athātastrividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
janapadoddhvaṃsanīye'viśeṣeṇa sarve'pi rogā uktāḥ, teṣāṃ viśeṣo yathā
jñātavyastadupadeṣṭuṃ trividharogaviśeṣavijñānīyo'bhidhīyate||1-2||
trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā āptopadeśaḥ, pratyakṣam,
anumānaṃ ceti||3||
rogāṇāṃ viśeṣo yathā vakṣyamāṇo vijñāyate yena tadrogaviśeṣavijñānam,
upadeśapratyakṣānumānarūpaṃ pramāṇatrayam| atra tu
yukteranumānāntargatatvādeva na pṛthakkaraṇam| etacca pramāṇatrayaṃ kvacidroge
militaṃ, kvaciddvayaṃ, kvacidekaṃ parīkṣāyāṃ vartate; yena, nāntare
vahnimāndyādau pratyakṣamavaśyaṃ vyāpriyate||3||
tatrāptopadeśo nāmāptavacanam| āptā hyavitarkasmṛtivibhāgavido
niṣprītyupatāpadarśinaśca| teṣāmevaṅguṇayogādyadvacanaṃ tat pramāṇam|
apramāṇaṃ punarmattonmattamūrkharaktaduṣṭāduṣṭavacanamiti
1; pratyakṣaṃ tu khalu tadyat svayamindriyairmanasā
2
copalabhyate| anumānaṃ khalu tarko yuktyapekṣaḥ||4||
tisraiṣaṇīye prathamamanumānādilakṣaṇānyuktāni, punariha ‘tatropadeśo nāma’
ityādinā''ptopadeśādilakṣaṇābhidhānaṃ prakaraṇāgatatvāt kriyate, prākaraṇiko
hyartho'nucyamāno nyūno bhavati| avitarketyādi|- vitarkaḥ kathantā
aniścitajñānamiti yāvat, smṛtiḥ smaraṇajñānaṃ, vibhāga ekadeśaḥ;
etadviparyayānniścayenānubhavena ca kārtsnyena ca ye bhāvān jānate,
te'vitarkasmṛtivibhāgavidaḥ| vitarkādivedī tu nāptaḥ,
pratipādyavastvaśeṣaviśeṣāvijñānāt| smṛtijñānaṃ ca yadyapi pramāṇamūlameva,
tathā'pi vartamānakṣaṇe smṛtijñānaviṣayārthasya nāvaśyavidyamānateti na tat
pramāṇamiti bhāvaḥ; kiṃvā, smṛtijñānaṃ smṛtiśāstrajaṃ jñānaṃ gaṇitajñānaṃ ca;
etacca jñānadvayaṃ sākṣādarthādarśakaṃ duravabodhena
mithyājñānatvasambhavādapramāṇamapīti nopādeyam| atha samyagjñānavanto'pi
rāgādivaśādanyathā vyāharantītyāha- niṣprītyupatāpadarśina iti|- niṣprītyā
nirupatāpena
3
ca draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te tathā| etena yathārthadarśī nirdoṣaścāpto
bhavatītyuktaṃ bhavati| evambhūtaṃ cāptatvaṃ kasyacidbrahmādeḥ sarvatraiva
bhavati, laukikasya tu yasminneva viṣaye vitarkādi na bhavati tatraivopadeśaḥ
pramāṇamiti jñeyam| apramāṇamiti nāvaśyaṃ pramāṇatayā'vadhāryate,
rāgādiduṣṭatvādityarthaḥ| duṣṭaścāsāvaduṣṭaśceti duṣṭāduṣṭaḥ, tena pitā hi
putrasya duṣṭo'pyaduṣṭatvādāpta eva bhavati; kiṃvā duṣṭo vañcakaḥ|
svayamindriyairmanasā cetyanena yadātmanendriyaiścakṣurādibhiravyavadhānena
gṛhyate rūpādi tat pratyakṣamiti bāhyaṃ pratyakṣaṃ gṛhṇāti; manasā cetyanena
ca manasā'vyavadhānena yadupalabhyate sukhādi, tacca mānasaṃ pratyakṣaṃ
gṛhṇāti| tarko'trāpratyakṣaṃ jñānam| yuktiḥ sambandho'vinābhāva ityarthaḥ;
tenāvinābhāvajaṃ parokṣajñānamanumānamityarthaḥ||4||
trividhena khalvanena jñānasamudāyena pūrvaṃ parīkṣya rogaṃ sarvathā
sarvamathottarakālamadhyavasānamadoṣaṃ
4
bhavati, na hi jñānāvayavena kṛtsne jñeye jñānamutpadyate| trividhe tvasmin
jñānasamudaye pūrvamāptopadeśājjñānaṃ, tataḥ pratyakṣānumānābhyāṃ
parīkṣopapadyate| kiṃ hyanupadiṣṭaṃ pūrvaṃ yattat pratyakṣānumānābhyāṃ
parīkṣamāṇo vidyāt| tasmāddvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣam, anumānaṃ ca;
trividhā vā sahopadeśena||5||
