athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
rasavimāne rāśiruktaḥ, tasya rāśermātrāmātrāvataḥ
1
phalaprapañcaṃ doṣavikāraprapañcaṃ darśayituṃ trividhakukṣīyo'bhidhīyate||1-2||
trividhaṃ kukṣau sthāpayedavakāśāṃśamāhārasyāhāramupayuñjānaḥ; tadyathā-
ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmāhāravikārāṇām, ekaṃ dravāṇām, ekaṃ
punarvātapittaśleṣmaṇām; etāvatīṃ hyāhāramātrāmupayuñjāno nāmātrāhārajaṃ
kiñcidaśubhaṃ prāpnoti||3||
trividhamiti triprakāram| avakāśāṃśamiti koṣṭhāvakāśabhāgam| āhārasyeti
āhāranimittamityarthaḥ| tena dvāvavakāśāvāhārasya vaktavyau, ekastu doṣāṇāmiti
trividhaṃ vakṣyamāṇamuktam| doṣāvakāśasthāpanaṃ
hyāhāropakārakatvādāhārasyetyucyate, doṣāvakāśānavasthāne hyāhāro
doṣairdūṣyata iti vaktavyam| kiṃvā, āhārasyāvakāśāṃśamāmāśayarūpaṃ kukṣau
vakṣyamāṇavibhāgena trividhaṃ sthāpayedityarthaḥ| kukṣyaṃśabhāgaṃ
yathākartavyamāha- tadyathetyādi| mūrtānāmiti āśyakhādyānāṃ, dravāṇāmiti
lehyapeyānām| iha cāṃśaśabdo na samapravibhāge vartate, kintu
yathocitavibhāge; tena mūrtānāṃ bahubhāgo
2
bhavatīti jñeyam| vātapittaśleṣmaṇāṃ yadyapi bhinnāni sthānāni, tathā'pi
mūrtāhārādibhāgāpekṣayā militānāṃ kiñcitsthānaṃ
3
bhavatītyekatvenādhyāropyātra ekamiti kṛtam| nanu kukṣyaṃśavibhāgena
kṛte'pyāhāre prakṛtigurvādiduṣṭadravyajadoṣo
4
dṛśyata ityāha- nāmātrāhārajamiti; prakṛtyādidoṣakṛtaṃ tu
prāpnotyevetyarthaḥ||3||
na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ
śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ
pravibhaktaphalatvāt||4||
tadeva sphorayati- na cetyādi| sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ bhādrakyamityarthaḥ|
pravibhaktaphalatvāditi pravibhinnaphalatvāt||4||
tatrāyaṃ tāvadāhārarāśimadhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ|
etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvamamātrāvattvaṃ ca||5||
tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena, tadbhūyo
vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- kukṣerapraṇīḍanamāhāreṇa,
hṛdayasyānavarodhaḥ, pārśvayoravipāṭanam, anatigauravamudarasya,
prīṇanamindriyāṇāṃ, kṣutpipāsoparamaḥ,
sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ, sāyaṃ
prātaśca sukhena pariṇamanaṃ
5, balavarṇopacayakaratvaṃ ca; iti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati||6||
kukṣyaṃśavibhāgeneti ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānāmityādinā| uddiṣṭamiti saṅkṣepeṇa
kathitam| sāyaṃ prātaścetivacanāt sāyaṃ bhojane kṛte yadi prātaḥ, prātaśca
kṛte yadi sāyaṃ, sukhena pariṇamanaṃ tathā sthānāsanādiṣu
sukhānuvṛttirbhavati, tadā mātrāvadbhojanamanena kṛtamiti jñeyam||5-6||
amātrāvattvaṃ punardvividhamācakṣate- hīnam, adhikaṃ ca| tatra
hīnamātramāhārarāśiṃ
balavarṇopacayakṣayakaramatṛptikaramudāvartakaramanāyuṣyavṛṣyamanaujasyaṃ
śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanamalakṣmyāvahamaśīteśca
vātavikārāṇāmāyatanamācakṣate, atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇamicchanti
kuśalāḥ| yo hi mūrtānāmāhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptimāpadyate
bhūyastasyāmāśayagatā vātapittaśleṣmāṇo'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ
sarve yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstamevāhārarāśimapariṇatamāviśya
kukṣyekadeśamannāśritā
6
viṣṭambhayantaḥ sahasā vā'pyuttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak
pṛthagimān vikārānabhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ| tatra vātaḥ
śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrcchābhramāgnivaiṣamya-
pārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti, pittaṃ
punarjvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni, śleṣmā tu
chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi||7||
