyaprabhāvānumānaṃ śakyam| athocyeta-
viṣamamelake rasasya doṣasya ca na ta eva guṇā utkṛṣṭā apakṛṣṭā vā bhavanti
kintu guṇāntarameva bhavati, hanta tarhi vikṛta evāyaṃ samavāyo
visadṛśakāryakāraṇatvāt| tadevaṃ dūṣaṇadarśanādanyathā vyākhyāyate- yat-
dvividho melako bhavati rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prakṛtyanuguṇaḥ,
prakṛtyananuguṇaśca; tatra yo militānāṃ prākṛtaguṇānupamardena melako bhavati,
sa prakṛtisamasamavāyaśabdenocyate; yastu prākṛtaguṇopamardena bhavati, sa
vikṛtiviṣamasamavāyo'bhidhīyate; vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ
samavāyo vikṛtiviṣamasamavāya ityarthaḥ| atraiva vikṛtiviṣamasamavāye
nānātmakatvādihetutrayaṃ yathāvivṛtameva yojanīyam| ye tu
vikṛtiviṣamasamavāyau pṛthageva kurvanti, viṣamasamavāyasya
vaiṣamyatāratamyenātibahuprapañcitatvād viṣamāvayavaguṇānumānaṃ duḥśakamiti
kṛtvā, tadapi dravyavikāraprabhāveṇaiva vyapadiśanti||10||
tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevamevopalabhya tato
dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet||11||
atha kathaṃ tarhi vikṛtiviṣamasamavāyaprabhāvajñānamityāha- tathāyukte
hītyādi| tathāyukte samudaya iti vikṛtiviṣamasamavāye|
samudayaprabhāvatattvamiti melakaprabhāvatattvam| samadhṛte hi madhusarpiṣi
sūryāvartākhye vā doṣasamudaye na saṃyujyamānamadhughṛtaguṇakramāgataṃ
mārakatvaṃ, na ca vātādidoṣaprabhāvagataṃ sūryavṛddhyā vardhiṣṇutvaṃ
sūryāvartasya, kiṃ tu saṃyogamahimakṛtamevetyarthaḥ| yacca gatidvayaṃ
18
doṣarasamelakasya, tena prakṛtisamasamavāyarūpaṃ sannipātaṃ jvaranidāne
doṣaliṅgamelakenaivoktavān| yaduktaṃ-
“pṛthaguktalakṣaṇasaṃsargāddvāndvikamanyatamaṃ sānnipātikaṃ vā jvaraṃ vidyāt”
(ni.a.1) iti| yastu vikṛtiviṣamasamavetastridoṣakṛto jvarastasya cikitsite-
“kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ” (ci.a.3) ityādinā lakṣaṇamuktam| na hi
śyāvaraktakoṭhotpattyādi tatroktaṃ vātādijvare kvacidasti| evaṃ rase'pi
yatrāmrāte madhuratvaṃ prakṛtisamasamavetaṃ, tatrāmrātaṃ
madhurametanmātramevoktaṃ; tena, madhurasāmānyaguṇāgataṃ tasya
vātapittaharatvamapi labhyata eva| yatra vārtāke kaṭutiktatvena vātakaratvaṃ
prāptamapi ca vikṛtiviṣamasamavāyāttanna bhavati, tatrācāryeṇa “vārtākaṃ
vātaghnaṃ” (sū.a.27) ityuktameva| evamityādi tattadudāharaṇaṃ
śāstraprasṛtamanusaraṇīyam| yattu prakṛtisamasamavāyakṛtarasadoṣaguṇadvārā
19
prāptamapi dravyaguṇaṃ vikāralakṣaṇaṃ ca brūte, tat prakarṣārthaṃ spaṣṭārthaṃ
ceti jñeyam||11||
tasmādrasaprabhāvataśca dravyaprabhāvataśca doṣaprabhāvataśca
vikāraprabhāvataśca tattvamupadekṣyāmaḥ||12||
upasaṃharati- tasmādityādi| tattvamiti rasādiprabhāvatattvam| yattu pūrvaṃ
“tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvānupadekṣyāmaḥ” ityanena
rasādiprabhāvavyākhyānapratijñānaṃ kṛtaṃ, tattu rasaprabhāvānumānenaiva
dravyaprabhāvakathanāt, tathā doṣaprabhāveṇa ca
vikāraprabhāvakathanāccaritārthaṃ syāt| iha tu vikṛtiviṣamasamavāyātmake
dravye vikāre vā rasadoṣaprabhāvānumānena na dravyavikāraprabhāvānumānamastīti
kṛtvā pṛthak pṛthagrasādiprabhāvatattvābhidhānapratijñānamiti na paunaruktyam|
iha dravyāṇāṃ vīryaprabhāva-vipākaprabhāvau ca dravyaprabhāve rasaprabhāve
vā'ntarbhāvanīyau| tatra yau rasānuguṇau vīryavipākaprabhāvau, tau rase; yau
tu rasakramoktavīryavipākaviparītau vīryavipākau, tau dravyaprabhāve
boddhavyau| upadekṣyāma iti nikhilena tantreṇa rasādiprabhāvatattvaṃ
