athāto rogabhiṣagjitīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye vyādhitarūpabhrāntijñānamuktaṃ, tacca buddhidoṣādbhavati, tena
viśuddhabuddhyutpādahetūnāmadhyayanādhyāpanatadvidyasambhāṣāṇāṃ kathanāya
rogabhiṣagjitīyo'bhidhīyate| rogabhiṣagjitaṃ cikitsitamadhikṛtya kṛto'dhyāyo
rogabhiṣagjitīyaḥ| rogacikitsākāritvaṃ cāsya cikitsopayuktasya
samyagjñānasādhanasyādhyayanavidhyādestathā
karaṇakāraṇādeścābhidhānājjñeyam||1-2||
buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṃ
1
karmaphalamanubandhaṃ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ
śāstramevāditaḥ parīkṣeta| vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṃ pracaranti loke;
tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitamarthabahulamāptajanapūjitaṃ
trividhaśiṣyabuddhihitamapagatapunaruktadoṣamārṣaṃ
supraṇītasūtrabhāṣyasaṅgrahakramaṃ svādhāramanavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ
puṣkalābhidhānaṃ kramāgatārthamarthatattvaviniścayapradhānaṃ
saṅgatārthamasaṅkulaprakaraṇamāśuprabodhakaṃ lakṣaṇavaccodāharaṇavacca,
tadabhiprapadyeta śāstram| śāstraṃ hyevaṃvidhamamala ivādityastamo vidhūya
prakāśayati sarvam||3||
ihādhyayanavidhyādiṣu kartavyeṣu yādṛk śāstramadhyeyaṃ,
tadevāyurvedārthipuruṣamupadarśya darśayannāha- buddhimānityādi| kāryaṃ
kartavyaṃ, tasya gauravaṃ bahuprayāsasādhyatvena, lāghavaṃ vā
svalpaprayāsasādhyatveneti kāryagurulāghavam| karmaphalamiti kāryaphalam,
etacca tādātvikaṃ phalamīpsitam| anubandhamiti kāryasyaivāyatīyaṃ phalam|
deśakālāviti kartavyakāryānuguṇau deśakālāvityarthaḥ| etat sarvaṃ viditvā,
yuktidarśanādupapattidarśanādyadi bhiṣagbhavitumicchuḥ syāt, tadā śāstraṃ
tāvadāditaḥ parīkṣeta| evaṃ manyate- ya āyurvedādhyayanalakṣaṇe kārye
svaśaktyapekṣayā gauravaṃ manyate sa na vartate, yaścāyurvedaphalenārogyādinā
arthī na bhavati sa ca tathā, yaścānupādeyāyurvedajñāne deśe sthitaḥ sa ca
tathā, yasya ca vapuṣo vārdhakyalakṣaṇaḥ kālaḥ sa
cāyurvedādhyayanāntagamanāśaktatvādeva yathoktānupapattidarśanādbhiṣagbhavituṃ
necchati, ato na tān pratyāyurvedaśāstraparīkṣāmapyupadiśāmaḥ; yastu
yathoktaviparītadharmayogī sa cāyurvedādhyayanopādānādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstraṃ
parīkṣeta| vividhānīti agaṇitāni| sumahadyaśasvi ca dhīrapuruṣāsevitaṃ ca;
kiṃvā sumahadyaśasvidhīrapuruṣairāsevitamiti vigrahaḥ| āptajanapūjitamiti
bahuvidhairāptairyathārhamanumatam| utkṛṣṭamadhyālpabuddhayastrividhāḥ śiṣyāḥ|
apagatapunaruktamiti kartavye
2
yaddoṣapāṭhaṃ karoti, tenādhikaraṇavaśaprāptaṃ yat karoti tat punaruktamadoṣaṃ
bhavati| vacanaṃ hi- “adhikaraṇavaśāddurgādguṇadoṣaprāptito'rthasambandhāt
3| stutyarthaṃ saṃśayataḥ śiṣyadhiyāṃ cābhivṛddhyartham||
alpato'ntaritatvādviśeṣaṇeṣvapi ca tantrakṛdbhistu| yattantre syāt punaruktaṃ
neṣyate tadvibhāvya vivaraṇam” iti| svādhāramiti śobhanābhidheyam|
anavapatitamiti agrāmyaśabdam| akaṣṭaśabdamiti akṛcchroccāryaśabdaṃ, kiṃvā
prasiddhābhidheyaśabdam| puṣkalābhidhānamiti samyagarthasamarpakavākyam|
kramāgatārthamiti paripāṭyāgatārtham| saṅgatārthamiti pratipāditārtham|
asaṅkulaprakaraṇamiti amiśrībhūtaprakaraṇam
4| lakṣaṇavaditi
āyurvedapradhānārthahetuliṅgauṣadhākhyāsādhāraṇadharmakathanavat; kiṃvā
praśastaśāstralakṣaṇavat| udāharaṇavaditi dṛṣṭāntavat||3||
tato'nantaramācāryaṃ parīkṣeta; tadyathā- paryavadātaśrutaṃ paridṛṣṭakarmāṇaṃ
dakṣaṃ dakṣiṇaṃ śuciṃ jitahastamupakaraṇavantaṃ sarvendriyopapannaṃ
prakṛtijñaṃ pratipattijñamanupaskṛtavidyamanahaṅkṛtamanasūyakamakopanaṃ
5
kleśakṣamaṃ śiṣyavatsalamadhyāpakaṃ jñāpanasamarthaṃ ceti| evaṅguṇo hyācāryaḥ
sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ
sampādayati||4||
adhyetavyaṃ śāstraṃ parīkṣya yasmāttacchāstramadhyetavyaṃ tasyācāryasya
parīkṣāmāha- tata ityādi| dakṣamiti avāmabuddhim| upakaraṇavantamiti
anenānupakaraṇe gurau cikitsāvṛttyabhāvāt karmadarśanaṃ na bhavati|
anupaskṛtavidyamiti śāstrāntarajñānena nāstyevopaskṛtā vidyā yasya sa tathā;
ya āyurvedajñaḥ sañśāstrāntareṇāpi saṃskṛto bhavati, sa tu nitarāmupādeyaḥ|
ārtava iti yathocitakālabhavaḥ||4||
tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca
bhartṛvaccāpramattaḥ| tatastatprasādāt kṛtsnaṃ śāstramadhigamya śāstrasya
dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo bhūyaḥ
prayateta samyak||5||
agnyādibahudṛṣṭāntadarśanena yena yena bhāvenāgnyādayaḥ sevyante, tathā tathā
guruḥ sevyata iti darśayati| dṛḍhatāyāmiti śāstragrahaṇasya sthairye|
abhidhānasyeti śāstrābhidhānasya| vacanaśaktau arthakīrtanasāmarthye||5||
tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥ- adhyayanam, adhyāpanaṃ, tadvidyasambhāṣā
cetyupāyāḥ||6|| tatrāyamadhyayanavidhiḥ-
kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātarutthāyopavyūṣaṃ vā kṛtvā''vaśyakamupaspṛśyodakaṃ
devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe
sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥsūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed
buddhvā
6
samyaganupraviśyārthatattvaṃ svadoṣaparihārārthaṃ paradoṣapramāṇārthaṃ ca;
evaṃ madhyandine'parāhṇe rātrau ca śaśvadaparihāpayannadhyayanamabhyasyet|
ityadhyayanavidhiḥ||7||
tatreti śāstradṛḍhatādau| tadvidyasambhāṣā tacchāstrādhyāyinā saha sambhāṣaṇam
7| kalyaḥ nīrogaḥ| kṛtakṣaṇa iti ananyavyāpāratvenādhyayanāya
kṛtakālaparigrahaḥ| prātarvā utthāya, upavyūṣaṃ vā utthāyeti yojanā|
upavyūṣamiti kiñciccheṣāyāṃ rātrau| manapuraḥsarābhiriti
ekāgramanaḥpraṇītābhiḥ| svadoṣaparihāraparadoṣapramāṇārthamiti
svakīyādhyayanadoṣaparihārārthaṃ, parakīyādhyayanadoṣapramāṇārthaṃ
parakīyādhyayanadoṣajñānārthamityarthaḥ| pramīyate'neneti pramāṇaṃ
jñānamātramīpsitam| samyag buddhvā'rthatattvaṃ, buddhvā cādhīyāno
nirdoṣādhyayano bhavati, samyagadhyayanajñānācca parasya sadoṣamadhyayanaṃ
pratipadyate| ityadhyayanavidhiriti
pūrvapratijñātādhyayanavidherupasaṃharaṇam| yathoktena vidhinā'dhyayanaṃ
kriyamāṇaṃ susaṅgṛhītaṃ bhavati| dṛṣṭādṛṣṭasampattyā'dhyayanakālavarjanaṃ
vedādhyayane niṣiddhamevātrāpi tajjñeyamiti na viśeṣeṇoktam||6-7||
athādhyāpanavidhiḥ- adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta;
tadyathā- praśāntamāryaprakṛtikamakṣudrakarmāṇamṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśaṃ
tanuraktaviśadajihvamavikṛtadantauṣṭhamaminminaṃ dhṛtimantamanahaṅkṛtaṃ
medhāvinaṃ vitarkasmṛtisampannamudārasattvaṃ tadvidyakulajamathavā
tadvidyavṛttaṃ tattvābhiniveśinamavyaṅgamavyāpannendriyaṃ
nibhṛtamanuddhatamarthatattvabhāvakamakopanamavyasaninaṃ
8
śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannamadhyayanābhikāmamarthavijñāne
karmadarśane cānanyakāryamalubdhamanalasaṃ
sarvabhūtahitaiṣiṇamācāryasarvānuśiṣṭipratikaramanuraktaṃ
9
ca, evaṅguṇasamuditamadhyāpyamāhuḥ||8||
iha śiṣyaguṇeṣu ṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśatvādayo guṇāḥ
sahajalakṣaṇatvenopādeyāḥ; ato viparītalakṣaṇo hi jaḍo bhavati|
tadvidyavṛttamiti
10
āyurvedajñācāram| nibhṛtamiti vinītam| anuddhatamiti anahaṅkṛtam|
anurāgaśabdenādhyāyanānurāga ucyate, anuraktamityanena ca
gurāvanuraktatvamucyate| dākṣyaṃ darśayitvā'pyanalasamiti yat karoti tena
dākṣyādārabdhe'pi kārye bahuprayāsasādhye'nalasamityāha| anuśiṣṭipratikaramiti
ājñākaram||8||
evaṃvidhamadhyayanārthinamupasthitamārirādhayiṣumācāryo'nubhāṣeta
11
- udagayane śuklapakṣe praśaste'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena
nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre
muhūrte muṇḍaḥ kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṃvītaḥ sagandhahastaḥ
samidho'gnimājyamupalepanamudakumbhān
mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn
kuśalājasarṣapākṣatāṃśca śuklāni sumanāṃsi grathitāgrathitāni medhyān bhakṣyān
gandhāṃśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti||9|| sa
12
tathā kuryāt||10||
tiṣyaḥ puṣyanakṣatram, aśvayug aśvinī| śaśini kalyāṇe iti
uktanakṣatreṣvadhyayanārthino yataḥ śaśī kalyāṇakaro bhavati, udita eva
śaśinyadhyayanaṃ kartavyam| maitre muhūrta iti anukūle muhūrte; muhūrtāśca
śivabhujagādayaḥ| muṇḍaḥ kṛtavāpanaḥ| gandhena yukto hastaḥ pañcāṅgulo
gandhahastaḥ| hiraṇyaśabdenāghaṭitaṃ hema gṛhyate, hemaśabdena ca ghaṭitam|
paridhayo hastapramāṇā homakuṇḍacatuḥpārśve sthāpyāḥ pālāśādidaṇḍā ucyante|
atra copārjitavastusānnidhyameva phalapradamiti ṛṣivacanādunnīyate, (tena
13
anyopāhṛtamapīṣṭagandhādi nodbhāvanīyam)||9-10||
tamupasthitamājñāya same śucau deśe prākpravaṇe
14
udakpravaṇe vā catuṣkiṣkumātraṃ caturasraṃ sthaṇḍilaṃ gomayodakenopaliptaṃ
kuśāstīrṇaṃ suparihitaṃ
15
paridhibhiścaturdiśaṃ
yathoktacandanodakumbhakṣaumahemahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṅkṛtaṃ
medhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatopaśobhitaṃ kṛtvā, tatra
pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhukībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya
prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṃ
tristrirjuhuyādagnimāśīḥsamprayuktairmantrairbrahmāṇamagniṃ dhanvantariṃ
prajāpatimaśvināvindramṛṣīṃśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṃ svāheti||11||
śiṣyaścainamanvālabheta| hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet| parikramya
brāhmaṇān svasti vācayet; bhiṣajaścābhipūjayet||12||
kiṣkuriha hastapramāṇam| suparihitamiti suveṣṭitam| upadhāyeti āropya|
juhuyāditi adhyāpaka ityabhiprāyaḥ| brahmādīn svāheti mantreṇa mantrayamāṇa
ācāryaḥ pūrvamagniṃ juhuyāditi yojanā| tena brahmādyṛgbhirāśīḥprayuktābhiḥ
‘brahmaṇe svāhā’ ityādibhirhomaḥ kartavyaḥ| śiṣyaścainamanvālameteti śiṣyo'pi
guruhomānantarameva juhuyādityarthaḥ||11-12||
athainamagnisakāśe brāhmaṇasakāśe bhiṣaksakāśe cānuśiṣyāt- brahmacāriṇā
śmaśrudhāriṇa satyavādinā'māṃsādena medhyasevinā nirmatsareṇāśastradhāriṇā ca
bhavitavyaṃ, na ca te madvacanāt kiñcidakāryaṃ syādanyatra rājadviṣṭāt
prāṇaharādvipulādadharmyādanarthasamprayuktādvā'pyarthāt; madarpaṇena
matpradhānena madadhīnena matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṃ,
putravaddāsavadarthivaccopacaratā'nuvastavyo'ham
16, anutsekenāvahitenānanyamanasā vinītenāvekṣyāvekṣyakāriṇā'nasūyakena
cābhyanujñātena pravicaritavyam, anujñātena (cānanujñātena ca) pravicaratā
pūrvaṃ gurvarthopāharaṇe yathāśakti prayatitavyaṃ, karmasiddhimarthasiddhaṃ
yaśolābhaṃ pretya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gobrāhmaṇamādau kṛtvā
sarvaprāṇabhṛtāṃ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā copaviśatā ca, sarvātmanā
cāturāṇāmārogyāya prayatitavyaṃ, jīvitahetorapi cāturebhyo nābhidrogdhavyaṃ,
manasā'pi ca parastriyo nābhigamanīyāstathā sarvameva parasvaṃ,
nibhṛtaveśaparicchadena bhavitavyam, aśauṇḍenāpāpenāpāpasahāyena ca,
ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā deśakālavicāriṇā smṛtimatā
jñānotthānopakaraṇasampatsu nityaṃ yatnavatā ca; na ca kadācidrājadviṣṭānāṃ
rājadveṣiṇāṃ vā mahājanadviṣṭānāṃ mahājanadveṣiṇāṃ
vā'pyauṣadhamanuvidhātavyaṃ, tathā
sarveṣāmatyarthavikṛtaduṣṭaduḥkhaśīlācāropacārāṇāmanapavādapratikāraṇāṃ
17
mumūrṣūṇāṃ ca, tathaivāsannihiteśvarāṇāṃ strīṇāmanadhyakṣāṇāṃ vā; na ca
kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṃ bhartrā'thavā'dhyakṣeṇa,
āturakulaṃ cānupraviśatā viditenānumatapraveśinā sārdhaṃ puruṣeṇa
susaṃvītenāvākśirasā smṛtimatā stimitenāvekṣyāvekṣya manasā sarvamācaratā
samyaganupraveṣṭavyam, anupraviśya ca vāṅmanobuddhīndriyāṇi na kvacit
praṇidhātavyānyanyatrāturādāturopakārārthādāturagateṣvanyeṣu vā bhāveṣu, na
cāturakulapravṛttayo bahirniścārayitavyāḥ, hrasitaṃ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya
jānatā'pi tvayā na varṇayitavyaṃ tatra yatrocyamānamāturasyānyasya
vā'pyupaghātāya sampadyate; jñānavatā'pi ca nātyarthamātmano jñāne
vikatthitavyam, āptādapi hi vikatthamānādatyarthamudvijantyaneke||13||
te bhavitavyamiti tvayā bhavitavyam| pravicaritavyamiti cikitsārthaṃ
vyavahartavyam| gobrāhmaṇamādau kṛtveti prathamaṃ gobrāhmaṇānāṃ śarma
āśāsitavyaṃ, tataścetareṣāṃ prāṇinām| upaviśatā ceti cchedaḥ| śuṇḍā madyaśālā,
tatpracārī śauṇḍaḥ; aśauṇḍastu tadapracārī| śuklamiva śuklaṃ,
nirdoṣatvādetadvacanam| yatnavatā bhavitavyamiti sambandhaḥ| rājño dviṣṭo
rājadviṣṭaḥ, yastu rājānaṃ dveṣṭi sa rājadveṣī| ācārasyopacaraṇamācāropacāraḥ|
anadhyakṣāṇāṃ vā na pratikartavyamiti yojanā| pravṛttaya iti vārtāḥ| tatreti
na varṇayitavyamityanena sambadhyate| anyasya āturaputrapitrādeḥ; anyatra
udāsīne jīvitahrāsakathanaṃ yaśaskarameva| na vikatthitavyaṃ na ślāghā
kartavyā| āptādapi hīti atrāptaḥ satyavāgucyate, anyatrāpi satyamevāptaṃ
vakṣyati; yathākālaprāptameva brūyādityarthaḥ||13||
na caiva hyasti sutaramāyurvedasya pāraṃ, tasmādapramattaḥ
śaśvadabhiyogamasmin gacchet, etacca
18
kāryam, evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamanasūyatā parebhyo'pyāgamayitavyaṃ, kṛtsno
hi loko buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām, ataścābhisamīkṣya
buddhimatā'mitrasyāpi dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ laukyamabhyupadiśato
19
vacaḥ śrotavyamanuvidhātavyaṃ ceti| ataḥ paramidaṃ brūyāt-
devatāgnidvijaguruvṛddhasiddhācāryeṣu te nityaṃ samyagvartitavyaṃ, teṣu te
samyagvartamānasyāyamagniḥ sarvagandharasaratnabījāni yatheritāśca devatāḥ
śivāya syuḥ, ato'nyathā vartamānasyāśivāyeti| evaṃ bruvati cācārye śiṣyaḥ
‘tathā’ iti brūyāt| yathopadeśaṃ ca kurvannadhyāpyaḥ, ato'nyathā
tvanadhyāpyaḥ| adhyāpyamadhyāpayan hyācāryo
yathoktaiścādhyāpanaphalairyogamāpnotyanyaiścānuktaiḥ śreyaskarairguṇaiḥ
śiṣyamātmānaṃ ca yunakti| ityadhyāpanavidhiruktaḥ||14||
na caiva hītyādi| yasmādāyurvedo'pi jñātuṃ na śakyate
prāyastenāyurvedajñānārthamudyamaṃ gacchet| asminniti dustare āyurvede|
anuktasadvṛttakaraṇārthamāha- etaccetyādi|- etacceti ‘athainamagnisakāśe’
ityādigranthoktamanuṣṭheyam| evambhūyaśca vṛttasauṣṭhavamiti uktasadṛśaṃ ca
sādhuvṛttamityarthaḥ| laukyaṃ lokānumatam| itiśabdo'vadhāraṇe, tena
yadevāmitrasya dhanyādiguṇayuktaṃ vacastadevānuvidhātavyaṃ śrotavyaṃ ca|
yathoktairiti śāstrāntare; na hyasmin śāstre'dhyayanaphalaṃ sākṣāt
kvaciduktam||14||
sambhāṣāvidhimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ- bhiṣak bhiṣajā saha sambhāṣeta|
tadvidyasambhāṣā hi jñānābhiyogasaṃharṣakarī bhavati, vaiśāradyamapi
cābhinirvartayati, vacanaśaktimapi cādhatte, yaśaścābhidīpayati, pūrvaśrute ca
sandehavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṃśayamapakarṣati, śrute cāsandehavato
bhūyo'dhyavasāyamabhinirvartayati, aśrutamapi ca kañcidarthaṃ
śrotraviṣayamāpādayati, yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣave prasannaḥ
krameṇopadiśati guhyābhimatamarthajātaṃ tat paraspareṇa saha jalpan piṇḍena
20
vijigīṣurāha saṃharṣāt, tasmāttadvidyasambhāṣāmabhipraśaṃsanti kuśalāḥ||15||
dvividhā tu khalu tadvidyasambhāṣā bhavati- sandhāyasambhāṣā, vigṛhyasambhāṣā
ca||16||