sāravidhamanamiti rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) vakṣyamāṇatvaksārādividhamanam|
āhāravikārāṇāmiti karaṇe sauhityayogāt ṣaṣṭhī| dravaistṛptimiti
bhūyaḥpadaviśeṣaṇādatitṛptimityarthaḥ| āmāśayagatā iti
vacanenāgnisahāya(samāna)syaiva vāyoḥ kopo bhavati, na pakvāśayagatasyeti
darśayati| kukṣyekadeśamannāśritāḥ saha dūṣitenāhāreṇetyarthaḥ||7||
na ca khalu kevalamatimātramevāhārarāśimāmapradoṣakaramicchanti
7, api tu khalu gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānāmakāle
cānnapānānāmupasevanaṃ,
kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā
yadannapānamupayujyate, tadapyāmameva pradūṣayati||8||
bhavati cātra- mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati|
cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ||9||
atimātrāśanajanyatvenāmapradoṣe vaktavye'nyataśca yata āmapradoṣo bhavati
tamāha- na ca khalvityādi| kāmādibhirmānasa upaghātaḥ prabhāvādevānnaṃ
dūṣayati| evamaśucyapyannamaśucitvena jñātaṃ manasa upaghātakatvādāmadūṣakaṃ
bhavati| āmasyāpakvasyāhārasya pradoṣa āmapradoṣaḥ| āmameva pradūṣayatīti atra
karmakartṛtve ‘ac’, duṣṭaṃ bhavatītyarthaḥ; kiṃvā, āmamapakvaṃ
sadduṣṭadoṣasamparkāccharīraṃ dūṣayatīti jñeyam||8-9||
taṃ dvividhamāmapradoṣamācakṣate bhiṣajaḥ- visūcikām, alasakaṃ ca||10||
tatra visūcikāmūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt||11||
dvividhamityādau alasaka eva daṇḍālasakāmaviṣayoravarodho jñeyaḥ; tayorapi hi
doṣo'pravartamānatvādalasībhūta eva bhavati||10-11||
alasakamupadekṣyāmaḥ- durbalasyālpāgnerbahuśleṣmaṇo
vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ
sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinastadannapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca
vibaddhamārgamatimātrapralīnamalasatvānna bahirmukhībhavati,
tataśchardyatīsāravarjyānyāmapradoṣaliṅgānyabhidarśayatyatimātrāṇi|
atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācideva
kevalamasya śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti, tatastaṃ
8
daṇḍālasakamasādhyaṃ bruvate| viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ
punarāmadoṣamāmaviṣamityācakṣate
9
bhiṣajaḥ, viṣasadṛśaliṅgatvāt; tat paramasādhyam,
āśukāritvādviruddhopakramatvācceti||12||
alasakamupadekṣyāma ityādinā punarviśeṣahetuḥ prāyo'bhinirvartaka ucyate,
sāmānyena tvatimātrāhārarūpa ukta eveti jñeyam| anilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca
vibaddhamārgamiti doṣadvayavyāpāravacanādvātaśleṣmaṇoralasake
prādhānyamucyate, pittaṃ tu sāmānyavacanasiddhamapradhānamastyeva
tṛṣṇāmadabhramādiliṅgamiti jñeyam| praduṣṭāmabaddhamārgā iti atrāpakva
āhāro'nnaraso vā apakva āma ucyate| kevalaṃ kṛtsnam|
viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlina iti viruddhāśanam, adhyaśanam, ajīrṇāśanaṃ ca;
ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, ajīrṇe bhojanasyādhyaśanaśabdena
labdhatvāt| āmadoṣamāmaviṣamācakṣata ityatra viṣasadṛśaliṅga
evāmapradoṣo'bhipretaḥ, ata eva viṣasadṛśaliṅgatvādityuktam|
viruddhopakramatvāditi āmāpekṣayā yaduṣṇaṃ kriyate tadviṣaviruddhaṃ, yacca
viṣāpekṣayā śītaṃ kriyate tadāmaviruddham| viṣasadṛśatā
cāmasyāmajanakahetuviśeṣaprabhāvādbhavati madhughṛtasamasaṃyoga iva
viṣatvam||12||
tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭamalasībhūtamullekhayedādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ
vāri, tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyāmupācaredupavāsayeccainam| visūcikāyāṃ
tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī| āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ
punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya
pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca, natvevājīrṇāśanam;
āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣamauṣadhamāhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum|