pṛthagupadekṣyāma ityarthaḥ; rasādiprabhāvaḥ prapañcena nikhile tantra eva
vaktavyaḥ||12||
tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati| dravyaprabhāvaṃ punarupadekṣyāmaḥ|
tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni
20
dravyāṇi bhavanti||13||
saṅkṣepābhidhānametadeveti darśayannāha- tatraiṣa ityādi| eṣa iti ‘rasāḥ ṣaḍ’
ityādinā ‘tattvamupadekṣyāmaḥ’ ityantena granthenokta ityarthaḥ| upadiṣṭo
bhavatīti saṅkṣepeṇa kathito bhavati| anye tu ‘tatraiṣa rasaprabhāva uddiṣṭo
bhavati’ iti paṭhanti| asmin pakṣe dravyadoṣavikāraprabhāvo'pi yo'tra uddiṣṭaḥ
so'pi rasadvārā, tena rasasyaiva
prapañcābhihitatvāttasyaivābhidhānamupasaṃharati na dravyādīnāmiti jñeyam|
dravyaprabhāvamityādau punariti sāmānyena dravyaprabhāvakathanāt punaḥ
śṛṅgagrāhikayā tailādidravyaprabhāvaṃ kathayiṣyāma ityarthaḥ|
praśamanārthānīti praśamanaprayojanāni||13||
tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravopapannatvādvātaṃ jayati
21
satatamabhyasyamānaṃ; vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo
bhavati, viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate, tasmāttailaṃ vātaṃ
jayati satatamabhyasyamānam| sarpiḥ khalvevameva pittaṃ jayati,
mādhuryācchaityānmandatvācca
22; pittaṃ hyamadhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca| madhu ca śleṣmāṇaṃ jayati,
raukṣyāttaikṣṇyāt kaṣāyatvācca; śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca
23| yaccānyadapi kiñciddravyamevaṃ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṃ
syāttaccaitāñjayatyabhyasyamānam||14||
satatamabhyasyamānamiti avicchedenopayujyamānam| viruddhaguṇa iti
tailaguṇebhyo viparītaguṇaḥ| viruddhaguṇasannipāte iti viruddhaguṇayormelake|
nanu viruddhaguṇayormadhye bhūyasā'lpaṃ jīyate, tat kathaṃ tailaṃ vātaṃ
jayati? na hyasya vātaṃ prati bhūyastvaṃ yuktamityāha-
satatamabhyasyamānamiti| satatopayogena hi tailaṃ vātādadhikaṃ bhavati, tena
vātaṃ jayatītyarthaḥ| sarpiḥ khalvevameveti sarpirapi
satatamabhyasyamānamityarthaḥ| amadhuramiti raukṣyalāghavāvṛṣyatvādinā
madhuraviparītaṃ kaṭurasamityarthaḥ| iha ca prabhāvaśabdena sāmānyena
dravyaśaktirucyate, nācintyaśaktiḥ; tena tailādīnāṃ snehauṣṇyādiguṇādapi
vātādiśamanaṃ dravyaprabhāvādeva bhavati| sarpiṣi ca yadyapi madhuro rasaḥ
pittapraśame vyāpriyate, tathā'pi mādhuryaśaityamandatvaiḥ pittaśamanaṃ
sarpiḥkāryameva, tena dravyaprabhāva eva vācyaḥ
24| yadā tu rasadvārā kāryaṃ dravyasya cintyate, tadā rasaprabhāva iti
vyapadeśo bhavati| evaṃ kaṣāyānurase madhuni ca samādhānaṃ vācyam| anye tu
bruvate- yat- tailādīnāṃ vātādiśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo'yamucyate;
tatra ca tailavātaśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo'yamucyate; tatra ca
tailavātayorviruddhaguṇayormelake tailameva vātaṃ jayati, na tu vātastailamiti
tailasyācintyaprabhāvaḥ; evaṃ sarpirmadhunorapi pittaśleṣmaharaṇe
prabhāvājjñeye| etaccānye necchanti, yatastailādīnāṃ satatamabhyasyamānamiti
padenādhikyameva vātādijayakāraṇamuktaṃ; tathā yaccānyadapi
kiñciddravyamityādigranthena dravyācintyaprabhāvaṃ parityajya sāmānyena
guṇavaiparītyamevābhyāsādvātādijayaheturucyate||14||
atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ; tadyathā-
pippalī, kṣāraḥ, lavaṇamiti||15||
abhyasyadravyaṃ prabhāvodāharaṇārthamabhidhāyānabhyasyānāha- athetyādi|