saṃharṣaḥ spardhā, jñānārthamabhiyogasaṃharṣau karotīti
jñānābhiyogasaṃharṣakarī| vaiśāradyamiti paravacanābhibhavapāṇḍityam; etacca
sabhāyāmabhyāsādbhavati| bhūyo'dhyavasāyamiti dṛḍhaniścayam| atha kathaṃ
śrutatvamapi kasyacidguhyasyārthasya syāttadāha- jalpan piṇḍeneti|- piṇḍeneti
sāroddhāreṇa| nanu guhyaścet sāratastat kathamayaṃ vijigīṣustamāhetyāha-
saṃharṣāditi| spardhayā tu guhyo'pyartho vijayārthamabhidhīyata iti bhāvaḥ|
sandhāyasambhāṣā naye ‘saṃvāda’ ityucyate| vigṛhyasambhāṣā tu jalpavitaṇḍārūpā
jñeyā||15-16||
tatra
jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannenākopanenānupaskṛtavidyenānasūyakenānuneyenānunayakovidena
kleśakṣameṇa priyasambhāṣaṇena ca saha sandhāyasambhāṣā vidhīyate|
tathāvidhena saha kathayan visrabdhaḥ kathayet, pṛcchedapi ca visrabdhaḥ,
pṛcchate cāsmai visrabdhāya viśadamarthaṃ brūyāt, na ca nigrahabhayādudvijeta,
nigṛhya cainaṃ na hṛṣyet, na ca pareṣu vikattheta, na ca mohādekāntagrāhī
syāt, na cāviditamarthamanuvarṇayet, samyak
21
cānunayenānunayet, tatra cāvahitaḥ syāt| ityanulomasambhāṣāvidhiḥ||17||
tatretyādinā sandhāyasambhāṣāvidhimāha| visrabdhaḥ kathayediti
jalpavitaṇḍoktanigrahābhītaḥ| kathayediti brūyāt| nigṛhya cainaṃ na hṛṣyediti
anulomasambhāṣārūpavāde ca yāni sambhavanti nigrahasthānāni tattvavighātīni
hetvābhāsāpasiddhāntanyūnādhikarūpāṇi, tairapi nigṛhya na hṛṣyet|
jalpoktanigrahasthānāni tvatrāgrāhyāṇyeva| aviditamiti prativādino'viditam|
anunayecca samyaganunayeneti sambandhaḥ; tena cātra chalajātiprayogo na
kartavya iti śikṣayati| tatra cāvahitaḥ syāditi samyaganunaye'vadhānaṃ
kuryāt||17||
ata ūrdhvamitareṇa saha vigṛhya sambhāṣāyāṃ
22
jalpecchreyasā yogamātmanaḥ paśyan| prāgeva ca jalpājjalpāntaraṃ
23
parāvarāntaraṃ pariṣadviśeṣāṃśca samyak parīkṣeta| samyakparīkṣā hi
buddhimatāṃ kāryapravṛttinivṛttikālau śaṃsati, tasmāt parīkṣāmabhipraśaṃsanti
kuśalāḥ| parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ
śreyaskarāndoṣavataśca parīkṣeta samyak; tadyathā- śrutaṃ vijñānaṃ dhāraṇaṃ
pratibhānaṃ vacanaśaktiriti, etān guṇān śreyaskarānāhuḥ; imān punardoṣavataḥ,
tadyathā- kopanatvamavaiśāradyaṃ bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti| etān
guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayet||18||
itareṇeti aviśiṣṭena| vāde tu viśiṣṭo gururbrahmacārī vā'dhikṛtaḥ; uktaṃ hi
nyāye- “taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt”
(nyā. da. 4/2/40) iti| sambhāṣāyāmiti pravṛttakathopalakṣaṇaṃ, tena jalpe
vitaṇḍāyāṃ ceti jñeyam| parāvarāntaramiti prativādina ātmanaśca
pratibhādiviśeṣamityarthaḥ| jalpāntaramiti sāmayikasarvārthādiviśeṣitaṃ
jalpakaviśeṣamityarthaḥ||18||
tatra trividhaḥ paraḥ sampadyate- pravaraḥ, pratyavaraḥ, samo vā,
guṇavinikṣepataḥ; natveva kārtsnyena||19||
pariṣattu khalu dvividhā- jñānavatī, mūḍhapariṣacca| saiva dvividhā satī
trividhā punaranena kāraṇavibhāgena- suhṛtpariṣat, udāsīnapariṣat,
pratiniviṣṭapariṣacceti
24| tatra pratiniviṣṭāyāṃ pariṣadi
jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ mūḍhāyāṃ vā na kathaṃ cit
kenacit saha jalpo vidhīyate; mūḍhāyāṃ tu suhṛtpariṣadyudāsīnāyāṃ vā
jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīrantareṇāpyadīptayaśasā
25
mahājanavidviṣṭenāpi saha jalpo vidhīyate| tadvidhena ca saha kathayatā
āviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam, atihṛṣṭaṃ
muhurmuhurupahasatā paraṃ nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya
vākyāvakāśo na deyaḥ; kaṣṭaśabdaṃ ca bruvatā
26
vaktavyo nocyate, athavā punarhīnā te pratijñā, iti| punaścāhū(hva)yamānaḥ
prativaktavyaḥ- parisaṃvatsaro
27
bhavān śikṣasva tāvat; na tvayā gururupāsito nūnam, athavā paryāptametāvatte;
sakṛdapi hi parikṣepikaṃ nihataṃ nihatamāhuriti nāsya yogaḥ kartavyaḥ
kathañcit| apyevaṃ śreyasā saha vigṛhya vaktavyamityāhureke; natvevaṃ jyāyasā
saha vigrahaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ||20||
guṇavinikṣepata iti guṇaparimāṇādutkṛṣṭaguṇatvena pravara ityarthaḥ;
pratyavaraḥ hīnaguṇaḥ, samaguṇaḥ samo vādyapekṣayetyarthaḥ| natveva
kārtsnyeneti na kulaśīladharmādinā'pi pravarādirihābhipreta
28
ityarthaḥ| mūḍhapariṣadityatra mūḍheva mūḍhā kiñcitkṛtye, sarvathā mūḍhāyāṃ tu
na kaścidbrūte| na kenaciditi nādhamenāpītyarthaḥ| āviddhaṃ vakram|
kathayitavyamiti vaktavyam| upahasatā paraṃ prativādinam| tathā pariṣadaṃ
nirūpayatā ākārairiti sambandhaḥ| kaṣṭaśabdamiti nātiprasiddhārtham| nocyata
iti tvayā nocyata iti vaktavyaṃ; kaṣṭaśabdasya hyarthaṃ mūḍhā pariṣanna
jānātyeva, tataśca kaṣṭaśabdasyānarthakatāyāḥ pariṣadaṃ prāpya
sukhasādhyatvamiti bhāvaḥ
29| tathā kaṣṭaśabdaṃ vadaṃstvevaṃ vācyaṃ- hīnā te pratijñeti|
parisaṃvatsaro'dhyayanaṃ gurumupāsthāya punaradhīṣva| paryāptametāvatta iti
‘pakṣāvasādāya’ iti śeṣaḥ| parikṣepikamiti
30
pratikṣepikaśabdam| nāsya yogaḥ kartavya iti na sakṛtparābhūtasya pakṣasya
punaḥ pratikṣepakahetunā yogaḥ kartavya ityarthaḥ| kathañcidityādinā śreyasā
samaṃ vigṛhyasambhāṣāyāmekīyamatamāha; natvevetyādinā ātmamatamāha||19-20||
pratyavareṇa tu saha samānābhimatena vā vigṛhya jalpatā suhṛtpariṣadi
kathayitavyam,
athavā'pyudāsīnapariṣadyavadhānaśravaṇajñānavijñānopadhāraṇavacanaprativacanaśaktisampannāyāṃ
kathayatā cāvahitena parasya sādguṇyadoṣabalamavekṣitavyaṃ, samavekṣya ca
yatrainaṃ śreṣṭhaṃ manyeta nāsya tatra jalpaṃ yojayedanāviṣkṛtamayogaṃ kurvan;
yatra tvenamavaraṃ manyeta tatraivainamāśu nigṛhṇīyāt| tatra khalvime
pratyavarāṇāmāśu nigrahe bhavantyupāyāḥ; tadyathā- śrutahīnaṃ mahatā
sūtrapāṭhenābhibhavet, vijñānahīnaṃ punaḥ kaṣṭaśabdena vākyena,
vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ, pratibhāhīnaṃ
punarvacanenaikavidhenānekārthavācinā
31, vacanaśaktihīnamardhoktasya vākyasyākṣepeṇa
32, aviśāradamapatrapaṇena, kopanamāyāsanena, bhīruṃ vitrāsanena, anavahitaṃ
niyamaneneti| evametairupāyaiḥ paramavaramabhibhavecchīghram||21||
tatra ślokau- vigṛhya kathayedyuktyā yuktaṃ ca na nivārayet| vigṛhyabhāṣā
tīvraṃ hi keṣāñciddrohamāvahet||22||
nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyate| kuśalā nābhinandanti kalahaṃ
samitau satām||23|| evaṃ pravṛtte vāde
kuryāt||24||
sādguṇyasya vidyamānaguṇatāyāstathā doṣasya balaṃ sādguṇyadoṣabalam| śreṣṭhaṃ
manyeteti yatra vādaviṣaye prativādinamadhikaṃ paśyedityarthaḥ| tatra parasya
puraḥsaravādaviṣaye tathā vādo nivartanīyaḥ, yathā āviṣkṛtaḥ prakaṭīkṛtaḥ
sabhāyāṃ nāyogaḥ syāt; anabhīṣṭaviṣaye tathā vādanivṛttiḥ kartavyā yathā ko'pi
na jānātyevaṃ tatra vaktumakṣama
33
ityarthaḥ| tatraiveti tatraiva hīnapakṣe pravṛttaṃ nigṛhṇīyāditi yojanā|
mahatā sūtrapāṭheneti śrutahīno hyaparicayāddīrghasūtrapāṭhaṃ kartumakṣamaḥ
34| vijñānahīnamiti ajñātārtham| nānārthavācineti anekārthavācinā, ekavidheneti
ekavidhena śabdena; pratibhāhīno hyanekārthaṃ nāvadhārayati yat
kenābhiprāyeṇāyaṃ prayukto'nena śabda iti|
vacanaśaktihīno'rdhoktavākyākṣepānna punarvaktaṃ kṣamo bhavatīti dṛṣṭam|
aviśāradamiti adṛṣṭasabham; adṛṣṭasabho hyapatrapaṇenātīva lajjitaḥ sanna
kiñcit pratipadyate| evamiti ‘tadyathā śrutahīnam’ ityādigranthoktam| pravṛtte
vāde kuryāditi cchedaḥ||21-24||
prāgeva
35
tāvadidaṃ kartuṃ yateta- sandhāya parṣadā'yanabhūtamātmanaḥ
prakaraṇamādeśayitavyaṃ, yadvā parasya bhṛśadurgaṃ syāt, pakṣamathavā parasya
bhṛśaṃ vimukhamānayet; pariṣadi copasaṃhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum, eṣaiva te
pariṣadyatheṣṭaṃ yathāyogaṃ yathābhiprāyaṃ vādaṃ vādamaryādāṃ ca
sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta||25||
tathā'pravṛtte vāde kiṃ kuryādityāha- prāgevetyādi| ayanabhūtamiti
abhyāsānmārgībhūtamiva abhyastamityarthaḥ| parasya bhṛśadurgamiti
prativādino'viditatvena durgamiva durgaṃ; tat pūrvaṃ sandhitayā
pariṣadā''deśayet| pakṣāntaramāha- pakṣamathavetyādi| parasya prativādinaḥ
pakṣaṃ bhṛśamatyarthaṃ sabhāyāṃ yathā vimukhaṃ bhavati, tathā vādaṃ
pravartayet; etena nāsti paraloko nāsti karmaphalamityādi yadi parasya pakṣo
bhavati, tadaitasya pakṣasya svābhāvikadviṣṭatvena yatkiñcit
svapakṣasādhanamucyate, tadeva pariṣadapi gṛhṇātītyuktaṃ bhavati|
upasaṃhitāyāmiti
36
sandhinā yuktāyāṃ tūṣṇīmāsīteti yojanā| upasaṃhitā hi pariṣat
parokṣoṇābhimatatvenopadarśitameva sarvaṃ kariṣyati, tadalamihātyarthavacanena
māhātmyakhaṇḍakeneti bhāvaḥ||25||
tatredaṃ vādamaryādālakṣaṇaṃ bhavati- idaṃ vācyam, idamavācyam, evaṃ parājito
bhavatīti||26||
vādamaryādālakṣaṇamāha- tatredamityādi| vādaśabdena ceha vigṛhya
pakṣapratipakṣavacanamātramucyate; sandhāyasambhāṣayā tu tattvabubhutsorvāda
uktaḥ||26||
imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni
37
bhavanti; tadyathā- vādaḥ, dravyaṃ, guṇāḥ, karma, sāmānyaṃ, viśeṣaḥ,
samavāyaḥ, pratijñā, sthāpanā, pratiṣṭhāpanā, hetuḥ, dṛṣṭāntaḥ, upanayaḥ,
nigamanam, uttaraṃ, siddhāntaḥ, śabdaḥ, pratyakṣam, anumānam, aitihyam,
aupamyaṃ, saṃśayaḥ, prayojanaṃ, savyabhicāraṃ, jijñāsā, vyavasāyaḥ,
arthaprāptiḥ, sambhavaḥ, anuyojyam, ananuyojyam, anuyogaḥ, pratyanuyogaḥ,
vākyadoṣaḥ, vākyapraśaṃsā, chalam, ahetuḥ, atītakālam, upālambhaḥ, parihāraḥ,
pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, hetvantaram, arthāntaraṃ, nigrahasthānamiti||27||
samprati vādamārgajñānārthaṃ vādābhijñeyāni dravyaguṇādīnyupadarśayannāha-
imānītyādi| bhiṣajāṃ vādamārgo bhiṣagvādamārgaḥ| vādādayaḥ svayamevācāryeṇāgre
vivriyanta iti neha sañjñākathane vivriyante||27||
tatra vādo nāma sa yat pareṇa saha śāstrapūrvakaṃ vigṛhya kathayati| sa ca
dvividhaḥ saṅgraheṇa- jalpaḥ, vitaṇḍā ca| tatra pakṣāśritayorvacanaṃ jalpaḥ,
jalpaviparyayo vitaṇḍā| yathā- ekasya pakṣaḥ punarbhavo'stīti,
nāstītyaparasya; tau ca svasvapakṣahetubhiḥ svasvapakṣaṃ sthāpayataḥ,
parapakṣamudbhāvayataḥ, eṣa jalpaḥ| jalpaviparyayo vitaṇḍā| vitaṇḍā nāma
parapakṣe doṣavacanamātrameva||28||
tatretyādinā vādalakṣaṇam| iha vādaśabdena vigṛhyavādo'bhipretaḥ,
tattvabubhutsuvādastu sandhāyasambhāṣayaivoktaḥ|
śāstrapūrvakamityanenārthādikalahavādaṃ niṣedhati| tatra vāde
vigṛhyasambhāṣārūpatvādeva chalajātinigrahasthānānaṃ vijigīṣāpravṛttānāṃ
prayogo labhyate| pakṣāśritayoriti pakṣaṃ sādhayatorityarthaḥ; tena,
vitaṇḍāyāmapyuttaravādinaḥ parapakṣadūṣaṇalakṣaṇaḥ pakṣo'styeva, paraṃ
svamataṃ na sādhayatīti bhedaḥ| yathaikasyetyādi jalpodāharaṇam| parapakṣe
doṣavacanamātramityanena na svapakṣasādhanavacanaṃ vaitaṇḍikasyeti
darśayati||28||
dravya-guṇa-karma-sāmānya-viśeṣa-samavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślokasthāne
pūrvamuktāḥ||29|| atha pratijñā- pratijñā
nāma sādhyavacanaṃ; yathā- nityaḥ puruṣa iti||30||
pūrvamuktā dīrghañjīvitīye||29-30||
atha sthāpanā- sthāpanā nāma tasyā eva pratijñāyā hetudṛṣṭāntopanayanigamanaiḥ
sthāpanā| pūrvaṃ
38
hi pratijñā, paścāt sthāpanā, kiṃ hyapratijñātaṃ sthāpayiṣyati; yathā- nityaḥ
puruṣa iti pratijñā; hetuḥ- akṛtakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ
39
- yathā''kāśamiti; upanayaḥ- yathā cākṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, tathā puruṣa
iti; nigamanaṃ- tasmānnitya iti||31||
sthāpayati siddhamarthaṃ paraṃ prati sādhayatīti sthāpanā| sā ca sādhyaṃ paraṃ
prati hetvādibhiścaturbhiḥ sādhayati| pratijñā'pi paraṃ prati sthāpanā
bhavati, yataḥ pañcāvayavamevānumānaṃ bhavati, sā tviha sthāpyatvenaiva
labdheti na sthāpanāyāmihodāhṛtā||31||
atha pratiṣṭhāpanā- pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā eva parapratijñāyā
40
viparītārthasthāpanā| yathā- anityaḥ puruṣa iti pratijñā
41; hetuḥ- aindriyakatvāditi; dṛṣṭāntaḥ- yathā ghaṭa
42
iti, upanayo- yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ, tathā cāyamiti; nigamanaṃ-
tasmādanitya iti||32||
pratiṣṭhāpanāpadaṃ prathamaṃ sampratyavasaraprāptā pratiṣṭhāpaneti darśayati;
dvitīyaṃ tu pratiṣṭhāpanā nāmeti tasyā evetyādinā vakṣyamāṇasya
lakṣaṇasyopadarśanārtham| evaṃ ‘sthāpanā nāma’ ityādāvapi punaruktasya
prayojanaṃ vācyam| pratiṣṭhāpanāpadagatasya pratiśabdasyārthaṃ vyākaroti-
viparītārthasthāpaneti; pratiśabdo'yaṃ viparītārtha ityarthaḥ| iyaṃ ca
pratiṣṭhāpanā ānvīkṣikyāṃ prakaraṇasamākhyaṃ hetudūṣaṇam||32||
atha hetuḥ- heturnāmopalabdhikāraṇaṃ; tat pratyakṣam, anumānam, aitihyam,
aupamyamiti; ebhirhetubhiryadupalabhyate tat tattvam||33||
hetuścāvinābhāvaliṅgavacanaṃ yadyapi, tathā'pīha liṅgapragrāhakāṇi
pratyakṣādipramāṇānyeva yathoktahetumūlatvena hetuśabdenāheti boddhavyam;
anyathā punaḥ pratyakṣādyabhidhānaṃ punaruktaṃ syāt| upalabdhikāraṇamiti
vyāpakasya sādhyasyopalabdhikāraṇam| tattattvamiti talliṅgamityarthaḥ||33||
atha dṛṣṭāntaḥ- dṛṣṭānto nāma yatra mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaṃ, yo varṇyaṃ
varṇayati
43| yathā- agniruṣṇaḥ, dravamudakaṃ, sthirā pṛthivī, ādityaḥ prakāśaka iti;
yathā ādityaḥ
44
prakāśakastathā sāṅkhyajñānaṃ
45
prakāśakamiti||34||
mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyamityanena laukikānāṃ paṇḍitānāṃ ca
yo'rtho'vivādasiddhaḥ sa dṛṣṭānto bhavati, na paṇḍitamātrasiddhaḥ| yo'pi
lokaprasiddho dṛṣṭānta ucyate, sa yāvanna pratipādyapuruṣaṃ
46
prati sādhyate, na tāvaddṛṣṭāntatāmāsādayatīti bhāvaḥ| atha buddhisāmyamātreṇa
sādhyasādharmyabhāvādiṣṭatvād dṛṣṭānto bhavatītyāha- yo varṇyaṃ varṇayati; yaḥ
sādhyaṃ sādhayatītyarthaḥ| prasiddhasādhyasādhanasambandhaśca dṛṣṭāntaḥ
sādhyaṃ sādhayatīti bhāvaḥ| agnyādayaśca lokaprasiddhatvenodāhṛtāḥ;
tenaiteṣāmapi sādhyasādhanodāharaṇamādityādivat kvaciddvandve'yamayamiveti
darśayati||34||
upanayo nigamanaṃ coktaṃ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām||35||
athottaram- uttaraṃ nāma sādharmyopadiṣṭe hetau vaidharmyavacanaṃ,
vaidharmyopadiṣṭe vā hetau sādharmyavacanam| yathā- ‘hetusadharmāṇo vikārāḥ,
śītakasya hi vyādherhetubhiḥ sādharmyaṃ himaśiśiravātasaṃsparśāḥ’, iti
bruvataḥ paro brūyāt- hetuvidharmāṇo vikārāḥ, yathā śarīrāvayavānāṃ
dāhauṣṇyakothaprapacane hetuvaidharmyaṃ
47
himaśiśiravātasaṃsparśā iti| etat saviparyayamuttaram||36||
uttaramityādi| uttaraśabdeneha jātyuttaramuttarābhāsamīpsitaṃ;
yato'sādhakasādharmyamātrapratyavasthānamevottaravikaraṇe darśayiṣyati| uktaṃ
ca nyāye- “sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ” (nyā. da. 1/2/18)
iti| etacca sādharmyavaidharmyodāharaṇārtham| tena nyāyoktā jātyuttarā
utkarṣāpakarṣasamādayo'pyanuktā ihaivānuboddhavyāḥ| hetusadharmāṇa iti
hetusadṛśāḥ| śītakaḥ śītaṃ, himaśiśiravātagatāḥ saṃsparśāḥ śītasya hetubhiḥ
sādharmyamiti kṛtvā yojanā| tena himādīnāṃ hetūnāṃ ye śītasparśāste
śītake'pīti sādharmyaṃ hetuvikārayoriti| paro brūyāditi prativādī vadet|
dāhauṣṇyakothaprapacane ‘vikāre’ iti śeṣaḥ| hetuvaidharmyaṃ hetuvaisādṛśyam|
himādisaṃsparśāḥ himādijanyasparśāḥ, śarīrāvayavadāhādivikāre uṣṇe visadṛśā
iti vākyārthaḥ| evaṃ tāvad vaidharmyokte hetau viparyayādyadā
hetusāmyamuttaraṃ kriyate, tadā viparyayo bhavati| evamevodāharaṇadvayaṃ
saviparyayaṃ sampūrṇamuttaraṃ bhavatītyarthaḥ||35-36||
