athāto rogānīkaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye srotorūpādhiṣṭhānabhedena rogānabhidhāya prabhāvādibhedena
rogānabhidhātuṃ rogānīkaṃ vimānamucyate| rogānīkamiti rogasamūhaḥ||1-2||
dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedena- sādhyam, asādhyaṃ ca; dve rogānīke
balabhedena- mṛdu, dāruṇaṃ ca; dve rogānīke adhiṣṭhānabhedena-
mano'dhiṣṭhānaṃ, śarīrādhiṣṭhānaṃ ca; dve rogānīke nimittabhedena-
svadhātuvaiṣamyanimittam, āgantunimittaṃ ca; dve rogānīke āśayabhedena-
āmāśayasamutthaṃ, pakvāśayasamutthaṃ ceti| evametat
prabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṃ sadbhedaprakṛtyantareṇa
bhidyamānamathavā'pi sandhīyamānaṃ syādekatvaṃ bahutvaṃ vā| ekatvaṃ
tāvadekameva rogānīkaṃ, duḥkhasāmānyāt
1; bahutvaṃ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti; bahutvamapi
saṅkhyeyaṃ syādasaṅkhyeyaṃ vā| tatra saṅkhyeyaṃ tāvadyathoktamaṣṭodarīye,
aparisaṅkhyeyaṃ punaryathā- mahārogādhyāye
rugvarṇasamutthānādīnāmasaṅkhyeyatvāt||3||
balabhedenetyatra mṛdu alpabalaṃ, dāruṇaṃ tu mahābalaṃ jñeyam| dāruṇaṃ
kiñcitkālātipātādeva balavattvānmārayati| yaduktaṃ- “santi hyevaṃvidhā rogāḥ
sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyārambheṇa vā punaḥ” (sū.a.18)
iti| āmāśayasamutthatvena āmāśayāśrayāḥ kaphapittajāḥ sarve gadā gṛhyante,
pakvāśayasamutthagrahaṇena sarve vātajāḥ; evaṃ sarvavikārāvarodhaḥ| dvaidhaṃ
saditi dvaividhyaṃ sat| bhedaprakṛtyantareṇeti bhedakāraṇāntareṇa| athavā'pi
sandhīyamānamiti ekīkriyamāṇam, ekabuddhikārakānugatadharmāntareṇeti
boddhavyam| duḥkhasāmānyāditi duḥkhakartṛtvena sarvarogānugatena sādhāraṇena
rūpeṇa sarva eva rogā ekarūpā bhavanti| bahutvamapīti
uktaprabhāvabhedādikṛtatvādapi bahutvamityarthaḥ| saṅkhyeyatvamaṣṭodarīye
“aṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe” (sū.a.19) ityādinoktam|
asaṅkhyeyatvaṃ mahārogādhyāye tathā triśophīye ca “ta evāparisaṅkhyeyā
bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ” (sū.a.18)
ityanenoktam||3||
na ca saṅkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra
kācit pratijñā, na cāvigītirityataḥ syādadoṣavatī| bhettā hi
bhedyamanyathābhinatti, anyathā purastādbhinnaṃ bhedaprakṛtyantareṇa bhindan
bhedasaṅkhyāviśeṣamāpādayatyanekadhā, na ca pūrvaṃ bhedāgramupahanti|
samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam
2| santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni, santi cānarthāntarāṇi
paryāyaśabdābhihitāni| samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca; doṣā hyapi
rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca
labhante, vyādhayaśca rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ
