athāto vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye vyādhiṃ pratipādya vyādhitasya puruṣasya bhedaṃ cikitsopayogitayā
pratipādayituṃ tathā tatprasaṅgācca krimīn pratipādayituṃ
vyādhitarūpīyo'bhidhīyate||1-2||
iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ- guruvyādhitaḥ,
laghuvyādhitaśca| tatra- guruvyādhita ekaḥ
sattvabalaśarīrasampadupetatvāllaghuvyādhita iva dṛśyate, laghuvyādhito'paraḥ
sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita
1
iva dṛśyate| tayorakuśalāḥ kevalaṃ cakṣuṣaiva rūpaṃ dṛṣṭvā'dhyavasyanto
vyādhigurulāghave vipratipadyante||3||
dvāvityādau vyādhiḥ jāto yasya sa vyādhitaḥ, tasyeva rūpaṃ yayostau
vyādhitarūpau; vyādhitasadṛśāvityarthaḥ| tena, vyādhitarūpāvityanena
gurulaghuvyādhiyuktasadṛśau boddhavyau| yo hi guruvyādhiḥ sampannasattvādinā
laghuvyādhirdṛśyate, nāsāvapi laghunā vyādhinā vyādhitaḥ, kiṃ tu guruvyādhita
evāsau| sa tu guruṇaiva vyādhinā vyādhito guruvyādhiradūradarśinā
laghuvyādhiriva dṛśyate, evaṃ viparyāsāllaghuvyādhito'para ityādāvapi
vyākhyeyam| adhamatvāditi hyavaratvādityarthaḥ| cakṣuṣaiveti
itarajñānasādhanopalakṣaṇaṃ; tena sparśādinā'pi viśeṣānavagāhakeneti
boddhavyam| rūpamiti virūpam| adhyavasyanta iti niścayaṃ kurvantaḥ|
gurulāghave vipratipadyanta
2
iti gurulaghutve na pratipadyante||3||
nahi jñānāvayavena kṛtsne jñeye vijñānamutpadyate| vipratipannāstu khalu
rogajñāne upakramayuktijñāne cāpi vipratipadyante| te yadā guruvyādhitaṃ
laghuvyādhitarūpamāsādayanti, tadā tamalpadoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai mṛdu
saṃśodhanaṃ prayacchanto bhūya evāsya doṣānudīrayanti| yadā tu laghuvyādhitaṃ
guruvyādhitarūpamāsādayanti, tadā taṃ mahādoṣaṃ matvā saṃśodhanakāle'smai
tīkṣṇaṃ saṃśodhanaṃ prayacchanto doṣānatinirhṛtya śarīramasya kṣiṇvanti|
evamavayavena jñānasya kṛtsne jñeye jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti|
viditaveditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṃ sarvathā yathāsambhavaṃ parīkṣyaṃ
parīkṣyādhyavasyanto na kvacidapi vipratipadyante,
yatheṣṭamarthamabhinirvartayanti ceti||4||
atraiva viruddhapratipattau hetumāha- nahītyādi| jñānāvayaveneti
ekadeśajñānena| vipratipattiphalamāha- vipratipannāstvityādi| upakramasya
bheṣajaprayogasya vikāreṇa samaṃ yojanā upakramayuktiḥ, tasyā jñāne
viruddhapratipattimanto bhavanti| etadeva vyākaroti- te yadetyādi|
āsādayantīti budhyante| udīrayantīti prakopayantyeva paraṃ,
natvalpabalatvāddharantītyarthaḥ| atinirhṛtyeti atiyogena hṛtvetyarthaḥ|
jñānasyeti jñānasādhanasya| yathāsambhavamiti yāni yatra jñānasādhanāni
bhavanti, taistatra| parīkṣyaṃ sattvādi| na kvacidapīti gauravalāghavādau||4||
bhavanti cātra- sattvādīnāṃ vikalpena vyādhirūpamathāture
3| dṛṣṭvā vipratipadyante bālā vyādhibalābale||5||
te bheṣajamayogena kurvantyajñānamohitāḥ| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya
mahate'pi vā||6|| prājñāstu sarvamājñāya
parīkṣyamiha sarvathā| na skhalanti prayogeṣu bheṣajānāṃ kadācana||7||
etadeva sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- sattvetyādi| vyādhirūpamiti
vyādhergatirūpamityarthaḥ| ‘vyādhitarūpam’ iti tu pāṭhaḥ sugamaḥ| bālā iti
alpajñāḥ| atiyogeneti asamyagyogena; tenātiyogamithyāyogayorgrahaṇaṃ
bhavati||5-7||
iti vyādhitarūpādhikāre vyādhitarūpasaṅkhyāgrasambhavaṃ
vyādhitarūpahetuvipratipattau kāraṇaṃ sāpavādaṃ sampratipattikāraṇaṃ
cānapavādaṃ niśamya, bhagavantamātreyamagniveśo'taḥ paraṃ sarvakrimīṇāṃ
purīṣasaṃśrayāṇāṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣān
papracchopasaṅgṛhya pādau||8||
samprati vyādhigurulāghavasya durjñeyatāprasaṅgena durjñeyakrimikhyāpakamapi
prakaraṇamārabhate- iti vyādhitetyādi| saṅkhyāgrasambhavamiti
saṅkhyāpramāṇasambhavamityarthaḥ; agraśabdo hi parimāṇavācī| vyādhitarūpasya
hetuḥ sattvādibalavattvābalavattve, tatkṛto
vipratipattirvyādhitarūpahetuvipratipattiḥ, tatra| kāraṇam ekadeśena jñānam|
sāpavādamiti sadoṣam| samyak pratipattiḥ sampratipattiḥ||8||
athāsmai provāca bhagavānātreyaḥ- iha khalvagniveśa! viṃśatividhāḥ krimayaḥ
pūrvamuddiṣṭā nānāvidhena pravibhāgenānyatra sahajebhyaḥ; te punaḥ
prakṛtibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti; tadyathā- purīṣajāḥ, śleṣmajāḥ,
śoṇitajā, malajāśceti||9||
pūrvamuddiṣṭā iti aṣṭodarīye sañjñāmātrakathitāḥ| anyatra sahajebhya ityanena
śarīrasahajāstvavaikārikāḥ krimayo viṃśaterapyadhikā bhavantīti darśayati|
prakṛtibhiriti kāraṇaiḥ| malajā iti bāhyamalajāḥ||9||
tatra malo bāhyaścābhyantaraśca| tatra bāhyamalajātān malajān sañcakṣmahe
4| teṣāṃ samutthānaṃ- mṛjāvarjanaṃ; sthānaṃ- keśaśmaśrulomapakṣmavāsāṃsi;
saṃsthānam- aṇavastilākṛtayo bahupādāśca; varṇaḥ- kṛṣṇaḥ, śuklaśca; nāmāni-
yūkāḥ, pipīlikāśca; prabhāvaḥ- kaṇḍūjananaṃ, koṭhapiḍakābhinirvartanaṃ ca;
cikitsitaṃ tu khalveṣāmapakarṣaṇaṃ, malopaghātaḥ, malakarāṇāṃ ca
bhāvānāmanupasevanamiti||10||
pipīlikāṃ likṣāṃ kecidāhuḥ| krimīṇāṃ sañjñā svaśāstravyavahārasiddhā
deśāntaraprasiddhā ca boddhavyā| prabhāva iti svaśaktisampādyamityarthaḥ||10||
śoṇitajānāṃ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṃ samutthānaṃ; sthānaṃ- raktavāhinyo
dhamanyaḥ; saṃsthānam- aṇavo vṛttāścāpādāśca, sūkṣmatvāccaike bhavantyadṛśyāḥ;
varṇaḥ- tāmraḥ; nāmāni- keśādā, lomādā, lomadvīpāḥ, saurasā, auḍumbarā,
jantumātaraśceti; prabhāvaḥ- keśaśmaśrunakhalomapakṣmāpadhvaṃsaḥ, vraṇagatānāṃ
ca harṣakaṇḍūtodasaṃsarpaṇāni, ativṛddhānāṃ ca
tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇamiti; cikitsitamapyeṣāṃ kuṣṭhaiḥ samānaṃ,
taduttarakālamupadekṣyāmaḥ||11||
harṣakaṇḍvādayo vraṇadeśa eva jñeyāḥ||11||
śleṣmajāḥ
kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehājīrṇapūtiklinnasaṅkīrṇaviruddhāsātmyabhojanasamutthānāḥ;
teṣāmāmāśayaḥ sthānaṃ, te pravardhamānāstūrdhvamadho vā visarpantyubhayato vā;