atha siddhāntaḥ- siddhānto nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṃ parīkṣya
hetubhiśca sādhayitvā sthāpyate nirṇayaḥ| sa caturvidhaḥ-
sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ,
abhyupagamasiddhāntaśceti| tatra sarvatantrasiddhānto nāma tasmiṃstasmin
sarvasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā santi nidānāni, santi vyādhayaḥ,
santi siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti| pratitantrasiddhānto nāma
tasmiṃstasminnekaikasmiṃstantre tattat prasiddhaṃ; yathā- anyatrāṣṭau rasāḥ
ṣaḍatra, pañcendriyāṇyatra ṣaḍindriyāṇyanyatra tantre, vātādikṛtāḥ sarve
vikārā yathā'nyatra, atra vātādikṛtā bhūtakṛtāśca prasiddhāḥ|
adhikaraṇasiddhānto nāma sa yasminnadhikaraṇe prastūyamāne
siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti, yathā- ‘na muktaḥ karmānubandhikaṃ
kurute, nispṛhatvāt iti prastute siddhāḥ karmaphala-mokṣa-puruṣa-pretyabhāvā
bhavanti| abhyupagamasiddhānto nāma sa
yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahetukaṃ vā vādakāle'bhyupagacchanti
bhiṣajaḥ; tadyathā- dravyaṃ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, guṇāḥ pradhānamiti
kṛtvā vakṣyāmaḥ, vīryaṃ
48
pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ, ityevamādiḥ| iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ||37||
bahuvidhaṃ parīkṣya hetubhiḥ sādhayitvā sthāpyata ityasya vivaraṇaṃ- nirṇaya
iti; nirṇīyata iti nirṇayaḥ| etacca siddhāntalakṣaṇamabhyupagamasiddhānte
nāsti, tena tatra buddhivyavasthitatvena coktaṃ siddhāntatvaṃ jñeyam|
siddhāntaṃ vibhajate- sa ityādi| pratitantrasiddhānte ṣaḍrasā aṣṭau rasā iti
parasparaviruddhe'pi vāde svayuktivyavasthāpanabalāttu siddhāntatvaṃ jñeyam|
yasminnityādau adhikaraṇe iti abhidheyapradhānatve
49| anyānyapīti sākṣādanabhidhīyamānānyapi| anubadhnātīti ānubandhikaṃ
janmāntare'pyanugāmītyarthaḥ| mukta iti pratyāsannamuktiḥ,
sarvathāmuktastvaśarīratvāt karma na karoti; kiṃvā ānubandhikaṃ viśeṣeṇa na
karoti| siddhā ityādi| yadīha karmaphalaṃ na syāttadā mumukṣuṇā'pi kriyate
karma, phalodvigno hyayaṃ na tat karma karoti; yadi ca mokṣo na syāttadā mukta
iti vacanaṃ na syāt; tathā yadi ca puruṣo na syāttadā kasya vā bandhaḥ, kasya
vā mokṣaḥ syāt; yadā janmāntaraṃ na syāttadā karmaṇo
janmāntarānubandhitvamanupapannaṃ syāditi; na mukta ityādivadatā
adhikaraṇabalādeva siddhāḥ siddhāntatvena karmaphalādayaḥ svīkṛtā bhavanti|
asiddhamityasya vivaraṇam- aparīkṣitamityādi||37||
atha śabdaḥ- śabdo nāma varṇasamāmnāyaḥ; sa caturvidhaḥ- dṛṣṭārthaśca,
adṛṣṭārthaśca, satyaśca, anṛtaśceti| tatra dṛṣṭārtho nāma-
tribhirhetubhirdoṣāḥ prakupyanti, ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti, sati
śrotrādisadbhāve śabdādigrahaṇamiti| adṛṣṭārthaḥ punaḥ- asti pretyabhāvaḥ,
asti mokṣa iti| satyo nāma- yathārthabhūtaḥ; santyāyurvedopadeśāḥ, santi
siddhyupāyāḥ sādhyānāṃ vyādhīnāṃ, santyārambhaphalānīti|
satyaviparyayaścānṛtaḥ||38||
śabdaśabdeneha saṅketabalādarthaprakāśikā varṇamālocyate| āptopadeśaśabdastu
dvividhaḥ- paramāptabrahmādipraṇītaḥ, tathā laukikāptapraṇītaśca;
aitihyaśabdena paramāptapraṇīto'varuddhaḥ, laukikāptapraṇītaśca
śabdaikadeśarūpaḥ satyaprakāravihito jñeyaḥ| varṇasamāmnāya iti varṇamelaka
ityarthaḥ| varṇānāṃ yadyapyatra sahasthāyināṃ melako nāsti,
tathā'pyekasmṛtisamānarūpitvena kiṃvā
pūrvapūrvānubhavajanitasaṃskārasahitāntyavarṇānubhavāroheṇa melako jñeyaḥ|
dṛṣṭārtha iti pramāṇāntaropalabdhiyogyārthaḥ| tribhirhetubhiriti
prajñāparādhādibhiḥ| ṣaḍupakramā laṅghanādayo laṅghanabṛṃhaṇīyoktāḥ| eteṣāṃ
vākyānāmihaiva dṛśyate'rtha iti dṛṣṭārthatvam| satyaviparyayaḥ- ‘na
santyāyurvedopadeśāḥ’ ityādirjñeyaḥ||38||
atha pratyakṣaṃ- pratyakṣaṃ nāma tadyadātmanā cendriyaiśca svayamupalabhyate;
tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayaḥ,
śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ||39||
ātmaneti manasā, tena mānasapratyakṣaṃ sukhādyamavarudhyate|
indriyaiścetyanena bāhyaṃ pratyakṣaṃ gṛhyate| svayamupalabhyata iti
sākṣādupalabhyate; anena cendriyavyāpāre satyapi yadanumānavijñānaṃ
tadasākṣātkāritvānna pratyakṣamiti darśayati||39||
athānumānam- anumānaṃ nāma tarko yuktyapekṣaḥ; yathā- agniṃ jaraṇaśaktyā,
balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādigrahaṇenetyevamādi||40||
tarko yuktyapekṣa ityanumānalakṣaṇaṃ vividharogavijñānīya eva vyākṛtam|
anumānodāharaṇamāha- agniṃ jaraṇaśaktyetyādinā||40||
athaitihyam- aitihyaṃ nāmāptopadeśo vedādiḥ||41||
alaukikāptopadeśa aitihyapadenocyata ityāha- vedādiriti||41||
athaupamyam- aupamyaṃ nāma yadanyenānyasya sādṛśyamadhikṛtya prakāśanaṃ;
yathā- daṇḍena daṇḍakasya, dhanuṣā dhanuḥstambhasya,
iṣvāsenā''rogyadasyeti||42||
yadanyenetyādau anyeneti prasiddhena, anyasyeti aprasiddhasya|
sādṛśyamadhikṛtyeti sādṛyaṃ pratipādyaṃ sañjñāsañjñisambandhaṃ prati
kāraṇatayā adhikṛtya; yadā tu bhaṭṭanayenopamānaṃ vyākhyeyaṃ tadā sādṛśyaṃ
pratipādyatayā adhikṛtyeti yojanīyaṃ, teṣāṃ sādṛśyapratipattirupamānārthaḥ|
nyāye ca sañjñāsañjñisambandhapratītirupamānaphalaṃ, tacca
prathamavyākhyānādbhavati; uktaṃ hi tatra- “prasiddhasādharmyāt
sādhyasādhanamupamānam” (nyā. da. 1/1/6) iti| daṇḍena daṇḍakasyeti daṇḍena
prasiddhenāprasiddhasya daṇḍakasya sādharmyamāptācchrutavān
kumbhakāradaṇḍavadvikāradarśane satyayamasau daṇḍakasañjño vikāra iti
pratyeti, kiṃvā bhaṭṭanayena prasiddhaṃ daṇḍagataṃ
sādharmyamaprasiddhadaṇḍakākhyavikārasambandhitayā pratyeti;
evamanyatrāpyudāharaṇe jñeyam| iṣvāseneti iṣumokṣakeṇa, yathā iṣumokṣakeṇa
lakṣye'nativiprakṛṣṭe nāparādhyate, tathā''rogyadena vaidyaina
vaidyaguṇairāturaṃ sādhayatā||42||
atha saṃśayaḥ- saṃśayo nāma sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvaniścayaḥ
50; yathā- dṛṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupetāścānupetāśca tathā sakriyāścākriyāśca
puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca, etadubhayadṛṣṭatvāt saṃśayaḥ- kimasti
khalvakālamṛtyuruta nāstīti||43||
sandehalakṣaṇānusandigdheṣvartheṣvityanena sandehayogyaṃ viṣayaṃ darśayati;
anena ca nyāyokta “samānānekadharmopapatteḥ” (nyā. da. 1/1/23) ityādivacanād
viṣayaṃ saṃśayasya darśayati| saṃśayalakṣaṇam “aniścayaḥ” iti jñeyam;
aniścayaḥ pākṣikaviruddhadharmāvamarśakaraṃ jñānaṃ, yathā- sthāṇurvā puruṣo
veti| dṛṣṭā hītyādinā saṃśayotpattisāmagrīmāha|
tatrāyuṣyalakṣaṇopetānāmakriyāṇāṃ śīghrabhaṅge tathā sakriyāṇāṃ ca cirajīvane
dṛṣṭe akālamṛtyurastīti buddhiḥ| etadviparyaye cākālamṛtyurnāstīti
buddhiḥ||43||
atha prayojanaṃ- prayojanaṃ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ; yathā-
yadyakālamṛtyurasti tato'hamātmānamāyuṣyairupacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca
parihariṣyāmi, kathaṃ māmakālamṛtyuḥ prasaheteti||44||
yadarthamiti yannimittam| prasaheteti mārayedityarthaḥ||44||
atha savyabhicāraṃ- savyabhicāraṃ nāma yadvyabhicaraṇaṃ; yathā-
bhavedidamauṣadhamasmin vyādhau yaugikamathavā neti||45||
savyabhicāramiti anaikāntikamityarthaḥ| athavā neti na bhavediti| anaikāntikaṃ
cātrauṣadhaṃ yaugikatvāyaugikatvābhyāṃ saṃśayajanakameva; tena saṃśayena
samabhekatā na śaṅkanīyā'naikāntikasya||45||
atha jijñāsā- jijñāsā nāma parīkṣā; yathā
bheṣajaparīkṣottarakālamupadekṣyate||46||
uttarakālamiti ihaiva parīkṣāprakaraṇe; kiṃvā rasāyane “bheṣajaṃ dvividhaṃ ca
tat” (ci.a.1pā.1) ityādinā||46||
atha vyavasāyaḥ- vyavasāyo nāma niścayaḥ; yathā- vātika evāyaṃ vyādhiḥ,
idamevāsya
51
bheṣajaṃ ceti||47|| athārthaprāptiḥ-
arthaprāptirnāma yatraikenārthenoktenāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ; yathā-
nāyaṃ santarpaṇasādhyo vyādhirityukte bhavatyarthaprāptiḥ-
apatarpaṇasādhyo'yamiti, nānena divā bhoktavyamityukte bhavatyarthaprāptiḥ-
niśi bhoktavyamiti||48||
arthaprāptiriti arthāpattirityarthaḥ| iha ukteneti vacanācchrutārthāpattireva
vivakṣitā, dṛṣṭārthāpattirapi tvetatsāmānyatvenaiva jñeyā| iyaṃ
cārthāpattiranyathopapattyā na pramāṇamiti na pramāṇaprakaraṇe paṭhitā, yā tu
doṣarahitā sā'numānāntargataiveti bhāvaḥ| yo hyapatarpaṇasādhyo'pi na syāttaṃ
prati ‘nāyaṃ santarpaṇasādhyaḥ’ itivacanamevāsamarthaviśeṣaṇatayā
52
na syādityarthāpattirnetyabhiprāyaḥ, ubhayathā'pyasādhye hi ‘asādhyaḥ’
ityetāvadeva vaktavyaṃ syāt| evamanyatrāpyudāharaṇe jñeyam||47-48||
atha sambhavaḥ- yo yataḥ sambhavati sa tasya sambhavaḥ; yathā- ṣaḍdhātavo
garbhasya, vyādherahitaṃ, hitamārogyasyeti||49||
sambhavati vidyate asmāditi
53
sambhavaḥ, kāraṇaṃ hi avyaktasvajanmakāryamuktam, yataḥ kāraṇaṃ
satkāryavādimate kāryayuktameva| tena ṣaḍdhātau garbho'styeva, evamahite'pi
vyādhirastyeva, sa uttarakālaṃ vyajyate iti sāṅkhyamatenoktam| tataśca
yadanyatra sambhavodāharaṇamuktaṃ yathā- ‘sambhavati khāryāṃ droṇa’ ityādi,
tatsamānametadapyudāharaṇaṃ bhavati||49||
athānuyojyam- anuyojyaṃ nāma yadvākyaṃ vākyadoṣayuktaṃ tat| sāmānyato
54
vyāhṛteṣvartheṣu vā viśeṣagrahaṇārthaṃ yadvākyaṃ tadapyanuyojyaṃ; yathā-
‘saṃśodhanasādhyo'yaṃ vyādhiḥ’ ityukte ‘kiṃ vamanasādhyo'yaṃ, kiṃvā
virecanasādhyaḥ’ ityanuyujyate||50||
anuyojyāntaramāha- sāmānyata ityādi||50||
athānanuyojyam- ananuyojyaṃ nāmāto viparyayeṇa; yathā- ayamasādhyaḥ||51||
ananuyojyamāha- ato viparyayeṇeti| yathoktānuyojyadvayodāharaṇaviparyayeṇa
jñeyam||51||
athānuyogaḥ- anuyogo nāma sa yat tadvidyānāṃ tadvidyaireva sārdhaṃ tantre
tantraikadeśe vā praśnaḥpraśnaikadeśo vā
jñānavijñānavacanaprativacanaparīkṣārthamādiśyate| yathā- ‘nityaḥ puruṣaḥ’ iti
pratijñāte yat paraḥ ‘ko hetuḥ’ ityāha, so'nuyogaḥ||52||
atha pratyanuyogaḥ- pratyanuyogo nāmānuyogasyānuyogaḥ; yathā- asyānuyogasya
punaḥ ko heturiti||53||
anuyogamāha- athetyādi| praśna itiśabdena yathoktaśāstre sampūrṇapraśno
gṛhyate, yathā'traiva ‘tatra cedbhiṣak bhiṣajaṃ pṛcched’ ityādinā yāvaduktaṃ
tat sampūrṇaṃ jñeyam; atraiva caikadeśo'pi praśnasya jñeyaḥ||52-53||
atha vākyadoṣaḥ- vākyadoṣo nāma yathā khalvasminnarthe nyūnam, adhikam,
anarthakam, apārthakaṃ, viruddhaṃ ceti; etāni hyantareṇa na prakṛto'rthaḥ
praṇaśayet| tatra nyūnaṃ- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānāmanyatamenāpi
nyūnaṃ nyūnaṃ bhavati; yadvā bahūpadiṣṭahetukamekena hetunā sādhyate tacca
nyūnam| athādhikam- adhikaṃ nāma yannyūnaviparītaṃ, yadvā''yurvede bhāṣyamāṇe
bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiñcidapratisambaddhārthamucyate, yadvā
sambaddhārthamapi dvirabhidhīyate tat punaruktadoṣatvādadhikaṃ; tacca
punaruktaṃ dvividham- arthapunaruktaṃ, śabdapunaruktaṃ ca; tatrārthapunaruktaṃ
yathā- bheṣajamauṣadhaṃ sādhanamiti, śabdapunaruktaṃ punarbheṣajaṃ
bheṣajamiti| athānarthakam- anarthakaṃ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātrameva
syāt pañcavargavanna cārthato gṛhyate| athāpārthakam- apārthakaṃ nāma
yadarthavacca paraspareṇāsaṃyujyamānārthakaṃ; yathā-
cakra-na(ta)kra-vaṃśa-vajra-niśākarā iti| atha viruddhaṃ- viruddhaṃ nāma
yaddṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṃ; tatra pūrvaṃ dṛṣṭāntasiddhāntāvuktauḥ
samayaḥ punastridhā bhavati; yathā- āyurvaidikasamayaḥ, yājñikasamayaḥ,
mokṣaśāstrikasamayaśceti; tatrāyurvaidikasamayaḥ- catuṣpādaṃ bheṣajamiti,
yājñikasamayaḥ- ālabhyā yajamānaiḥ paśava iti, mokṣaśāstrikasamayaḥ-
sarvabhūteṣvahiṃseti; tatra svasamayaviparītamucyamānaṃ viruddhaṃ bhavati| iti
vākyadoṣāḥ||54||
vākyadoṣānudāharati- athetyādi| asminnartha itivacanena
chalahetvābhāsādipadagṛhītānapi vākyadoṣatvena darśayati; chalādayo hi
vākyadoṣā eva, paraṃ pṛthaggṛhītatvādiha nocyante; tathā
śāstrāntaroktāścāsiddhādayo'nayā
55
bhāṣayā sūcyante vākyadoṣāḥ| yadvetyādau yadā
56
puruṣanityatve ye hetava uktā ‘anāditvāt, akṛtakatvāt, nirvikāratvāt’ iti,
teṣu yadi sakalahetvabhidhānaṃ pratijñāya ekaṃ hetuṃ brūte, tadā
pratijñātārthasya nyūnārthatvānnyūnaṃ bhavatīti jñeyaṃ; yadā
heturvaktavyastadā eka eva vaktavyo yujyate, ekasyāpi hetoḥ
sādhyasādhanasamarthatvāt; tena tatra bahuhetukathanamevādhikatvāddoṣa eva
bhavatīti jñeyam| prakṛta iti sādhyatvena pratijñātaḥ| bārhaspatyamauśanasaṃ
ca nītiśāstram| apratisambaddhārthamityanena bārhaspatyādyapi yadi
dhanaiṣaṇābhidhānaprasaṅgena prasaṅgāgataṃ bhavati, tadā
stokakrameṇocyamānamāyurvedopakārakatvena nādhikamiti darśayati|
punaraktadoṣāditi doṣavataḥ punaruktādityarthaḥ| doṣavattvaṃ ca yathā
punaruktasya, tathoktameva| pañcavargavaditi
ka-kha-ga-gha-ṅādivargasamudāyavat, tatra tvabhidheyo'rtho na pratibhāti|
arthavaditi pratyekaṃ padarūpatayā prasiddhārtham| paraspareṇāyujyamānamiti
vākyarūpatayā'rthāpratyāyakaṃ; cakrādayo hi śabdāḥ kriyāṃ vinā na
vākyarūpārthābhidhāyakā ityarthaḥ| viruddhe dṛṣṭāntaviruddhaṃ yathā- yathā
śītaṃ jalaṃ tāpakaṃ tathā jvaro'pīti| siddhāntaviruddhaṃ yathā- vaidyo brūte-
na bheṣajaṃ rogaharamiti; āyurvede catuṣpādameva bheṣajamiti siddhānta eva,
tathā catuṣpādasañjñā samayakṛtā jñeyā| evaṃ yājñikānāmālabhyasañjñā
samayakṛtā| tatra yadi svasamayaviparītamabhidadhāti tadā samayaviruddhaṃ
57
bhavati||54||
atha vākyapraśaṃsā- vākyapraśaṃsā nāma yathā khalvasminnarthe tvanyūnam,
anadhikam, arthavat, anapārthakam, aviruddham, adhigatapadārthaṃ ceti
yattadvākyamananuyojyamiti praśasyate||55||
ananuyojyamiti nānuyogārham||55||
atha cchalaṃ- chalaṃ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṃ vāgvastumātrameva|
taddvividhaṃ- vākchalaṃ, sāmānyacchalaṃ ca| tatra vākchalaṃ nāma yathā-
kaścidbrūyāt- navatantro'yaṃ bhiṣagiti, atha bhiṣag brūyāt- nāhaṃ navatantra
ekatantro'hamiti; paro brūyāt- nāhaṃ bravīmi nava tantrāṇi taveti, api tu
navābhyastaṃ te tantramiti; bhiṣak brūyāt- na mayā navābhyastaṃ tantram,
anekadhā'bhyastaṃ mayā tantramiti; etadvākchalam| sāmānyacchalaṃ nāma yathā-
vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte, paro brūyāt- sat satpraśamanāyeti kiṃ nu
bhavānāha; san hi rogaḥ, sadauṣadhaṃ; yadi ca sat satpraśamanāya bhavati,
tatra sat kāsaḥ, sat kṣayaḥ, satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya
bhaviṣyatīti| etat sāmānyacchalam||56||
chalamityādi| pariśaṭhamiti vañcanāpravṛttam| arthavadivābhāsata
ityarthābhāsaḥ| etadeva vivṛṇoti- apārthakamityādi| apagatasamīcīnārthatvena
vāgvastumātramityarthaḥ| chalaṃ hyabhipretārthādarthāntaraṃ parikalpya
paravacanopaghātāya pratikalpyate| yaduktaṃ nyāye
“vacanavighāto'rthavikalpopapattyā cchalam” (nyā. da. 1/2/10) iti| atra
vākchale
58
evopacāracchalaṃ nyāyoktaṃ sambhavati| sāmānyaśabdokte hyarthe
vakturabhiprāyādarthāntarakalpanā vākchalaṃ; tena ‘mañcāḥ krośanti’ ityatrāpi
mañcaśabdo mukhyaḥ san mañce vartate, upacārāttu mañcastheṣu puruṣeṣu
mañcaśabdaprayoge sati ‘kathamacetanā mañcāḥ krośanti’?, ityākṣepo vākchala
eva praviśatīti bhāvaḥ| navatantro'yamityādi vyaktam|
sāmānyacchalalakṣaṇamatrānuktaṃ, tatra nyāyoktalakṣaṇameva jñeyaṃ; yathā-
‘sambhavato'rthasyātisāmānyayogādasambhūtārthakalpanā sāmānyacchalam’ (nyā.
