athāto janapadoddhvaṃsanīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvividho heturvyādhijanakaḥ prāṇināṃ bhavati- sādhāraṇaḥ, asādhāraṇaśca;
tatrāsādhāraṇaṃ pratipuruṣaniyataṃ vātādijanakamāhārādyabhidhāya
bahujanasādhāraṇaṃ vātajaladeśakālarūpaṃ sādhāraṇarogakāraṇamabhidhātuṃ
janapadoddhvaṃsanīyo'bhidhīyate||1-2||
janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṃ bhagavān
punarvasurātreyo'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime gharmamāse gaṅgātīre
vanavicāramanuvicarañchiṣyamagniveśamabravīt||3||
janapadavasatyupalakṣitaṃ maṇḍalaṃ janapadamaṇḍalaṃ, ‘pañcālakṣetre’ iti tasya
viśeṣaṇam| dvijātivarādhyuṣita iti vacanena mahājanasevite'pi
deśe'dharmavaśājjanapadoddhvaṃso vakṣyamāṇo bhavatīti darśayati| paścime
gharmamāsa iti jyeṣṭhe| vanavicāramanuvicaranniti vanaṃ vicarya
vicaryānuvicarannityarthaḥ||3||
dṛśyante hi khalu saumya! nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṃ diśāṃ
cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā
1
bhāvāḥ, acirādito bhūrapi ca na yathāvadrasavīryavipākaprabhāvamoṣadhīnāṃ
pratividhāsyati, tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā| tasmāt prāguddhvaṃsāt prāk
ca bhūmervirasībhāvāduddharadhvaṃ saumya! bhaiṣajyāni
yāvannopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti| vayaṃ caiṣāṃ
rasavīryavipākaprabhāvānupayokṣyāmahe ye cāsmānanukāṅkṣanti, yāṃśca
vayamanukāṅkṣāmaḥ| na hi samyaguddhṛteṣu saumya! bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu
samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṃsakarāṇāṃ vikārāṇāṃ kiñcit pratīkāragauravaṃ
bhavati||4||
ṛtuvikārāya bhūtā ṛtuvaikārikāḥ; ṛtuvikāraścopalakṣaṇaṃ, tena
jaladeśavātavikārāya bhūtā iti mantavyaṃ; yato bhūmyādīnāmapi vikṛtiṃ
vakṣyati| kiṃvā ṛtvananurūpā ṛtuvaikārikāḥ; tena, ṛtvananurūpalakṣaṇameva
nakṣatrādīnāṃ
2
vikṛtirityuktaṃ bhavati; grīṣme hi nakṣatrāṇi nirmalāni bhavanti, tāni yadi
tuṣāracchannāni grīṣme bhavanti, tadā vikṛtāni bhavantīti boddhavyam| bhūrapi
cetyapivacanājjalānilau ca grāhayati; tena, bhūstāvadoṣadhīnāṃ pradhānaṃ
kāraṇaṃ, sā rasādīnna pratividhāsyati; jalavātāvapi cauṣadhīnāṃ rasādīnna
pratividhāsyata ityuktaṃ bhavati| pratividhāsyatīti janayiṣyati|
uddharadhvamiti bahuvacanaṃ bahvantevāsiyuktāgniveśābhiprāyeṇa; agniveśastu
pradhānatvenaika eveti ‘agniveśa’ itipadena tathā ‘saumya’ itipadena
sambodhyate; bheṣajoddharaṇaṃ tu bahubhireva kartavyamityabhiprāyeṇa
bahuvacanam| bhavati hi pradhānaṃ sambodhya gaṇasampādyakriyāyāṃ bahuvacanaṃ;
yathā- senāpate yudhyadhvamiti| anye tu saumyapadaṃ bheṣajaviśeṣaṇaṃ kurvanti|
ye cāsmānanukāṅkṣanti ye cāsmān bhiṣajo'nukāṅkṣantītyarthaḥ, yāṃśca
vayamanukāṅkṣāmaścikitsyatvena| etena, ye vaidyamanukāṅkṣanti te
vaidyapriyatvena sādhyāḥ, asādhyā hi vaidyadviṣa uktāḥ; vaidyāśca yānicchanti
te sādhyarogā eva, asādhyān hi vaidyā necchanti| etenānyeṣāmapi yeṣāṃ
bheṣajasādhyā rogāste āsāmoṣadhīnāṃ rasādīnupayokṣyantītyarthaḥ| yadi ca ye
asmadgatāḥ, yāṃśca vayaṃ prayojanavaśādanugatāḥ, te upayokṣyantīti
vyākhyāyate, tadā ātreyasya pakṣarāgitvenāptatvaṃ na sambhavati,
“sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ” (ci.a.5) iti vacanāccāsya
nīrāgatvamuktam||4||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- uddhṛtāni khalu bhagavan!
bhaiṣajyāni, samyagvihitāni, samyagavacāritāni
3
ca; api tu khalu janapadoddhvaṃsanamekenaiva vyādhinā
yugapadasamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṃ manuṣyāṇāṃ
kasmādbhavatīti||5||
udddhṛtānīti vacanamabhūte bhūtavacceti prayogādboddhavyaṃ, yathā-
acirakartavye kṛtamiti vadanti; na hi vacanakāla eva oṣadhīnāmuddharaṇaṃ
sambhavatīti| ekeneti ekajātīyena| asamānaprakṛtyādīnāṃ samānakāraṇābhāvānna
tulyarūpo vyādhirbhavitumarhatīti praśnārthaḥ||5||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- evamasāmānyāvatāmapyebhiragniveśa!
