athātaḥ srotasāṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasminnadhyāye parīkṣāmabhidhāya tatparīkṣaṇīyaṃ śarīraṃ
duṣṭāduṣṭasrotovibhāgena
1
vaktuṃ srotasāṃ vimānamucyate||1-2||
yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṃ
prakāraviśeṣāḥ| sarve hi bhāvā puruṣe nāntareṇa srotāṃsyabhinirvartante,
kṣayaṃ vā'pyabhigacchanti| srotāṃsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṃ
dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena||3||
mūrtimanta iti asarvagatadravyaparimāṇavantaḥ, asarvagatadravyaparimāṇaṃ hi
mūrtirucyate| bhāvaviśeṣā iti utpattimanto viśeṣāḥ| atra hetumāha- sarva
ityādi| abhinirvartanta iti santānanyāyena| srotāṃsītyādi| khaluśabdo hetau|
pariṇāmamāpadyamānānāmiti
pūrvapūrvarasādirūpatāparityāgenottarottararaktādirūpatāmāpadyamānānām|
ayanārthenetivacanānna sthirāṇāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavanti srotāṃsi, kintu
deśāntaraprāpaṇenābhivāhīni bhavanti| evaṃ manyate- raktasya vṛddhiḥ
śoṇitarūpatayā pariṇamatā rasena militena kartavyā, sa ca sthānāntarasthasya
rasasya rudhireṇa samaṃ melako na gamanamārgaṃ srotaḥsañjñakamantarā bhavati|
ayaṃ tāvadabhisandhiḥ- srotaḥkāraṇiko hi dhātūnāṃ prāyo
raktādīnāmuttaradhātupoṣakabhāgapariṇāmo bhavati, taccāpyuttaradhātupoṣaṇaṃ
nāntareṇa sroto bhavati; yaśca rakte nyāyaḥ, sa sarvatra śārīre bhāve; na
cānyasrotasā'nyadhātupuṣṭiḥ sambhavati, sarvapoṣyāṇāṃ bhinnadeśatvāt; na
hyabhinnena srotasā bhinnadeśavṛkṣayoḥ secanamasti| manastu yadyapi nityatvena
na poṣyaṃ, tathā'pi tasyendriyapradeśagamanārthaṃ sroto'styeva| tacca
manaḥprabhṛtīnāmatīndriyāṇāṃ kṛtsnameva śarīraṃ srotorūpaṃ vakṣyati| doṣāṇāṃ
tu sarvaśarīracaratvena yathāsthūlasroto'nabhidhāne'pi sarvasrotāṃsyeva
gamanārthaṃ vakṣyante, sūkṣmajijñāsāyāṃ tu vātādīnāmapi pradhānabhūtā
dhamanyaḥ santyeva; yaduktaṃ suśrute- “tāsāṃ vātavāhinyo daśa” (su.śā.a.7)
ityādi| naca carake suśrute iva dhamanīsirāsrotasāṃ bhedo vivakṣitaḥ||3||
api caike srotasāmeva samudayaṃ puruṣamicchanti, sarvagatatvāt sarvasaratvācca
doṣaprakopaṇapraśamanānām| na tvetadevaṃ, yasya hi srotāṃsi, yacca
2
vahanti, yaccāvahanti, yatra cāvasthitāni, sarvaṃ tadanyattebhyaḥ||4||
atibahutvāt khalu kecidaparisaṅkhyeyānyācakṣate srotāṃsi, parisaṅkhyeyāni
punaranye||5||
sarvagatatvāditi srotasāṃ sarvaśarīrāvayavagatatvādityarthaḥ|
sarvasaratvādityuttareṇa sambadhyate| doṣaprakopaṇamapathyaṃ doṣapraśamanaṃ vā
pathyaṃ sarvasmiñ śarīrapradeśe doṣarūpaṃ sat tathā bheṣajarūpaṃ sadgacchati;
tena sarvatra sroto vidyate; tena srotomayaḥ puruṣa iti pūrvapakṣaḥ| taṃ
niṣedhati- na tvityādi| yasya hi srotāṃsi yadghaṭitānītyarthaḥ, yacca
vahantīti yadrasādi vahantītyarthaḥ, yaccāvahantīti yacca puṣyantītyarthaḥ,
yatra cāvasthitānīti yatra māṃsādau sambaddhānītyarthaḥ, tat sarvaṃ
dhamanībhyo'nyat; tasmānna srotorūpa eva puruṣa ityarthaḥ||4-5||
teṣāṃ tu khalu srotasāṃ yathāsthūlaṃ katicitprakārānmūlataśca
prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ; ye bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya
jñānavatāṃ, vijñānāya cājñānavatām||6||
tadyathā-
prāṇodakānnarasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti;
vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni,
tadvadatīndriyāṇāṃ punaḥ sattvādīnāṃ kevalaṃ
cetanāvaccharīramayanabhūtamadhiṣṭhānabhūtaṃ ca| tadetat srotasāṃ
prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram||7||