da. 1/2/13) iti| sat satpraśamāyeti satā sataḥ praśamaḥ kriyate iti tava
matamiti kṛtvā cchalavādī pūrvapakṣaṃ karoti, tenāvivakṣitena sattvasāmānyena
pratyavasthānāt
59
sāmānyacchalaṃ bhavati||56||
athāhetuḥ- aheturnāmaprakaraṇasamaḥ, saṃśayasamaḥ, varṇyasamaśceti| tatra
prakaraṇasamo nāmāheturyathā- anyaḥ śarīrādātmā nitya iti; paro brūyāt-
yasmādanyaḥ śarīrādātmā, tasmānnityaḥ; śarīraṃ hyanityamato vidharmiṇā cātmanā
60
bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ; nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti| saṃśayasamo
nāmāheturya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedahetuḥ; yathā-
ayamāyurvedaikadeśamāha, kinnvayaṃ cikitsakaḥ syānna veti saṃśaye paro brūyāt-
yasmādayamāyurvedaikadeśamāha tasmāccikitsako'yamiti, na ca saṃśayacchedahetuṃ
viśeṣayati, eṣa cāhetuḥ; na hi ya eva saṃśayahetuḥ, sa eva
saṃśayacchedaheturbhavati| varṇyasamo nāmāhetuḥ- yo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ;
yathā- kaścidbūyāt- asparśatvādbuddhiranityā śabdavaditi; atra varṇyaḥ śabdo
buddhirapi varṇyā, tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo'pyahetuḥ||57||
ahetuḥ
61
asādhakaheturityarthaḥ| prakriyate sādhyatvenādhikriyata iti vyutpattyā
prakaraṇaṃ pakṣaḥ
62, tena samaḥ prakaraṇasamaḥ| anyaḥ śarīrādātmā nitya iti pratijñāyāṃ
śarīrādanyatvaṃ nityatvaṃ cātmanaḥ sādhyam| ato vidharmiṇeti
śarīrādanityādvidharmiṇā nityenetyarthaḥ| ya eva pakṣa ityanenānyatvaṃ ca
śarīrādātmano na siddhamiti darśayati, sati hi nityatve cetanādhārasya
śarīrādanyatvamapi sidhyati; cārvākapakṣe tu śarīrameva cetanamanityaṃ ceti
taṃ pratyubhayamapi sādhyaṃ; na ca sādhyaṃ sādhanaṃ bhavati, asiddhatvāditi
bhāvaḥ| ayamāyurvedaikadeśamāheti āyurvedaikadeśābhidhānaṃ
cikitsakācikitsakagamakatvena saṃśayahetuḥ, ekadeśakathanaṃ hi
śāstrānabhyāse'pi kutaścicchravaṇādapi bhavatīti bhāvaḥ| na saṃśayacchedahetuṃ
viśeṣayatīti na saṃśayacchedahetuṃ viśiṣṭaṃ darśayatītyarthaḥ| eṣa cāheturiti
yathokto heturahetuḥ saṃśayocchede ityarthaḥ| varṇyena sādhyena
dṛṣṭānto'pyasiddhatvena sama iti varṇyasamaḥ| varṇyaḥ śabda iti
asparśatvayogādanityatvena śabdo'pi sādhyaḥ, na ca sādhyo dṛṣṭānto bhavati|
ubhayavarṇyāviśiṣṭatvāditi ubhayatra varṇye
63
dṛṣṭānte ca varṇyasya sādhyasya sādhyatvenāviśiṣṭatvādityarthaḥ||57||
athātītakālam- atītakālaṃ nāma yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate, tat
kālātītatvādagrāhyaṃ bhavatīti; pūrvaṃ
64
vā nigrahaprāptamanigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṃ paścānnigṛhīte,
tattasyātītakālatvānnigrahavacanamasamarthaṃ bhavatīti||58||
yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate iti yathā nigamanamabhidhāya paścāt
pratijñocyate| nigrahaprāptamiti nigrahaṇīyaṃ jñātam||58||
athopālambhaḥ- upālambho nāma hetordoṣavacanaṃ; yathā- pūrvamahetavo
hetvābhāsā vyākhyātāḥ||59||
hetordoṣavacanamityanena kālātyayāpadiṣṭāsiddhayordvayorapīhānuktayorgrahaṇaṃ
kartavyam; udāharaṇārthaṃ tvahetava uktāḥ| hetuvadābhāsanta iti
hetvābhāsāḥ||59||
atha parihāraḥ- parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṃ; yathā-
nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante, tasya cāpagamānnopalabhyante,
tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti||60||
atha pratijñāhāniḥ- pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṃ pratijñāṃ
paryanuyukto yat parityajati, yathā prāk pratijñāṃ kṛtvā nityaḥ puruṣa iti,
paryanuyuktastvāha- anitya iti||61||
yathā nityamātmanītyādinā prakaraṇasamatvenoktahetau doṣamuddharati| nityamiti
sarvadā| jīvaliṅgāni pratisandhānasmaraṇādīni| tasyāpagamānnopalabhyanta
ityanena mṛtaśarīre cetanādyabhāvādanyadeva tatkāraṇamunnīyate, yadapagamānna
cetayate mṛtaśarīraṃ, tasmādanyatvamātmanaḥ siddhaṃ, tataśca
śarīrādanyatvāccharīravidharmitvena pūrvavyutpāditena nityatvamapi
sidhyatītyāha- nityaśceti||60-61||
athābhyanujñā- abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ||62||
atha hetvantaraṃ- hetvantaraṃ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha||63||
athārthāntaram- arthāntaraṃ nāmaikasmin vaktavye'paraṃ yadāha| yathā-
jvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha||64||
iṣṭāniṣṭābhyupagamo yathā- “bhavān caura” ityukte svadoṣamaparihṛtya vacanaṃ-
bhavānapi caura iti| etaddhi vacanaṃ svīyamaniṣṭaṃ cauratvaṃ parasya ceṣṭaṃ
cauratvamabhyanujānāti| tadevaṃ vacanaṃ nyāye “matānujñā” śabdenocyate||62-64||
atha nigrahasthānaṃ- nigrahasthānaṃ nāma parājayaprāptiḥ; tacca
trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṃ pariṣadi vijñānavatyāṃ, yadvā
ananuyojyasyānuyogo'nuyojyasya cānanuyogaḥ| pratijñāhāniḥ, abhyanujñā,
kālātītavacanam, ahetuḥ, nyūnam, adhikaṃ, vyartham, anarthakaṃ, punaruktaṃ,
viruddhaṃ, hetvantaram, arthāntaraṃ ca nigrahasthānam||65||
iti vādamārgapadāni yathoddeśamabhinirdiṣṭāni bhavanti||66||
nigrahasya parājayasya sthānamiva sthānaṃ kāraṇamiti nigrahasthānam| pariṣadi
vijñānavatyāmityanena yadi pariṣattasya trirabhihitasyārthaṃ vijānāti,
prativādī ca na jānāti, tadā tasya nigrahasthānaṃ bhavati| anyānapyuktāneva
nigrahasthānatvenāha
65
- ananuyojyasyānuyoga ityādi| ete ca vyākṛtā eva| atra cāpratibhādayo'pi
nyāyoktā antarbhāvanīyā buddhimadbhiḥ, āyuvede tathāvidhopakārakatvābhāvādetat
prapañcaviṣayamapi na prapañcitaṃ; nyāyavidāṃ tvetadanuktamapi sugamameva
66, tadavedināṃ ca manākprapañcoktamapi nālaṃ jñānāyetyalaṃ prapañcena||65-66||
vādastu khalu bhiṣajāṃ pravartamāno pravartetāyurveda eva, nānyatra| atra hi
vākyaprativākyavistarāḥ kevalāścopapattayaḥ sarvādhikaraṇeṣu| tāḥ sarvāḥ
samavekṣyāvekṣya sarvaṃ vākyaṃ brūyāt,
nāprakṛtakamaśāstramaparīkṣitamasādhakamākulamavyāpakaṃ vā| sarvaṃ ca
hetumadbrūyāt| hetumanto hyakaluṣāḥ sarva eva vādavigrahāścikitsite
kāraṇabhūtāḥ, praśastabuddhivardhakatvāt; sarvārambhasiddhiṃ
hyāvahatyanupahatā buddhiḥ||67||
idānīṃ yathoktavāda evāyurvede āyurvedādhyāyibhiḥ kartavyaḥ, evambhūtasyaiva
vādasya vivakṣitatvaṃ
67
samyagjñānajanakatvādityāha- vāda ityādi| atha kimarthaṃ vādaviṣayāḥ
santītyāha- atra hītyādi| sarvādhikaraṇeṣu ‘santi’ iti śeṣaḥ| avyāpakaṃ
68
veti brūyāditi pūrveṇa sambandhaḥ| vādo vigrahaḥ śarīramiva yeṣāṃ te
vādavigrahā jalpabhedā vitaṇḍābhedāśca| praśastabuddhikartṛtvena kathaṃ
vādaścikitsāyāṃ kāraṇaṃ bhavatītyāha- sarvetyādinā| na kevalaṃ cikitsāsiddhiṃ
karotyanupahatā buddhiḥ, kintu sarvārambhasiddhiṃ karotītyarthaḥ||67||
imāni khalu tāvadiha kānicit prakaraṇāni bhiṣajāṃ jñānārthamupadekṣyāmaḥ|
jñānapūrvakaṃ hi karmaṇāṃ samārambhaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ| jñātvā hi
kāraṇa-karaṇa-kāryayoni-kārya-kāryaphalānubandha-deśa-kāla-pravṛttyupāyān
samyagabhinirvartamānaḥ kāryābhinirvṛttāviṣṭaphalānubandhaṃ
kāryamabhinirvartayatyanatimahatā yatnena kartā||68||
samprati
buddhervardhanakāraṇatadvidyasambhāṣāvidhyabhidhānaprasaṅgeṇāyurvedopayuktakāraṇādyabhidhāyakānyapi
prakaraṇāni buddhivardhanānyabhidhātuṃ pratijānīte- imānītyādi|
jñānapūrvakamiti kartavyakāryānuguṇapadārthajñānapūrvakamityarthaḥ| yāni
jñātvā kriyamāṇaṃ kāryaṃ sādhu bhavati tānyāha- jñātvā hītyādi|
abhinirvartamāna iti ābhimukhyena vartamānaḥ| iṣṭaṃ tādātvikaṃ
phalamanubandhaścāyatīyaphalaṃ yasya tadiṣṭaphalānubandham||68||
tatra kāraṇaṃ nāma tad yat
69
karoti, sa eva hetuḥ, sa kartā||69||
uktāni kāraṇādīni vyākaroti- tatretyādinā| yaditi
kāraṇapratyavamarśānnapuṃsakam| karotīti svātantryeṇa karoti| teneha
kāraṇaśabdena svatantrakāraṇaṃ kartṛlakṣaṇamucyate||69||
karaṇaṃ punastad yadupakaraṇāyopakalpate kartuḥ kāryābhinirvṛttau
prayatamānasya||70||
karaṇaṃ vivṛṇoti- karaṇaṃ punarityādi| upakaraṇāyeti kartuḥ sampādye kārye
sannihitaṃ sahakāritayā vyāpriyate| kāryābhinirvṛttāviti
kāryābhinirvṛttimuddiśya| yatamānasyeti yatnaṃ kurvataḥ| etena yaḥ kārye
kāraṇāntaraprerakaḥ, sa
70
cātra kartā kāraṇaśabdenocyate; yattu kartradhīnavyāpāre sādhakatamaṃ, tat
karaṇam| kartṛtvaṃ ca tasyaiva mukhyaṃ yo hi
buddhiprayatnayuktatvāditarakāraṇaprerako bhavati, acetane tu
kartṛtvavyapadeśaḥ svātantryavivakṣayā bhāktaḥ||70||
kāryayonistu sā yā vikriyamāṇā kāryatvamāpadyate||71||
kāryasya yoniḥ samavāyikāraṇaṃ kāryayoniḥ| yetyādi yā yoniḥ kāraṇarūpā
vikriyamāṇā rūpāntaramāpadyamānā kāryatvamāpadyate kāryarūpā bhavatītyarthaḥ|
tatra ghaṭasya mṛttikā kāryayoniḥ; mṛdeva hyavasthāntaraprāptyā ghaṭo
bhavati||71||
kāryaṃ tu tadyasyābhinirvṛttimabhisandhāya kartā pravartate||72||
abhinirvṛttimabhisandhāyeti kartavyatābuddhiṃ
71
sthirīkṛtya||72||
kāryaphalaṃ punastad yatprayojanā kāryābhinirvṛttiriṣyate||73||
kāryaphalaśabdeneha tādātvikaṃ kāryaphalaṃ jñeyaṃ, yathā- kumbhakārasya
ghaṭakaraṇe tanmūlyaprāptiḥ; anubandhastvāyatīyaṃ phalaṃ, yathā-
ghaṭamūlyaviniyogaḥ kuṭumbapoṣaṇādau||73||
anubandhaḥ khalu sa yaḥ kartāramavaśyamanubadhnāti kāryāduttarakālaṃ
kāryanimittaḥ śubho vā'pyaśubho bhāvaḥ||74||
anubadhnātīti uttarakālaṃ kartāramupatiṣṭhate| śubho vā'pyaśubho veti śubhasya
kāryasya śubhaḥ, aśubhasya cāśubhaḥ||74||
deśastvadhiṣṭhānam||75||
deśastvadhiṣṭhānamiti kāryānuguṇo'nanuguṇo vā ādhārarūpo deśaḥ||75||
kālaḥ punaḥ pariṇāmaḥ||76||
pariṇāma iti pariṇāmī ṛtvayanādirūpaḥ kālaḥ| tena nityagaṃ kālaṃ nirasyati,
tasya sarvasādhāraṇatvena kāryaṃ pratyanapekṣaṇīyatvāt||76||
pravṛttistu khalu ceṣṭā kāryārthā; saiva kriyā, karma, yatnaḥ,
kāryasamārambhaśca||77||
pravṛtteśceṣṭādiśabdāḥ paryāyā eva lakṣaṇam||77||
upāyaḥ punastrayāṇāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ
72
ca samyak kāryakāryaphalānubandhavarjyānāṃ, kāryāṇāmabhinirvartaka
ityatastūpāyaḥ
73; kṛte nopāyārtho'sti, na ca vidyate tadātve, kṛtāccottarakālaṃ phalaṃ,
phalāccānubandha iti||78||
upāyamāha- upāyaḥ punarityādi| sauṣṭhavamiti suṣṭhutvaṃ kartrādīnāṃ
kāryānuguṇayogitvamityarthaḥ| abhividhānaṃ ca samyagiti kāraṇādīnāṃ
kāryānuguṇyenāvasthānaṃ, yathā- bheṣajasya śirovirecanakārakasya
tāpanapicudānamityādi; yathā vā paṭakāraṇānāṃ tantvādīnāṃ
paṭavāpanayogyatayā'vasthānam| etaccopāyarūpaṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ ca
kāryāditrikarahitānāṃ kāraṇādīnāṃ jñeyamityāha- kāryetyādi| upāyasya
svarūpāntaramāha
74
- kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāya iti| asatyupāye kāraṇādīni kāryaṃ na
kurvantītyarthaḥ| atha kathaṃ kāryādiṣūpāyatvaṃ na sambhavatītyāha- kṛta
ityādi| upāyo hi kāryakārakaḥ, tatra kṛte utpanne kārye nopāyārtho'sti, na hi
kṛtaṃ punaḥ kriyate; tena kāryagatamapyupāyatvaṃ na punaḥ kāryotpāde
svīkurmaḥ| athānutpanne kārye upāyarūpatā bhaviṣyatītyāha- na ca vidyate
tadātve; ‘kāryam’ iti śeṣaḥ; tadātve kāryotpatteḥ pūrvaṃ kāryameva nāsti, tena
tadātve'pyupāyatvaṃ kāryasya nāstīti| yadā ca kārya
evopāyatvamupāyottarakālīnatvena nāsti tadā kāryottarakālajayoḥ
phalānubandhayorapi upāyārtho nāstītyāha- kṛtāccottarakālamityādi||78||
etaddaśavidhamagre parīkṣyaṃ, tato'nantaraṃ kāryārthā pravṛttiriṣṭā|
tasmādbhiṣak kāryaṃ cikīrṣuḥ prāk kāryasamārambhāt parīkṣayā kevalaṃ parīkṣyaṃ
parīkṣya karma samārabheta kartum||79||
upasaṃharati- etadityādi||79||
tatra cedbhiṣagabhiṣagvā bhiṣajaṃ kaścidevaṃ khalu pṛcched-
vamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanāni prayoktukāmena bhiṣajā
katividhayā parīkṣayā katividhameva parīkṣyaṃ, kaścātra parīkṣyaviśeṣaḥ,
kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ, kimprayojanā ca parīkṣā, kva ca vamanādīnāṃ
pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ, pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge ca kiṃ naiṣṭhikaṃ,
kāni ca vamanādīnāṃ bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchantīti||80||
sampratyuktaṃ kāraṇādidaśakaṃ vaidyopayuktabhiṣagādidṛṣṭāntena darśayituṃ
tatra cedityādiprakaraṇamārabhate| abhiṣagveti kiñcidbhiṣagityarthaḥ|
katividhaṃ parīkṣyamiti katiprakāraṃ parīkṣaṇīyam|
pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoga iti
pravṛttyanuguṇanivṛttyanuguṇayorlakṣaṇayorekatra melake| kiṃ naiṣṭhikamiti
niṣṭhā niścayastadbhavaṃ naiṣṭhikaṃ; kiṃ niścayena kartavyamityarthaḥ||80||
sa evaṃ pṛṣṭo yadi mohayitumicchet, brūyādenaṃ- bahuvidhā hi parīkṣā tathā
parīkṣyavidhibhedaḥ, katamena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā
kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasya bhedāgraṃ bhavān
pṛcchatyākhyāyamānaṃ
75; nedānīṃ bhavato'nyena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayā'nyena vā
vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasyābhilaṣitamarthaṃ
śrotumahamanyena parīkṣāvidhibhedenānyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa
parīkṣyaṃ bhittvā'nyathā''cakṣāṇa
76
icchāṃ pūrayeyamiti||81||
yadi mohayitumicchediti yadi vigṛhyasambhāṣāpravṛttatvena
mohayitumicchedityarthaḥ| tatheti bahuvidha ityarthaḥ| vidhirūpo bhedo
vidhibhedaḥ, tasya prakṛtyantaramiti kāraṇāntaram| bhedāgramiti
bhedaparimāṇaṃ, bhedaparimāṇaṃ ceha bhedasaṅkhyāpariccheda eva jñeyaḥ|
ākhyāyamānamiti cchedaḥ| kimarthamevaṃ punaḥ pṛcchasītyākāṅkṣāyāmāha-
nedānīmityādi| bhavato'nyathā śrotumabhilaṣitamarthamahamanyathā''cakṣāṇo na
bhavata icchāṃ pūrayeyaṃ; tena tvameva tāvadviśeṣayitvā pṛccheti vākyārthaḥ|
yadā tu, ‘vedānīṃ na pūrayeyam
77
’ itipāṭhaḥ, tadā vedānīmityagre ācakṣāṇa icchāṃ na pūrayeyamiti yojyaṃ;
kiṃvā, neti pūrveṇa yujyate| tena, katamena
78
vidhibhedaprakṛtyantareṇākhyāyamānaṃ bhavānicchati, kena vā
vidhibhedaprakṛtyantareṇākhyāyamānamicchati
79
na, iti yojyam| idānīmityādi tu pūrvavadāśaṅkāyāṃ vacanam| etadviśeṣapṛcchayā
pṛcchako vyākulo bhavatīti bhāvaḥ| parīkṣyasyārthaṃ bhavataḥ
śrotumabhilaṣitamanyathā ācakṣāṇa iti yojanā||81||
sa yaduttaraṃ brūyāttat samīkṣyottaraṃ vācyaṃ syādyathoktaṃ ca
prativacanavidhimavekṣya; samyak
80
yadi tu brūyānna cainaṃ mohayitumicchet, prāptaṃ tu vacanakālaṃ manyeta,
kāmamasmai brūyādāptameva nikhilena||82||
tat samīkṣyeti tadvacanaṃ samīkṣya yadaupayikaṃ bhavati| yathoktaṃ
prativacanavidhimityatraivādhyāye vigṛhyasambhāṣāvidhāvuktamavekṣyottaraṃ
vācyam| pakṣāntaramāha- samyagityādi| samyagyadi tu brūyāditi yadi
sandhāyasambhāṣāyāṃ brūyāt| prāptamiti ucitam, ucite
81
hi vacanakāle vaktavyameva; āptameveti yathārthamevetyarthaḥ||82||
dvividhā tu khalu parīkṣā jñānavatāṃ- pratyakṣam, anumānaṃ ca| etaddhi
dvayamupadeśaśca parīkṣā syāt| evameṣā dvividhā parīkṣā, trividhā vā
sahopadeśena||83||
tadeva yathārthamuttaraṃ pūrvapraśneṣu yathākrameṇāha- dvividhātvityādi|
jñānavatāmityāptopadeśarūpaśāstrajanitajñānavatām| pakṣāntare
parīkṣātraividhyamāha- etaddhītyādi| etacca parīkṣāyā dvaividhyaṃ traividhyaṃ
vā trividharogaviśeṣavijñānīya eva vyākhyātam||83||
daśavidhaṃ tu parīkṣyaṃ kāraṇādi yaduktamagre, tadiha bhiṣagādiṣu saṃsārya
sandarśayiṣyāmaḥ- iha kāryaprāptau kāraṇaṃ bhiṣak, karaṇaṃ punarbheṣajaṃ,
kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ,
anubandhaḥ khalvāyuḥ, deśo bhūmirāturaśca, kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā
ca, pravṛttiḥ pratikarmasamārambhaḥ, upāyastu bhiṣagādīnāṃ
sauṣṭhavamabhividhānaṃ
82
ca samyak| ihāpyasyopāyasya viṣayaḥ pūrveṇaivopāyaviśeṣeṇa vyākhyātaḥ| iti
kāraṇādīni daśa daśasu bhiṣagādiṣu saṃsārya sandarśitāni,
tathaivānupūrvyaitaddaśavidhaṃ parīkṣyamuktaṃ ca||84||
bhiṣagādiṣu saṃsāryeti bhiṣagādīni copayuktānyudāharaṇāni kṛtvā|
dhātuvaiṣamyamiti viṣamatāṃ gatā dhātavaḥ; dhātava eva hi viṣamāmavasthāṃ
parityajya samāvasthāmāpadyamānā ārogyākhyasya dhātusāmyasya
samavāyikāraṇatayā kāryayonitāmāpadyante| sukhāvāptiriti arogyāvāptiḥ| uktaṃ
ca- “sukhasañjñakamārogyaṃ” (sū.a.9) iti| āyuścānubandhaphalarūpaṃ yadyapyatra
rogigataṃ na vaidyagataṃ, tathā'pi vaidyena kāṅkṣitatvādvaidyagatameva
tadvijñeyam| tenānubandhalakṣaṇe kartāramabhipraitīti yaduktaṃ tadupapannam|
kartā hyatra bhiṣak, tenāturagatamapyāyurbhiṣagapekṣitatvena bhiṣaja eva