adhikamanyebhya iti vacanādanyadapi citrakabhallātakādyevañjātīyaṃ
nātyupayoktavyaṃ, pippalyādidravyaṃ tvanyebhyo'pyadhikamatyupayoge
varjanīyamiti darśayati||15||
pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyonātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ
prakledinyo bheṣajābhimatāścatāḥ
25
sadyaḥ; śubhāśubhakāriṇyo bhavanti; āpātabhadrāḥ, prayogasamasādguṇyāt;
doṣasañcayānubandhāḥ;- satatamupayujyamānā hi
guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyāt pittaṃ, na ca
vātapraśamanāyopakalpante'lpasnehoṣṇabhāvāt; yogavāhinyastu khalu bhavanti;
tasmāt pippalīrnātyupayuñjīta||16||
‘kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ’ ityādi pippalīguṇakathanamanabhyāsaprayoge
doṣavaiparītyena doṣapraśamanopadarśanārthaṃ; tathā, atyabhyāse
‘guruprakleditvācchleṣmāṇamutkleśayanti’
ityādigranthavaktavyadoṣakaraṇayogyatopadarśanārthaṃ ca| bheṣajābhimatāśca
sadya iti cchedaḥ| sadya iti anabhyāse| śubhāśubhakāriṇyo bhavantīti sadyaḥ
śubhakāriṇyaḥ, atyabhyāsaprayoge tvaśubhakāriṇyaḥ| etadeva śubhāśubhakāritvaṃ
darśayati- āpātabhadrā ityādinā| prayogasamasādguṇyāditi samasya prayogasya
sadguṇatvāt, same'lpakāle alpamātre ca pippalyādiprayoge sadguṇā
bhavantītyarthaḥ| doṣasañcayānubandho'tyupayogo yāsāṃ tā doṣasañcayānubandhāḥ|
etadeva doṣasañcayānubandhatvaṃ vivṛṇoti- satatamityādi|
pippalīdharmakathanaprastāvādguṇāntaramāha- yogavāhinyastvityādi|
yogavāhitvena kaṭukānāmapi pippalīnāṃ vṛṣyaprayogeṣu yogaḥ, tathā
jvaragulmakuṣṭhaharādiprayogeṣu jvarādīn hanti pippalī| ayaṃ ca
pippalyatiyoganiṣedho'pavādaṃ
26
parityajya jñeyaḥ| tena, pippalīrasāyanaprayogastathā gulmādiṣu ca
pippalīvardhamānakaprayogo na virodhamāvahati| ukte hi viṣaye
yathoktavidhānena nirdoṣā eva pippalya iti ṛṣivacanādunnīyate| anye tu,
annasaṃskaraṇe
27
pippalyādīnāmatiprayogo niṣidhyate, na tu svātantrayeṇeti bruvate|
satatamupayujyamānā iti atimātratvena tathā satataprayogeṇa ceti jñeyam||16||
kṣāraḥ punarauṣṇyataikṣṇayalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati
28, sa pacanadahanabhedanārthamupayujyate; so'tiprayujyamānaḥ
keśākṣihṛdayapuṃstvopaghātakaraḥ sampadyate| ye hyenaṃ
grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate ta
āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti, tadyathā-
prācyāścīnāśca; tasmāt kṣāraṃ nātyupayuñjīta||17||
hṛdayāpakartina iti hṛdayaparikartanarūpavedanāyuktāḥ||17||
lavaṇaṃ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam, anatiguru, anatisnigdham, upakledi,
visraṃsanasamartham, annadravyarucikaram, āpātabhadraṃ prayogasamasādguṇyāt,
doṣasañcayānubandhaṃ, tadrocanapācanopakledanavisraṃsanārthamupayujyate|
tadatyarthamupayujyamānaṃ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṃ śarīrasya
bhavati| ye hyenadgrāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate, te bhūyiṣṭhaṃ
glāsnavaḥ śithilamāṃsaśoṇitā aparikleśasahāśca bhavanti| tadyathā-
bāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ; te hi payasā'pi saha lavaṇamaśnanti|
ye'pīha bhūmeratyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na
jāyante'lpatejaso vā bhavanti, lavaṇopahatatvāt| tasmāllavaṇaṃ nātyupayuñjīta|
ye hyatilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle
bhavanti||18||
glāniḥ māṃsāpacayo harṣakṣayo vā| na kevalaṃ lavaṇātiyogaśarīropaghātakaraḥ;