vikāraśabdaṃ ca labhante| tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ,
śeṣeṣu tu viśeṣavān||4||
nanu saṅkhyeyatvamasaṅkhyeyatvaṃ ca viruddhāvetau dharmau,
tathaikatvamanekatvaṃ ceti viruddhau, tat kathaṃ viruddhatvena khyātau
dharmāvekasmin roge ghaṭetāmityāha- na cetyādi| saṅkhyeyāgreṣviti
saṅkhyeyarogaparimāṇeṣu, agraśabdaḥ parimāṇe vartate; yathā- ekaikasya
bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ bhavati, bhedasaṅkhyārūpaṃ parimāṇamityarthaḥ|
bhedaprakṛtyantarīyeṣviti bhedakāraṇāntarabhaveṣu| viruddhā gītiḥ vigītiḥ
kathanaṃ
3; yathā- ‘ekaṃ cānekaṃ ca tat’ ityādikā
4
viruddhā gītiḥ| ata iti yathoktavigītiyogāt, na doṣavatī kācit pratijñā;
yathā- ekānekarūpāntaragamanarūpā atroktā syāditi yojanā| vigītau doṣābhāvaṃ
darśayitvā bhedakāraṇāntarakṛtāyāmavigītāvapi doṣo bhavatīti darśayannāha- na
cāvigītirityādi| yadi hi ‘ekaṃ rogānīkaṃ rujāsāmānyāt’ ityabhidhāya punaḥ
‘ekaṃ rogānīkaṃ prabhāvabhedāt’ ityaviruddhā ekatākhyāyikā'vigītiḥ kriyate, sā
viruddhaiva syāt; yato na prabhāvabhedena rogāṇāmekatvamupapannaṃ, kintu
dvaidhameveti bhāvaḥ| vigītau doṣābhāve hetumāha- bhettā hītyādi|- bhettā
puruṣaḥ, bhedyaṃ rogam, anyathā dvitvādinā bhinatti, anyathā ekatvena
purastādbheditaṃ cānyathā bhinattīti| asyārthaṃ vyākaroti-
bhedaprakṛtyantareṇetyādinā| anekadheti dve rogānīke, tathā daśa
rogānīkānītyādi| na ca pūrvaṃ bhedāgraṃ bhedapramāṇamupahanti| evaṃ manyate-
yaddharmayogavivakṣayaikatvamuktaṃ, taddharmayogavivakṣayaiva yadi
bahutvamapyucyate rogāṇāṃ tato virodho bhavati, na hi tadevaikaṃ cānekaṃ
cetyupapannaṃ; yadā tu dharmāntarayogavivakṣayā bahutvamucyate, na tadā
virodhaḥ; bahutvābhidhānakāle bahūnāmeva rogadharmāṇāṃ vivakṣitatvāt; tena
rogāṇāmekatvamekadharmaviṣayaṃ, bahutvaṃ ca bahudharmaviṣayamiti nāsti
virodhaḥ| nanu yatrāsamānaṃ bhedakāraṇaṃ tatra kāraṇāntarakṛtatvāduktanyāyena
vigītiḥ sādhvī bhavatu, yatra tu daśa rogānīkāni prabhāvādidvaividhyāducyante,
tatra kathaṃ dve rogānīke iti dvitvakṛtaṃ dvaividhyamabhidhāya
punardvitvādibhedenaiva daśatvamucyate? samāno
5
hyayaṃ dviśabdo dvitve daśatve ca rogāṇāṃ heturityāha- samānāyāmapīti;
samānaśabdābhidheyatvenāpātataḥ samānatvena pratibhāsamānāyāmityarthaḥ|
prakṛtānuprayogāntaramapekṣyamiti prakṛtasya samānaśabdenābhihitasya
yadbhedakhyāpakaṃ paścātprayogāntaraṃ, tadapekṣaṇīyaṃ
vigītisamādhānārthamityarthaḥ| etenaitaddarśayati- yadyapi dviśabdo
rogaprabhāve tathā rogabalādau ca samānaḥ, tathā'pyekatra
6
‘prabhāvabhedāt’ ityanuprayogāntaramapekṣya prabhāvadvaividhye vartate, tathā
‘balabhedāt’ ityanuprayogāntaramapekṣya ca dviśabdo baladvaividhye vartata
ityādi| tenārthāntarābhidhāyibhirdviśabdairbhidyamānasya daśatvamapyupapannaṃ