phalamiti jñeyam| pratikarma cikitsā| ihāpyasyetyādi| atrāpi
kāryaphalānubandhavyatiriktānāṃ kāraṇādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ ca
yathoktanyāyenopāya iti darśayati||84||
tasya yo yo viśeṣo
83
yathā yathā ca parīkṣitavyaḥ, sa tathā tathā vyākhyāsyate||85||
kāraṇaṃ bhiṣagityuktamagre, tasya parīkṣā- bhiṣaṅnāma yo bhiṣajyati, yaḥ
sūtrārthaprayogakuśalaḥ, yasya cāyuḥ sarvathā viditaṃ yathāvat| sa ca
sarvadhātusāmyaṃ cikīrṣannātmānamevāditaḥ parīkṣeta guṇiṣu guṇataḥ
kāryābhinirvṛttiṃ paśyan, kaccidahamasya kāryasyābhinirvartane samartho na
veti; tatreme bhiṣagguṇā yairupapanno bhiṣagdhātusāmyābhinirvartane samartho
bhavati; tadyathā- paryavadātaśrutatā, paridṛṣṭakarmatā, dākṣyaṃ, śaucaṃ,
jitahastatā, upakaraṇavattā, sarvendriyopapannatā, prakṛtijñatā,
pratipattijñātā ceti||86||
kaśca parīkṣyaviśeṣaḥ? kathaṃ ca parīkṣitavyaḥ? iti praśnadvayottaraṃ
dātumāha- tasyetyādi| yo yo viśeṣa iti kāraṇādīnāṃ yo yo dṛṣṭakarmatvādiḥ
sajātīyādvaidyāturādestathā vijātīyācca bheṣajāderviśeṣa ityarthaḥ| yathā
parīkṣitavya ityasyodāharaṇaṃ ‘kaccidahamasya’ ityevaṃ(prakāra)granthe
vakṣyamāṇaṃ jñeyam| bhiṣajyati cikitsati| sarvatheti
hitāhitasukhaduḥkhatvādinā| sa ceti kāraṇaṃ bhiṣaṅna pareṇa parīkṣaṇīyaḥ, kiṃ
tvātmanā'pyātmānaṃ parīkṣeteti darśayati
84| atha kathamātmānaṃ parīkṣetetyāha- guṇiṣvityādi| ātmānaṃ guṇayogatayā
parīkṣetetyarthaḥ| guṇata iti hetau pañcamī| kacciditi icchāprakāśane|
pratipattiḥ utpannāyāmāpadi jhaṭiti kartavyakaraṇam||85-86||
karaṇaṃ punarbheṣajam| bheṣajaṃ nāma tadyadupakaraṇāyopakalpate bhiṣajo
dhātusāmyābhinirvṛttau prayatamānasya viśeṣataścopāyāntebhyaḥ| taddvividhaṃ
vyapāśrayabhedāt- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ ceti| tatra
daivavyapāśrayaṃ-
mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi,
yuktivyapāśrayaṃ- saṃśodhanopaśamane ceṣṭāśca dṛṣṭaphalāḥ| etaccaiva
bheṣajamaṅgabhedādapi dvividhaṃ- dravyabhūtamḥ, adravyabhūtaṃ ca| tatra
yadadravyabhūtaṃ tadupāyābhiplutam| upāyo nāma
bhayadarśanavismāpanavismāraṇakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanavadhabandhasvapnasaṃvāhanādiramūrto
bhāvaviśeṣo yathoktāḥ siddhyupāyāścopāyābhiplutā
85
iti| yattu dravyabhūtaṃ tadvamanādiṣu yogamupaiti| tasyāpīyaṃ parīkṣā-
idamevamprakṛtyaivaṅguṇamevamprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtāvevaṃ
gṛhītamevaṃ nihitamevamupaskṛtamanayā ca mātrayā yuktamasmin
vyādhāvevaṃvidhasya puruṣasyaivatāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā,
yadanyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajaṃ bhavettaccānena
86
viśeṣeṇa yuktamiti||87||
viśeṣataścopāyāntebhya ityanena kāryayonipravṛttideśakālopāyebhyo'nyadyadyat
karturupakaraṇaṃ bhavati tat karaṇamiti
87
darśayati| kāryayonirhi loke vikāryakarmatayā sādhakatamāt karaṇāt
pṛthagucyate, pravṛttyupāyayostu kartṛkaraṇādidharmatvena na karaṇasañjñā,
deśakālau tu na sādhakatamau; tenopāyāntebhyo yathoktaviśeṣeṇa yat
karturupakaraṇaṃ bhavati, tat karaṇam| atra
daivavyapāśrayayuktivyapāśrayadvaividhye tu sattvāvajayo'pi bheṣajamavaruddhaṃ
jñeyaṃ; sattvāvajayo hi dṛṣṭadvāropakārī yuktivyapāśraye,
tathā'dṛṣṭadvāropakārī tu daivavyapāśraye praviśati| ata evoktaṃ
yuktivyapāśrayavyākaraṇe- ceṣṭāśca dṛṣṭaphalā iti| ceṣṭāśabdena manaśceṣṭā'pi
sattvāvajayalakṣaṇā gṛhyate| punarauṣadhasya prakārāntareṇa dvaividhyamāha-
aṅgabhedādityādi| aṅgaṃ śarīraṃ svarūpamiti yāvat; tena
svarūpabhedādityarthaḥ| dravyabhūtaṃ dravyarūpam evamadravyarūpam|
upāyābhiplutamiti upāyavyāptam, upāyagrahaṇagṛhītamiti yāvat| evaṃ manyate-
bhayādayo'mūrtā bhāvā na sākṣādārogyakāraṇāni bhavanti, kiṃ tarhi
śarīrasthitāneva vātādīn tathā kurvanti samatvenotpādyamānān yenārogyaṃ
bhavati, na hyamūrtāni mūrtānāṃ śarīradhātūnāmutpattau samavāyikāraṇāni
bhavanti; bheṣajaṃ tu dravyabhūtaṃ samaśarīrotpāde samavāyikāraṇaṃ bhavatyeva,
tena dravyasyārogyaṃ prati sādhakatamatvaṃ sādhuḥ amūrtānāṃ tu bhayādīnāṃ na
bheṣajavat sādhakatamatvamiti kṛtvā dravyajanya eva dhātusāmye teṣāmupāyatvaṃ
yuktam| evaṃ sūkṣmayā buddhyā bhayādīnāmupāyatvaṃ, sthūlayā tu buddhyā
bheṣajatvamapīti kṛtvā bhayādiṣu bheṣajavyavahāraścācāryābhimato
dvividhabheṣaje'rthe'dravyabhūtabhayādigrahaṇādunnīyate
88| na kevalamadravyabhūtaṃ bheṣajamupāyavyāptaṃ, kiṃ tvanye'pi paricārakādaya
upāyagrahaṇagṛhītā evetyāha- yathoktāḥ siddhyupāyāśceti| yathoktāḥ
siddhyupāyāḥ paricārakādayo'tra daśavidhaparīkṣye sākṣādanuktāste'pi
upāyābhiplutā evetyarthaḥ| kiṃvā upāyābhiplutamiti upāyamiśritam| tatra
bhayādyamūrtabheṣaja eva yathoktā upāyāḥ
kāraṇādisauṣṭhavasamyagabhividhānarūpā adravyabhūtabheṣajapakṣagṛhītā
ityarthaḥ| tena, bhayādiṣu tathopāyaśabdābhidheyeṣu ca
adravyabhūtabheṣajaśabdaprayogo bhavatīti darśayati| ye tu ‘upāyāntābhiplutam’
iti paṭhanti, te deśakālāveva adravyabhūtabheṣajamiti vadanti; vadanti ca
dravyaśabdena kvāthakalkādyupayojanīyaṃ dravyamucyate iti| etacca
nātimanohāri| anena ceti sādhanabhūtena ca ‘evamprakṛtyā’ ityādinoktena tathā
sādhyena ca ‘evaṃvidhasya puruṣasya’ ityādinoktena viśeṣeṇa
89
yuktamabhūdityarthaḥ||87||
kāryayonirdhātuvaiṣamyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikārāgamaḥ| parīkṣā tvasya
vikāraprakṛteścaivonātiriktaliṅgaviśeṣāvekṣaṇaṃ vikārasya ca
sādhyāsādhyamṛdudāruṇaliṅgaviśeṣāvekṣaṇamiti||88||
tasya lakṣaṇaṃ dhātuvaiṣamyasya pratyātmarūpamityarthaḥ| vikāraprakṛteriti
vikārakāraṇasya doṣasyetyarthaḥ||88||
kāryaṃ dhātusāmyaṃ, tasya lakṣaṇaṃ vikāropaśamaḥ| parīkṣā tvasya-
rugupaśamanaṃ, svaravarṇayogaḥ, śarīropacayaḥ, balavṛddhiḥ,
abhyavahāryābhilāṣaḥ, rucirāhārakāle, abhyavahṛtasya cāhārasya kāle
samyagjaraṇaṃ, nidrālābho yathākālaṃ, vaikāriṇāṃ ca svapnānāmadarśanaṃ,
sukhena ca pratibodhanaṃ, vātamūtrapurīṣaretasāṃ muktiḥ,
sarvākārairmanobuddhīndriyāṇāṃ cāvyāpattiriti||89||
sarvākārairiti sarvaśubhalakṣaṇaiḥ||89||
kāryaphalaṃ sukhāvāptiḥ, tasya lakṣaṇaṃ- manobuddhīndriyaśarīratuṣṭiḥ||90||
sukhāvāptiriti ātmaguṇasukhaprāptiḥ||90||
anubandhastu khalvāyuḥ, tasya lakṣaṇaṃ- prāṇaiḥ saha saṃyogaḥ||91||
prāṇaiḥ saha saṃyoga iti prāṇalakṣaṇena vāyunā
90
yoga ityarthaḥ| tena prāṇaśabdasyāyuṣo bhinnārthatvāllakṣyalakṣaṇayorabhedaḥ
91||91||
deśastu bhūmirāturaśca||92|| tatra
bhūmiparīkṣā āturaparijñānahetorvā syādauṣadhaparijñānahetorvā| tatra
tāvadiyamāturaparijñānahetoḥ| tadyathā- ayaṃ kasmin bhūmideśe jātaḥ saṃvṛddho
vyādhito vā; tasmiṃśca bhūmideśe manuṣyāṇāmidamāhārajātam, idaṃ vihārajātam,
idamācārajātam, etāvacca balam, evaṃvidhaṃ sattvam, evaṃvidhaṃ sātmyam,
evaṃvidho doṣaḥ, bhaktiriyam, ime vyādhayaḥ, hitamidam, ahitamidamiti
prāyograhaṇena
92| auṣadhaparijñānahetostu kalpeṣu bhūmiparīkṣā vakṣyate||93||
kramaprāptaṃ deśamāha- deśa ityādi| āturaśabdeneha śaṅkyamānāturyatayā
svasthavṛttopapādanīyaḥ svastho'pi gṛhyate| so'pi parīkṣyata eva
svasthavṛttaprayogārtham| pariśabdo viśeṣārthaḥ, tenāturasya
sakaladeśakṛtaviśeṣeṇa jñānamāturaparijñānam| evaṃ bheṣajaparijñāne'pi
deśakṛtaviśeṣajñānaṃ parijñānaṃ boddhavyam| saṃvṛddha iti vardhitaḥ|
evaṃvidhaṃ sātmyamiti okasātmyamityarthaḥ| idaṃ hitamityanena ca deśāpekṣayā
viparītaguṇasātmyaṃ brūte| prāyograhaṇeneti cchedaḥ, prāyograhaṇena
naikāntataḥ
93
parīkṣeteti yojanā| prāyaḥśabdena ca deśenāhārādyanumānaṃ na niścitaṃ kiṃ tu
prāyobhāvīti darśayati| kalpeṣviti madanādikalpeṣu| tatra ca yadyapi prathama
eva kalpe bhūmiparīkṣā vaktavyā, tathā'pyantarakalpeṣvapi tadarthasyātideśena
kathanādbahuvacanaṃ kṛtam, uttarakalpavaktavyānyapi hi dravyāṇi yathokta eva
deśe grāhyāṇīti darśanārtham||92-93||
āturastu khalu kāryadeśaḥ| tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahetorvā syād,
baladoṣapramāṇajñānahetorvā| tatra tāvadiyaṃ baladoṣapramāṇajñānahetoḥ;
doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo
94
balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati| sahasā
hyatibalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamalpabalamāturamatipātayet; na
hyatibalānyāgneyavāyavīyānyauṣadhānyagnikṣāraśastrakarmāṇi vā
śakyante'lpabalaiḥ soḍhum; asahyātitīkṣṇavegatvāddhitāni sadyaḥprāṇaharāṇi
syuḥ| etaccaiva kāraṇamapekṣamāṇā
hīnabalamāturamaviṣādakarairmṛdusukumāraprāyairuttarottaragurubhiravibhramairanātyayikaiścopacarantyauṣadhaiḥ;
viśeṣataśca nārīḥ, tā hyanavasthitamṛduvivṛtaviklavahṛdayāḥ prāyaḥ
sukumāryo'balāḥ parasaṃstabhyāśca| tathā balavati balavadvyādhiparigate
svalpabalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamasādhakameva bhavati| tasmādāturaṃ
parīkṣeta prakṛtitaśca, vikṛtitaśca, sārataśca, saṃhananataśca, pramāṇataśca,
sātmyataśca, sattvataśca, āhāraśaktitaśca, vyāyāmaśaktitaśca, vayastaśceti,
balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetoḥ||94||
bhūmirūpaṃ deśamabhidhāyāturarūpamāha- āturastu khalvityādi| kāryadeśa iti
kartavyadhātusāmyādhāra ityarthaḥ| balasya doṣasya ca pramāṇaṃ
baladoṣapramāṇam| iyamiti agre ‘tasmādāturaṃ parīkṣeta’
ityādigranthavakṣyamāṇā| atha kimarthaṃ baladoṣapramāṇaparīkṣā kartavyetyāha-
doṣapramāṇetyādi| doṣapramāṇāpekṣayā bheṣajapramāṇaṃ kriyate, tenaiva samyak
sādhyasiddhiryasmādbhavati tasmādbalapramāṇaparīkṣā śarīrasya kartavyeti
prakaraṇārthaḥ| balapramāṇaviśeṣāpekṣa iti yadi balavaccharīraṃ bhavati
tadaiva doṣapramāṇāpekṣayā mahauṣadhapramāṇaṃ bhavati, viparyaye tu na
bhavati| etadeva viparyayeṇa vyākaroti- sahasetyādi| alpabale
rogiṇyaparīkṣakaprayuktamevātimātraṃ bheṣajaṃ bhavatītyuktaṃ, na tu
parīkṣakaprayuktamiti| sadyaḥprāṇaharāṇi syuriti ‘alpabale’ ityarthādgṛhyate|
aviṣādakaraṃ śarīramanasoraglānikaram| uttarottaraṃ pramāṇalakṣaṇagurutvaṃ
95
yeṣāṃ, taiḥ| tena yadi durbale mahādoṣaḥ, sa ca
bhūrimātrabheṣajasādhyastathā'pi tadātvavyāpattibhayānna sahasā
bheṣajabhūyastvaṃ kartavyaṃ, kintūttarottaramabhyāsavaśādbalamapekṣya
bheṣajabhūyastvaṃ kartavyamiti darśayati| avibhramairiti
pākakāle'pyavaikārikaiḥ| anātyayikairiti na mahāvipattikaraiḥ| yathoktaguṇaṃ
bheṣajaṃ viśeṣeṇa strīṇāṃ kartavyamityāha- viśeṣata ityādi| hṛdayaśabdena
hṛdayasthaṃ mana iti jñeyam| mṛduvivṛtam agambhīram| viklavaṃ
stokakleśābhibhavanīyam, anena ca durbalacetastvamuktam| parasaṃstabhyāḥ na
svayamātmānaṃ sattvabalāt stambhayanti| tathetyādinā
svalpapramāṇabheṣajadoṣamāha| balavadyādhiparigate iti vacanena ya eva balavān
vyādhirbalavataḥ sa evānalpabheṣajāsādhyaḥ; yastu balavato'pyalpabalaḥ
so'lpabheṣajasādhya eva| parīkṣāhetumabhidhāya yathā śarīraṃ parīkṣaṇīyaṃ
tadāha- tasmādityādi| balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetorityatra dehabalaṃ doṣabalaṃ
ca sāmānyena gṛhyate| yena vikṛtitaḥ śarīrajñānaṃ doṣabalajñānahetorbhavati,
tadeva ‘prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ’ ityādinā vakṣyati| kiṃvā balaṃ
śarīrabalamevocyate; tatra ca vikṛtibalenāpi śarīrabalaṃ budhyata iti kṛtvā
iha sāmānyenoktam, uttaratra tu vikṛtyā doṣapramāṇaṃ prāyo vijñāyata iti kṛtvā
‘vikṛtibalatraividhyena doṣabalatraividhyamanumīyate
96
’ ityuktam||94||
tatra prakṛtyādīn bhāvānanuvyākhyāsyāmaḥ
97| tadyathā- śukraśoṇitaprakṛtiṃ, kālagarbhāśayaprakṛtiṃ,
āturāhāravihāraprakṛtiṃ, mahābhūtavikāraprakṛtiṃ ca garbhaśarīramapekṣate|
etāni
98
hi yena yena doṣeṇādhikenaikenānekena
99
vā samanubadhyante, tena tena doṣeṇa garbho'nubadhyate; tataḥ sā sā
doṣaprakṛtirucyate manuṣyāṇāṃ garbhādipravṛttā| tasmācchleṣmalāḥ prakṛtyā
kecit, pittalāḥ kecit, vātalāḥ kecit, saṃsṛṣṭāḥ kecit, samadhātavaḥ
kecidbhavanti| teṣāṃ hi lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ||95||
prakṛtimiti svabhāvam| etānīti śukrādīni| atra śukre śoṇite vā yādṛgavastho
doṣastādṛggarbhe prakṛtirbhavati; tathā śukraśoṇitamelakakāle ṛturūpe yo doṣa
utkaṭo bhavati, sa prakṛtimārabhate; evaṃ garbhāśayasthaśca doṣaḥ;
māturāhāravihārau tatkālīnau yaddoṣakaraṇasvabhāvau, sā ca
prakṛtirgarbhaśarīre bhavati| eṣu ca prakṛtyārambhakeṣu kāraṇeṣu
yadbalavadbhavati kāraṇāntarabṛṃhitaṃ ca, tadeva prakṛtyārambhakaṃ bhavati|
kālādayaśca śukraśoṇitameva kurvantaḥ prakṛtijanakā bhavantīti tantrāntare
śukraśoṇitagatadoṣeṇaiva prakṛtyutpādo darśitaḥ| garbhādipravṛtteti
garbhasyādimelake pravṛttā| atra ca samairdoṣairvṛddhairgarbhajanmaiva na
bhavatīti vikṛtadoṣatrayaprakṛteranabhidhānāditi jñeyam| prakṛtivikāraśca
sūtrasthāna eva vyākṛtaḥ
100||95||
śleṣmā hi snigdhaślakṣṇamṛdumadhurasārasāndramandastimitaguruśītavijjalācchaḥ|
tasya snehācchleṣmalāḥ snigdhāṅgāḥ, ślakṣṇatvācchlakṣṇāṅgāḥ,
mṛdutvāddṛṣṭisukhasukumārāvadātagātrāḥ, mādhuryāt prabhūtaśukravyavāyāpatyāḥ,
sāratvāt sārasaṃhatasthiraśarīrāḥ, sāndratvādupacitaparipūrṇasarvāṅgāḥ,
mandatvānmandaceṣṭāhāravyāhārāḥ, staimityādaśīghrārambhakṣobhavikārāḥ,
gurutvāt sārādhiṣṭhitāvasthitagatayaḥ, śaityādalpakṣuttṛṣṇāsantāpasvedadoṣāḥ,
vijjalatvāt suśliṣṭasārasandhibandhanāḥ, tathā'cchatvāt prasannadarśanānanāḥ
prasannasnigdhavarṇasvarāśca bhavanti| ta evaṅguṇayogācchleṣmalā balavanto
vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti||96||
mṛdutvaṃ jalakṛtam| avadātagātrā iti mṛdutvādevāvadātatvam| aśīghraśabda
ārambhādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| sāragatayo na skhalanti,
adhiṣṭhitagatayaḥ sarveṇa padena mahīmākrāmanti, avasthitagataya iti
avasthitatvena na capalā gatirbhavati| prasanne darśanānane yasya sa tathā|
vasumattvādi prakṛtirūpaṃ yadbhavati, tat prakṛtiprabhāvājjñeyam||96||
pittamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ visramamlaṃ kaṭukañca| tasyauṣṇyāt pittalā
bhavantyuṣṇāsahā, uṣṇamukhāḥ, sukumārāvadātagātrāḥ
101, prabhūtavipluvyaṅgatilapiḍakāḥ, kṣutpipāsāvantaḥ,
kṣipravalīpalitakhālityadoṣāḥ, prāyomṛdvalpakapilaśmaśrulomakeśāśca;
taikṣṇyāttīkṣṇaparākramāḥ, tīkṣṇāgnayaḥ, prabhūtāśanapānāḥ, kleśāsahiṣṇavo,
dandaśūkāḥ; dravatvācchithilamṛdusandhimāṃsāḥ,
prabhūtasṛṣṭasvedamūtrapurīṣāśca; visratvāt
prabhūtapūtikakṣāsyaśiraḥśarīragandhāḥ; kaṭvamlatvādalpaśukravyavāyāpatyāḥ; ta
evaṅguṇayogāt pittalā madhyabalā madhyāyuṣo
madhyajñānavijñānavittopakaraṇavantaśca bhavanti||97||
dandaśūkāḥ punaḥ punarbhakṣaṇaśīlāḥ| prabhūtāśanatvaṃ tu bahubhakṣaṇatvena|
prabhūtaḥ pūtiḥ kakṣāprabhṛtiṣu gandho yeṣāṃ te tathā||97||
vātastu rūkṣalaghucalabahuśīghraśītaparuṣaviśadaḥ| tasya raukṣyādvātalā
rūkṣāpacitālpaśarīrāḥ pratatarūkṣakṣāmasannasaktajarjarasvarā
102
jāgarūkāśca bhavanti, laghutvāllaghucapalagaticeṣṭāhāravyāhārāḥ,
calatvādanavasthitasandhyakṣibhrūhanvoṣṭhajihvāśiraḥskandhapāṇipādāḥ,
bahutvādbahupralāpakaṇḍarāsirāpratānāḥ,
śīghratvācchrīghrasamārambhakṣobhavikārāḥ śīghratrāsarāgavirāgāḥ
śrutagrāhiṇo'lpasmṛtayaśca, śaityācchītāsahiṣṇavaḥ
pratataśītakodvepakastambhāḥ, pāruṣyāt
paruṣakeśaśmaśruromanakhadaśanavadanapāṇipādāḥ, vaiśadyāt sphuṭitāṅgāvayavāḥ
satatasandhiśabdagāminaśca bhavanti; ta evaṅguṇayogādvātalāḥ
prāyeṇālpabalāścālpāyuṣaścālpāpatyāścālpasādhanāścālpadhanāśca bhavanti||98||
saṃsargāt saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ||99||
pratataḥ
103
prasṛtaḥ| sannaḥ hīnaḥ, saktaḥ baddhaḥ, jarjaraḥ bhagnapātradhvanisamaḥ|
satatasandhiśabdagāmina iti sandhisphuṭanaśabdavantaḥ||98-99||
sarvaguṇasamuditāstu samadhātavaḥ| ityevaṃ prakṛtitaḥ parīkṣeta||100||
sarvaguṇasamuditā iti sarvaprakṛtiṣūktapraśastaguṇayuktāḥ; yaduktaṃ vāgbhaṭe-
‘samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā’ (vā.sū.a.1) iti| yadi ca praśastaguṇavān na
syāt, na tadā śreṣṭhatvaṃ syāt| sāmyasthitāśca doṣāḥ sāmyaprabhāvādeva guṇān
paraṃ kurvate, na doṣāniti jñeyam||100||
vikṛtitaśceti vikṛtirucyate vikāraḥ| tatra vikāraṃ
hetu-doṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balaviśeṣairliṅgataśca parīkṣeta, na
hyantareṇa hetvādīnāṃ balaviśeṣaṃ vyādhibalaviśeṣopalabdhiḥ| yasya hi
vyādherdoṣa-dūṣya-prakṛti-deśa-kāla-balasāmyaṃ bhavati, mahacca