saṃsthānavarṇaviśeṣāstu- śvetāḥ pṛthubradhnasaṃsthānāḥ kecit,
kecidvṛttapariṇāhā gaṇḍūpadākṛtayaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca, kecidaṇavo
dīrghāstantvākṛtayaḥ śvetāḥ; teṣāṃ trividhānāṃ śleṣmanimittānāṃ krimīṇāṃ
nāmāni- antrādāḥ, udarādāḥ, hṛdayacarāḥ
5, curavaḥ, darbhapuṣpāḥ, saugandhikāḥ, mahāgudāśceti; prabhāvo- hṛllāsaḥ,
āsyasaṃsravaṇam, arocakāvipākau, jvaraḥ, mūrcchā, jṛmbhā, kṣavathuḥ, ānāhaḥ,
aṅgamardaḥ, chardiḥ kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, ceti||12||
paramānnaṃ pāyasam| saṅkīrṇabhojanaṃ
ghṛṇāviṣayamalādimiśritavyañjanādibhojanam| bradhnaḥ
6
carmalatā||12||
purīṣajāstulyasamutthānāḥ śleṣmajaiḥ; teṣāṃ sthānaṃ pakvāśayaḥ, te
pravardhamānāstvadho visarpanti, yasya punarāmāśayābhimukhāḥ syuryadantaraṃ
7
tadantaraṃ tasyodgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ; saṃsthānavarṇaviśeṣāstu-
sūkṣmavṛttaparīṇāhāḥ śvetā dīrghā
8
ūrṇāṃśusaṅkāśāḥ kecit, kecit punaḥ sthūlavṛttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ;
teṣāṃ nāmāni kakerukāḥ, makerukāḥ, lelihāḥ; saśūlakāḥ, sausurādāśceti;
prabhāvaḥ- purīṣabhedaḥ, kārśyaṃ, pāruṣyaṃ, lomaharṣābhinirvartanaṃ ca, ta eva
cāsya gudamukhaṃ paritudantaḥ kaṇḍūṃ copajanayanto gudamukhaṃ paryāsate, ta
eva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativelaṃ kurvanti; ityeṣa śleṣmajānāṃ purīṣajānāṃ
ca krimīṇāṃ samutthānādiviśeṣaḥ||13||
yadantaramiti yasmin kāle, tadantaraṃ tatkālameva| ūrṇāṃśusaṅkāśā iti
meṣalomatulyāḥ| paryāsata iti kṣipanti, kiṃvā gudaṃ parivāryāsate| ativelamiti
punaḥ punaḥ||13||
cikitsitaṃ tu khalveṣāṃ samāsenopadiśya paścādvistareṇopadekṣyāmaḥ| tatra
sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamevāditaḥ kāryaṃ, tataḥ prakṛtivighātaḥ, anantaraṃ
nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti||14||
tatrāpakarṣaṇaṃ- hastenābhigṛhya vimṛśyopakaraṇavatā'panayanamanupakaraṇena
vā; sthānagatānāṃ tu krimīṇāṃ bheṣajenāpakarṣaṇaṃ nyāyataḥ, taccaturvidhaṃ;
tadyathā- śirovirecanaṃ, vamanaṃ, virecanam, āsthāpanaṃ ca;
ityapakarṣaṇavidhiḥ| prakṛtivighātastveṣāṃ kaṭutiktakaṣāyakṣāroṣṇānāṃ
dravyāṇāmupayogaḥ, yaccānyadapi kiñcicchleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṃ tat syāt;
hati prakṛtivighātaḥ| anantaraṃ nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanaṃ- yaduktaṃ
nidānavidhau tasya vivarjanaṃ tathāprāyāṇāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇām| iti
lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam| etadeva punarvistareṇopadekṣyate||15||
apakarṣaṇaṃ hastādi saṃśodhanāni ca| prakṛteḥ kāraṇasya śleṣmādirūpasya
vighātaḥ prakṛtivighāta ityarthaḥ| upakaraṇavateti sandaṃśādyupakaraṇayuktena|
tat syāditi vighātaḥ
9
syāditi yojanā| nidānoktānāṃ bhāvānāmanupasevanamiti vivaraṇānuvādaḥ| asya
vivaraṇaṃ- yaduktamityādi| tathāprāyāṇāmiti
śleṣmajapurīṣajakriminidānasadṛśānāmityarthaḥ| lakṣaṇata iti saṅkṣepataḥ;