prakṛtyādibhirbhāvairmanuṣyāṇāṃ ye'nye bhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ
samānaliṅgāśca vyādhayo'bhinirvartamānā janapadamuddhvaṃsayanti| te tu
khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti; tadyathā- vāyuḥ, udakaṃ, deśaḥ,
kāla iti||6||
samānaliṅgā iti tulyaliṅgāḥ||6||
tatra vātamevaṃvidhamanārogyakaraṃ vidyāt;
tadyathā-yathartuviṣamamatistimitamaticalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandinamatibhairavārāvamatipratihata-
parasparagatimatikuṇḍalinamasātmyagandhabāṣpasikatāpāṃśudhūmopahatamiti (1);
udakaṃ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṃ
kledabahulamapakrāntajalacaravihaṅgamupakṣīṇajaleśayamaprītikaramapagataguṇaṃ
4
vidyāt (2); deśaṃ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṃ
kledabahulamupasṛṣṭaṃ
sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhistṛṇolūpopavanavantaṃ
pratānādibahulamapūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṃ dhūmrapavanaṃ
pradhmātapatatrigaṇamutkruṣṭaśvagaṇamudbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅghamutsṛṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṃ
śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ
5
pratatolkāpātanirghātabhūmikampamatibhayārāvarūpaṃ
6
rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṃvṛtārkacandratārakamabhīkṣṇaṃ
sasambhramodvegamiva satrāsaruditamiva satamaskamiva
guhyakācaritamivākranditaśabdabahulaṃ cāhitaṃ vidyāt (3); kālaṃ tu khalu
yathartuliṅgādviparītaliṅgamatiliṅgaṃ hīnaliṅgaṃ cāhitaṃ vyavasyet (4);
imānevandoṣayuktāṃścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṃsakarān vadanti kuśalāḥ;
ato'nyathābhūtāṃstu hitānācakṣate||7||
viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṃsakareṣu bhāveṣu
bheṣajenopapādyamānānāmabhayaṃ bhavati rogebhya iti||8||
yathartuviṣamamiti ṛtvananurūpam| apagataguṇamiti
jīvanapipāsāharatvādyuktajalaguṇarahitam| prakṛtivarṇādervikṛtā varṇādayo
yasya deśasya taṃ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśam| śmāśānikaśakuniḥ
gṛdhraḥ| apūrvavaditi paricitamapyupahatatvenāpūrvamiva dṛśyate| utsṛṣṭāśca
naṣṭāśca dharmasatyalajjāguṇā janairyatra sa tathā; tatra ye dharmādiyuktāste
utsṛjanti dharmādīni, ye tu dharmādīni sarvathā ajñānānnācaranti tān prati
naṣṭānyeva dharmādīni| guhyakākrānto hi deśo yathā ākrandanaśabdabahulo
bhavati tādṛśam||7-8||
bhavanti cātra- vaiguṇyamupapannānāṃ deśakālānilāmbhasām| garīyastvaṃ viśeṣeṇa
hetumat sampravakṣyate||9|| vātājjalaṃ
jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvādgarīyastaramarthavit
7||10|| vāyvādiṣu yathoktānāṃ doṣāṇāṃ tu
viśeṣavit| pratīkārasya saukarye vidyāllāghavalakṣaṇam||11||
vaiguṇyamityādinā duṣṭānāṃ vātādīnāṃ yasya ya utkarṣo yena ca hetunā tadāha|
svabhāvato duṣparihāryatvāditi svabhāvādeva vātāpekṣayā jalaṃ duṣpariharaṃ
bhavati, jalācca deśaḥ, deśācca kālaḥ| vāto hi nivātadeśasevayā duṣṭaḥ
parihriyate, na tathā jalaṃ, taddhi dehavṛttyarthamavaśyaṃ sevyaṃ; jalamapi ca
yadi mahatā prayatnena tyajyate, deśastu jalāpekṣayā duṣpariharo bhavati,
tadvyatirekeṇāvasthātumaśakyatvāt; deśo'pi yadi deśāntaragamanena tyajyate,
kālastu sarvathā tyaktumaśakya iti sarveṣveva garīyān| ‘garīyaḥ param’ iti
pāṭhe yadyataḥ paraṃ, tattato garīyo vidyāditi yojanā| etadviparyayeṇa
lāghavamāha- vāyvādiṣvityādi| pratīkārasya saukarya iti yathoktavidhayā
vātādiparityāgasya sukaratvenetyarthaḥ||9-11||
caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ| bheṣajenopapādyante na
bhavantyāturāstadā||12|| yeṣāṃ na
mṛtyusāmānyaṃ sāmānyaṃ na ca karmaṇām| karma pañcavidhaṃ teṣāṃ bheṣajaṃ
paramucyate||13|| rasāyanānāṃ
vidhivaccopayogaḥ praśasyate| śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ
pūrvamuddhṛtaiḥ||14|| satyaṃ bhūte dayā
dānaṃ balayo devatārcanam| saddhṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ||15||
hitaṃ janapadānāṃ ca śivānāmupasevanam| sevanaṃ brahmacaryasya tathaiva
brahmacāriṇām||16|| saṅkathā dharmaśāstrāṇāṃ
maharṣīṇāṃ jitātmanām| dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṃ sahāsyā
vṛddhasammataiḥ||17|| ityetadbheṣajaṃ
proktamāyuṣaḥ paripālanam| yeṣāmaniyato mṛtyustasmin kāle sudāruṇe||18||
yeṣāṃ na mṛtyusāmānyamiti na
8
mṛtyujanakadaivasāmyaṃ yeṣāmastītyarthaḥ| sāmānyaṃ na ca karmaṇāmiti naca
mārakakarmasāmānyaṃ yeṣāmastītyarthaḥ| keciddhi sambhūyaiva janmāntare
grāmadāhādikarma kurvate sma, tatkarmabalāt saṃhatamṛtyava eva bhavanti; kiṃvā
pṛthagapi mārakaṃ karma kṛtaṃ keṣāñcidekakālaṃ vipacyamānaṃ bhavati, te'pi
samakālabhṛtyavo bhavanti| tatra, na mṛtyusāmānyamityanenotpannariṣṭatvādeva
kecidasādhyā iti darśayati, na karmasāmānyamityanena keciccājātariṣṭā api
niyatamārakakarmavaśādasādhyā bhavantīti darśayati; kiṃvā na
mṛtyusāmānyamityanena ca mārako vyādhiḥ sādhāraṇa ucyate, na
karmasāmānyamityanena ca mārakavyādhijanakaṃ karmocyate| pūrvamuddhṛtairiti
vyāpatteḥ pūrvaṃ gṛhītaiḥ| guptiḥ mantrādinā rakṣā| aniyata iti vacanena
durbalakarmārabdho hi mṛtyuḥ pāryata evaivaṃ pratikartumiti darśayati||12-18||
iti śrutvā janapadoddhvaṃsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyamagniveśa
uvāca- atha khalu bhagavan! kutomūlameṣāṃ vāyvādīnāṃ vaiguṇyamutpadyate?