kintu bhūmerapyupaghātakara ityāha- ye'pīhetyādi| ūṣarā iti lavaṇapradhānāḥ|
lavaṇaṃ nātyupayuñjīteti nātimātraṃ lavaṇaṃ satatamupayuñjīta,
annadravyasaṃskārakaṃ tu stokamātramabhyāsenāpyupayojanīyameva|
bāhlīkādivyatirikte'pi deśe ye'tilavaṇamaśnanti teṣāmapi doṣānāha- ye hītyādi|
etena cānyatrāpi deśe'timātralavaṇasātmyānāṃ lavaṇātyupayogakṛta eva
śaithilyādidoṣa unnīyate, na deśasvabhāvakṛtaḥ||18||
tasmātteṣāṃ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṃ śreyaḥ| sātmyamapi hi
krameṇopanivartyamānamadoṣamalpadoṣaṃ vā bhavati||19||
teṣāmiti atikṣāralavaṇasātmyānām| tatsātmyata iti
atimātrakṣārādatimātralavaṇācca sātmyāt| krameṇeti
navegāndhāraṇīyoktasātmyaparityāgakrameṇa| iha ca
sātmyaśabdenaukasātmyamabhipretam| alpadoṣamadoṣaṃ veti
pakṣadvaye'tyarthasātmyamalpadoṣaṃ bhavati, anyattvadoṣamiti vyavasthā||19||
sātmyaṃ nāma tad yadātmanyupaśete; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ| tattrividhaṃ
pravarāvaramadhyavibhāgena; saptavidhaṃ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca|
tatra sarvarasaṃ pravaram, avaramekarasaṃ, madhyaṃ tu pravarāvaramadhyastham|
tatrāvaramadhyābhyāṃ sātmyābhyāṃ krameṇaiva pravaramupapādayet sātmyam|
sarvarasamapi ca sātmyamupapannaḥ
29
prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya
hitamevānurudhyeta||20||
sātmyaṃ nāmeti okasātmyaṃ nāmetyarthaḥ| (okāditi abhyāsāt
30|) upaśayārtha iti upaśayaśabdābhidheya ityarthaḥ| taditi okasātmyam|
trividhamiti pravarāvaramadhyabhedena| saptavidhantu ekaikarasena ṣaṭ,
saṃsṛṣṭarasopayogāccaikam, evaṃ saptavidham| saṃsṛṣṭaśabdena dvirasādayaḥ
ṣaḍrasaparyantā gṛhyante| pravarāvaramadhyasthamiti
dvirasādipañcarasaparyantam| avaramadhyamābhyāṃ lakṣitaḥ puruṣaḥ| pravaramiti
sarvarasam| sātmyamupapādayet abhyasedityarthaḥ| krameṇeti
yathoktābhyāsakrameṇa| upapāditasarvarasasātmyenāpi cāhāraḥ
praśastaprakṛtyādisampanna eva kartavya ityāha- sarvarasamityādi|
abhisamīkṣyeti hitāhitatvena vicārya| hitameveti padena yadeva prakṛtyādinā
hitaṃ tadevānurudhyeta sevetetyarthaḥ||20||
tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā-
prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni (bhavanti)||21||
āhārasya vidhiḥ prakāro vidhānaṃ vā ityāhāravidhiḥ, tasya viśeṣo
hitatvamahitatvaṃ ca, tasyāyatanāni hetūnītyāhāravidhiviśeṣāyatanāni|
āhāraprakārasya hitatvamahitatvaṃ ca prakṛtyādihetukamityarthaḥ| upayoktā
aṣṭamo yeṣāṃ tānyupayoktraṣṭamāni||21||
tatra prakṛtirucyate svabhāvo yaḥ, sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko
gurvādiguṇayogaḥ; tadyathā māṣamudgayoḥ, śūkaraiṇayośca (1)|22|
uktāni prakṛtyādīnā vibhajate- tatretyādinā| svābhāvika iti saṃskārādyakṛtaḥ|
māṣamudgayoriti prakṛtyā māṣe gurutvaṃ, mudge ca laghutvaṃ; śūkare gurutvaṃ,
eṇe ca laghutvam||22(1)||
karaṇaṃ punaḥ svābhāvikānāṃ dravyāṇāmabhisaṃskāraḥ| saṃskāro hi
guṇāntarādhānamucyate| te
guṇāstoyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ
31
kālaprakarṣabhājanādibhiścādhīyante (2)|22|
dravyāṇāmiti vaktavye svābhāvikānāmiti yat karoti, tenotpattikāle
janakabhūtaiḥ svaguṇāropaṇaṃ, saṃskārastūtpannasyaiva toyādinā
guṇāntarādhānamiti darśayati| tacca prākṛtaguṇopamardenaiva kriyate, yathā-
toyāgnisannikarṣaśaucaistaṇḍulasthaṃ gauravamupahatya lāghavamanne kriyate|
yaduktaṃ- “sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ” (sū.a.27)|
tathā raktaśālyāderlaghorapyagnisaṃyogādinā lāghavaṃ vardhate|