saṅkṣepo hi vistarasya grāhakaṃ lakṣaṇaṃ bhavati||14-15||
athainaṃ krimikoṣṭhamāturamagre ṣaḍrātraṃ saptarātraṃ vā
snehasvedābhyāmupapādya śvobhūte enaṃ saṃśodhanaṃ pāyayitā'smīti
kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṃsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehasamprayuktairbhojyaiḥ
sāyaṃ prātaścopapādayet samudīraṇārthaṃ krimīṇāṃ koṣṭhābhisaraṇārthaṃ ca
bhiṣak| atha vyuṣṭāyāṃ rātryāṃ sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ ca
vijñāyāsthāpanavamanavirecanaistadaharevopapādayedupapādanīyaścet syāt sarvān
parīkṣyaviśeṣān parīkṣya samyak||16||
koṣṭhābhisaraṇārthamiti kṣīraguḍādilobhena deśāntaraṃ parityajya
koṣṭhagamanārtham| tadahareveti ekasmin dine; etaccaikadina eva
bhūrikarmakaraṇaṃ vyādhiprabhāvādboddhavyam| etaccaikāhena sarvakaraṇaṃ yadi
śarīrabalādisampadyuktaḥ puruṣo bhavati tadaiva paraṃ kartavyaṃ,
nānyathetyāha- upapādanīyaścet syādityādinā||16||
athāhareti brūyāt-
mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukharapuṣpābhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakāni
sarvāṇyathavā yathālābhaṃ; tānyāhṛtānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchedayitvā
prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya
gomūtreṇārdhodakenābhiṣicya sādhayet satatamavaghaṭṭayan darvyā,
tamupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi
10
gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya suparipūtaṃ kaṣāyaṃ sukhoṣṇaṃ
madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailopahitaṃ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau
vidhivadāsthāpayedenaṃ; tathā'rkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyeṇa vā,
tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyeṇa,
tathā''malakaśṛṅgaveradāruharidrāpicumardakaṣāyeṇa
madanaphalādisaṃyogasampāditena, trivāraṃ saptarātraṃ vā''sthāpayet||17||
madhuśigruḥ śobhāñjanaḥ| atra kvāthyadravyajalādimānaṃ kvāthaparibhāṣayā
kartavyam| upayuktabhūyiṣṭhe prakṣīṇabhūyiṣṭha ityarthaḥ|
gataraseṣvauṣadheṣviti jale saṅkrāntaraseṣu| anena kaṣāyasiddhilakṣaṇena
yāvatā jalena pākena cauṣadhāni gatarasāni bhavanti, tāvadeva jalaṃ deyaṃ,
tāvāṃśca pākaḥ kartavyaḥ, nāvaśyaṃ paribhāṣayā sarvatreti kramaṃ darśayati|
suparipūtamiti vastragālitam| bastau kaṣāyādimānaṃ siddhau vakṣyamāṇena
jñeyam| alarkaḥ mandāraḥ||17||
pratyāgate ca paścime bastau pratyāśvastaṃ tadaharevobhayatobhāgaharaṃ
saṃśodhanaṃ pāyayedyuktyā; tasya vidhirupadekṣyate-
madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātreṇa trivṛtkalkākṣamātramāloḍya
pātumasmai prayacchet, tadasya doṣamubhayato nirharati sādhu; evameva
kalpoktāni vamanavirecanāni pratisaṃsṛjya pāyayedenaṃ buddhyā
sarvaviśeṣānavekṣamāṇo bhiṣak||18|| athainaṃ
samyagviriktaṃ vijñāyāparāhṇe śaikharikakaṣāyeṇa sukhoṣṇena pariṣecayet|
tenaiva ca kaṣāyeṇa bāhyābhyantarān sarvodakārthān kārayecchaśvat; tadabhāve
kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṃ kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣecayet| pariṣiktaṃ
cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasiddhena yavāgvādinā krameṇopācaret,
vilepīkramāgataṃ cainamanuvāsayedviḍaṅgatailenaikāntaraṃ dvistrirvā||19||
paścime tṛtīyapuṭake| saṃsṛjyeti miśrīkṛtya| śaikharikakaṣāyeṇeti
11
viḍaṅgakaṣāyeṇa, viḍaṅgakaṣāyo hi vaidyakavyavahārāt śaikharikakaṣāya ucyate|
vilepyāḥ kramāgatamiti kṛtayavāgvādikramamityarthaḥ||18-19||
yadi punarasyātipravṛddhāñchīrṣādān krimīn manyeta śirasyaivābhisarpataḥ
kadācit, tataḥ snehasvedābhyāmasya śira upapādya virecayedapāmārgataṇḍulādinā
śirovirecanena||20||
apāmārgataṇḍulādineti apāmārgataṇḍulīyoktena||20||
yastvabhyavahāryavidhiḥ prakṛtivighātāyoktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ-
mūlakaparṇīṃ
12
samūlāgrapratānāmāhṛtya khaṇḍaśaśchedayitvolū(dū)khale kṣodayitvā pāṇibhyāṃ
pīḍayitvā rasaṃ gṛhṇīyāt, tena rasena lohitaśālitaṇḍulapiṣṭaṃ samāloḍya
pūpalikāṃ kṛtvā vidhūmeṣvaṅgāreṣūpakuḍya
13
viḍaṅgatailalavaṇopahitāṃ krimikoṣṭhāya bhakṣayituṃ prayacchet, anantaraṃ
cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavargasaṃsṛṣṭaṃ salavaṇamanupāyayet|
anena kalpena
mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhaka-
bakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasānāmanyatamasmin kārayet pūpalikāḥ; tathā
kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvaraseṣu kārayet pūpalikāḥ;
svarasāṃścaiteṣāmekaikaśo dvandvaśaḥ sarvaśo vā madhuvilulitān prātaranannāya
pātuṃ prayacchet||21||
mūlakaparṇī śobhāñjanaḥ| upakuḍyeti pācayitvā, ‘kuḍa dāhe’, iti dhātuḥ
paṭhyate| pippalyādipañcavargo'traiva peyādikramoktapañcakolam| sahacaraḥ
jhiṇṭikā| madhuvilulitāniti madhunā''loḍitān||21||
athāśvaśakṛdāhṛtya mahati kiliñjake prastīryātape śoṣayitvodūkhale kṣodayitvā
dṛṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyeṇa triphalākaṣāyeṇa
vā'ṣṭakṛtvo daśakṛtvo vā''tape
14
suparibhāvitāni bhāvayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā nave kalaśe
samāvāpyānuguptaṃ nidhāpayet| teṣāṃ tu khalu cūrṇānāṃ pāṇitalaṃ yāvadvā sādhu
manyeta tat kṣaudreṇa saṃsṛjya krimikoṣṭhine leḍhuṃ prayacchet||22||
suparītyādi yathā suparibhāvitāni bhavanti tathā bhāvayitvetyarthaḥ|
anuguptamiti vātādyananugamanīyaṃ kṛtarakṣaṃ ca yathā bhavati||22||
tathā bhallātakāsthīnyāhṛtya kalaśapramāṇena cāpothya snehabhāvite dṛḍhe
kalaśe sūkṣmānekacchidrabradhne śarīramupaveṣṭya
15
mṛdāvalipte samāvāpyoḍupena pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya
snehabhāvitasyaivānyasya dṛḍhasya kumbhasyopari samāropya
samantādgomayairupacitya dāhayet, sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gomayāni
vigatasnehāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṃ kumbhamuddharet| atha