tathā dvitvaṃ ceti bhāvaḥ| dṛṣṭāntārthamekena
7
śabdenānekārthābhidhānamāha- santi hītyādi| arthāntarāṇi paryāyaśabdānabhihitā
arthāḥ| tatrodāharaṇamāha- samāno hītyādi|- doṣeṣu
8
vyādhiṣu ca samāna ubhayavācakatvena tulyo rogaśabdaḥ; tena
rogadoṣasamānatvenābhidheyasamānānāṃ
9
rogātaṅkayakṣmādiśabdānāṃ sarveṣāmeva vakṣyamāṇānāṃ grahaṇam| śeṣeṣviti
hetvādiṣu| viśeṣavāniti abhidhānarūpaviśeṣavānityarthaḥ||4||
tatra vyādhayo'parisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvāt| doṣāstu khalu
parisaṅkhyeyā bhavanti, anatibahutvāt| tasmādyathācitraṃ
vikārānudāharaṇārtham, anavaśeṣeṇa ca doṣān vyākhyāsyāmaḥ| rajastamaśca
mānasau doṣau| tayorvikārāḥ
kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacitto(nto)dvegabhayaharṣādayaḥ|
vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ| teṣāmapi ca vikārā
jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ| iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā
vikāraikadeśaśca||5|| tatra khalveṣāṃ
dvayānāmapi doṣāṇāṃ trividhaṃ prakopaṇaṃ; tadyathā- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ,
prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||6||
tatrāpi rogaśabdābhidheyatayā samāne'pi doṣe tathā vikāre ca
parisaṅkhyeyāparisaṅkhyeya(tva)rūpā vigītirastyatha cādoṣa ityabhiprāyeṇāha-
tatretyādi| ekaikasmin doṣe bahavo vikārā bhavantītyabhiprāyeṇa vikārāpekṣayā
doṣāṇāmanatibahutvaṃ jñeyam| yathācitramiti yathāvinyāsaṃ, tena yāneva
pūrvācāryā vikārānadhikatamatvenoktavantastāneva
10
vyākhyāsyāmaḥ; natu sarvān, aśakyatvāt| kiṃvā, ‘yathocitam
11
’ iti pāṭhaḥ| anavaśeṣeṇa ca doṣānityanena doṣā
anatibahutvenānavaśeṣeṇāpyabhidhātuṃ śakyanta iti prakāśayati| tatra
mānasadoṣavikārayoranalpavaktavyatvenāgre'bhidhānam||5-6||
prakupitāstu khalu te prakopaṇaviśeṣāddūṣyaviśeṣācca
vikāraviśeṣānabhinirvartayantyaparisaṅkhyeyān||7||
nanu parimitāddoṣarūpāt kāraṇāt kathamaparimitā vikārā bhavantītyāha-
prakupitāstvityādi| hetuviśeṣaduṣṭo hi sa eva doṣo dūṣyāntaragataśca
vibhinnaśaktiyogādbahūn vikārān karotīti yuktameva| uktaṃ ca- “sa eva kupito
doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn”
(sū.a.18) iti||7||
te ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayo
jvarādayaśca||8||
vikārāṇāṃ śārīramānasānāṃ parasparaṃ saṃsargamāha- te ca vikārā ityādi|
anuvartamānā ityanena yadaiva jvarādayaḥ kāmādayo vā balavattvena
12
cirakālamanuvartante, tadaivānubadhnanti prāyaḥ; yadā tu stokakālāvasthāyino
bhavanti, na tadā prāyo'nubadhnantītyarthaḥ| kiṃvā, anuvartamānāḥ
parasparabalamabhivardhayantaḥ| atra ca parasparaśabdena śārīrāṇāṃ śārīreṇa,
mānasānāṃ mānasena, śārīrāṇāṃ mānasena, mānasānāṃ śārīreṇa cānubandho