yenopapannā janapadamuddhvaṃsayantīti||19||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- sarveṣāmapyagniveśa! vāyvādīnāṃ
yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma
9
pūrvakṛtaṃ; tayoryoniḥ prajñāparādha eva| tadyathā- yadā vai
deśanagaranigamajanapadapradhānā
10
dharmamutkramyādharmeṇa prajāṃ vartayanti, tadāśritopāśritāḥ paurajanapadā
vyavahāropajīvinaśca tamadharmamabhivardhayanti, tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṃ
dharmamantardhatte, tataste'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante; teṣāṃ
tathā'ntarhitadharmaṇāmadharmapradhānānāmapakrāntadevatānāmṛtavo vyāpadyante;
tena nāpo yathākālaṃ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṃ vā varṣati, vātā na
samyagabhivānti, kṣitirvyāpadyate, salilānyupaśuṣyanti, oṣadhayaḥ svabhāvaṃ
parihāyāpadyante vikṛtiṃ; tata uddhvaṃsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt
11||20||
kutomūlaṃ kimmūlamityarthaḥ| tasya mūlamadharma iti aihikamadharmaṃ darśayati|
tanmūlaṃ veti tasya vātādivaiguṇyasya mūlaṃ pūrvakṛtaṃ vā karma| tenaihiko
vā'dharmo janmāntarakṛto vā'dharmo vātādivaiguṇyasya kāraṇamiti brūte| tadyadā
deśetyādinā tvaihikamevādharmaṃ yadvakṣyati hetutayā tat pratyakṣatvena
sphuṭasiddhāntārthaṃ, natu janmāntarakṛtādharmasyākāraṇatveneti jñeyam|
tayoriti aihikajanmāntarīyayoradharmayoḥ| yoniriti kāraṇam|
spṛśyābhyavahāryadoṣāditi spṛśyasya vā jalāderabhyavahāryasya ca kṛtsnasya
duṣṭatvāt| etacca prādhānyena jñeyaṃ; tena duṣṭapavanagandhadoṣo'pi jñeyaḥ,
asātmyagandho'pi duṣṭavāte uktaḥ||19-20||
tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṃsasyādharma eva heturbhavati|
ye'tipravṛddhalobhakrodhamohamānāste durbalānavamatyātmasvajanaparopaghātāya
śastreṇa parasparamabhikrāmanti, parān vā'bhikrāmanti,
parairvā'bhikrāmyante||21||
śastraprabhavasyāpīti bahujanamārakasya śastraprabhavasyetyarthaḥ|
ātmasvajanaparopaghātāyeti atra ātmanaḥ svajanasya parasya copaghāto bhavati
prāya ityarthaḥ||21||
rakṣogaṇādibhirvā
vividhairbhūtasaṅghaistamadharmamanyadvā'pyapacārāntaramupalabhyābhihanyante||22||
rākṣasādyutsādo'pi janānāmadharmakṛta eva bhavatītyāha- rakṣogaṇetyādi|
anyadvā apacārāntaramiti
yathoktādharmakāraṇādanyadadharmakāraṇamaśaucādītyarthaḥ||22||
tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati| ye luptadharmāṇo
dharmādapetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyānavamatyāhitānyācaranti; tatastāḥ
prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatāmupayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya,
niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare
12||23||
prāgeveti jhaṭiti, anekapuruṣakulavināśāyābhiśaptā bhasmatāṃ yāntītyarthaḥ|
niyatapratyayopalambhādaniyatāścāpare bhasmatāṃ yāntīti yojanā| aniyatā
amilitā ityarthaḥ| pratiniyatapuruṣābhiśāpāt pratiniyatā eva bhasmatāṃ yānti,
na sarve janā ityarthaḥ||23||
prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt| ādikāle
hyaditisutasamaujaso'tivimalavipulaprabhāvāḥ
pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṃhatasthiraśarīrāḥ
prasannavarṇendriyāḥ
pavanasamabalajavaparākramāścārusphico'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ
satyārjavānṛśaṃsyadānadamaniyamatapopavāsabrahmacaryavrataparā
vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca
puruṣā babhūvuramitāyuṣaḥ|
teṣāmudārasattvaguṇakarmaṇāmacintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni
13
prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pṛthivyādīnāṃ kṛtayugasyādau|
bhraśyati tu kṛtayuge keṣāñcidatyādānāt sāmpannikānāṃ sattvānāṃ
śarīragauravamāsīt, śarīragauravācchramaḥ, śramādālasyam, ālasyāt sañcayaḥ,
sañcayāt parigrahaḥ, parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte| tatastretāyāṃ
lobhādabhidrohaḥ, abhidrohānṛtavacanam, anṛtavacanāt
kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ|
tatastretāyāṃ dharmapādo'ntardhānamagamat| tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya
pādahrāsaḥ, pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo'bhūt| tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṃ
snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhrāṃśaḥ| tatastāni prajāśarīrāṇi
hīyamānaguṇapādairāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni
14