tasmāddvitīyāt kumbhāt snehamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snehārdhamātraiḥ
pratisaṃsṛjyātape sarvamahaḥ sthāpayitvā tato'smai mātrāṃ prayacchet pānāya;
tena sādhu viricyate, viriktasya cānupūrvī yathoktā| evameva
bhadradārusaralakāṣṭhasnehānupakalpya pātuṃ prayacchet||23||
anuvāsayeccainamanuvāsanakāle
16||24||
bradhnaḥ gudaḥ, iha tu kalaśādhobhāgaḥ| śarīramupaveṣṭyeti veṣṭayitvā| uḍupaḥ
pidhānam| sa iti bhallātakasnehasādhakaḥ| dvitīyāditi adhaḥsthādghaṭāt||23-24||
athāhareti brūyāt- śāradānnavāṃstilān sampadupetān; tānāhṛtya
suniṣpūtānniṣpūya, suśuddhān śodhayitvā
17, viḍaṅgakaṣāye sukhoṣṇe prakṣipya nirvāpayedādoṣagamanāt,
gatadoṣānabhisamīkṣya, supralūnān
18
praluñcya, punareva suniṣpūtān
19
niṣpūya, suśuddhān śodhayitvā, viḍaṅgakaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitān
20
bhāvayitvā, ātape śoṣayitvā, ulū(dū)khale saṅkṣudya, dṛṣadi punaḥ
ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā, droṇyāmabhyavadhāya, viḍaṅgakaṣāyeṇa
muhurmuhuravasiñcan pāṇimardameva mardayet; tasmiṃstu khalu prapīḍyamāne
yattailamudiyāttat pāṇibhyāṃ paryādāya, śucau dṛḍhe kalaśe nyasyānuguptaṃ
nidhāpayet||25||
niṣpūyeti mṛttikādyavakarānnicitya| śodhayitveti prakṣālya|
ādoṣagamanādityatra tiladoṣagamanaṃ tilatvaglagnamalādigamanaṃ jñeyam|
praluñcya nistuṣīkṛtya| abhyavadhāyeti āropya| pāṇibhyāṃ paryādāyeti
pāṇilagnaṃ punaḥ punaḥ punargṛhītvā||25||
athāhareti brūyāt- tilvakoddālakayordvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau
viḍaṅgakaṣāyeṇa, tadardhamātrau śyāmātrivṛtayoḥ, ato'rdhamātrau
dantīdravantyoḥ, ato'rdhamātrau ca cavyacitrakayoriti| etaṃ sambhāraṃ
viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātreṇa pratisaṃsṛjya, tattailaprasthaṃ samāvāpya,
sarvamāloḍya, mahati paryoge samāsicyāgnāvadhiśrityāsane sukhopaviṣṭaḥ
sarvataḥ snehamavalokayannajasraṃ mṛdvagninā sādhayeddarvyā
satatamavaghaṭṭayan| sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ, praśāmyati ca phenaḥ,
prasādamāpadyate snehaḥ, yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasotpattiḥ, saṃvartate ca
bhaiṣajyamaṅgulibhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ceti, sa
kālastasyāvatāraṇāya| tatastamavatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya,
śucau dṛḍhe kalaśe samāsicya, pidhānena pidhāya, śuklena
vastrapaṭṭenāvacchādya, sūtreṇa subaddhaṃ suniguptaṃ nidhāpayet| tato'smai
mātrāṃ prayacchet pānāya, tena sādhu viricyate; samyagapahṛtadoṣasya cānupūrvī
yathoktā| tataścainamanuvāsayedanuvāsanakāle| etenaiva ca pākavidhinā
sarṣapātasīkarañjakoṣātakīsnehānupakalpya pāyayet sarvaviśeṣānavekṣamāṇaḥ|
tenāgado bhavati||26|| evaṃ
21
dvayānāṃ śleṣmapurīṣasambhavānāṃ krimīṇāṃ
samutthānasaṃsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ|
viśeṣatastu svalpamātramāsthāpanānuvāsanānulomaharaṇabhūyiṣṭhaṃ