jñeyaḥ||8||
niyatastvanubandho rajastamasoḥ parasparaṃ, na hyarajaskaṃ tamaḥ pravartate
13||9||
vikārānubandhaṃ darśayitvā doṣānubandhamāha- niyatastvityādi||9||
(prāyaḥ) śārīradoṣāṇāmekādhiṣṭhānīyānāṃ sannipātaḥ saṃsargo vā samānaguṇatvāt;
doṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ||10||
śārīradoṣānubandhamāha- śārīretyādi|
ekādhiṣṭhānīyānāmityanenaikaśarīrādhiṣṭhānapratyāsattyā ca saṃsargā doṣāṇāṃ
bhavantīti darśayati| samānaguṇatvāditi hetuṃ vivṛṇoti- doṣā hītyādi|
dūṣaṇairiti hetubhiḥ; prāyo hi śārīrāṇāṃ vātādīnāṃ samāna eva heturbhavati;
yathā- hyamlaṃ lavaṇaṃ kaṭu ca pittakaraṃ
14; tatrāmlaṃ sakaphaṃ pittaṃ karoti, lavaṇaṃ ca sapittaṃ kaphaṃ karoti, kaṭu
tu savātaṃ pittaṃ karoti| tathā vasantaḥ śleṣmakārako'pyādānatvena vātapitte
ca karoti, tathā varṣāsvapi pittaṃ cīyamānaṃ śaradi prakupya kaphānugatameva
kupyati, tathā grīṣmo vātacayaṃ rūkṣatvena kurvan uṣṇatvena manāk
pittacayamapi karotītyanusaraṇīyam||10||
tatrānubandhyānubandhakṛto viśeṣaḥ- svatantro vyaktaliṅgo
yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ|
anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra
15
yadi doṣā bhavanti tattrikaṃ sannipātamācakṣate, dvayaṃ vā saṃsargam|
anubandhyānubandhaviśeṣakṛtastu bahuvidho doṣabhedaḥ| evameṣa sañjñāprakṛto
bhiṣajāṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca nānāprakṛtiviśeṣavyūhaḥ
16||11||
enameva doṣānubandhamanubandhyānubandhabhedena
darśayitumanubandhyānubandhalakṣaṇamevāha- tatretyādi| anubandhyasya
anubandhasya ca viśeṣo'nubandhyānubandhaviśeṣaḥ ‘svatantra’
ityādigranthalakṣaṇīyaḥ| svatantra ityasyaiva vivaraṇaṃ- vyaktaliṅga ityādi|
yathoktasamutthānapraśama iti svahetusamutthitaḥ svacikitsayaiva praśamanīyaḥ|
kiṃvā, svatantra ityenāpi svavikārakaraṇe prādhānyamucyate
17; svatantro hi doṣaḥ prakopakāle vikārān karoti, asvatantrastu
svatantraprakopakāla eva vikāraṃ pradhānadoṣeritaḥ
18
san karoti| tadviparītalakṣaṇa iti anenāvyaktaliṅgo'svahetuprakupitaḥ
paracikitsāpraśamanīyaścānubandha iti labhyate; anubandho hyabalavattvena na
liṅgaṃ vyaktaṃ karoti, tathā parahetunā kiñcidanuguṇena kṛtaḥ
19
paracikitsayaiva kiñcidanuguṇayā śāmyati| yathā- śaradi śleṣmā pittahetunā
jalādyamlavipākena janyate, sa ca pittacikitsayaiva tiktasarpirādikayā
kaphe'pyanuguṇayā śāmyati| dvayaṃ vā'nubandhyalakṣaṇaṃ prāptaṃ
saṃsargamācakṣata iti yojanā| anubandhyaśabdaścāyaṃ vyaktaliṅgatādidharmayukte
doṣe vartate| tenāpradhānānugamanīye sannipāte anubandhābhāve'pyanubandha iti
vyapadeśo bhavatyeva anubandhyānubandharūpasaṃsargaviśeṣeṇa kṛtaḥ|
sañjñāprakṛta iti anubandhyānubandhasannipātasaṃsargajvarātisārādisañjñākṛta