manthanādguṇādhānaṃ yathā “śothakṛddadhi śothaghnaṃ sasnehamapi manthanāt”
iti| deśena yathā “bhasmarāśeradhaḥ sthāpayet” (ci.a.1pā.1) ityādau| vāsanena
guṇādhānaṃ yathā- apāmutpalādivāsanena sugandhānukaraṇam| bhāvanayā ca
svarasādikṛtayā sthitasyaivāmalakāderguṇasyotkarṣo bhavati|
kālaprakarṣadyathā- “pakṣājjātarasaṃ pibet” (ci.a.15) ityādi| bhājanena yathā-
“traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayet” (ci.a.1,pā.3) ityādau| ādigrahaṇāt
peṣaṇābhimantraṇādi gṛhyate| nanu, saṃskārādheyena guṇena kathaṃ
svābhāvikaguṇanāśaḥ kriyate, yataḥ “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” ityuktaṃ; yadi hi
saṃskāreṇa svābhāvikagurutvaṃ pratikriyate, tadā “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” iti
kathaṃ? brūmaḥ- “svabhāvo niṣpratikriyaḥ” iti svabhāvo bhāvānāmutpattau
nānyathā kriyate| tena, jātipratibaddhaṃ māṣādīnāṃ gurutvaṃ na tajjātau
sphoṭayituṃ pāryate, saṃskāreṇa tu tadanyathākaraṇamanumatameva dṛṣṭatvāt|
kaścittu guṇo dravyāṇāṃ saṃskārādinā'pi nānyathā kriyate, yathā-
vahnerauṣṇyaṃ, vāyoścalatvaṃ, tailasya sneha ityādi| ete hi yāvaddravyabhāvina
eva guṇāḥ| gauravādayastu purāṇadhānyādiṣvapyapagamadarśanānna
yāvaddravyabhāvinaḥ| uktaṃ hi- “guṇo dravyavināśādvā vināśamupagacchati|
guṇāntaropadhānādvā” iti| yatra tu saṃskāreṇa vrīherlājalakṣaṇaṃ
dravyāntarameva janyate, tatra guṇāntarotpādaḥ suṣṭhveva
32||22(2)||
saṃyogaḥ punardvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ, sa viśeṣamārabhate,
yaṃ punarnaikaikaśo dravyāṇyārabhante; tadyathā- madhusarpiṣoḥ,
madhumatsyapayasāṃ ca saṃyogaḥ (3)|22|
saṃyogamāha- saṃyogastvityādi| sa viśeṣamārabhata iti
saṃyujyamānadravyaikadeśe'dṛṣṭaṃ kāryamārabhata ityarthaḥ| yaṃ naikaikaśa iti
yaṃ viśeṣaṃ pratyekamasaṃyujyamānāni dravyāṇi nārabhanta ityarthaḥ|
madhusarpiṣī hi pratyekamamārake milite tu mārake bhavataḥ,
kṣīramatsyādisaṃyogaśca kuṣṭhādikaro bhavati| saṃyogastviha
pradhānyenaivopalabhyamānadravyamelako vivakṣitaḥ
33, tena bhāvanādiṣvapi yadyapi saṃyogo'sti, tathā'pi tatra bhāvanādravyāṇāṃ
prādhānyenānupalabdherna saṃyogena grahaṇam||22(3)||
rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ| tatra
sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇamekapiṇḍena sarvagrahaḥ, parigrahaḥ punaḥ
pramāṇagrahaṇamekaikaśyenāhāradravyāṇām| sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ,
sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate (4)|22|
rāśiḥ pramāṇam| mātrāmātraphalaviniścayārthaṃ iti mātrāvadāhārasyauṣadhasya ca
yat phalaṃ śubham, amātrasya hīnasyātiriktasya vā yat phalamaśubham| yaduktaṃ-
“tasya jñānārthamucitapramāṇamanucitapramāṇaṃ ca rāśisañjñaṃ bhavati”|
sarvagrahaṃ vivṛṇoti- tatretyādi| sarvasyeti
miśrīkṛtasyānnamāṃsasūpāderekapiṇḍena mānam| parigrahaṃ vivṛṇoti- parigrahaḥ
punarityādi| ekaikaśyeneti annasya kuḍavaḥ, sūpasya palaṃ, māṃsasya
dvipalamityādyavayavamānapūrvakaṃ samudāyamānam| sarvagrahe
pratyavayavamānaniyamo nāsti; tena yena kenacidāhāreṇa pratyekamaniyatamānena
sampūrṇāhāramātrāniyamanaṃ sarvagrahaḥ| etadeva śabdavyutpattyā darśayati-
sarvasya hītyādi| sarvata iti pratyekāvayavata ityarthaḥ||22(4)||
deśaḥ punaḥ sthānaṃ; sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṃ cācaṣṭe (5)|22|
deśaṃ vibhajate- deśa ityādi| sthānagrahaṇenāhāradravyasya tathā bhoktuśca