hetuliṅgabalaṃ, sa vyādhirbalavān bhavati; tadviparyayāccālpabalaḥ;
madhyabalastu
doṣadūṣyādīnāmanyatamasāmānyāddhetuliṅgamadhyabalatvāccopalabhyate||101||
sāmyaṃ bhavatīti parasparatulyaguṇatā bhavati| mahacca hetuliṅgabalamiti
hetavo liṅgāni ca balavanti bhūyāṃsi ca| anyatamasāmānyāditi doṣādīnāṃ yena
kenacit sāmānye satītyarthaḥ||101||
sārataśceti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balamānaviśeṣajñānārthamupadiśyante;
tadyathā- tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvānīti||102||
tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprabheva ca
tvak tvaksārāṇām| sā sāratā
sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogyapraharṣaṇānyāyuṣyatvaṃ
cācaṣṭe||103||
karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdharaktavarṇaṃ
śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamuddhatāṃ medhāṃ manasvitvaṃ
saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutvamuṣṇāsahiṣṇutvaṃ cācaṣṭe||104||
śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodarakakṣavakṣaḥpāṇipādasandhayaḥ
sthiraguruśubhamāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ
vittaṃ vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe||105||
varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣeṣu viśeṣataḥ sneho
medaḥsārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānānyārjavaṃ
sukumāropacāratāṃ cā caṣṭe||106||
pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ
sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ
sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca||107||
mṛdvaṅgā balavantaḥ snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca
majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavittavijñānāpatyasammānabhājaśca
bhavanti||108|| saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ
kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ
prasannasnigdhavarṇasvarā bhrājiṣṇavo mahāsphicaśca śukrasārāḥ| te
strīpriyopabhogā
104
balavantaḥ sukhaiśvaryārogyavittasammānāpatyabhājaśca bhavanti||109||
smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ
samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ suvyavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ
kalyāṇābhiniveśinaśca sattvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ||110||
tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramasukhayuktāḥ
105
kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ
sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ
sukhaiśvaryavittopabhogasammānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ
prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca||111||
ato viparītāstvasārāḥ||112|| madhyānāṃ
madhyaiḥsāraviśeṣairguṇaviśeṣā vyākhyātā bhavanti||113||
iti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṃ balapramāṇaviśeṣajñānārthamupadiṣṭāni bhavanti||114||
kathaṃ nu śarīramātradarśanādeva bhiṣaṅmuhyedayamupacitatvādbalavān,
ayamalpabalaḥ kṛśatvāt, mahābalo'yaṃ mahāśarīratvāt,
ayamalpaśarīratvādalpabala iti; dṛśyante hyalpaśarīrāḥ kṛśāścaike balavantaḥ;
tatra pipīlikābhāraharaṇavat siddhiḥ| ataśca sārataḥ parīkṣetetyuktam
106||115||
sārataścetyādau sāraśabdena viśuddhataro dhāturucyate| saprabheveti
prabhāyuktā tvak| tvaksārāṇāmiti cchedaḥ| atheyaṃ sāratā kiṃ karotītyāha- sā
sāratetyādi| evamanyatrāpi sā sāratetyādi vyākhyātavyam| śrīmaditi
śobhāyuktam| aratniḥ kaphoṇikā| śikharadaśanā iti śobhanadaśanāḥ| strīpriya
upabhogaḥ sambhogo yeṣāṃ te tathā| samare vikramya yudhyantīti
samaravikrāntayodhinaḥ| svasthitā iti na parasthitāḥ| tulyaguṇavistīrṇāpatyā
iti janitātmasadṛśāpatyāḥ| prāyaḥśabdo niyamena niṣedhayati| madhyānāmiti
stokasārāṇām| madhyaiḥ sāraviśeṣairiti ye tatra sambhavanti sārāstadyuktaiḥ
sāraguṇairityarthaḥ| upacitatvāditi sthūlatvāt| mahāśarīratvāditi
atipramāṇaśarīratvāt| pipīlikābhāraharaṇavaditi svalpāḥ pipīlikā yathā
sāraśarīratvena mahāntaṃ bhāraṃ nayanti, tathā'lpakṛśaśarīrā ityarthaḥ||102-115||
saṃhananataśceti saṃhananaṃ, saṃhatiḥ
107, saṃyojanamityeko'rthaḥ| tatra samasuvibhaktāsthi, subaddhasandhi,
suniviṣṭamāṃsaśoṇitaṃ, susaṃhataṃ śarīramityucyate| tatra susaṃhataśarīrāḥ
puruṣā balavantaḥ, viparyayeṇālpabalāḥ, madhyatvāt saṃhananasya madhyabalā
bhavanti||116||
saṃhatiriti nibiḍasandhānatetyarthaḥ||116||
pramāṇataśceti śarīrapramāṇaṃ punaryathāsvenāṅgulipramāṇenopadekṣyate
utsedhavistārāyāmairyathākramam| tatra pādau
108
catvāri ṣaṭ caturdaśāṅgulāni, jaṅghe tvaṣṭādaśāṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe ca,
jānunī caturaṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe,
triṃśadaṅgulaparikṣepāvaṣṭādaśāṅgulāvūru, ṣaḍaṅguladīrghau
vṛṣaṇāvaṣṭāṅgulapariṇāhau, śephaḥ ṣaḍaṅguladīrghaṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ,
dvādaśāṅgulipariṇāho bhagaḥ, ṣoḍaśāṅgulavistārā kaṭī, daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ,
daśāṅgulavistāraṃ dvādaśāṅgulamudaraṃ, daśāṅgulavistīrṇe dvādaśāṅgulāyāme
pārśve, dvādaśāṅgulaṃ stanāntaraṃ, dvyaṅgulaṃ stanaparyantaṃ,
caturviśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśāṅgulotsedhamuraḥ, dvyaṅgulaṃ
109
hṛdayam, aṣṭāṅgulau skandhau, ṣaḍaṅgulāvaṃsau, ṣoḍaśāṅgulau prabāhū,
pañcadaśāṅgulau prapāṇī, hastau dvādaśāṅgulau
110, kakṣāvaṣṭāṅgulau, trikaṃ dvādaśāṅgulotsedham, aṣṭādaśāṅgulotsedhaṃ pṛṣṭhaṃ,
caturaṅgulotsedhā dvāviṃśatyaṅgulapariṇāhā śirodharā, dvādaśāṅgulotsedhaṃ
caturviṃśatyaṅgulapariṇāhamānanaṃ, pañcāṅgulamāsyaṃ,
cibukauṣṭhakarṇākṣimadhyanāsikālalāṭaṃ caturaṅgulaṃ, ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ
dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ; iti pṛthaktvenāṅgāvayavānāṃ mānamuktam|
kevalaṃ punaḥśarīramaṅguliparvāṇi caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samucyate|
tatrāyurbalamojaḥ sukhamaiśvaryaṃ vittamiṣṭāścāpare bhāvā bhavantyāyattāḥ
pramāṇavati śarīre; viparyayastvato hīne'dhike vā||117||
pramāṇataścetyādinā praśastaṃ pramāṇamaṅgāvayavānāmāha| pādau utsedhena
catvāri, vistāreṇa ṣaṭ, dairghyeṇa caturdaśāṅgulānīti yathākramaṃ bhavataḥ|
jaṅghā jānvadhastāducyate| parikṣepaḥ pariṇāhaḥ| jānuḥ jaṅghorusandhiḥ|
pariṇāhaparimāṇaṃ ca yaducyate tanmadhyasthānasya, tenāsamapariṇāhamāneṣu
jaṅghādiṣu madhyasthānametajjñeyam| kaṭhyā utsedhaparimāṇaṃ
111
noktaṃ, tasyā utsedhasyorvantarādhisandhitvena
pṛthagutsedhapramāṇasyāvidyamānatvāt| prabāhuraṃsādarvāk kaphoṇiparyantam|
prapāṇiḥ kaphoṇyadhastāt| trikamiti gudāsthnaḥ prabhṛti
kaṭīkapālordhvaparyantam| cibukaṃ ca oṣṭhaśca karṇau ca akṣimadhyaṃ ca nāsikā
ca lalāṭaṃ ca prati prati caturaṅgulam| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ śira iti pṛṣṭhamanu
grīvāyā upari jñeyam| kevalamiti pādatalāt prabhṛti śiraḥparyantaṃ
caturaśītyaṅgulaṃ bhavati, evaṃ sārdhatrihastapramāṇatvaṃ śarīrasya svahastena
bhavati| atra ca pratyavayavotsedhena caturaśītyaṅgulādadhikaṃ yaccharīraṃ
bhavati, tadavayavānāmavayavāntaradairdhyānupraviṣṭānāṃ grahaṇāt; tena
pratyavayavadairdhyamānena na caturaśītyaṅgulaṃ gaṇanīyaṃ kiṃ tu samuditameva
śarīram| tatra pādasyāṅgulāni catvāri, jaṅghāyā aṣṭādaśa, jānunaścatvāri,
ūrvoraṣṭādaśa, pṛṣṭhasyāṣṭādaśa, grīvāyāścatvāri, śirasaḥ ṣaṭ, evaṃ
caturaśītyaṅgulāni ghaṭante| suśrutena samaṃ yo'tra mānavirodhaḥ
so'trāṅgulimānabhedācchamayitavyaḥ| tatra hi saviṃśamaṅguliśataṃ
112
puruṣamānamuktam| tena tatrāṅguli(la)mānamevālpaṃ jñeyam| āyāmavistārasamamiti
yathoktapratyavayavāyāmavistārayuktaṃ; kiṃvā, yāvatā''yāmena
caturaśītyaṅgulaṃ, tāvadyadi vistṛtabāhudvayapramāṇena ca vistāreṇa śarīraṃ
bhavati, tadā āyāmavistārasamaṃ bhavati| tatreti yathoktapramāṇavati śarīre
iti yojanīyam| hīne iti hīnapramāṇe| adhike iti adhikapramāṇe||117||
sātmyataśceti sātmyaṃ nāma tadyat sātatyenopasevyamānamupaśete| tatra ye
ghṛtakṣīratailamāṃsarasasātmyāḥ sarvarasasātmyāśca te balavantaḥ
kleśasahāścirajīvinaśca bhavanti, rūkṣasātmyāḥ punarekarasasātmyāśca ye te
prāyeṇālpabalā alpakleśasahā alpāyuṣo'lpasādhanāśca bhavanti,
vyāmiśrasātmyāstu ye te madhyabalāḥ sātmyanimittato bhavanti||118||
sātmyataścetyatra sātmyaśabdena okasātmyamucyate, prakṛtisātmyādīnāṃ
bheṣajādiparīkṣayaiva parīkṣitatvāditi jñeyam| alpasādhanā iti alpabheṣajāḥ,
ekarasasātmyānāṃ pañcarasā asātmyatvenāpathyā iti bhāvaḥ||118||
sattvataśceti sattvamucyate manaḥ| taccharīrasya tantrakamātmasaṃyogāt| tat
trividhaṃ balabhedena- pravaraṃ, madhyam, avaraṃ ceti; ataśca
pravaramadhyāvarasattvāḥ puruṣā bhavanti| tatra pravarasattvāḥ sattvasārāste
sāreṣūpadiṣṭāḥ, svalpaśarīrā hyapi te nijāgantunimittāsu mahatīṣvapi
pīḍāsvavyathā
113
dṛśyante sattvaguṇavaiśeṣyāt; madhyasattvāstvaparānātmanyupanidhāya
114
saṃstambhayantyātmanā''tmānaṃ parairvā'pi saṃstabhyante; hīnasattvāstu nātmanā
nāpi paraiḥ sattvabalaṃ prati śakyante upastambhayituṃ, mahāśarīrā hyapi te
svalpānāmapi vedanānāmasahā dṛśyante, sannihitabhayaśokalobhamohamānā
raudrabhairavadviṣṭabībhatsavikṛtasaṅkathāsvapi ca paśupuruṣamāṃsaśoṇitāni
cāvekṣya viṣādavaivarṇyamūrcchonmādabhramaprapatanānāmanyatamamāpnuvantyathavā
maraṇamiti||119||
tantrakamiti preraka dhārakaṃ ca| te sāreṣūpadiṣṭā iti ya eva sattvasārāsta
eva pravarasattvā iti jñeyā ityarthaḥ| sattvaguṇavaiśeṣyāditi sattvaguṇena
saṃstambhitavedanāvikāratvādavyathā iva dṛśyanta ityarthaḥ|
parānātmanyupanidhāyeti paraṃ vedanāsahaṃ dṛṣṭvā, ‘cedayaṃ
vedanāsahastadahamapi vedanāsaho bhavāmi’ iti kṛtvā vedanāṃ sahata
ityarthaḥ||119||
āhāraśaktitaśceti āhāraśaktirabhyavaharaṇaśaktyā jaraṇaśaktayā ca parīkṣyā;
balāyuṣī hyāhārāyatte||120||
jaraṇaśaktyā cetivacanādyo bahu bhuṅkte pariṇamayati ca,
asāvāhāraśaktimānihocyate, na tu vastugapariṇatigṛhītaḥ||120||
vyāyāmaśaktitaśceti vyāyāmaśaktirapi karmaśaktyā parīkṣyā| karmaśaktyā
hyanumīyate balatraividhyam
115||121||
karma bhāravahanādi, tatra śaktiḥ karmaśaktiḥ||121||
vayastaśceti kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇī hi śarīrāvasthā vayo'bhidhīyate| tadvayo
yathāsthūlabhedena
116
trividhaṃ- bālaṃ, madhyaṃ, jīrṇamiti| tatra
bālamaparipakvadhātumajātavyañjanaṃ sukumāramakleśasahamasampūrṇabalaṃ
śleṣmadhātuprāyamāṣoḍaśavarṣaṃ, vivardhamānadhātuguṇaṃ punaḥ
prāyeṇānavasthitasattvamātriṃśadvarṣamupadiṣṭaṃ; madhyaṃ punaḥ
samatvāgatabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānasarvadhātuguṇaṃ
balasthitamavasthitasattvamaviśīryamāṇadhātuguṇaṃ
pittadhātuprāyamāṣaṣṭivarṣamupadiṣṭam; ataḥ paraṃ
hīyamānadhātvindriyabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānaṃ
bhraśyamānadhātuguṇaṃ vāyudhātuprāyaṃ krameṇa jīrṇamucyate āvarṣaśatam|
varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle; santi ca
punaradhikonavarṣaśatajīvino'pi manuṣyāḥ; teṣāṃ vikṛtivarjyaiḥ
prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣaṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṃ
vibhajet||122||
vayaḥsvarūpamāha- kāletyādi| kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇīti kālasya
pramāṇaviśeṣeṇa yogādbhavatītyarthaḥ| yathāsthūlabhedenetivacanād
bālabālatarādyavasthābhedādadhikamapi vayo bhavatīti darśayati| bālo
dvividhaḥ- aparipakvadhāturāṣoḍaśavarṣāt, tathā vardhamānadhāturātriśattamāt
117| tadetayorbālabhedayorupayuktatvena bhedamāha- tatretyādi| ṣoḍaśavarṣīyo hi
bālo'lpamṛdubheṣajopacaryatvādinā śāstre vaktavyaḥ, tadūrdhvaṃ bālo'pi
nālpabheṣajatvādinā tathopacaryate| krameṇeti naikadaiva, ṣaṣṭivarṣādūrdhvaṃ
dhātvādihāniriti darśayati| asmin kāla iti kalau| athādhikavarṣaśatajīvināṃ
kathaṃ vayastritvaṃ vibhaktavyamityāha- teṣāmityādi| prakṛtyādayo daśa
parīkṣyā atraiva prakṛtivikṛtisāretyādinoktāḥ; atra vikṛtivarjyānāmityanena
vikṛteḥ parityāgaḥ kṛtaḥ| tena prakṛtisārādīnāṃ balaviśeṣaiḥ
pravarāvaramadhyabhedabhinnaprakṛtyādibhedena kṛtaiḥ
pravarāvaramadhyarūpairāyuṣaḥ pramāṇaṃ pravarāvarādyupalabhya vayastritvaṃ
vibhajanīyam| etena yasya prakṛtibalamuttamaṃ śleṣmaprakṛteḥ samaprakṛtervā
tasyāyudīrghaṃ bhavati, hīne tu prakṛtibale hīnam; evaṃ sārādāvapi jñeyam|
evaṃ vayaḥprakṛtyādīnāṃ sarveṣāmevottamena balena yuktaḥ sa śatādhikaṃ jīvati|
tena, tasya viṃśativarṣādhikaśataṃ yadyāyurupalabhyate, tadā
pūrvoktavayovibhāgānumānādāṣaṭtriṃśadvarṣāṇi sa bālo bhavati,
dvisaptativarṣaśca
118
sa madhyaḥ, śeṣe tu vṛddhaḥ; yastu prakṛtyādīnāṃ
madhyamatvenālpāyuraśītivarṣo'vadhāryate, sa pañcaviṃśativarṣāṇi bālaḥ,
pañcāśataṃ madhyaḥ, tato vṛddha ityādi vibhajanīyam| na kevalaṃ
prakṛtyādinā''yuravadhāryaṃ, kintvāyurlakṣaṇairapi śarīrapratibaddhaiḥ śārīre
vaktavyairityāha
119
- āyuṣo lakṣaṇataśceti| āyurlakṣaṇenāpi vayo'vadhārya bālyādivayovibhāgaḥ
kartavya ityarthaḥ| ayaṃ ca stokanyūnādhikaśatāyuṣāṃ bālyādivibhāgaḥ
kartavyaḥ; yeṣāṃ tu viṃśativarṣādi paramāyuṣo mānaṃ na teṣāṃ tadanumānena
vayobhedaḥ, te hyaprāptamadhyāvasthā eva mriyante||122||
evaṃ prakṛtyādīnāṃ vikṛtivarjyānāṃ bhāvānāṃ pravaramadhyāvaravibhāgena
balaviśeṣaṃ vibhajet| vikṛtibalatraividhyena tu doṣabalaṃ trividhamanumīyate|
tato bhaiṣajyasya tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgena traividhyaṃ vibhajya yathādoṣaṃ
bhaiṣajyamavacārayediti||123||
prakṛtyādivibhāgena śarīrabalaparīkṣāmuktāmupasaṃharati- evamityādi| doṣabalaṃ
tu yathā śarīrarūpadeśaparīkṣayā parīkṣyaṃ tadāha- vikṛtibaletyādi||123||
āyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ punarindriyeṣu
120
jātisūtrīye ca lakṣaṇānyupadekṣyante||124||
śarīrabaladoṣabalaparīkṣārthaṃ śarīraparīkṣāṃ pratijñātāmabhidhāya punarāyuḥ
pramāṇajñānārthaṃ śarīraparīkṣāmatidiśati- āyuṣa ityādi| indriyeṣviti
indriyasthānādhyāyeṣu| tatrendriye varṇādivikṛtyā riṣṭarūpayā
hrasitamāyurjñātavyaṃ, jātisūtrīye śārīre ca
janmapratibaddhairlakṣaṇairdīrghāyuṣṭvamalpāyuṣṭvaṃ ca jñātavyam
121||124||
kālaḥ punaḥ saṃvatsaraścāturāvasthā ca| tatra saṃvatsaro dvidhā tridhā ṣoḍhā
dvādaśadhā bhūyaścāpyataḥ pravibhajyate tattatkāryamabhisamīkṣya| atra khalu
tāvat ṣoḍhā pravibhajya kāryamupadekṣyate- hemanto grīṣmo varṣāśceti
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti, teṣāmantareṣvitare
sādhāraṇalakṣaṇāstraya ṛtavaḥ- prāvṛṭśaradvasantā iti| prāvṛḍiti prathamaḥ
pravṛṣṭaḥ
122
kālaḥ, tasyānubandho hi varṣāḥ| evamete saṃśodhanamadhikṛtya ṣaṭ vibhajyante
ṛtavaḥ||125||
deśaparīkṣāṃ samāpya kālaparīkṣāmāha- kāla ityādi| saṃvatsaro'yanabhedena
dvividhaḥ, śītoṣṇavarṣabhedena trividhaḥ, ṛtubhedena ṣoḍhā, māsabhedena
dvādaśadhā, pakṣabhedāccaturviṃśatidhā
123, praharādinā'nekadheti jñeyam| tattat kāryamiti ayanādijñeyabhedena
sampādyaṃ kāryamityarthaḥ| sādhāraṇa iti anatiśītoṣṇavarṣaḥ| prāvṛṣaṃ
vibhajate- prāvṛḍityādi| prathamapravṛṣṭaśabdenā''ṣāḍhaśrāvaṇāvucyete| etacca
dvimāsamṛtubhedabhāgamādiṃ
124
kṛtvā śeṣamāsadvikena varṣādayo yathākramaṃ jñeyāḥ| ayaṃ ca ṛtukramo na
rasotpattyādau, kintu śarīraśodhanapravṛttāveveti darśayatā
‘saṃśodhanamadhikṛtya’ ityuktam, evameva ca kramaṃ siddhau vakṣyati- “prāvṛṭ
śukranabhau
125
jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati”
(si.a.6) iti| asminnṛtukrame śiśiro nāsti| ye tu bruvate- gaṅgāyā dakṣiṇakūle
varṣā bahu bhavati tena tatra prāvṛḍādikramaḥ, gaṅgottarakūle śītaṃ bahu
bhavati tena tatra hemantaśiśirau bhavataḥ; uktaṃ hi kāśyapena- yat- “bhūyo
varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena prāvṛḍavarṣākhyau ṛtū teṣāṃ
prakalpitau|| gaṅgāyā uttare kūle himavadambusaṅkule
126| bhūyaḥ śītamatasteṣāṃ hemantaśiśirāvṛtū” iti| ettacca na, atra
127
‘saṃśodhanamadhikṛtya’ iti vacanāt| yadi deśakṛto'yaṃ
128
bhedaḥ syāttadā tameva bhedakaṃ brūyāt, na saṃśodhanam| tena,
kāśyapoktadeśabhedena prāvṛḍādikramo na tāvadihābhimataḥ| avikalpakāśca
śarīrauṣadhānāmiti na śarīrasya kṛtrimatāpāditaguṇena bhedakāḥ, tathauṣadhasya
ca na pramāṇotkarṣāpakarṣabhedakārakā ityarthaḥ| vikalpakāśca