ityarthaḥ| nānāprakṛtiviśeṣavyūha iti yathoktanānākāraṇaviśeṣakṛto
jvarātisārādirūpo vyadhīnāṃ doṣāṇāṃ ca samūha ityarthaḥ| bhiṣajāmitipadena ca
vaidyānāmeveyaṃ samayasiddhā'nubandhyādisañjñeti darśayati||11||
agniṣu tu śārīreṣu caturvidho viśeṣo balabhedena bhavati| tadyathā- tīkṣṇo,
mandaḥ, samo, viṣamaśceti| tatra tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ,
tadviparītalakṣaṇastu mandaḥ, samastu khalvapacārato
vikṛtimāpadyate'napacāratastu prakṛtāvavatiṣṭhate,
samalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu viṣama iti| ete caturvidhā
bhavantyagnayaścaturvidhānāmeva puruṣāṇām| tatra samavātapittaśleṣmaṇāṃ
prakṛtisthānāṃ samā bhavantyagnayaḥ, vātalānāṃ tu vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne
viṣamā bhavantyagnayaḥ, pittalānāṃ tu pittābhibhūte hyagnyadhiṣṭhāne tīkṣṇā
bhavantyagnayaḥ, śleṣmalānāṃ tu śleṣmābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne mandā
bhavantyagnayaḥ||12||
doṣabhedavikārabhedamabhidhāya śarīrasthiteḥ pradhānakāraṇasyāgnerbhedamāha-
agniṣvityādi| śārīreṣviti sāmānyavacanena sarvaśarīragatānagnīn grāhayati,
vivaraṇe tu jaṭharāgnereva ‘tīkṣṇo'gniḥ sarvāpacārasahaḥ’ ityādinā
yaccāturvidhyamuktaṃ, tajjaṭharāgnitīkṣṇatādimūlakameva
tvagagnyāditīkṣṇatvādikamiti jñāpayati| vacanaṃ hi- “tanmūlāste hi
tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ” (ci.a.15) iti| yadyapi samo'gniḥ
śastatvenāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi samataśca tīkṣṇasyaiva
prādhānyopadarśanārthamihāgre'bhidhānaṃ; samasya hi prādhānyaṃ
nirvikāratvenaiva susthitaṃ, tīkṣṇasya tu sarvāpacārasahatvena prādhānyam|
tadviparītalakṣaṇa iti svalpāpacāramapi yo na sahate, sa manda ityarthaḥ|
samalakṣaṇaviparītalakṣaṇa iti kadācidviṣamo'pacārādapi na vikriyate,
kadācidvikriyate| samavātapittaśleṣmaṇāmityukte'pi prakṛtisthānāmiti padaṃ
vṛddhānāṃ samavātapittaśleṣmaṇāṃ pratiṣedhārtham| prakṛtiśabdasya
kāraṇādyanekārthatāvyudāsārthaṃ samavātapittaśleṣmaṇāmiti kṛtam|
vātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne iti vacanena vātalānāmapi
yadaivāgnyadhiṣṭhānopaghāto vātena kriyate, tadaiva vaiṣamyaṃ bhavati| evaṃ
pittābhibhūta ityādāvapi vyākhyeyam||12||
tatra kecidāhuḥ- na samavātapittaśleṣmāṇo jantavaḥ santi,
viṣamāhāropayogitvānmanuṣyāṇāṃ; tasmācca vātaprakṛtayaḥ kecit, kecit
pittaprakṛtayaḥ, kecit punaḥ śleṣmaprakṛtayo bhavantīti| taccānupapannaṃ,
kasmāt kāraṇāt? samavātapittaśleṣmāṇaṃ hyarogamicchanti bhiṣajaḥ, yataḥ
20
prakṛtiścārogyam, ārogyārthā ca bheṣajapravṛttiḥ, sā ceṣṭarūpā, tasmāt santi
samavātapittaśleṣmāṇaḥ; na khalu santi vātaprakṛtayaḥ pittaprakṛtayaḥ
śleṣmaprakṛtayo vā| tasya tasya kila
21