prakopavijñānataśceti yathā srotasāṃ prakopo vijñāyate tathā vyākhyāsyāma iti
yojanā| anuktārthajñānāyeti anuktasrotojñānāya| jñānavatāmiti
anuktārthajñānasamarthānām| jñānavanto hyanena liṅgenānuktamapi
sroto'numimate| vijñānāya cājñānavatāmiti yathoktamātrajñānāya ca
mandabuddhīnāmityarthaḥ| tadvaditi sarvaśarīracarāṇām|
cetanāvaccharīramityanenācetanakeśanakhādipradeśaṃ sattvādigamane niṣedhati,
doṣāstu tatrāpi yāntīti| ayanabhūtamiti mārgabhūtam| adhiṣṭhānabhūtamiti
sthānarūpam||6-7||
tatra prāṇavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca, praduṣṭānāṃ tu
khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- atisṛṣṭamatibaddhaṃ
kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasantaṃ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya
srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca,
praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-
jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṃ pipāsāṃ cātipravṛddhāṃ dṛṣṭvodakavahānyasya
srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| annavahānāṃ srotasāmāmāśayo mūlaṃ vāmaṃ ca
pārśvaṃ, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-
anannābhilaṣaṇamarocakavipākau chardiṃ ca dṛṣṭvā'nnavahānyasya srotāṃsi
praduṣṭānīti vidyāt| rasavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa ca dhamanyaḥ|
śoṇitavahānāṃ srotasāṃ yakṛnmūlaṃ plīhā ca| māṃsavahānāṃ ca srotasāṃ
snāyurmūlaṃ tvak ca| medovahānāṃ srotasāṃ vṛkkau
3
mūlaṃ vapāvahanaṃ ca| asthivahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ jaghanaṃ ca|
majjavahānāṃ srotasāmasthīni mūlaṃ sandhayaśca| śukravahānāṃ srotasāṃ vṛṣaṇau
mūlaṃ śephaśca| praduṣṭānāṃ tu khalveṣāṃ rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktāni
vividhāśitapītīye; yānyeva hi dhātūnāṃ pradoṣavijñānāni tānyeva yathāsvaṃ
praduṣṭānāṃ dhātusrotasām| mūtravahānāṃ srotasāṃ bastirmūlaṃ vaṅkṣaṇau
4
ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-
atisṛṣṭamatibaddhaṃ prakupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā bahalaṃ saśūlaṃ mūtrayantaṃ
dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| purīṣavahānāṃ srotasāṃ
pakvāśayo mūlaṃ sthūlagudaṃ
5
ca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-
kṛcchreṇālpālpaṃ saśabdaśūlamatidravamatigrathitamatibahu copaviśantaṃ dṛṣṭvā
purīṣavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt| svedavahānāṃ srotasāṃ medo
mūlaṃ lomakūpāśca, praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati;
tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṃ
lomaharṣaṃ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt||8||
prāṇavahānāmiti prāṇasañjñakavātavahānām| etacca prāṇākhyaviśiṣṭasya
vāyorviśiṣṭasrotaḥ, sāmānyena tu vāyoḥ sarvā eva dhamanya iti na virodhaḥ|
mūlamiti prabhavasthānam| atisṛṣṭaṃ vā atibaddhaṃ veti vikalpena boddhavyam,
atisṛṣṭātibaddhayorekatrāsambhavāt| alpālpaṃ vā tathā'bhīkṣṇaṃ veti ca
vikalpaḥ| kloma hṛdayasthapipāsāsthānam| vapāvahanaṃ vapā udarasthā
snigdhavartikā yāmāhurjanāstailavartiketi| suśrute tu “medovahānāṃ mūlaṃ
vṛkkau kaṭī ca” (su.śā.a.) ityuktaṃ; tadatrātīndriyārthadarśigamye
nāsmadvidhānāṃ buddhayaḥ prabhavanti
6| asthyapi dravarūpamastyeva srotovāhyamiti kṛtvā asthivahānāmityuktam|
yadyapi vividhāśitapītīye rasādīnāṃ duṣṭilakṣaṇamuktaṃ na rasādisrotasāṃ,