jñānasamudāyeneti jñānasamudāyaḥ pramāṇasaṅghātaḥ; tena samudāyena ‘ayamevaṃ
rogaḥ’ ityevambhūtaniścayo'dhyavasānam| trividhe tvityādi| jñāyate'neneti
jñānaṃ pramāṇam| prathamāptopadeśo vyādhiṃ bodhayati, tataścāptopadiṣṭaṃ
vyādhiṃ pratyakṣānumānābhyāṃ yathoktaliṅgādiparīkṣayā niścinoti;
āgamānupadiṣṭe ca vyādhau avaidya iva na pratyakṣeṇānumānena ca
vyādhimupalabhata ityāha- kiṃ hyanupadiṣṭamityādi| evaṃ manyate-
vyādhiviśeṣāstāvadduradhigamanīyāḥ, nopadeśamantareṇa śakyā vijñātuṃ,
ye'dhigatavaidyakaśāstrāste pratipādayantyeva vyādhiviśeṣān; tasmādāgamena ye
vyādhīnāṃ hetvādiviśeṣāḥ pratipāditāstān pratyakṣānumānābhyāmupalabhamāno
vyādhiṃ niścinoti; anupadeśavāṃstānupalabhamāno'pi
hetvādiviśeṣānaśikṣitaratnaparīkṣo yathā ratnānāṃ viśeṣaṃ paśyannapi
nāvadhārayati ratnaviśeṣaṃ, tathā nāvadhārayati vyādhiviśeṣamiti bhāvaḥ|
jñānavatāmiti āptopadeśavatām| trividhā vetyanena vyādhiparīkṣāsamaye
hyāptopadeśo'pi vyāpriyate grahaṇīmārdavasvapnadarśanādipratipattau, tathā
duradhigamasthānasaṃśrayādipratipattau, tathā koṣṭhamṛdudāruṇatvādiparīkṣāyāṃ
cāturavacanarūpāptopadeśo'pi vyāpriyata iti darśayati||5||
tatredamupadiśanti buddhimantaḥ-
rogamekaikamevamprakopaṇamevaṃyonimevamutthānamevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃ
saṃsthānamevaṃśabdasparśarūparasagandhamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayasamanvitamevamudarka
mevannāmānamevaṃyogaṃ vidyāt; tasminniyaṃ pratīkārārthā pravṛttirathavā
nivṛttirityupadeśājjñāyate||6||
tatretyādinā''ptopadeśagamyamāha| prakopaṇaṃ vāyo rūkṣatvādihetuḥ| yoniḥ
vātādayaḥ| ātmā svabhāvaḥ; yathā- rohiṇyā dāruṇatvaṃ, sannyāsasya
śīghropakramaṇīyatvādi| adhiṣṭhānaṃ śarīramavayavā manaśca| iyaṃ pratīkārārthā
pravṛttiḥ, yathā- jvare laṅghanapācanādyarthā
5
pravṛttiḥ| nivṛttiśca pratīkārārthā yathā- navajvare divāsvapnasnānādau
nivṛttirityādi mantavyam||6||
pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsuḥ sarvairindriyaiḥ
sarvānindriyārthānāturaśarīragatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt; tadyathā-
antrakūjanaṃ, sandhisphuṭanamaṅgulīparvaṇāṃ ca, svaraviśeṣāṃśca, ye cānye'pi
keciccharīropagatāḥ śabdāḥ syustāñchrotreṇa parīkṣeta;
varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāḥ
6, śarīraprakṛtivikārau, cakṣurvaiṣayikāṇi yāni cānyānyanuktāni tāni cakṣuṣā
parīkṣeta; rasaṃ tu
khalvāturaśarīragatamindriyavaiṣayikamapyanumānādavagacchet, na hyasya
pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate, tasmādāturaparipraśnenaivāturamukharasaṃ
vidyāt, yūkāpasarpaṇena tvasya śarīravairasyaṃ, makṣikopasarpaṇena
śarīramādhuryaṃ, lohitapittasandehe tu kiṃ dhārilohitaṃ lohitapittaṃ veti
śvakākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam,
evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīta; gandhāṃstu khalu
sarvaśarīragatānāturasya prakṛtivaikārikān ghrāṇena parīkṣeta; sparśaṃ ca
pāṇinā prakṛtivikṛtiyuktam| iti pratyakṣato'numānādupadeśataśca
7
parīkṣaṇamuktam||7||
aṅgulīparvaṇāṃ ca sphuṭanamiti sambandhaḥ| anye'pi ceti kāsahikkāśabdādayaḥ|
yāni cānyānītyanena lakṣaṇaprabhādīni gṛhyante| yūkāpasarpaṇena
śarīravairasyamiti virasāddhi śarīrādyūkā apasarpanti; evaṃ