doṣasyādhikyāt sā sā doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ, na ca vikṛteṣu doṣeṣu
prakṛtisthatvamupapadyate, tasmānnaitāḥ prakṛtayaḥ santi; santi tu khalu
vātalāḥ pittalāḥ śleṣmalāśca, aprakṛtisthāstu te jñeyāḥ||13||
viṣamāhāropayogitvāditi nāyaṃ puruṣastulādhāradhṛtamivāhāramupayuṅkte,
tenāvaśyamatra vātādiṣvanyatamo'pi doṣo vikṛto bhavatīti bhāvaḥ|
samavātapittaśleṣmāṇamityādinā asti tāvadārogyaṃ puruṣeṣu
vaidyavyavahārasiddhamiti darśayati| tena, yādṛgidaṃ doṣāṇāṃ
kalākāṣṭhādivaiṣamyaṃ parityajyāvirbhūtavikārākāritvenādūrāntaraṃ
sāmyamiṣyate, tādṛgeva prakṛtāvapi sāmyamastyeveti bhāvaḥ| anye tu vaiṣamyaṃ
nādriyanta eva, vyapadeśyarogājanakatvāt| doṣaprakṛtiriti duṣṭadoṣabhāvitā
prakṛtirityarthaḥ||13||
teṣāṃ tu khalu caturvidhānāṃ puruṣāṇāṃ catvāryanupraṇidhānāni
22
śreyaskarāṇi bhavanti| tatra samasarvadhātūnāṃ sarvākārasamam, adhikadoṣāṇāṃ
tu trayāṇāṃ yathāsvaṃ doṣādhikyamabhisamīkṣya doṣapratikūlayogīni
trīṇyanu(nna)praṇidhānāni śreyaskarāṇi bhavanti yāvadagneḥ samībhāvāt, same tu
samameva kāryam; evaṃ ceṣṭā bheṣajaprayogāścāpare| tān
23
vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||14||
doṣe pravṛddhe pratikūlatayā yogīni doṣapratikūlayogīni| trīṇi
vātapittaśleṣmapratikūlāni| same tviti samatāṃ gate vahnau, yathocitavidhānena
(vātaprakṛtyādīnāṃ
24
) samamevānupraṇidhānaṃ kartavyam| evamityanena prakāreṇa ceṣṭābheṣajayorapi
prayogā vātādīnāṃ bhavanti; ye tu, evamityanena caturvidhenoktena prakāreṇeti
vadanti, te samaprakṛtīnāṃ ca samavyāyāmādiceṣṭā bheṣajaṃ ca ṛtucaryāvidheyaṃ
vamanādikārakaṃ sūcyate'neneti vyākhyānayanti||14||
trayastu puruṣā bhavantyāturāḥ, te tvanāturāstantrāntarīyāṇāṃ bhiṣajām|
tadyathā- vātalaḥ, pittalaḥ, śleṣmalaśceti| teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ-
vātalasya vātanimittāḥ, pittalasya pittanimittāḥ, śleṣmalasya śleṣmanimittā
vyādhayaḥ prāyeṇa balavantaśca bhavanti||15||
tatra vātalasya vātaprakopaṇānyāsevamānasya
25
kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno
yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya|
tasyāvajayanaṃ- snehasvedau vidhiyuktau, mṛdūni ca saṃśodhanāni
snehoṣṇamadhurāmlalavaṇayuktāni, tadvadabhyavahāryāṇi,
abhyaṅgopanāhanodveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhanasaṃvāhanāvapīḍanavitrāsanavismāpanavismāraṇāni,
surāsavavidhānaṃ, snehāścānekayonayo
dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyopahitāstathā śatapākāḥ sahasrapākāḥ
sarvaśaśca prayogārthāḥ, bastayaḥ, bastiniyamaḥ sukhaśīlatā ceti||16||
na tathetarau doṣāviti satyā'pi hetusevayetyarthaḥ; anyathā
vātaprakopaṇasevayā pittaśleṣmaṇorvṛddhireva nāsti| vitrāsanādayo yadyapi
vātakārakāstathā'pi vātajanitonmādavināśakatvena coktā iti jñeyam| unmāde hi