tathā'pi rasādiduṣṭyā rasādivahadhamanīnāmapi duṣṭeḥ sādhāraṇatvenoktaṃ-
rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktānīti| ye tu bruvate- rasādiduṣṭerabhinnaiva
tadvahadhamanīduṣṭiriti, teṣāṃ mate pṛthagdhamanīduṣṭyabhidhānamanupapannaṃ,
tathā dhamanīduṣṭyā yaddhātuduṣṭiṃ vakṣyati “teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva”
ityādinā tadanupapannam| dhamanīduṣṭyā tu tadvāhyaduṣṭiravaśyaṃ bhavatīti
kṛtvā dhātuduṣṭilakṣaṇaireveha dhamanīduṣṭiruktā, raktādidhātuduṣṭyatiriktaṃ
tu dhamanīduṣṭilakṣaṇam “atipravṛttiḥ” ityādinā'traiva vakṣyati| asvedanādikaṃ
svedavahaduṣṭilakṣaṇaṃ kuṣṭhapūrvarūpe'pyasti; tena
yatrānyatkuṣṭhapūrvarūpadarśanaṃ bhavati tatra kuṣṭhapūrvarūpatā niścetavyā,
etāvanmātralakṣaṇodaye tu svedavahadhamanīduṣṭiriti| dhamanīnāmiha mūlajñāne
yadyapi sākṣāt prayojanaṃ noktaṃ, tathā'pi mūlopaghātādvṛkṣāṇāmiva dhamanīnāṃ
mahānupaghāto bhavatīti jñeyam, ata eva suśrute
srotomūlaviddhalakṣaṇānyuktāni||8||
srotāṃsi, sirāḥ, dhamanyaḥ, rasāyanyaḥ, rasavāhinyaḥ, nāḍyaḥ, panthānaḥ,
mārgāḥ, śarīracchidrāṇi, saṃvṛtāsaṃvṛtāni, sthānāni, āśayāḥ, niketāśceti
śarīradhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmāni bhavanti| teṣāṃ prakopāt
sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante, itareṣāṃ
prakopāditarāṇi ca| srotāṃsi srotāṃsyeva, dhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti
praduṣṭāḥ| teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti,
doṣasvabhāvāditi||9||
srotasāṃ vyavahārārthaṃ paryāyānāha- srotāṃsītyādi| saṃvṛtāsaṃvṛtānītyekā
sañjñā, tatrāgre saṃvṛtāni mūle'saṃvṛtāni| sthānādiparyāyān
keciddhamanīmūlasya paryāyānācakṣate; anye tvetānapi dhamanīparyāyānāhuḥ,
dhamanyo'pi hi rasādisthānaṃ bhavantyeveti kṛtvā| sthānasthā iti āśayasthāḥ|
mārgagāścaiveti dhamanībhirgacchantaḥ| itareṣāṃ cetyādinoktamarthaṃ srotāṃsi
cetyādinā vivṛṇoti| srotāṃsi dhātavaśca duṣṭāḥ pratyāsannāni srotāṃsi
dhātvantarāṇi ca svadoṣasaṅkrāntyā dūṣayantītyarthaḥ| doṣasvabhāvāditi
doṣāṇāmevāyaṃ svabhāvo yaddūṣakatvaṃ
7, na dhātvantarāṇāṃ; tena dhātunā duṣṭirdhātuduṣṭiḥ dhātugatadoṣakṛtaiva
jñeyā||9||
bhavanti cātra- kṣayāt sandhāraṇādraukṣyādvyāyāmāt kṣudhitasya ca| prāṇavāhīni
duṣyanti srotāṃsyanyaiśca dāruṇaiḥ||10||
auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt| ambuvāhīni duṣyanti
tṛṣṇāyāścātipīḍanāt||11|| atimātrasya cākāle
cāhitasya ca bhojanāt| annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca||12||
guruśītamatisnigdhamatimātraṃ samaśnatām| rasavāhīni duṣyanti cintyānāṃ
cāticintanāt||13|| vidāhīnyannapānāni
snigdhoṣṇāni dravāṇi ca| raktavāhīni duṣyanti bhajatāṃ cātapānalau||14||
abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca| māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca
svapatāṃ divā||15||
avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṃ cātibhakṣaṇāt| medovāhīni duṣyanti
vāruṇyāścātisevanāt||16||
vyāyāmādatisaṅkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt| asthivāhīni duṣyanti vātalānāṃ ca
sevanāt||17||
utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt| majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṃ
ca sevanāt||18||
akālayonigamanānnigrahādatimaithunāt| śukravāhīni duṣyanti
śastrakṣārāgnibhistathā||19||
mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt| mūtravāhīni duṣyanti
kṣīṇasyābhikṣatasya
8
ca||20||
sandhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā| varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ
kṛśasya ca||21||
vyāyāmādatisantāpācchītoṣṇākramasevanāt
9| svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā||22||
yathākramaṃ srotasāṃ duṣṭikāraṇamāha- kṣayādityādi| dāruṇairityatra
‘karmabhiḥ’ iti śeṣaḥ| gurūṇi ca bhajatāmiti pūrvoktena sambandhaḥ| medyānāṃ
medurāṇām| akālayonigamanāditi aharṣakālagamanāt, tathā'nucitayonau gamanāt|
nigrahāditi śukraveganigrahāt| mūtritetyādau mūtravegayuktasya
udakādisevanāditi jñeyam||10-22||
āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṃ sa
pradūṣakaḥ||23||
āhāraścetyādinā sāmānyena sarvasrotoduṣṭimāha| doṣaguṇaiḥ sama ityanena
doṣātivardhakatvaṃ darśayati| kṣīṇāśca doṣā nānyaduṣṭiṃ kurvanti, kiṃ tu
svayameva kṣīṇasvaliṅgā bhavantītyādi veditavyam| dhātubhirviguṇa iti
dhātuvirodhakasvabhāva ityarthaḥ, natu dhātuviparītaguṇe viguṇaḥ;
divāsvapnamedyādayo hi medasā samānaguṇā eva medodūṣakā uktāḥ||23||
atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgagamanaṃ cāpi srotasāṃ
duṣṭilakṣaṇam||24||
atipravṛttirityādinā sāmānyena srotoduṣṭilakṣaṇamāha| atipravṛttiriha
srotovāhyasya rasāderboddhavyā; evaṃ saṅgo'pi rasādereva| vimārgagamanaṃ ca
yathā- malasya mūtramārgagamanamityādi||24||
svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā
pratānasadṛśāni ca||25||
svadhātusamavarṇānīti vāhyadhātutulyavarṇāni| pratānaḥ latāprapañcaḥ||25||
prāṇodakānnavāhānāṃ duṣṭānāṃ śvāsikī kriyā| kāryā tṛṣṇopaśamanī
tathaivāmapradoṣikī||26|| vividhāśitapītīye
rasādīnāṃ yadauṣadham| rasādisrotasāṃ kuryāttadyathāsvamupakramam||27||
mūtraviṭsvedavāhānāṃ cikitsā mautrakṛcchrikī| tathā'tisārikī kāryā tathā
jvaracikitsikī||28||
prāṇodaketyādinā cikitsāmāha| prāṇavahānāṃ śvāsikī, udakavahānāṃ
tṛṣṇopaśamanī, annavahānāmāmapradoṣikīti boddhavyam| mūtrādivahānāmapi
trayāṇāṃ mautrakṛcchrikyādayo yathāsaṅkhyaṃ tisraścikitsā jñeyāḥ||26-28||
tatra ślokāḥ- trayodaśānāṃ mūlāni srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam| sāmānyaṃ
nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam||29||
doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca| srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau
viniścayaḥ||30|| kevalaṃ viditaṃ yasya
śarīraṃ sarvabhāvataḥ| śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati||31||
saṅgrahe duṣṭilakṣaṇaṃ sāmānyaṃ vātādyaviśeṣitaṃ duṣṭilakṣaṇamityarthaḥ,
srotoduṣṭilakṣaṇānīha vātādidoṣabhedena noktānītyarthaḥ
10; vātādiviśeṣeṇa ceha vistarabhayādduṣṭirnoktā; tena
vātādiviśeṣaliṅgādhikyādduṣṭirnirṇetavyā| ādau viniścaya iti adhyāyādau
puruṣasya dhamanīmayatvādivādaniścaya ityarthaḥ| kevalamityādinā
atroktadhamanyādibhedena śarīrajñānasyopādeyatāmāha||29-31||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne srotovimānaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne srotovimānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘dṛṣṭādṛṣṭasrotovibhāgena’ iti pā. ↩
- 2 ‘yacca vahanti yathā vahanti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘bukkau’ iti pā. ↩
- 4 ‘vṛkkau ca’ iti pāṭhaścet sādhu ↩
- 5 ‘sthūlāntraṃ gudaṃ ca’ iti pā. ↩
- 6 ‘prasaranti’ iti pā. ↩
- 7 ‘yaddūṣakatvaṃ dhātvantarāṇām’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṣīṇasyātikṛśasya ca’ iti pā. ↩
- 9 ‘vyāyāmādatisaṅkṣobhāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘nopayuktānītyarthaḥ’ iti pā. ↩