prāgvyādhibhirjvarādibhirākrāntāni| ataḥ prāṇino hrāsamavāpurāyuṣaḥ kramaśa
iti||24||
ādyāvirbhāve ca rogāṇāmadharma eva kāraṇamityāha- prāgapi cetyādi| yajñaḥ
yajñadevatā, vidhiḥ yajñavidhāyako vedaḥ, vidhānaṃ yajñakarma| javaḥ vegaḥ|
parigrahaḥ mamatā| amitamivātibahutvenāyuryeṣāṃ te amitāyuṣaḥ| satye hi
caturvarṣaśatamāyuḥ; yaduktaṃ bhagavatā vyāsena- “puruṣāḥ
sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte” iti| sāmpannikānām īśvarāṇām| kṛte
iti kṛtayugasya śeṣe| hīyamānaguṇapādairiti yathā yathā tretāyāḥ kṣayo
bhavati, tathā tathā āhāravihāraguṇapādahrāso bhavannāsta iti darśayati|
vihāro'pi cādharmavatāṃ hīnaguṇo bhavati, tena na yathāvaccharīropaṣṭambhanaṃ
karoti| upaṣṭabhyamānānīti dhātusāmyena pālyamānāni||24||
bhavataścātra- yuge yuge dharmapādaḥ krameṇānena hīyate| guṇapādaśca
bhūtānāmevaṃ lokaḥ pralīyate||25||
saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra
yanmānamiṣyate||26|| iti vikārāṇāṃ
prāgutpattiheturukto bhavati||27||
saṃvatsaraśate pūrṇa iti saṃvatsareṇa śatatameṃ'śe pūrṇe| yatra yanmānamiṣyata
iti yatra yuge yanmānamiṣyate, tasya śatatameṃ'śe pūrṇe varṣa ekaḥ kṣayaṃ
yāti| tena, kalau śatavarṣāyuṣi yadā śatatamoṃ'śo yāti kṣayaṃ tadā navanavatiḥ
paramāyurbhavatītyādyanusaraṇīyam||25-27||
evaṃvādinaṃ bhagavantamagniveśa uvāca- kinnu khalu bhagavan!
niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ na veti||28||
taṃ bhagavānuvāca- ihāgniveśa! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca
sthitaṃ hyasya balābalam||29||
daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate
yadihāparam||30|| balābalaviśeṣo'sti
tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam||31||
tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya
cetarā||32|| madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṃ
śṛṇu cāparam|33|
yuktimapekṣata iti daivapuruṣakārayoryogamapekṣate niyatatve'niyatatve
cetyarthaḥ| balaṃ cābalaṃ ca balābalaṃ; tatrāyuṣo niyatatvena balam,
aniyatatvenābalaṃ jñeyam| yadyapi paurvadaihikaṃ karmāsthiratvena gataṃ,
tathā'pi tajjanitādṛṣṭasya vidyamānatvāt taddvārā tatkarma kāraṇaṃ
bhavatyeveha janmanyapi| puruṣakārastviha janmani kṛtaṃ karma sāmānyenocyate|
tatra balimaṅgalādi adṛṣṭajananatvād vyāpriyate, tathā bheṣajādi
rasarudhirādidvārā
15||28-32||-
daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate||33||
daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate| dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ
mānamāyuṣaḥ||34|| karma kiñcit kvacit kāle
vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate||35||
udārayoriti praśastatvenottamayoḥ| dīrghasyeti rasāyanādinā śatādapi
dīrghasya; sukhasyeti nīrogatvena; niyatasyeti yuganiyatasya, kalau
varṣaśatapramāṇasyetyarthaḥ; śatādarvāṅaniniyatamapīha niyataśabdenocyate;
tena na tatra tasya daivapuruṣakārajanyatvaṃ ghaṭate, tathā'pi
tasyāpraśastadaivapuruṣakārajanyatvāt daivapuruṣakārajanyatvaṃ bhavatīti
yuktaṃ; kiñcāniyatāyuṣa eva puruṣā rasāyanādhikāriṇo bhavanti, niyatāyuṣaṃ
prati rasāyanasyākiñcitkaratvāt; rasāyanādikṛtaṃ cāyuraniyataṃ praśastatvena
praśastadaivapuruṣakārajanyaṃ bhavatīti yuktam| kiṃvā, dīrghatve sati
niyatasyāyuṣo heturiti yojanā; tena yuganiyataṃ ca śatavarṣaṃ, tathā
tadadhikaṃ cāniyataṃ mahatā karmaṇaiva kriyate; puruṣakāreṇa tu mahatā'sya
sukhitvaṃ rogānupaghātāt kriyate; rasāyanena ca jarādivyādhipratighātaḥ
kriyate; rasāyanalabhyamapyāyurbalavatkarmaniyatameveti bhāvaḥ| viparītasya
dīrghatvenāniyatasya tathā rogayuktatvenāsukhasya| itareti
hīnayorddaivapuruṣakārayoryuktirityarthaḥ| madhyamāmadhyamasya
dīrghatvenādīrghatvenāniyatasya, tathā sukhāsukhatvenāniyatasyāyuṣo
madhyamayoḥ karmaṇoryuktirityarthaḥ| kāraṇamiti daivapuruṣakārayoḥ
parasparabādhane upapattimityarthaḥ| daivamityādi| durbalamāyurjananaṃ daivaṃ
balavatā mārakeṇa dṛṣṭāpathyabhojanādinā viparītamaraṇakāryajananādupahanyate;
viśiṣṭena balavatā, itarat karma dṛṣṭaṃ puruṣakārākhyam, upahanyate
parābhūyate| etaddaivakartṛkadṛṣṭaparābhavadarśanāddaivaniyatameva
sarvamāyuriti kecinmanyanta ityāha
16
- dṛṣṭvetyādi| yadi dṛṣṭamāyuḥ kāraṇaṃ syāt, na tadā bheṣajaiḥ
samyagupapāditānāṃ mṛtyuḥ syāt; yataśca satyapi cikitsite karmavaśāttu
mṛtyurbhavati; tena, yatrāpi cikitsā jīvayatīti manyante, tatrāpi karmaivāsti