yūkādyanapasarpaṇena prākṛtarasayuktaṃ śarīramanumātavyam| dhārilohitamiti
jīvaśoṇitamityarthaḥ; śvakākabhakṣaṇādijñeyaṃ yaddhāri raktaṃ tat
pittāduṣṭatvenāvirasaṃ śvādayo bhakṣayanti, natu pittaduṣṭaṃ raktapittamiti
bhāvaḥ| atra evaṃśabdasparśarūparasagandhamityupadeśaṃ kṛtvā śabdānantaraṃ
cakṣurgrāhyaṃ rūpaṃ darśayañ śabdādiparīkṣāyāśca kramaniyamābhāvaṃ
sūcayati||7||
ime tu khalvanye'pyevameva
8
bhūyo'numānajñeyā bhavanti bhāvāḥ| tadyathā- agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta,
balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena,
mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥsaṅgena, mohamavijñānena,
krodhamabhidroheṇa, śokaṃ dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ
viṣādena, dhairyamaviṣādena, vīryamutthānena
9, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa, medhāṃ grahaṇena, sañjñāṃ
nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hriyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ
pratiṣedhena, upadhimanubandhena
10, dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni
kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ,
doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ
kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ
svapnadarśanamabhiprāyaṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni
11
cāturaparipraśnenaiva vidyāditi||8||
bhūyo'numānajñeyā ityanenānumānagamyatayā vakṣyamāṇā kecidagnibalādaya
āturopadeśagamyā api bhavantīti sūcayati| mano'rthāvyabhicaraṇeneti
satīndriyāṇāmarthasambandhe yadidaṃ kadācicchabdaṃ pratyeti,
kadācidrasamityādyayaugapadyena sarvārthān pratyeti, tenāsti
kāraṇānantaramindriyārthagrāhakaṃ
12
mana ityanumīyate| jñānaṃ vyavasāyeneti vyavasāyaḥ pravṛttiḥ, yathā- peyajale
pānārthā pravṛttiḥ; tenānumīyate jalajñānamasya jātaṃ, kathamanyathā
jñānakāryārthakriyāyāṃ pravartata iti| rajaḥ saṅgeneti nāryādisaṅgena
tatkāraṇaṃ rajo'numīyate| abhidrohaḥ parapīḍārthā pravṛttiḥ| dainyaṃ rodanādi|
āmodaḥ nṛtyagītavāditrādyutsavakaraṇam| toṣaḥ mukhanayanaprasādādiḥ; etena
prītistoṣamātraṃ, harṣastu prītiviśeṣo mana-udrekakāraka ityuktaṃ bhavati|
dhairyaṃ vipadyapi manaso'dainyam| vīryam
ārabdhaduṣkarakāryeṣvavyāvṛttirmanasaḥ| utthāneneti kriyārambheṇa| avasthānaṃ
sthiramatitvam| avibhrameṇeti abhrāntyā| śraddhām icchām| abhiprāyeṇeti
abhyarthanena| grahaṇeneti granthādidhāraṇena| smṛtimiti smṛtijanakaṃ
saṃskāraṃ; smaraṇena hi tatkāraṇaṃ saṃskāro'numīyate| hriyamiti lajjām|
apatrapeṇeti lajjitākāreṇa| śīlamiti sahajaṃ vastuṣu rāgam| anuśīlaneneti
anuśīlanaṃ santataśīlanaṃ tena; satataṃ yamarthaṃ sevate
tacchīlo'yamityanumīyate| pratiṣedheneti vyāvṛttyā| upetya dhīyate iti upadhiḥ
chadma ityarthaḥ, tamanubandhenetyuttarakālīnaphalena; uttarakālaṃ hi
bhrātrādivadhena phalena jñāyate- yadayamunmattacchadmapracārī candragupta
iti| vidheyatayeti vidheyapracāreṇa| vayaḥprabhṛtīni vyādhisamutthānāntāni
catvāri yathāsaṅkhyaṃ kālādiviśeṣeṇa jñāyante| tatra kālaviśeṣeṇa
ṣoḍaśavarṣādinā vayo bālyādi jñāyate; deśena tu bhaktiricchā jñāyate, yathā
hi- ayaṃ madhyadeśīyastenāsya godhūmamāṣādiṣvicchā'numīyate;