vitrāsanādi bheṣajamabhidhāyoktaṃ- “tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ
manaḥ” (ci.a.9) iti| sarvaśaḥ prayogārthā iti pānābhyaṅgabastyādibhiḥ
prayojanīyā ityarthaḥ| bastiniyama iti bastau yathoktaniyamasevetyarthaḥ;
kiṃvā bastiniyamaśabdena siddhau vakṣyamāṇakarma-kāla-yogarūpaṃ
bastisaṅkhyāniyamaṃ kartavyatayā darśayati| vakṣyati hi- “triṃśanmatāḥ karmasu
bastiyogāḥ kālastato'rdhena tataśca yogaḥ” (si.a.1) iti| sukhaśīlatā
satatasukhasevitvam||15-16||
pittalasyāpi pittaprakopaṇānyāsevamānasya
26
kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; tadasya prakopamāpannaṃ
yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya|
tasyāvajayanaṃ- sarpiṣpānaṃ, sarpiṣā ca snehanam, adhaśca doṣaharaṇaṃ,
madhuratiktakaṣāyaśītānāṃ cauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogaḥ,
mṛdumadhurasurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāṃ copasevā, muktāmaṇihārāvalīnāṃ ca
paramaśiśiravārisaṃsthitānāṃ dhāraṇamurasā, kṣaṇe
kṣaṇe'gryacandanapriyaṅgukālīyamṛṇālaśītavātavāribhirutpalakumudakokanadasaugandhikapadmānugataiśca
vāribhirabhiprokṣaṇaṃ, śrutisukhamṛdumadhuramano'nugānāṃ ca gītavāditrāṇāṃ
śravaṇaṃ, śravaṇaṃ cābhyudayānāṃ, suhṛdbhiḥ saṃyogaḥ, saṃyogaśceṣṭābhiḥ
strībhiḥ śītopahitāṃśukasragdhāriṇībhiḥ, niśākarāṃśuśītalapravātaharmyavāsaḥ,
śailāntarapulinaśiśirasadanavasanavyajanapavanasevanaṃ, ramyāṇāṃ copavanānāṃ
sukhaśiśirasurabhimārutopahitānāmupasevanaṃ, sevanaṃ ca
padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrahastānāṃ
27, saumyānāṃ ca sarvabhāvānāmiti||17||
yathoktairiti mahārogādhyāyoktaiḥ| adhaśca doṣaharaṇamiti virecanādityarthaḥ|
agryacandanaṃ dhavalacandam| hastānāmiti kalāpānām||17||
śleṣmalasyāpi śleṣmaprakopaṇānyāsevamānasya
28
kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, na tathetarau doṣau; sa tasya prakopamāpanno
yathoktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya|
tasyāvajayanaṃ- vidhiyuktāni tīkṣṇoṣṇāni saṃśodhanāni, rūkṣaprāyāṇi
cābhyavahāryāṇi kaṭukatiktakaṣāyopahitāni, tathaiva
dhāvanalaṅghanaplavanaparisaraṇajāgaraṇaniyuddhavyavāyavyāyāmonmardanasnānotsādanāni,
viśeṣatastīkṣṇānāṃ dīrghakālasthitānāṃ ca madyānāmupayogaḥ, sadhūmapānaḥ
sarvaśaścopavāsaḥ, tathoṣṇaṃ vāsaḥ, sukhapratiṣedhaśca sukhārthameveti||18||
śleṣmavijayārthaṃ rūkṣasyaiva hitatvena rūkṣāṇīti vaktavye yadrūkṣaprāyāṇīti
karoti, tenātyartharūkṣānnasya vātānuguṇatvena tathā dhātvapoṣakatvena
cāsevyatvaṃ darśayati; uktaṃ hi rasavimāne- “snigdhamaśnīyāt; snigdhaṃ hi
bhuktaṃ svadate, bhuktamaudaryamagnimudīrayati” (vi.a.1) ityādi| laṅghanam
utplutya gamanaṃ, parisaraṇaṃ kuṇḍalarūpabhramaṇam| sarvaśaścopavāsa iti