api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo'tibalatvāduparatakāyāgniṃ
10
sahasaivāturamabalamatipātayet| āmapradoṣajānāṃ
punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivoparamo bhavati, sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ
vyādhīnāṃ nigrahe
nimittaviparītamapāsyauṣadhamātaṅkaviparītamevāvacārayedyathāsvam|
sarvavikārāṇāmapi ca nigrahe hetuvyādhiviparītamauṣadhamicchanti kuśalāḥ,
tadarthakāri vā| vimuktāmapradoṣasya
11
punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivat
snehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya
doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi
vikārāṃśca samyagiti||13||
vartiriti phalavartiḥ| ānupūrvīti peyādikrama ityarthaḥ| jīrṇāhāramiti
visūcikālasakayorevāhārasya jīrṇatāṃ darśayati|
doṣāvaliptāmāśayastimitagurukoṣṭhatvādi puruṣaviśeṣaṇamapi lakṣaṇaṃ jñeyam| na
tvajīrṇāśanamiti punarniṣedhakaraṇenājīrṇāśane
pramādādajīrṇapraśamanābhiprāyeṇa kriyamāṇabheṣajasya mahātyayatāṃ
‘doṣadurbalo hyagniḥ’ ityādinā vakṣyamāṇāṃ darśayati| kṛtāpatarpaṇānāmityanena
doṣāṇāmāmatākṣayaṃ sūcayati; samyakkṛte hyapatarpaṇe nāmānubandho'sti
12| tataśca nirāmadoṣārabdhe visūcikālasakavyavasthite śūlajvarādau
ātaṅkaviparītaṃ nirāmaśūlajvarādiharameva yujyate| yathāsvamiti yadyasya
śūlāderātaṅkasya viparītaṃ tattatra kāryamityarthaḥ| ātaṅkaviparītaśabdena ca
tadarthakāri
13
gṛhītaṃ mantavyam| ata evottaratra ‘tadarthakāri vā’ iti
sarvavikārabheṣajakathane upapannaṃ bhavati; anyathā kathamihānabhihitaṃ
tadarthakāri tatrāprastutamucyate|
vimuktāmapradoṣasyetyādinā'bhyaṅgādividhānaṃ
vyādhijanitātidaurbalyādidoṣapraśamanārtham||13||
bhavati cātra- āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt|
anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṃ ca||14||
anuktavidhyupagrahārthamāha- anyaścetyādi| anyaśceti
grahaṇyatisārādivakṣyamāṇāmadoṣakṣayakaro bheṣajarūpo mārga ihāmapradoṣe hita
iti sambandhaḥ||14||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ ca kva vipacyate| etattvāṃ dhīra! pṛcchāmastanna
ācakṣva buddhiman||15||
ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ| ācacakṣe tatastebhyo
yatrāhāro vipacyate||16|| nābhistanāntaraṃ
jantorāmāśaya iti smṛtaḥ| aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ cātra vipacyate||17||
āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam| pakvaḥ sarvāśayaṃ paścāddhamanībhiḥ
prapadyate||18|| tatra ślokaḥ- tasya
mātrāvato liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ yathāyatham| amātrasya tathā liṅgaṃ phalaṃ
coktaṃ vibhāgaśaḥ||19||
āmāśayapramāṇopadarśanārthaṃ ca gurupṛcchottaragranthamāha- aśitamityādi|
sarvāśrayamiti sarvaśarīram||15-19||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ
nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne trividhakukṣīyavimānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mātrāvattvāmātrāvattvarūpasya’ iti pā. ↩
- 2 ‘caturbhāgo bhavati’ iti pā. ↩
- 3 ‘kiñcinmānasāmyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘…duṣṭadravyayogāddoṣo’ iti pā. ↩
- 5 ‘pariṇāmagamanaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kukṣyekadeśamāśritāḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘āmapradoṣakāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘atastamalasakamasādhyaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘punarevaṃ doṣamāmaviṣamityācakṣate’ iti, ‘āmapradoṣaviṣamācakṣate’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘atibalatvādupahatya kāyāgniṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘anudriktāmapradoṣasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘na āmasadbhāvo'sti’ iti pā. ↩
- 13 ‘viparītārthakāri’ iti pā. ↩