yasmāccedamasyopaśete tenedamasya sātmyamiti jñāyate; vedanāviśeṣeṇa
vyādhisamutthānaṃ jñāyate, yathā- yasmādayaṃ santāpavedanāvān tasmādasya
jvaravyādhisamutthānaṃ bhūtamityādi jñeyam| gūḍhaliṅgamitiviśeṣaṇenāgūḍhaliṅge
vyādhau liṅgairevāvadhārite nopaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣā karaṇīyeti
darśayati| apacāraviśeṣeṇeti mahatā'pacāreṇa bhūridoṣo bhavati, svalpeṇa
svalpa iti| kalyāṇābhiniveśeneti śreyaskaramārgānuṣṭhānena; etaddhi
acirabhāviśreyasāmeva bhavati| sattvamiti sattvaguṇodrekam| avikāreṇeti
rāgadveṣavikārābhāvena| paripraśnenaivetivacanena yadyapi
grahaṇīmārdavādyanumānādapi pāryate jñātuṃ, tathā'pyanumānasya
buddhiprayāsabahutvenāturapṛcchayaiva sukhopacārarūpayā vidyād
grahaṇīmārdavādīnīti darśayati| abhiprāyaḥ bhojanādīcchā| dviṣṭeṣṭaśabdena tu
dviṣṭepsitapreṣyādigrahaṇam||8||
bhavanti cātra- āptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca| anumānena ca vyādhīn
samyagvidyādvicakṣaṇaḥ||9|| sarvathā
sarvamālocya yathāsambhavamarthavit| athādhyavasyettattve ca kārye ca
tadanantaram||10|| kāryatattvaviśeṣajñaḥ
pratipattau na muhyati| amūḍhaḥ phalamāpnoti yadamohanimittajam||11||
jñānabuddhipradīpena yo nāviśati tattvavit
13| āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati||12||
tatra ślokau- sarvarogaviśeṣāṇāṃ trividhaṃ jñānasaṅgraham| yathā
copadiśantyāptāḥ pratyakṣaṃ gṛhyate yathā||13||
ye yathā cānumānena jñeyāstāṃścāpyudāradhīḥ| bhāvāṃstrirogavijñāne vimāne
muniruktavān||14||
yathāsambhavamityanena sarvatra parīkṣaṇīye sarvapramāṇāsambhava iti
darśayati| athetyādi atha pratyekaśabdādiviṣayaparīkṣānantaram| tattve
vyādhitattve, tathā kārye ca tatra sādhye vyādhau kartavyalakṣaṇe,
tadanantaramadhyavasyet; yadyuktaṃ tattvaṃ bhavati, yacca kāryamuktaṃ,
tatrādhyavasāyaṃ niścayaṃ kuryādityarthaḥ| anantaramiti
avidyamānāntarayogyamityarthaḥ| kāryatattvaviśeṣādhyavasāyaphalamāha-
kāryetyādi| pratipattiḥ karmaṇāṃ yathārhatayā'nuṣṭhānam| amūḍha iti
pratipattāvamūḍha ityarthaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, tatkṛtā buddhiḥ jñānabuddhiḥ|
āviśati buddhyā'vagāhata ityarthaḥ| antarātmānamiti vaidyapakṣe
antaḥśarīram||9-14||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne
trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne trividharogaviśeṣavijñānīyaṃ vimānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mattonmattamūrkhavaktṛdṛṣṭādṛṣṭavacanam’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘ātmanā’ iti pā. ↩
- 3 ‘nirupatāpena bhāvān draṣṭuṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘sarvamevottarakālaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘laṅghanasvedanādyarthā’ iti pā. ↩
- 6 ‘varṇasaṃsthānapramāṇacchāyāśarīraprakṛtivikārau’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘anumānaikadeśataśca’ iti pā. ↩
- 8 ‘khalvanyatamā ye bhūyaścānumānajñeyāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vīryamutsāhena’ iti pā. ↩
- 10 ‘upādhimanubandhena’ iti pā. ↩
- 11 ‘dviṣṭeṣṭeṣu sukhāsukhāni’ iti pā. ↩
- 12 ‘indriyādigrāhakaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yogavit’ iti pā. ↩