sarvalaṅghanāni| yaduktaṃ- “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau|
pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam” (sū.a.22) iti| upavāsaśabdo hyatra
laṅghane vartate| sukhārthamiti āyatisukhārthaṃ; sukhapratiṣedhāddhi
śleṣmakṣaye bhūte śleṣmavikārābhāvalakṣaṇaṃ sukhaṃ bhavati||18||
bhavati cātra- sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvakāryaviśeṣavit| sarvabheṣajatattvajño
rājñaḥ prāṇapatirbhavediti||19||
yathoktādhyāyajñānādeva sarvarogābhijñaṃ stauti- sarvetyādinā| prāṇān pāti
rakṣatīti prāṇapatiḥ||19||
tatra ślokāḥ- prakṛtyantarabhedena rogānīkavikalpanam| parasparāvirodhaśca
sāmānyaṃ rogadoṣayoḥ||20|| doṣasaṅkhyā
vikārāṇāmekadeśaḥ prakopaṇam| jaraṇaṃ prati cintā ca kāyāgnerdhukṣaṇāni
29
ca||21|| narāṇāṃ vātalādīnāṃ
prakṛtisthāpanāni ca| rogānīke vimāne'smin vyāhṛtāni maharṣiṇā||22||
saṅgrahe jarayatīti jaraṇo vahniḥ, taṃ prati cintā ‘agniṣu’ ityādinā kṛtā|
prakṛtisthāpanānīti bheṣajāni||20-22||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne rogānīkavimānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ruksāmānyāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘prakṛtyanuprayogāntaraṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 vigītiḥ viruddhabhāṣaṇamityarthaḥ ↩
- 4 ‘ekaṃ tadanekaṃ ca tadityādikā’ iti pā. ↩
- 5 ‘sāmānyo hyayaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tathā'pyekā’ iti pā. ↩
- 7 ‘tadevopapādayati- santītyādi’ iti pā. ↩
- 8 ‘rogasya śabdo rogaśabdaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘rogadoṣasamānatvenābhidheyānāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘vikārānāviṣkṛtavantastāneva’ iti pā. ↩
- 11 ‘yathopacitaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vā'balavattvena’ iti pā. ↩
- 13 ‘prāyaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pittaṃ kaphaṃ vātaṃ ca karoti’ iti pā. ↩
- 15 ‘anubandhyānubandhalakṣaṇasamanvitāḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘nānāprakṛtiviśeṣād vyūhaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 17 ‘apāratantryamucyate’ iti pā. ↩
- 18 ‘vikāraṃ jvarātisārādirūpaṃ tathā'nubandhyānubandharūpaṃ pradhānadoṣeritaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘prakupitaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘yataḥ’ iti ha. pu. na paṭhyate ↩
- 21 ‘hi’ iti pā. ↩
- 22 ‘catvāryannapraṇidhānāni’ iti pā. ↩
- 23 ‘tāni’ iti pā. ↩
- 24 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 25 ‘vātaprakopaṇoktāni’ iti pā. ↩
- 26 ‘pittaprakopaṇoktāni’ iti pā. ↩
- 27 ‘śatapatrahṛdānāṃ’ iti pā. ↩
- 28 ‘śleṣmaprakopaṇoktānyāsevamānasya’ iti pā. ↩
- 29 ‘dehāgne rakṣaṇāni ca’ iti pā. ↩