teṣvevauṣadheṣu purīṣajānāṃ krimīṇāṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ, mātrādhikaṃ punaḥ
śirovirecanavamanopaśamanabhūyiṣṭhaṃ teṣvevauṣadheṣu śleṣmajānāṃ krimīṇāṃ
cikitsitaṃ kāryam; ityeṣa krimighno bheṣajavidhiranuvyākhyāto bhavati|
tamanutiṣṭhatā yathāsvaṃ hetuvarjane prayatitavyam| yathoddeśamevamidaṃ
krimikoṣṭhacikitsitaṃ yathāvadanuvyākhyātaṃ bhavati||27||
uddālakaḥ bahuvāraḥ| bilvamātrau palapramāṇau| paryogaḥ kaṭāhaḥ| yathāsvamiti
yāvanmātraṃ yaddravyaṃ tailasaṃskārakaṃ, tadānurūpyeṇa
varṇādisampattirityarthaḥ| saṃvartate iti vartivadbhavati| alpamātramiti
āsthāpanānulomaharaṇadravyātiriktaṃ bheṣajamalpamātraṃ kartavyamityarthaḥ||26-27||
bhavanti cātra- apakarṣaṇamevādau krimīṇāṃ bheṣajaṃ smṛtam| tato vighātaḥ
prakṛternidānasya ca varjanam||28|| ayameva
22
vikārāṇāṃ sarveṣāmapi nigrahe| vidhirdṛṣṭastridhā yo'yaṃ krimīnuddiśya
kīrtitaḥ||29|| saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ
nidānasya ca varjanam| etāvadbhiṣajā kāryaṃ roge roge yathāvidhi||30||
tatra ślokau- vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau| viṃśatiḥ
krimayasteṣāṃ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ||31||
ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā| śiṣyasambodhanārthāya
vyādhipraśamanāya ca||32||
etadevāpakarṣaṇāditrayaṃ rogāntare śabdāntareṇocyata ityāha- ayamevetyādi|
atra saṃśodhanamapaharaṇaṃ, saṃśamanaṃ vighātaḥ, nidānavarjanaṃ tu śabdenāpi
samānam||28-32||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne vyādhitarūpīyavimānaṃ
nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne vyādhitarūpīyaṃ vimānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘alpatvāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘vipratipadyante pramādyanti’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 3 ‘vyādhīnāṃ rūpamāture’ iti pā. ↩
- 4 ‘vyācakṣmahe’ iti pā. ↩
- 5 ‘hṛdayādāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘bradhnaḥ māṃsapeśī’ iti pā. ↩
- 7 ‘syustasyodgāraniḥśvāsāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘dīrghorṇāṃśusaṅkāśāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘tayorvighātāya syāditi’ iti pā. ↩
- 10 ‘tasmiñchītībhūte tūpayuktabhūyiṣṭhe’ iti pā. ↩
- 11 ‘śaikharikaḥ apāmārgaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 ‘mūṣikaparṇī’ iti pā. ↩
- 13 ‘vipācya’ iti pā. ↩
- 14 ‘vā''tape bhāvitāni dṛṣadi’ iti pā. ↩
- 15 ‘śarīramupaveṣṭya’ iti gaṅgādharo na paṭhati ↩
- 16 ‘cainamata evānuvāsanakāle’ iti pā. ↩
- 17 ‘suniṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 18 ‘supraśūnān’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 19 ‘niṣpūtāñchodhayitvā’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘subhāvitānātape’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 21 ‘ityetaddvayānāṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘eṣa eva’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