jīvanakāraṇamiti dṛṣṭaśaktitvādavadhārayāma iti bhāvaḥ|
daivapuruṣakārayorubhayorapi bādhyatvaṃ darśayannekāntena niyatāyuḥpakṣaṃ
vyudasyati- karmetyādi| na kvacit karma na bhavati; yaducyate- “nābhuktaṃ
kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi| avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma
śubhāśubham” iti| kiñcittvakālaniyatamiti, yathā- idaṃ mārakaṃ karma na tu
kvacitkāle pañcaviṃśavarṣādau niyataṃ, tena yasmin kāle puruṣakārākhyaṃ
dṛṣṭakarmānuguṇaṃ prāpnoti tasmin kāle sahakārisānnidhyopabṛṃhitabalaṃ
mārayati, yadā tu dṛṣṭamapathyasevādi na prāpnoti na tadā mārayati, pratyayaiḥ
pratibodhyata iti dṛṣṭakāraṇairudriktaṃ kriyate| ye tu bruvate- kiñcit karma
kālaniyataṃ yadā pacyate, tasmin kāle pacyata eveti kālaniyamaḥ; vipākaniyataṃ
tu- idaṃ karma vipacyata eva, na tu vipacyata iti na; kālavipākaniyataṃ tu
yathā- idaṃ karma asminneva kāle vipacyata eveti; etacca
kālavipākaniyatatvādbalavaducyate; etadeva dṛṣṭābādhanīyamiti; teṣāṃ mate,
abhuktamapi kṣīyate durbalakarma prāyaścittādineti boddhavyaṃ, paraṃ
viparyaye'pi tadā kiñcittvavipākakālaniyatamiti vaktavyaṃ syāt;
kiñcittvakālaniyatamiti
17
vacanāttu kālaniyatamapi||33-35||
tasmādubhayadṛṣṭatvādekāntagrahaṇamasādhu| nidarśanamapi cātrodāhariṣyamaḥ-
yadi hi niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt, tadā''yuṣkāmāṇāṃ na
mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ
kriyā iṣṭayaśca prayojyeran;
nodbhrāntacaṇḍacapalagojoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ
parihāryāḥ syuḥ, na prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ, tathā na
pramattonmattodbhāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ, nārayaḥ, na
pravṛddho'gniḥ, ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ, na sāhasaṃ,
nādeśakālacaryā, na narendraprakopa iti; evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ,
āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt| na
cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇāmakālamaraṇabhayamāgacchet praṇināṃ,
vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṃ rasāyanādhikāre, nāpīndro
niyatāyuṣaṃ śatruṃ vajreṇābhihanyāt, nāśvināvārtaṃ bheṣajenopapādayetāṃ
18, na maharṣayo yatheṣṭamāyustapasā prāpnuyuḥ, na ca viditaveditavyā
maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyurupadiśeyurācareyurvā| api ca
sarvacakṣuṣāmetat paraṃ yadaindraṃ cakṣuḥ
19, idaṃ cāpyasmākaṃ tena pratyakṣaṃ; yathā- puruṣasahasrāṇāmutthāyotthāyāhavaṃ
20
kurvatāmakurvatāṃ cātulyāyuṣṭvaṃ, tathā jātamātrāṇāmapratīkārāt pratīkārācca,
aviṣaviṣaprāśināṃ cāpyatulyāyuṣṭvameva, na ca tulyo yogakṣema udapānaghaṭānāṃ
citraghaṭānāṃ cotsīdatāṃ; tasmāddhitopacāramūlaṃ jīvitam, ato
viparyayānmṛtyuḥ| api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṃ karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca
kramopayogaḥ
21
samyak, tyāgaḥ sarvasya
22
cātiyogāyogamithyāyogānāṃ, sarvātiyogasandhāraṇam
23, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanam, ārogyānuvṛttau
hetumupalabhāmahe samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti||36||
ataḥ paramuttaramupasaṃharati
24
- tasmādityādi| ubhayadṛṣṭatvāditi daivasya puruṣakāreṇa, tathā puruṣakārasya
daivena bādhadarśanāt| ekāntagrahaṇamiti niyatamevāyuriti tathā aniyatamevāyuḥ
sarvamiti cetyarthaḥ| nidṛśyate'bhimataḥ pakṣaḥ sādhyate'neneti nidarśanaṃ
yuktarityarthaḥ| atreti anaikāntikapakṣe| yadītyādinā prakaraṇenāyurjanakasya
dṛṣṭasya hetoḥ sevā tathā āyurvighātakasya hetorasevā
sarvaprāmāṇikajanāvivādasiddhā darśyate| sā ca sarvā yadi niyatamāyuḥ syāttadā
akiñcitkarī syāt, aniyate cāyuṣi kiñcitkarī syāt;
tasmādaniyatamapyāyurbhavatīti bhāvaḥ| na ca sarvatraivādṛṣṭameva kāraṇaṃ
dṛṣṭamakiñcitkarameveti vadato dṛṣṭasyāpi trivṛtādervirekādikartṛtvaṃ
vyaktameva; adṛṣṭasyaiva tu kāraṇatvaṃ dṛṣṭekāryānupapatteḥ kalpanīyaṃ;
tenādṛṣṭasya kāraṇatvaṃ dṛṣṭakāraṇamūlamityarthaḥ; na ca dṛṣṭakāraṇocchedaḥ
kalpayitumapi pāryate| iṣṭayaḥ yajñāḥ| atyarthasarpaṇaśīlā uragāḥ
sarīsṛporagāḥ| ācareyurvā ‘bheṣajam
25
’ iti śeṣaḥ| cakṣuṣāṃ paramiti atyarthābhrāntatvena| atulyāyuṣṭvamiti ye
āhavaṃ kurvate te śastreṇa mriyante, ye tu na kurvate te śastreṇa na prāyo
mriyante| pratīkārādapratīkārāccātulyāyuṣṭvamiti yojanā| na ca tulya ityādau