sthānaṃ darśayati| ācaṣṭa iti
dravyasyotpattipracārādikṛtaguṇajñānaheturbhavati| tatrotpattyā- himavati
jātaṃ guṇavadbhavati
34, marau jātaṃ laghu bhavati, ityādi| pracāreṇa laghubhakṣyāṇāṃ prāṇināṃ tathā
dhanvapracāriṇāṃ bahukriyāṇāṃ ca lāghavaṃ, viparyaye ca gauravaṃ gṛhyate|
deśasātmyena ca deśaviparītaguṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate; yathā- ānūpe uṣṇarūkṣādi,
dhanvani ca śītasnigdhādi, okasātmyaṃ tu upayoktṛgrahaṇena gṛhītam||22(5)||
kālo hi nityagaścāvasthikaśca; tatrāvasthiko vikāramapekṣate, nityagastu
ṛtusātmyāpekṣaḥ (6)|22|
nityaga iti ahorātrādirūpaḥ| āvasthika iti rogitvabālyādyavasthāviśeṣita
ityarthaḥ| vikāramapekṣata iti bālyādikṛtaṃ tu śleṣmavikāraṃ jvarādikaṃ
cāhāraniyamārthamapekṣata ityarthaḥ| ṛtusātmyaṃ hi ṛtumapekṣata iti
ṛtusātmyāpekṣaḥ||22(6)||
upayogasaṃsthā tūpayoganiyamaḥ; sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ (7)|22|
evamāhāropayogaḥ kartavya evaṃ na kartavya ityupayoganiyamaḥ, sa
jīrṇalakṣaṇāpekṣa iti prādhānyenoktaḥ| teneha ‘ajalpannahasannātidrutaṃ
nātivilambitam’ ityādyupayoganiyamamapyapekṣata eva; ajīrṇabhojane tu
mahāṃstridoṣakopalakṣaṇo doṣo bhavatītyayamevodāhṛtaḥ||22(7)||
upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte, yadāyattamokasātmyam|
ityaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti||22||
yadāyattamokasātmyamiti bhoktṛpuruṣāpekṣaṃ hyabhyāsasātmyaṃ bhavati;
kasyaciddhi kiñcidevābhyāsāt pathyamapathyaṃ vā sātmyaṃ bhavati||22||
eṣāṃ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti; tān bubhutseta,
buddhvā ca hitepsureva syāt; naca mohāt pramādādvā
priyamahitamasukhodarkamupasevyamāhārajātamanyadvā kiñcit||23||
eṣāmityādau śubhaphalā viśeṣā aśubhaphalāśca parasparopakārakā bhavantīti
jñeyam| tatra prakṛtyā lāghavādiḥ śubhaphalaḥ, gurvādiścāśubhaphalaḥ|
karaṇādyādheyo'pi viśeṣaḥ śāstroktaḥ śubhaḥ, niṣiddhastvaśubhaḥ| deśāsātmyaṃ
ninditadeśabhavatvādi ca dravyasyāśubhaphalam| evaṃ kālāsātmyamaśubhaphalaṃ
cājīrṇabhojanādi, tathā okāsātmyaṃ cāśubhamaśubhaphalamiti jñeyaṃ; viparītaṃ
tu śubhaphalam| mohāditi ajñānāt, pramādāditi jñātvā'pi rāgādityarthaḥ|
priyamiti tadātvamātrapriyam| ahitamityasya vivaraṇam- asukhodarkamiti|-
asukhaṃ duḥkharūpam, udarka uttarakālīnaṃ phalaṃ, yasya sa tathā| anyadveti
bheṣajavihārādi||23||
tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṃ cāpi keṣāñcit kāle prakṛtyaiva
hitatamaṃ bhuñjānānāṃ bhavati- uṣṇaṃ, snigdhaṃ, mātrāvat, jīrṇe
vīryāviruddham, iṣṭe deśe, iṣṭasarvopakaraṇaṃ, nātidrutaṃ, nātivilambitam,
ajalpan, ahasan, tanmanā bhuñjīta, ātmānamabhisamīkṣya samyak||24||
tatretyādau idamiti vakṣyamāṇam| āhāravidhirvidhīyate yenoṣṇasnigdhādinā
vakṣyamāṇena tadāhāravidhividhānam| āturāṇāṃ ca keṣāñciditi padena
raktapittināṃ śītameva, kapharogiṇāṃ rūkṣameva
35
hitamityādiviparyayaṃ darśayati| keṣāñcidbhuñjānānāmidamāhāravidhividhānaṃ
hitatamaṃ bhavatīti yojanā| prakṛtyaiveti svabhāvenaiva hitatamaṃ
hitatamamityuktaṃ; tena yat prakṛtyā hitaṃ tat kadācideva kañcideva
puruṣamāsādyāhitaṃ bhavati, tacca kādācitkatvādanādṛtaṃ; tena prāyikatvādenaṃ
hitatamaṃ vakṣyāma iti bhāvaḥ| uṣṇamityādau samyagiti chedaḥ|| 24||
tasya sādguṇyamupadekṣyāmaḥ- uṣṇamaśnīyāt; uṣṇaṃ hi bhujyamānaṃ svadate,
bhuktaṃ cāgnimaudaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati,
śleṣmāṇaṃ ca parihrāsasayati