citraghaṭo yaścitrita iva sthāpyate, sa hi
pānīyavahanādipratyavāyahetvabhāvācciraṃ tiṣṭhati; udapānaghaṭastu
jalasambandhāt tathā vahanasamaye patanādinā ca śīghramutsīdati|
hitopacāramūlamiti hitopacāramūlamapi| kramopayogaḥ samyagiti yojanā|
sarvātiyogasandhāraṇaṃ sarvātiyogānāṃ varjanam||36||
ataḥ paramagniveśa uvāca- evaṃ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṃ bhagavan! kathaṃ
kālamṛtyurakālamṛtyurvābhavatīti||37||
evaṃ satītyādi| yattāvat kālaniyataṃ tasyākāle maraṇābhāvādeva
nākālamṛtyurasti, yattvakālaniyataṃ tasyāpyaniyatatvāt kathaṃ
kālamṛtyurakālamṛtyurvā bhavati? aniyate hyāyuṣi kālaniyamo nāsti,
niyatakālāccārvāgakālamṛtyurucyata iti pṛcchārthaḥ||37||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śrūyatāmagniveśa! yathā yānasamāyukto'kṣaḥ
prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ
svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchet, tathā''yuḥ śarīropagataṃ balavatprakṛtyā
yathāvadupacaryamāṇaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati; sa mṛtyuḥ kāle|
yathā ca sa
evākṣo'tibhārādhiṣṭhitatvādviṣamapathādapathādakṣacakrabhaṅgādvāhyavāhakadoṣādaṇimokṣādanupāṅgāt
paryasanāccāntarā'vasānamāpadyate,
tathā''yurapyayathābalamārambhādayathāgnyabhyavaharaṇādviṣamābhyāvaharaṇādviṣamaśarīranyāsādatimaithunādasatsaṃśrayādudīrṇa-
vegavinigrahādvidhāryavegāvidhāraṇādbhūtaviṣavāyvagnyupatāpādabhighātādāhārapratīkāravivarjanāccāntarā'vasānamāpadyate,
sa mṛtyurakāle; tathā jvarādīnapyātaṅkānmithyopacaritānakālamṛtyūn paśyāma
iti||38||
yathākālamiti yāvatā kālena pratyavāyaśūnyasyākṣasya kṣayo bhavati
tasminnevetyarthaḥ| svapramāṇakṣayādeveti
yugānurūpavarṣaśatādipramāṇakṣayādityarthaḥ| apathāditi sarvathā
amārgagamanāt| aṇimokṣāditi kīlamokṣāt| anupāṅgāditi snehādānāt| paryasanāt
parikṣepāt| mithyopacaritāniti asamyakcikitsatān| akālamṛtyūniti
akālamṛtyukarān||38||
athāgniveśaḥ papraccha- kinnu khalu bhagavan! jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ
prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṃ na tathā śītam, asti ca śītasādhyo'pi
dhāturjvarakara iti||39||
samprati mithyopacāraśrutyā uṣṇatoyaṃ jvare'pyāgneye mithyopacāraḥ
syādityāśaṅkyāha- kinnvityādi| śītasādhyo'pidhātuḥ pittamuṣṇarūpamityarthaḥ|
pānīyaṃ yasmāt sarvajvaritebhyo dīyate, tasmāt pānīyamevātra pṛcchati||39||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- jvaritasya kāyasamutthānadeśakālānabhisamīkṣya
pācanārthaṃ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajaḥ| jvaro hyāmāśayasamutthaḥ,
prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṃ vikārāṇāṃ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni
26
bhavanti; pācanārthaṃ ca pānīyamuṣṇaṃ, tasmādetajjvaritebhyaḥ prayacchanti
bhiṣajo bhūyiṣṭham| taddhi teṣāṃ pītaṃ vātamanulomayati, agniṃ
codaryamudīrayati, kṣipraṃ jarāṃ gacchati, śleṣmāṇaṃ pariśoṣayati, svalpamapi
ca pītaṃ tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate; tathāyuktamapi caitannātyarthotsannapitte
jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam, uṣṇena hi dāhabhramapralāpātisārā
bhūyo'bhivardhante, śītena copaśāmyantīti||40||
utsannapitte pravṛddhapitte||40||
bhavati cātra- śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā
rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||41||
na kevalaṃ jvare eva śītoṣṇasamutthatvabhedena uṣṇaśītopacāraḥ, kintu
sarvatraiva vyādhāvevamityāha- śītenetyādi| bhiṣajaśca te jñānavantaśceti
bhiṣagvidaḥ||41||
evamitareṣāmapi vyādhīnāṃ nidānaviparītaṃ bheṣajaṃ bhavati; yathā-
apatarpaṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ, tathā
pūraṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇāpatarpaṇam||42||
apatarpaṇamapi ca trividhaṃ- laṅghanaṃ, laṅghanapācanaṃ, doṣāvasecanaṃ
ceti||43|| tatra laṅghanamalpabaladoṣāṇāṃ
27, laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītamivālpamudakamalpo doṣaḥ
praśoṣamāpadyate; laṅghanapācane
28
tu madhyabaladoṣāṇāṃ, laṅghanapācanābhyāṃ hi sūryasantāpamārutābhyāṃ
pāṃśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṃ madhyabalo doṣaḥ praśoṣamāpadyate;
bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryaṃ, na hyabhinne kedārasetau
palvalāpraseko'sti, tadvaddoṣāvasecanam||44||
na kevalaṃ śītoṣṇasamutthayoreva paraṃ hetuviparyayeṇa cikitsā,