36; tasmāduṣṇamaśnīyāt (1)|25| snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi bhujyamānaṃ
svadate, bhuktaṃ cānudīrṇamagnimudīrayati
37, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, vātamanulomayati, śarīramupacinoti,
dṛḍhīkarotīndriyāṇi, balābhivṛddhimupajanayati, varṇaprasādaṃ
cābhinirvartayati; tasmāt snigdhamaśnīyāt (2)|25|
tasyeti uṣṇādiguṇayuktasyānnasya| sādguṇyamiti praśastaguṇayogitām|
parihrāsayatīti bhinnasaṅghātaṃ karoti||25(1-2)||
mātrāvadaśnīyāt; mātrāvaddhi bhuktaṃ vātapittakaphānapīḍayadāyureva
vivardhayati kevalaṃ, sukhaṃ gudamanuparyeti, na coṣmāṇamupahanti, avyathaṃ ca
paripākameti; tasmānmātrāvadaśnīyāt (3)|25|
mātrāvaditi praśaṃsāyāṃ matup; tena praśastamātramityarthaḥ| apīḍayaditi
anatimātratvena svasthānasthitaṃ sadvātādīn sthānāpīḍanādaprakopayat|
gudamanuparyetīti pariṇataṃ sadanurūpatayā niḥsaratītyarthaḥ| ūṣmāṇaṃ
vahnim||25(3)||
jīrṇe'śnīyāt; ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtamāhārajātaṃ pūrvasyāhārasya
rasamapariṇatamuttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān prakopayatyāśu, jīrṇe tu
bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṃ ca bubhukṣāyāṃ
vivṛteṣu ca srotasāṃ mukheṣu viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye
visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtamāhārajātaṃ
sarvaśarīradhātūnapradūṣayadāyurevābhivardhayati kevalaṃ; tasmājjīrṇe'śnīyāt
(4)|25|
pūrvasyeti dināntarakṛtasya| apariṇatamiti asamyagjātam| āhāraraseneti
āhārapariṇāmagatena madhurādinā; kiṃvā āhārajena rasena| svasthānastheṣu
doṣeṣvityādi jīrṇāhārasya lakṣaṇam||25(4)||
vīryāviruddhamaśnīyāt; aviruddhavīryamaśnan hi
viruddhavīryāhārajairvikārairnopasṛjyate; tasmādvīryāviruddhamaśnīyāt (5)|25|
viruddhavīryāhārajairiti
kuṣṭhāndhyavisarpādyairātreyabhadrakāpyīyoktaiḥ||25(5)||
iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt; iṣṭe hi deśe bhuñjāno
nāniṣṭadeśajairmanovighātakarairbhāvairmanovighātaṃ prāpnoti, tathaiveṣṭaiḥ
sarvopakaraṇaiḥ; tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt (6)|25|
manovighātakarairbhāvairiti trividhakukṣīye (vi.a.2) vakṣyamāṇaiḥ
kāmādibhiścittopatāpakaraiścittavikārairityarthaḥ| tatheṣṭaiśca
sarvopakaraṇairbhuñjāno manovighātaṃ na prāpnotīti yojanā;
aniṣṭabhojanādermanovighāto bhavati||25(6)||
nātidrutamaśnīyāt; atidrutaṃ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṃ
bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ ca, bhojyadoṣasādgaṇyopalabdhiśca na niyatā;
tasmānnātidrutamaśnīyāt (7)|25|
utsnehanam unmārgagamanam| avasadanam avasādaḥ| apratiṣṭhānaṃ hṛdayasthatvena
koṣṭhāpraveśaḥ| bhojyagatānāṃ doṣāṇāṃ keśādīnāṃ, sādguṇyasya ca svādutvādeḥ,
upalabdhirna niyatā bhavati kadācidupalabhyate kadācinneti| tatra
doṣānupalabdhyā sadoṣasyaiva bhakṣaṇaṃ, sādguṇyānupalabdhyā ca
prītyabhāvaḥ||25(7)||
nātivilambitamaśnīyāt; ativilambitaṃ hi bhuñjāno na tṛptimadhigacchati, bahu
bhuṅkte, śītībhavatyāhārajātaṃ, viṣamaṃ
38
ca pacyate; tasmānnātivilambitamaśnīyāt (8)|25|
viṣamaṃ ca pacyata iti cirakālabhojanenāgnisambandhasya vaiṣamyāditi
bhāvaḥ||25(8)||
ajalpannahasan tanmanā bhuñjīta; jalpato hasato'nyamanaso vā bhuñjānasya ta
eva hi doṣā bhavanti, ya evātidrutamaśnataḥ; tasmādajalpannahasaṃstanmanā
bhuñjīta (9)|25|
ya evātidrutamaśnato doṣā iti utsnehanādayaḥ||25(9)||
ātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyak; idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ
viditaṃ hyasyātmana ātmasātmyaṃ bhavati; tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta
samyagiti||25||
nopaśeta itītyatra itiśabdena sātmyāsātmyavidhānopadarśakena
vicāraphalamokasātmyasevanaṃ darśayati| ātmana iti padenātmanaivātmasātmyaṃ
pratipuruṣaṃ jñāyate, na śāstropadeśeneti darśayati||25||
bhavati cātra- rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca prabhāvataḥ| veda yo
deśakālau ca śarīraṃ ca sa
39
no bhiṣak||26||
adhyāyoktarasaprabhāvādijñānaṃ stauti- rasānityādi| sa no bhiṣagiti no'smākaṃ
40
sammata ityarthaḥ||26||
tatra ślokau- vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ| dravyāṇi nātisevyāni
trividhaṃ sātmyameva ca||27||
āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca| vimāne rasasaṅkhyāte sarvametat
prakāśitam||28||
doṣavikārau ca yadyapi trividhakukṣīye (vi.a.2) prabhāvavistāreṇa vaktavyau,
tathā'pīha saṅkṣepeṇoktāveva; tena doṣavikāraprabhāvāvapyuktāviti yaducyate
saṅgrahe tat sādhu| tailādidravyatrayakathanaṃ ca dravyaprabhāvagṛhītamiti
kṛtvā na pṛthak saṅgrahe paṭhitam||27-28||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma
prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘abhinivaśya’ iti pā. ↩
- 2 ‘rasadravyadoṣavikārabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘rasādimānajñānāyattatvāt’ iti pā. ↩
- 4 ‘rasādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘rasādimānajñānārthaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kalpitā’ iti pā. ↩
- 7 ‘budhdyā’ iti pā. ↩
- 8 ‘śarīrayogakṣemakarāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘yatra ca’ iti pā. ↩
- 10 ‘yathopacārādguṇā bhavanti, ye ca bhavanti’ iti pā. ↩
- 11 ‘rasadoṣaprapañcasaṅkṣepaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘tatra tvanekaraseṣu’ iti pā. ↩
- 13 ‘dravyavikāraprabhāvāśrayitvāt’ iti pā. ↩
- 14 ‘copahataprakṛtikānāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘upapādakaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘nānārthakānāmiti nānāheturūpajanitānāṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘sthānāntarāṇyeva’ iti pā. ↩
- 18 ‘yataśca dvayī gatiḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘kṛta’ iti hastalikhita pustake na paṭhyate ↩
- 20 ‘vātapittaśleṣmapraśamanāni’ iti pā. ↩
- 21 ‘śamayati’ iti pā. ↩
- 22 ‘mandavīryatvācca’ iti pā. ↩
- 23 ‘madhuraśceti viparītaguṇaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘ucyate’ iti pā. ↩
- 25 ‘tāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti’ iti yogīndranāthasena. ↩
- 26 ‘apavādaviśeṣavidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘annasaṃskāreṇa’ iti pā. ↩
- 28 ‘paścādviśoṣayati, dahati, pacati, bhinatti saṅghātam’ iti pā. ↩
- 29 ‘sātmyamupapannaṃ sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya’ iti pā. ↩
- 30 hastalikhitapustake evāyaṃ pāṭha upalabhyate ↩
- 31 ‘deśakālavaśena bhāvanādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘svastha eva’ iti pā. ↩
- 33 ‘abhipretaḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘guru bhavati’ iti pā. ↩
- 35 ‘uṣṇameva’ iti pā. ↩
- 36 ‘pariśoṣayati’ iti pā. ↩
- 37 ‘bhuktamaudaryamagnimudīrayati’ iti pā. ↩
- 38 ‘viṣamapākaṃ ca gacchati’ iti pā. ↩
- 39 ‘sa nā bhiṣak’ iti pā. ↩
- 40 ‘so'smatsammataḥ’ iti pā. ↩