kintvapatarpaṇādije'pi hetuviparītenetyāha- evamityādi|
apatarpaṇasantarpaṇābhyāṃ ca sarvaṃ cikitsitaṃ gṛhītaṃ, na
hyapatarpaṇasantarpaṇābhyāṃ vinā'nyadvidhānāntaramasti cikitsāyāḥ; yena sarva
evopakramāḥ santarpaṇāpatarpaṇabhedā eva| ata
29
eva viśeṣajñānārthamapatarpaṇabhedānāha- apatarpaṇamityādi|
laṅghanapācanamitivacanena yatra pācanaṃ kriyate tatrāvaśyaṃ stokamātrayā
laṅghanamapikriyata iti darśayati, pācanakāle hi yadi bṛṃhaṇaṃ kriyate tadā
bṛṃhaṇenāgneḥ pratikūlena pācanaṃ na syādityarthaḥ| avakiraṇairivetyatra
ivaśabdo'natibahūdakamivetyevaṃrūpo jñeyaḥ| anyadveti laṅghanādi bṛṃhaṇādi
ca||42-44||
doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṃ prāptakālamapyāturasya naivaṃvidhasya kuryāt|
tadyathā- anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya
30
vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya
tīvrādharmāruceratikṣīṇabalamāṃsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya
mumūrṣuliṅgānvitasya ceti| evaṃvidhaṃ hyāturamupacaran bhiṣak pāpīyasā'yaśasā
yogamṛcchatīti||45||
anapavādapratīkāro vācyapratīkāraḥ| adhanasyānupakaraṇatvena na cikitsā
pāryate kartumityarthaḥ| vaidyamānī durabhimānādvaidyopadeśaṃ na karoti|
tīvrādharmaruceḥ pratikriyāyāmadharmo bhavati, na ca cikitsā
sidhyatyadharmapratibandhāt| mumūrṣuliṅgānvitasyeti riṣṭayuktasya| pāpīyaseti
pāpahetunā pāpajanakenāyaśasā||45||
bhavati cātra- tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṃ phalam| karmaṇastanna
kartavyametadbuddhimatāṃ matam||46||
(alpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ| jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ
svalparogatamo'pi ca||47|| pracurodakavṛkṣo
yo nivāto durlabhātapaḥ| anūpo bahudoṣaśca, samaḥ sādhāraṇo mataḥ)||48||
anubandhe veti uttarakālam| kecidalpodakadrumo yastvityādigranthaṃ
jāṅgalādideśalakṣaṇamatra paṭhanti||46-48||
tatra ślokāḥ- pūrvarūpāṇi sāmānyā hetavaḥ sasvalakṣaṇāḥ| deśoddhvaṃsasya
bhaiṣajyaṃ hetūnāṃ mūlameva ca||49||
prāgvikārasamutpattirāyuṣaśca kṣayakramaḥ| maraṇaṃ prati bhūtānāṃ
kālākālaviniścayaḥ||50|| yathā cākālamaraṇaṃ
yathāyuktaṃ ca bheṣajam| siddhiṃ yātyauṣadhaṃ yeṣāṃ na kuryādyena hetunā||51||
tadātreyo'gniveśāya nikhilaṃ sarvamuktavān| deśoddhvaṃsanimittīye vimāne
munisattamaḥ||52||
saṅgrahe pūrvarūpāṇīti nakṣatrādivikārāḥ| sasvalakṣaṇāḥ sasvavikṛtilakṣaṇāḥ,
tacca lakṣaṇaṃ tatra vātamevaṃvidhamityādinā proktam| yathāyuktaṃ ca bheṣajaṃ
siddhiṃ yātīti anenoṣṇapānīyadānopapattyā sarvaṃ saṅgṛhītam||49-52||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne
janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne janapadoddhvaṃsanīyavimānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ca prakṛtibhūtānāṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘lakṣaṇatvādīnāṃ iti pā. ↩
- 3 ‘samyagvicāracāritāni’ ca iti pā. ↩
- 4 ‘upakṣīṇajalāśayaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘sasvanakṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘... pratibhayāvārarūpaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘vidyādaparihāryatvādgarīyaḥ paramarthavit’ iti pā. ↩
- 8 ‘yeṣāṃ na mṛtyujanakāriṣṭarūpaṃ sāmānyamastītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘cāsatkarma’ iti pā. ↩
- 10 nagaranigamajanapadapradhānā nagarādīnāmadhyakṣāḥ ↩
- 11 ‘sparśābhyavahāryadoṣāt’ iti pā. ↩
- 12 prāgevetyādi pāṭho yogīndranāthasenena na paṭhyate ↩
- 13 ‘udārasattvaguṇaiḥ karmaṇāṃ dharmāṇāṃ cācintyatvādrasa ...’ iti pā. ↩
- 14 ‘hīyamānāni hīyamānaguṇapādairhīyamānaguṇaiścāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānāgnimārutaparītāni’ iti pā. ↩
- 15 “āhārācāraprāyaścittādipuruṣakārastvaihikaphalaṃ dṛṣṭam, adṛṣṭaṃ ca prāyo janmāntarakṛtaṃ śubhāśubhaṃ śarīrādinirvartakaṃ, tadetaddvitayamapi kāraṇaṃ dṛṣṭasāmarthyāt| tatra yadā dṛṣṭamāhārādi śubhamupacitam, adṛṣṭaṃ ca dharmarūpaṃ śubhamupacitaṃ bhavati, tadā yuganiyatavarṣaśatarūpasyāyuṣaḥ sukhayuktasya ca niṣpattiḥ| yadā tu daivapuruṣakārayoḥ śubhamadhyamayoranyonyasyānuguṇayoryogaḥ, tadā madhyaṃ madhyamasukhaṃ yuganiyatādalpaṃ bhavati| yadā tu hīnayoryogaḥ, tadā hi hīnamasukhāyurbhavati| evaṃ yadā daivamaśubhaṃ, puruṣakāraścāśubhaḥ, tadā'tyalpaṃ duḥkhabahulaṃ cāyurbhavati| evamaśubhadaivapuruṣakārayormadhyamatāyāṃ hīnatāyāṃ vā udāharaṇamūhyam| evaṃ yadā daivaṃ śubhamuttamaṃ, puruṣakārastu madhyo hīno vā, tadā'pi phalaviśeṣa ūhyaḥ| atrārthe carakaḥ-“ihāgniveśa ! bhūtānāmāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam| daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam| balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ| dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam| tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā| madhyamā madhyamasyoktā viśeṣaṃ śṛṇu cāparam” (ca.vi.a.3) iti| atra paurvadaihikamiti prāyeṇa janmāntarakṛtasyaiveha janmani pākāduktametat, janmāntarakṛtaṃ tu yāgabrahmavadhādi prāyo janmāntara eva phalati| niyatasyeti yuganiyatasya” iti su.ṭī.bhā. (sū.a.17) cakraḥ ↩
- 16 “yadā tu daivapuruṣakārayorvirodhaḥ, tadā durbalaṃ daivaṃ puruṣakāreṇa balavatā hanyate, balavatā daivena durbalaḥ puruṣakāro hanyate| ata eva ca daivena puruṣakāraṃ parābhūtaṃ dṛṣṭvā kecit karmavādino daivaniyatamevāyurādikaṃ vadanti, vyarthaṃ ca puruṣakāraṃ daivayuktivyapāśrayāhārācārarūpaṃ vadanti|” iti su.ṭī.bhā.(sū.a.1) cakraḥ ↩
- 17 “balavatostu daivapuruṣakārayorvirodhinoryugapadupasthāpanaṃ nāstyeva, virodhināṃ sukhaduḥkhādīnāṃ yaugapadyenānupalambhādeva| balavattā tu daivākhyakarmaṇo dharmādharmarūpasya kālavipākaniyamād bhavati| viparyaye tu abalavattvaṃ puruṣakārabādhanīyatvaṃ ca bhavati| yadāha carakaḥ- “karma kiñcit kvacit kāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (ca.vi.a.3) iti| atra trividho niyamaḥ ekavidhaścāniyamaḥ, evaṃ pakṣacatuṣṭayamapi bhavati| yathā-“idaṃ karma yadi pacyeta tadā asminneva kāle pacyeta, nānyatreti kālaniyamaḥ| tathā-idaṃ karma yatra kvacit kāle pacyetaiva, na pacyeteti na, iti vipākaniyamaḥ| etau pakṣau puruṣakārabādhyatayā śāstraviṣayau, pākṣikasya niyamasyāsattvāt| tathā-idaṃ karmāsminneva kāle pacyetaiveti kālavipākaniyamaḥ| ayamaviṣayaḥ śāstrasya, puruṣakārānapekṣatvāt| tathā-idaṃ karma kutracit kāle pratyayaṃ dṛṣṭamāsādya pacyeta, yadi vā na pacyeta, tadapi ca prāyaścittādiparābhūtatvādeveti kālavipākāniyamaḥ sarvathā śāstraviṣayaḥ| atra pakṣacatuṣṭaye kecid vadanti-“kiñcinna kālaniyataṃ” (ca.vi.a.3) iti vadatā carakeṇa kālāniyamo darśitaḥ, vipākāniyamastu na darśitaḥ| karmaṇāṃ vipākāniyamo nāsti| yaducyate-“nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi| avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham” iti| kintu prāyaścittānāmapi adattaphalakarmakṣayopadeśāt, tathā “jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna” (bha.gī.a.4) iti jñānāgninā ca karmakṣayopadeśād vipākāniyamapakṣo'pi sambhavatyeva| tathā ca-“na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate (śā.a.1)” iti vadatā carakeṇāpi mahataḥ karmaṇaḥ prāyaścittābādhanīyasya vipākaniyamo'pi darśito bhavati| alamatisūkṣmagatikarmavicāreṇa| śāstrasyārogyasādhanāhārācārarūpapuruṣakāropadeśakatvena prayojanavattvamastyeva” iti su.ṭī.bhā. (sū.a.1) cakraḥ ↩
- 18 ‘bheṣajenopacaretām’ iti pā. ↩
- 19 sarvacakṣuṣāṃ sarvapramāṇānāmityarthaḥ, etatparamabhrāntatvena śreṣṭhaṃ, yadaindraṃ cakṣuḥ pratyakṣapramāṇamityarthaḥ| ‘yaddivyaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘āhāraṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘kriyopayogaḥ’ iti pā. ↩
- 22 sarvasyeti kālasya karmaṇa indriyārthasya ca ↩
- 23 ‘sandhāraṇamanudīrṇānāṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘ataḥ paramuktamupasaṃharati’ iti pā. ↩
- 25 ‘bheṣajaṃ tāvadāhārācārarūpaṃ yasya doṣasya vikārasya vā viparītaṃ, tadasati virodhake taṃ śamayatīti dṛṣṭaṃ, yathā-kaṭukena śleṣmakṣayaḥ, agninā śītapraśamanam, āhāreṇa kṣudupaśamaḥ, pānīyapānena pipāsāpagamaḥ| evamādi sāmānyena vṛddhiḥ, viparītena ca hrāsa iti dṛśyate| na cātrāpi dṛṣṭenaivopapadyamāne'dṛṣṭameva kāraṇamiti kalpanā yuktā| yato dṛṣṭenānupapadyamāne kārye kāraṇamadṛṣṭaṃ kalpyate, dṛṣṭaparābhavena tu sarvatrādṛṣṭakalpanaṃ prāmāṇikameva| yato yadevādṛṣṭaṃ kāraṇatvenābhimataṃ taddṛṣṭayāgādijanyaṃ, tadvadeva bheṣajaṃ dṛṣṭarūpaṃ tāvatkvacidastyevaṃ svīkartavyam’ iti suśrutaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ(su.a.1) cakraḥ ↩
- 26 ‘virecanavamanāpatarpaṇasaṃśamanānyeva’ iti pā. ↩
- 27 ‘alpadoṣāṇām’ iti pā. ↩
- 28 ‘laṅghanapācanaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘ata eva’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 30 ‘alpavādapratīkārasya’ iti pā. ↩