śarīrauṣadhānāmiti yadā''tyayikatvenāvaśyakartavyā bhavanti vamanādayaḥ,
tadauṣadhasya kṛtrimaguṇopadhānena yathāvakṣyamāṇena, tathā śarīrasya ca
vikalpakā bhavanti||125||
tatra sādhāraṇalakṣaṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirvidhīyate, nivṛttiritareṣu|
sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca
śarīrauṣadhānām, itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvādduḥkhatamāśca bhavanti
vikalpakāśca śarīrauṣadhānām||126|| tatra
hemante hyatimātraśītopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ
bhavatyatiśītavātādhmātamatidāruṇībhūtamavabaddhadoṣaṃ ca, bheṣajaṃ punaḥ
saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamatiśītopahatatvānmandavīryatvamāpadyate,
tasmāttayoḥ saṃyoge saṃśodhanamayogāyopapadyate śarīramapi ca vātopadravāya|
grīṣme punarbhṛśoṣṇopahatatvāccharīramasukhopapannaṃ
bhavatyuṣṇavātātapādhmātamatiśithilamatyarthapravilīnadoṣaṃ, bheṣajaṃ punaḥ
saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamuṣṇānugamanāttīkṣṇataratvamāpadyate, tasmāttayoḥ
saṃyoge saṃśodhanamatiyogāyopapadyate śarīramapi pipāsopadravāya| varṣāsu tu
meghajalāvatate gūḍhārkacandratāre dhārākule viyati bhūmau
paṅkajalapaṭalasaṃvṛtāyāmatyarthopaklinnaśarīreṣu bhūteṣu vihatasvabhāveṣu ca
kevaleṣvauṣadhagrāmeṣu toyatoyadānugatamārutasaṃsargād gurupravṛttīni
vamanādīni bhavanti, gurusamutthānāni ca śarīrāṇi| tasmādvamanādīnāṃ
nivṛttirvidhīyate varṣānteṣvṛtuṣu
129, na cedātyayikaṃ karma| ātyayike punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya
kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena bheṣajaṃ
saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpenopapādya pramāṇavīryasamaṃ kṛtvā tataḥ
prayojayeduttamena yatnenāvahitaḥ||127||
yathā hemantādiṣu duḥkhatamatvaṃ bhavati tadāha- tatra hemanta ityādi|
avabaddhadoṣamiti atibaddhadoṣam| tayoriti yathoktaśarīrabheṣajayoḥ| toyasya
toyadānugatamārutasya ca saṃsargastasmāt| gurupravṛttīnīti guroryathā na
sukhakāriṇī pravṛttirbhavati, tathā'syāpītyarthaḥ; kiṃvā
bahupratividheyapravṛttīni gurupravṛttīni| gurusamutthānānīti
130
saṃśodhanakliṣṭāni śarīrāṇi tadā mahatā prayatnena cireṇa ca kālena prakṛtiṃ
prāpnuvantītyarthaḥ| varṣānteṣviti hemantagrīṣmavarṣāsu|
hemantādiṣvapyātyayike vyādhau saṃśodhanaṃ darśayannāha- na cedityādi|
vikalpyeti alpaguṇayuktaṃ kṛtvā| kṛtrimaguṇopadhānaṃ yathā- śīte
śītapratīkārārthamuṣṇasadanādikaraṇam; uktaṃ cānyatra- “śīte
śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam| kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na
hāpayet”- (su.sū.a.35) iti| ṛtau pratīkāraṃ darśayitvā bheṣajapratīkāramāha-
bheṣajamityādi| saṃyogavikalpo yathā- śīte trivṛtāyā uṣṇena gomūtreṇāloḍanaṃ;
pramāṇavikalpo yathā- ayogapratīkārārthamatimātratrivṛddānamityādi| atra ca
pramāṇavikalpastathā kartavyo yathā prāṇāvirodhaḥ syāt, tathā
saṃyogavikalpaśca tathā kartavyo yathā viruddhavīryabheṣajamelako
131
na syāditi darśayannāha- pramāṇavīryasamaṃ kṛtveti||126-127||
āturāvasthāsvapi tu kāryākāryaṃ prati kālākālasañjñā; tadyathā-
asyāmavasthāyāmasya bheṣajasyākālaḥ
132, kālaḥ punaranyasyeti; etadapi hi bhavatyavasthāviśeṣeṇa;
tasmādāturāvasthāsvapi hi kālākālasañjñā| tasya parīkṣā- muhurmuhurāturasya
sarvāvasthāviśeṣāvekṣaṇaṃ yathāvadbheṣajaprayogārtham| na
hyatipatitakālamaprāptakālaṃ vā bheṣajamupayujyamānaṃ yaugikaṃ bhavati; kālo
hi bhaiṣajyaprayogaparyāptimabhinirvartayati||128||
āturāvasthālakṣaṇaṃ kālamāha- āturāvasthāsvityādi| tatrodāharaṇaṃ yathā-
navajvare na kaṣāyakālaḥ, atikrāntaṣaḍahe
133
jvare kaṣāyakāla ityādi| bhaiṣajyaprayogaparyāptimiti
bheṣajaprayogasādhyasiddhimityarthaḥ
134||128||
pravṛttistu pratikarmasamārambhaḥ| tasya lakṣaṇaṃ
bhiṣagauṣadhāturaparicārakāṇāṃ kriyāsamāyogaḥ||129||
kālamabhidhāya kramaprāptāṃ pravṛttimāha- pravṛttistvityādi| pratikarma
cikitsā||129||
upāyaḥ punarbhiṣagādīnāṃ sauṣṭhavamabhividhānaṃ
135
ca samyak| tasya lakṣaṇaṃ- bhiṣagādīnāṃ yathoktaguṇasampat
deśakālapramāṇasātmyakriyādibhiśca siddhikāraṇaiḥ
samyagupapāditasyauṣadhasyāvacāraṇamiti||130||
pariśiṣṭamupāyamāha- upāya ityādi| yathoktaguṇasampadityanena
sauṣṭhavamuktam||130||
evamete daśa parīkṣyaviśeṣāḥ pṛthak pṛthak parīkṣitavyā bhavanti||131||
evamityādinā tu samyagabhividhānaṃ brūte||131||
parīkṣāyāstu khalu prayojanaṃ pratipattijñānam| pratipattirnāma yo vikāro
yathā pratipattavyastasya tathā'nuṣṭhānajñānam||132||
kiṃprayojanā parīkṣetyasyottaraṃ- parīkṣāyāstvityādi| pratipattiśabdārthaṃ
vibhajate- ya ityādi| pratipattavya iti anuṣṭhānena yojayitavyaḥ||132||
yatra tu khalu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, yatra ca nivṛttiḥ, tadvyāsataḥ
siddhiṣūttaramupadekṣyāmaḥ||133||
‘kva ca vamanādīnāṃ pravṛttiḥ, kva ca nivṛttiḥ’ ityasyottaramatideśenāha-
yatra tvityādi||133||
pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya
samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām| santi hi vyādhayaḥ
śāstreṣūtsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tasmādgurulāghavaṃ
sampradhārya samyagadhyavasyedityuktam||134||
‘pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge kiṃ naiṣṭhikam’ ityasyottaraṃ- pravṛttītyādi|
adhyavasyediti adhyavasāyaṃ kuryādityarthaḥ| anyataraniṣṭhāyāmiti
anyatarapakṣavyavasthāyām| atra gurulāghave jñāte
gurupratikriyāniścayo'nukto'pi jñāyate; tena śāstrakāreṇa
guruvyādhipratīkāraniṣṭhāyāmadhyavasāyaṃ kuryāditi sākṣānna kṛtam| etadeva
guruvyādhipratīkāraṃ laghuvyādhyupapādakena vacanabhaṅgyantareṇāha- santi
hītyādi| samyagadhyavasyediti utsargalaghuṃ
parityajyāpavādagurumupakramyatayā'dhyavasyet; balavantamupadravaṃ vetyādinā
hi durbalaṃ parityajya balavaccikitsāmabhidhāsyati||134||
yāni tu khalu vamanādiṣu bheṣajadravyāṇyupayogaṃ gacchanti
tānyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā-
phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanaphalāni,
phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavapatrapuṣpāṇi
āragvadhavṛkṣakamadanasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśārṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭolasuṣavīguḍūcī-
citrakasomavalkaśatāvarīdvīpīśigrumūlakaṣāyaiḥ,
madhukamadhūkakovidārakarvudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpākaṣāyaiśca,
elāhareṇupriyaṅgupṛthvīkākustumburutagaranaladahrīveratālīśośīrakaṣāyaiśca
136, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikādarbhapoṭagalakālaṅkṛ(ṅka)takaṣāyaiśca,
sumanāsaumanasyāyanīharidrādāruharidrāvṛścīrapunarnavāmahāsahākṣudrasahākaṣāyaiśca,
śālmaliśālmalikabhadraparṇyelāparṇyupodikoddālakadhanvanarājādanopacitrāgopīśṛṅgāṭikākaṣāyaiśca,
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasarṣapaphāṇitakṣīrakṣāralavaṇodakaiśca,
yathālābhaṃ yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya
vartikriyācūrṇāvalehasnehakaṣāyamāṃsarasayavāgūyūṣakāmbalikakṣīropadheyānmodakānanyāṃśca
bhakṣyaprakārān vividhānanuvidhāya yathārhaṃ vamanārhāya
dadyādvidhivadvamanam| iti kalpasaṅgraho vamanadravyāṇām| kalpameṣāṃ
vistāreṇottarakālamupadekṣyāmaḥ||135||
samprati ‘kāni ca vamanādiṣu bheṣajadravyāṇi yogaṃ gacchanti’ ityasyottaraṃ-
yānītyādī| śārṅgeṣṭā guñjā, somavalkaḥ khadiraḥ; suṣavī kāravellakaḥ| dvīpī
kaṇṭakārī, dvīpiśatruriti pāṭhe śatāvarī jñeyā| vidulo vetasaḥ, śatapuṣpā
ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā raktārkaḥ
137| kālaṅkṛto kāsamardaḥ
138, poṭagalo hoggalaḥ| sumanā jātī, saumanasyāyanī jātikalikā jātikoṣo vā|
śālmaliko rohitakaḥ, svalpaśālmalirvā, bhadraparṇī bhādālī, elāparṇī rāsnā,
uddālaḥ bahuvāraḥ, gopī sārivā| vartikriyā vartirūpadīrghabhakṣyakaraṇam| atra
‘āragvadhādi’ ‘madhvādi’ iti pṛthagvargakaraṇaṃ prāyaḥ samānaguṇatāṃ
vicchedapāṭhena darśayituṃ kṛtam| kalpanaṃ kalpaḥ prayoga ityarthaḥ|
uttarakālamiti kalpasthāne||135||
virecanadravyāṇi tu
śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṃ
kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalāni yathāyogaṃ taistaiḥ
kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalairvikliptāvikliptaiḥ ,
ajagandhāśvagandhājaśṛṅgīkṣīriṇīnīlinīklītakakaṣāyaiśca,
prakīryodakīryāmasūravidalākampillakaviḍaṅgagavākṣīkaṣāyaiśca,
pīlupriyālamṛdvīkākāśmaryaparūṣakabadaradāḍimāmalakaharītakībibhītakavṛścīrapunarnavāvidārigandhādikaṣāyaiśca,
sīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhumadhūlakadhānyāmlakuvalabadarakharjūrakarkandhubhiśca,
dadhidadhimaṇḍodaśvidbhiśca, gomahiṣyajāvīnāṃ ca kṣīramūtrairyathālābhaṃ
yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya
vartikriyācūrṇāsavalehasnehakaṣāyamāṃsarasayūṣakāmbalikayavāgūkṣīropadheyān
modakānanyāṃśca bhakṣyapra(vi)kārān vividhāṃśca
139
yogānanuvidhāya yathārhaṃ virecanārhāya dadyādvirecanam| iti kalpasaṅgraho
virecanadravyāṇām| kalpameṣāṃ vistareṇa yathāvaduttarakālamupadekṣyāmaḥ||136||
vikliptiḥ dravyāntarasaṃyogaḥ, avikliptiḥ kevalaprayogaḥ; tena
vikliptāvikliptairiti saṃyuktāyuktairityarthaḥ| kṣīriṇī dugdhikā, klītakaṃ
yaṣṭīmadhu| masūravidalā śyāmalatā| prathamaṃ tu śyāmā śyāmamūlā
trivṛdevoktā||136||
āsthāpaneṣu tu bhūyiṣṭhakalpāni dravyāṇi yāni yogamupayānti teṣu
teṣvavasthāntareṣvāturāṇāṃ, tāni dravyāṇi nāmato
vistareṇopadiśyamānānyaparisaṅkhyeyāni syuratibahutvāt;
iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśastantre, iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānaṃ, tasmādrasata
eva tānyatra vyākhyāsyāmaḥ| rasasaṃsargavikalpavistaro
140
hyeṣāmaparisaṅkhyeyaḥ, samavetānāṃ rasānāmaṃśāṃśabalavikalpātibahutvāt|
tasmāddravyāṇāṃ caikadeśamudāharaṇārthaṃ raseṣvanuvibhajya rasaikaikaśyena ca
nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyāstante||137||
bhūyiṣṭhakalpānīti bahuprayogāṇi prāyaḥprayojyāni
141
ca| iṣṭaścānatisaṅkṣepavistaropadeśa iti anatisaṅkṣepavistareṇa śāstre
kathanamiṣṭam| iṣṭaṃ ca kevalaṃ jñānamiti anatisaṅkṣepavistarābhidhānena
yadanuktaṃ tasyāpi yathāsāmānyadvārā jñānaṃ bhavati tadapīṣṭaṃ granthakartuḥ
śrotuścetyarthaḥ| tasmādrasata eveti rasaṃ prādhānyenoddiśya
rasāśrayadravyasyānatisaṅkṣepavistāropadeśenetyarthaḥ| tānīti
āsthāpanopayogīni dravyāṇi| atra ca rasadvārā nirdeśe'pi
rasasaṃsargasyātibahutvena kṛtsnadravyanirdeśavadasaṅkhyeyatā syāditi kṛtvā
ṣaḍbhireva rasairnirdeśaḥ kartavya āsthāpanopayogidravyāṇāmiti darśayannāha-
rasetyādi| udāharaṇārthamiti madhurādirasasyādhārabhūtasya
dravyasyodāharaṇārtham| raseṣvanuvibhajyeti raseṣu madhurādiṣu
dravyāṇāmekadeśamādhāratayopadiśyetyarthaḥ| rasaikaikaśyeneti
142
na rasasaṃsargeṇa| nāmalakṣaṇārthaṃ ṣaḍāsthāpanaskandhā iti sākṣāduktānāṃ
jīvakādīnāṃ nāmārthaṃ, tathā anuktānāṃ madhurādidravyāṇāṃ tajjātīyatvena
lakṣaṇārthamāsthāpanayogidravyasamūhā
143
vyākhyāsyanta iti; kiṃvā, nāmalakṣaṇārthamiti nāmajñānārtham|
āsthāpyate'neneti āsthāpanaṃ jīvakādidravyaṃ; skandhaḥ samūhaḥ|
rasato'nuvibhajyeti madhurādirasatayā nirdiśyetyarthaḥ||137||
yattu ṣaḍvidhamāsthāpanamekarasamityācakṣate bhiṣajaḥ, taddurlabhatamaṃ
saṃsṛṣṭarasabhūyiṣṭhatvāddravyāṇām| tasmānmadhurāṇi madhuraprāyāṇi
madhuravipākāni madhuraprabhāvāṇi ca madhuraskandhe madhurāṇyeva
kṛtvopadekṣyante, tathetarāṇi dravyāṇyapi||138||
ayaṃ ca madhurādirasena dravyagaṇanirdeśo na madhurādyekarasasyaiva dravyasya
saṅgraheṇa yathā parairākhyāyate tathā'smābhirapīṣyate, kintu yatra satyapi
rasāntare madhurādayaḥ pradhānaṃ, yadvā dravyaṃ madhurādikāryakāri
vipākaprabhāvāt
144, tadapi madhurādigaṇa evāsmābhiḥ paṭhanīyamiti darśayannāha- yattvityādi|
ekarasamiti śuddhaikarasam| madhuraprāyāṇīti utkṛṣṭamadhurarasāni|
tathetarāṇīti amlādīni amlaprāyāṇi amlapākāni ca amlameva kṛtvopadekṣyāmaḥ;
tathā lavaṇādiṣvapyevameva tathetarāṇītipadena darśayati||138||
tadyathā- jīvakarṣabhakau jīvantī vīrā tāmalakī kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī
māṣaparṇī śālaparṇī pṛśniparṇyasanaparṇī
145
madhuparṇī medā mahāmedā karkaṭaśṛṅgī śṛṅgāṭikā chinnaruhā cchatrā'ticchatrā
śrāvaṇī mahāśrāvaṇī sahadevā viśvadevā śuklā kṣīraśuklā balā'tibalā vidārī
kṣīravidārī kṣudrasahā mahāsahā ṛṣyagandhā'śvagandhā vṛścīraḥ punarnavā bṛhatī
kaṇṭakārikorubūko moraṭaḥ śvadaṃṣṭrā saṃharṣā śatāvarī śatapuṣpā madhūkapuṣpī
yaṣṭīmadhu madhūlikā mṛdvīkā kharjūraṃ parūṣakamātmaguptā puṣkarabījaṃ
kaśerukaṃ rājakaśerukaṃ rājādanaṃ katakaṃ kāśmaryaṃ śītapākyodanapākī
tālakharjūramastakamikṣurikṣuvālikā darbhaḥ kuśaḥ kāśaḥ śālirgundretkaṭakaḥ
śaramūlaṃ rājakṣavakaḥ ṛṣyaproktā dvāradā bhāradvājī vanatrapuṣyabhīrupatrī
haṃsapādī kākanāsikā kuliṅgākṣī kṣīravallī kapolavallī kapotavallī somavallī
gopavallī madhuvallī ceti; eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ ca
madhuravargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā
bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṃ sthālyāṃ
samāvāpya payasā'rdhodakenābhyāsicya sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan;
tadupayuktabhūyiṣṭhe'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu payasi cānupadagdhe
sthālīmupahṛtya suparipūtaṃ
146
payaḥ sukhoṣṇaṃ ghṛtatailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ bastiṃ vātavikāriṇe
vidhijño vidhivaddadyāt; śītaṃ tu madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe
vidhivaddadyāt| iti madhuraskandhaḥ||139||
vīrā jālandharaṃ śākam| asa(śa)naparṇī aparājitā| madhuparṇī vikaṅkatam|
chatrā
147
kokilākṣaḥ| aticchatrā aruṇakokilākṣaḥ| mahāśrāvaṇī alambuṣā| śuklā śarkarā|
kṣīraśuklā bṛhacchṛṅgāṭikā
148| kṣudrasahā kumārī| ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ, balābhedo vā| moraṭaḥ mūrvā|
saṃharṣā bandākaḥ| madhukaparṇī madhukabhedaḥ| madhūlikā markaṭahastatṛṇam|
rājādanaṃ veñculikīti
149
khyātam| kaśeruḥ ciñcoḍakaḥ| rājakaśeruḥ kaśerubhedaḥ| śītapākī śītalā|
odanapākī nīlajhiṇṭī| ṛṣyaproktā balābhedaḥ| dvāradā śākataruḥ| bhāradvājī
vanakārpāsī| vanatrapuṣī bṛhatphalā goḍumbā| abhīrupatrī śatāvarībhedaḥ|
kuliṅgākṣī peṭikā, kuliṅgāpāṭhapakṣe uccaṭā| kṣīravallī kṣīralatā| kapolapallī
‘kavaḍaveṇḍuā’ iti khyātā| kapotavallī sūkṣmailā| somavallī somalatā|
gopavallī anantamūlam| madhuvallī yaṣṭīmadhubhedaḥ||139||
āmrāmrātakalakucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgagaṇḍīrāmalakanandītakaśītaka-
tintiṇḍīkadantaśaṭhairāvatakakośāmradhanvanānāṃ phalāni, patrāṇi
cāmrātakāśmantakacāṅgerīṇāṃ caturvidhānāṃ cāmlikānāṃ dvayośca
kolayoścāmaśuṣkayordvayoścaiva śuṣkāmlikayorgrāmyāraṇyayoḥ, āsavadravyāṇi ca
surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhuśuktaśīdhudadhidadhimaṇḍodaśviddhānyāmlādīni
ca, eṣāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ cāmlavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ
chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā dravaiḥ
sthālyāmabhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya
yathāvattailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe
vidhijño vidhivaddadyāt| ityamlaskandhaḥ||140||
amlaskandhe nandītakaḥ karparanandī, śītakaḥ amlaloṭaḥ, airāvataḥ nāgaraṅgam|
amlikā kandapradhānā kāmarūpe prasiddhā amlikābheda evetyāhuḥ| dravaiḥ
sthirāṇīti dravamajjanāt sthirībhūtānītyarthaḥ(?)||140||
saindhavasauvarcalakālaviḍapākyānūpakūpyavālukailamaulakasāmudraromakaudbhidauṣarapāṭeyakapāṃśujānyevamprakārāṇi
cānyāni lavaṇavargaparisaṅkhyātāni, etānyamlopahitānyuṣṇodakopahitāni vā
snehavanti sukhoṣṇaṃ bastiṃ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti
lavaṇaskandhaḥ||141||
kūpyādayo lavaṇabhedā deśāntaraprasiddhāḥ; tena deśāntarīyebhyo
150
jñeyāḥ| romakaṃ rūmānadībhavam||141||
pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodārdrakaviḍaṅgakustumburupīlutejovatyelākuṣṭha-
bhallātakāsthihiṅguniryāsakilimamūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrukamadhuśigrukakharapuṣpabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakārjaka-
gaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakakṣāramūtrapittānīti;
eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṭukavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ chedyāni
khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā gomūtreṇa saha
sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ
śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti kaṭukaskandhaḥ||142||
tejasvinī tejovatī| kilimaṃ devadāru||142||
candananaladakṛtamālanaktamālanimbatumburukuṭajaharidrādāruharidrāmustamūrvākirātatiktakakaṭukarohiṇītrāyamāṇā-
kāravellikākarīrakaravīrakebukakaṭhillakavṛṣamaṇḍūkaparṇīkarkoṭakavārtākukarkaśakākamācīkākodumbarikāsuṣavyativiṣā-
paṭolakulakapāṭhāguḍūcīvetrāgravetasavikaṅkatabakulasomavalkasaptaparṇasumanārkāvalgujavacātagarāguruvālakośīrāṇīti
151, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ tiktavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ
chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya
pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ
sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu
madhusarpirbhyāmapasaṃsṛjya pittavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt| iti
tiktaskandhaḥ||143||
tiktavarge karkaśaḥ paṭolabhedaḥ||143||
priyaṅgvanantāmrāsthyambaṣṭhakīkaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarajambvāmraplakṣavaṭa-
kapītanodumbarāśvatthabhallātakāsthyaśmantakaśirīṣaśiṃśapāsomavalkatindukapriyālabadarakhadira-
saptaparṇāśvakarṇasyandanārjunārimedailavālukaparipelavakadambaśallakījiṅginīkāśakaśerukarājakaśerukaṭphalavaṃśa-
padmakāśokaśāladhavasarjabhūrjaśaṇakharapuṣpāpuraśamīmācīkavarakatuṅgājakarṇasphūrjakabibhītakakumbhīpuṣkarabīja-
bisamṛṇālatālakharjūrataruṇānīti
152, eṣāmevaṃvidhānāṃ cānyeṣāṃ kaṣāyavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṃ
chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya
pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṃskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṃ
sukhoṣṇaṃ bastiṃ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt, śītaṃ tu
madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya pittavikāriṇe dadyāt| iti kaṣāyaskandhaḥ||144||
kaṣāyavarge aśvakarṇaḥ priyālaśālaḥ, paripelavaṃ kaivartamustakaṃ, jiṅginī
svanāmakhyātā, mācīkaḥ devadāruḥ, ajakarṇaḥ śālabhedaḥ, kumbhī ‘kumbhīka’ iti
khyātā, kiṃvā haṭhaḥ, mṛṇālaṃ mṛṇālanālikā, tālakharjūrataruṇānīti
tālakharjūrāṅkurā ityarthaḥ| atra ca skandheṣu yaddravyaṃ skandhadvaye
paṭhyate tadubhayaguṇayuktatvenobhayatrapi yogīti jñeyam||144||
tatra ślokāḥ- ṣaḍvargāḥ parisaṅkhyātā ya ete rasabhedataḥ|
āsthāpanamabhipretya tānvidyātsārvayaugikān||145||
sarvaśo hi praṇihitāḥ sarvarogeṣu jānatā| sarvānrogānniyacchanti yebhya
āsthāpanaṃ hitam||146||
sārvayaugikāniti sarveṣvāsthāpanasādhyeṣu rogeṣu vātavyādhijvaragulmādiṣu
yathoktadoṣasambandhe sati yaugikānityarthaḥ| etadeva vivṛṇoti- sarvaśo
hītyādi| sarvaśa iti samastavargeṇa ardhavargeṇa yathālābhaṃ vā||145-146||
yeṣāṃ yeṣāṃ praśāntyarthaṃ ye ye na parikīrtitāḥ| dravyavargā vikārāṇāṃ teṣāṃ
te parikopakāḥ||147|| ityete
ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato'nuvibhajya vyākhyātāḥ||148||
idānīṃ sarvavargāṇāṃ sarveṣvāsthāpanasādhyarogeṣu yaugikatvaṃ yaduktaṃ tatra
pittajvare kaṭuvargeṇāsthāpanaṃ pittakaratvājjvaravardhakaṃ bhavati, tena na
doṣaviśeṣeṇa sarvagaṇānāṃ yaugikatvametaduktaṃ, kintu sāmānyena
sarvāsthāpanasādhyarogahitatvaṃ, doṣaviśeṣeṣu tu tatra tatrānanuguṇavargasya
prakopakasya niṣedha eveti darśayannāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ yeṣāmiti
vātādivikārāṇāmuktānāmiha| tatra madhuraskandhaḥ kaphapraśāntyarthamanuktaḥ,
tena kaphavardhakaḥ; evamamlādivargeṣvapi jñeyam| kiṃvā
sārvayaugikānityanenoktānāṃ vargāṇāṃ samāsavyāsayogena
sakalāsthāpanasādhyarogaharatvamucyate, na pratyekaṃ; pratyekaṃ tu vargāṇāṃ
sādhyatvenānuktarogāhantṛtvamucyate yeṣāmityādinā||147-148||
tebhyo bhiṣagbuddhimān parisaṅkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṃ manyeta,
tattadapakarṣayet; yadyaccānuktamapi yaugikaṃ manyeta, tattadvidadhyāt;
vargamapi vargeṇopasaṃsṛjedekamekenānekena vā yuktiṃ pramāṇīkṛtya|
pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ
buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati; tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ,
mandabuddhestu yathoktānugamanameva śreyaḥ| yathoktaṃ hi mārgamanugacchan
bhiṣak saṃsādhayati kāryamanatimahattvādvā
153
vinipātayatyanatihrasvatvādudāharaṇasyeti||149||
sampratyuktavargeṣu vyādhyādiparyālocanayā yaugikatvamapekṣya
yaugikaprakṣepamayaugikoddharaṇaṃ ca darśayannāha- tebhya ityādi|
buddhimānitipadena buddhimataiva prakṣepoddhārau gaṇe kartavyau,
nālpabuddhinohāpohakaraṇāsamartheneti darśayati| ekaṃ vargamekena
vargeṇopasṛjedanekena vā vargeṇeti yojyam| yuktiṃ pramāṇīkṛtyeti idamatra
yaugikamidamayaugikamiti ūhaṃ pramāṇīkṛtyetyarthaḥ| pracaraṇaṃ bhikṣāmūlaṃ
taṇḍulādi pātrastham| nanu mandabuddheḥ kathaṃ yathoktānanugamanaṃ?
yathoktamayaugikamūhena
154
buddhimantaḥ pratipadyante tatraiva tanmandadhīḥ prayuñjāno na
kathamanarthamāvahedityāha- yathoktaṃ hītyādi| anatimahattvādvā
vinipātayatītyanena mandabuddheryathoktamācarata ūhaṃ vinā na mahatī
vyāpadbhavatīti darśayati| yataḥ śāstre hi yo vidhiryathoktaḥ, sa prāyo
yaugika eva bhavati tatra; yatrāpi śarīrādibhedenāyaugikaḥ, tatrāpi
stokamātreṇa yaugika ityarthaḥ| anatihrasvatvādudāharaṇasyeti śāstre
udāharaṇatvenoktasya vidheranatisaṅkṣepādityarthaḥ| etena yadi stokaṃ
rogasādhanodāharaṇaṃ syāt, ūhyameva bahu, tadā mandabuddhiḥ
sākṣādudāharaṇaviṣayājñānāt
155
tathā svayamuhākṣamatvācca na rogaśāntilakṣaṇaṃ kāryaṃ kartuṃ kṣamaḥ syāt;
yatastūdāharaṇāni bahūni, tena
tairevodāharaṇātmakaprayogaustatsādhyatvenoktavyādhīn
156
sādhayatīti yuktam| imau cāvāpoddhārau gaṇokta eva dravye prāyau jñeyau|
yaduktaṃ suśrute- “gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam|
taduddhareta, prakṣipettu yanmanyedyaugikaṃ tu tat” (su.ci.a.1) iti| ye tu
saṃyogamahimnā kāryakarā agastyaharītakyādayaḥ, na teṣvāvāpoddhārau kartavyau|
enameva cārthamabhipretyoktaṃ suśrute- “eṣa cāgamasiddhatvāttathaiva
phaladarśanāt| mantravat samprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana” (su.ci.a.1)
iti||149||
ataḥ paramanuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| anuvāsanaṃ tu sneha eva| snehastu
dvividhaḥ- sthāvarātmakaḥ, jaṅgamātmakaśca| tatra sthāvarātmakaḥ
snehastailamatailaṃ ca| taddvayaṃ tailameva kṛtvopadekṣyāmaḥ,
sarvatastailaprādhānyāt| jaṅgamātmakastu vasā, majjā, sarpiriti| teṣāṃ
tailavasāmajjasarpiṣāṃ yathāpūrvaṃ śreṣṭhaṃ vātaśleṣmavikāreṣvanuvāsanīyeṣu,
yathottaraṃ tu pittavikāreṣu, sarva eva vā sarvavikāreṣvapi yogamupayānti
saṃskāravidhiviśeṣāditi||150||
kramaprāptamanuvāsanadravyamāha- ataḥ paramityādi| atra tailamiti tailabhūtaṃ
157
sarṣapasnehādi| tailaprādhānyāditi sthāvarasneheṣu tilatailasyaiva
158
prādhānyādityarthaḥ| etena taile yo vidhiḥ sa sārṣapādau boddhavyaḥ,
tailaśabdena tu sārṣapādīnāmiha grahaṇaṃ tilabhavasnehasya
prādhānyaprakhyāpanārthaṃ
159; tailaśabdena sārṣapādīnāṃ grahaṇaṃ bhavatyeva| yaduktaṃ suśrute-
“niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi” (su.sū.a.15) iti||150||
śirovirecanadravyāṇi
punarapāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyamodāvārtākīpṛthvīkailāhareṇukāphalāni
ca,
sumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśṛṅgaveramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi
ca,
arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvetājyotiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpyavākpuṣpīvṛścikālīvayasthātiviṣāmūlāni
ca, haridrāśṛṅgaveramūlakalaśunakandāśca,
lodhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca,
devadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca,
tejovatīvarāṅgeṅgudīśobhāñjanakabṛhatīkaṇṭakārikātvacaśceti| śirovirecanaṃ
saptavidhaṃ, phala-patra-mūla-kanda-puṣpa-niryāsa-tvagāśrayabhedāt|
lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cendriyopaśayāni tathā'parāṇyanuktānyapi dravyāṇi
yathāyogavihitāni śirovirecanārthamupadiśyanta iti||151||
pariśeṣyācchirovirecanānyāha- śirovirecanetyādi| phalāni ceti cakāreṇa
tasmāduktadravyādaṅgāntaropayogaṃ ca darśayati| tena
śigrorvakṣyamāṇatvagupayogaśca bhavati, evamanyatrāpyudāhāryam| sumukhādayaḥ
parṇāsabhedāḥ, tarkārī jayantī| gaṇḍīrapuṣpī śamaṭhaḥ, vayasthā brāhmī|
varāṅgaṃ guḍatvak| indriyopaśayānītyanena yāni lavaṇādīni indriyānupaghātakāni
tānyeva śirovirecane yojyāni; tathā'parāṇīti madhurāmlakaṣāyāṇyapi yāni
śirovirecane yaugikāni||151||
tatra ślokāḥ- lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā kāraṇaṃ ca yat|
adhyeyādhyāpanavidhī sambhāṣāvidhireva ca||152||
ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca| padāni daśa cānyāni kāraṇādīni
tattvataḥ||153|| sampraśnaśca
parīkṣādernavako vamanādiṣu| bhiṣagjitīye rogāṇāṃ vimāne samprakāśitaḥ||154||
saṅgrahe lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāmiti śāstrācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣā, lakṣaṇaṃ hi
śāstramucyate| kāraṇaṃ ca yaditi śāstrādiparīkṣākāraṇaṃ ca yadityarthaḥ,
‘evambhūtaṃ śāstramamala ivādityaḥ’ ityādiśāstraparīkṣākāraṇam|
ācāryaparīkṣākāraṇaṃ tu ‘evaṃvidho hyācāryaḥ’ ityādi| śiṣyaparīkṣākāraṇaṃ tu
‘adhyāpyamadhyāpayan hyācāryaḥ’ ityādi| adhyeyam adhyetavyaṃ, tasya
vidhiradhyayanavidhireva||152-154||
bahuvidhamidamuktamarthajātaṃ bahuvidhavākyavicitramarthakāntam|
bahuvidhaśubhaśabdasandhiyuktaṃ bahuvidhavādanisūdanaṃ pareṣām||155||
imāṃ matiṃ bahuvidhahetusaṃśrayāṃ vijajñivān paramatavādasūdanīm| na
160
sajjate paravacanāvamardanairna śakyate paravacanaiśca marditum||156||
doṣādīnāṃ tu bhāvānāṃ sarveṣāmeva hetumat| mānāt samyagvimānāni niruktāni
vibhāgaśaḥ||157||
idamuktamarthajātamiti lakṣaṇācāryaśiṣyaparīkṣādirūpamabhidheyajātamuktam|
arthakāntamiti yathā sambaddhārthatvādinā guṇena kamanīyārthaṃ bhavati
tathoktamityarthaḥ| śabdasya vākye yojanaṃ śabdasandhiḥ| doṣādīnāmityādinā
vimānasthānārthasaṅgrahaṃ karoti| hetumaditi upapattimadyathā bhavati tathā
doṣādimānādityarthaḥ| niruktānīti niruktyoktāni| niruktiśca doṣādayo viśeṣeṇa
mīyante jñāyante ebhiriti vimānāni||155-157||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne
rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
(agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte| anenāvadhinā sthānaṃ vimānānāṃ
samarthitam|)|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
vimānasthāne rogabhiṣagjitīyavimānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kāryagurulāghave’ iti pā. ↩
- 2 ‘vaktavye’ iti pā. ↩
- 3 ‘…ddīghā...’ iti pā. ↩
- 4 ‘miśrīkṛtaprakaraṇam’ iti pā. ↩
- 5 ‘upaskṛtividyaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘buddhyā’ iti pā. ↩
- 7 ‘udgrāhikā’ iti pā. ↩
- 8 ‘anuddhataveśaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘…sarvānuśiṣṭipratipattikaram’ iti pā. ↩
- 10 ‘tadvidyavṛttamiti tadvidyavṛttyā vartayantaṃ vaidyavṛttikamityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 11 ‘evaṃ sarvaguṇasamuditaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘atha so'pi tathā kuryāt’ iti pā. ↩
- 13 ayaṃ pāṭhaḥ kvacinnopalabhyate ↩
- 14 pravaṇaṃ nimnam ↩
- 15 ‘sūpavihitaṃ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 16 ‘anusartavyo'ham’ iti pā. ↩
- 17 ‘alpavādapratīkārāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘etaccaivaṃ kāryam| evaṃ bhūyaḥ pravṛttasya sauṣṭhavaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘laukikaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘paṇḍena’ iti pā.| ‘paṇḍena svapāṇḍityaprakāśanena’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 21 ‘samyak cānunayenānunīyeta, anunayācca paraṃ tatrāvahitaḥ syāt’ iti pā. ↩
- 22 ‘sambhāṣeta’ iti pā. ↩
- 23 ‘jalpāntaraṃ jalpakasya vaiśeṣyaṃ guṇadoṣau’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 24 ‘pratikūlatvena niviṣṭāḥ sabhyā yatra sā pratiniviṣṭapariṣat, śatrupariṣadityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 25 ‘dīptayaśasā’ iti pā. ↩
- 26 ‘bruvan’ iti pā. ↩
- 27 ‘parisaṃvatsaraḥ saṃvatsaraṃ pariprāptaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| ‘śikṣasva tāvadgurumupāsito nūnam’ iti pā. ↩
- 28 ‘prativādirihābhipretaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘kaṣṭaṃ śabdaṃ durbodhārthavākyaṃ bruvatā sa vaktavyo nocyate tvayeti niruttaratvānnigṛhīto'si’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 30 ‘parikṣepikaṃ prativādinaṃ, sakṛt ekavāramapi, nihataṃ nigṛhītaṃ nihatamāhuḥ paṇḍitāḥ, ato hetorasya nigṛhītapakṣasya yogo na punaḥ kartavyaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 31 ‘anekavidhena’ iti pā. ↩
- 32 ‘vākyasya kṣepaṇena’ iti pā. ↩
- 33 ‘na jānātyayaṃ tatra vaktumakṣama iti’ iti pā.| ‘ātmanaḥ ayogamayogyatvamanāviṣkṛtaṃ kurvan na prakāśayan, tatra tena saha jalpāttathā viramedyathā''tmano'sāmarthyaṃ nāvabudhyeta’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 34 ‘jñātumakṣamaḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘evampravṛtte vāde prāgeva tāvadidaṃ kartuṃ yateta’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 36 ‘upasaṃhitāyāṃ sandhinā svapakṣamānītāyāṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 37 ‘bhiṣagbhirvādamārgajñānārthaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘pūrvaṃ hi loke pratijñā’ iti pā. ↩
- 39 ‘dṛṣṭānto'kṛtakamākāśaṃ, tacca nityaṃ, upanayo-yathā cākṛtakamāśaṃ tathā puruṣaḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘tasyā eva pratijñāyaḥ prati viparītārthasthāpanā’ iti pā. ↩
- 41 ‘viparītārthapratijñā’ iti pā. ↩
- 42 ‘ghaṭa aindriyakaḥ, sa cānityaḥ| upanayo yathā ghaṭastathā puruṣaḥ’ iti pā. ↩
- 43 ‘tenaiva yadvarṇyaṃ varṇayati’ iti pā. ↩
- 44 ‘vā''dityaḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘sāṅkhyavacanaṃ’ iti pā. ↩
- 46 ‘prativādipuruṣam’ ityarthaḥ ↩
- 47 ‘hetubhirvaidharmyaṃ’ iti pā. ↩
- 48 ‘karma’ iti pā. ↩
- 49 pradhānābhidheye ityarthaḥ ↩
- 50 ‘sandigdheṣvartheṣu iti pā. ↩
- 51 ‘idamevātra’ iti pā. ↩
- 52 ‘asambandhaviśeṣaṇatayā’ iti pā. ↩
- 53 ‘asmin’ iti pā. ↩
- 54 ‘sāmānyodāhṛteṣvartheṣu’ iti pā. ↩
- 55 ‘apasiddhāntādayaḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘yadvā’ iti pā. ↩
- 57 ‘samayavirodho bhavati’ iti pā. ↩
- 58 ‘vākchalameva’ iti pā. ↩
- 59 ‘pratyavasthānamupālambhaḥ pratiṣedhaḥ’ iti vātsyāyanaḥ ↩
- 60 ‘cānena’ iti pā. ↩
- 61 ‘aheturna sādhakaheturityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 62 ‘prakriyate sādhyate iti prakaraṇaṃ pakṣaḥ’ iti pā. ↩
- 63 ‘sādhye dṛṣṭānte ca’ iti pā. ↩
- 64 ‘paraṃ’ iti pā. ↩
- 65 ‘nigrahasthānatvena dharmeṇāha’ iti pā. ↩
- 66 ‘kṣamameva’ iti pā. ↩
- 67 ‘vivakṣitasamyakjñānajanakatvāt’ iti pā. ↩
- 68 ‘ajñāpakaṃ ca’ iti pā. ↩
- 69 ‘yaḥ’ iti pā. ↩
- 70 ‘svatantra iha kartā kāraṇaprerako bhavati, acetane tu kartṛvyapadeśaḥ svātantryāvivakṣayā bhāktaḥ’ iti pā. ↩
- 71 ‘kartavyatāṃ buddhisthīkṛtya’ iti pā. ↩
- 72 ‘abhisandhānaṃ’ iti pā. ↩
- 73 ‘kāryakāryaphalānubandhopāyavarjyānāṃ teṣāṃ, taddhi kāryāṇāmabhinivartakamityatastūpāyaḥ’ iti pā. ↩
- 74 ‘svarūpāntaramupādeyamāha’ iti pā. ↩
- 75 ‘icchatyākhyāyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 76 ‘bhittvā'rthamācakṣāṇa’ iti pā. ↩
- 77 ‘nedānīṃ pūrayeyaṃ’ iti pā. ↩
- 78 ‘kena vidhibhedādinā''khyāyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 79 ‘vidhibhedādinā''khyāyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 80 ‘avekṣya samyak| yadi tu na cainaṃ mohayitumicchet’ iti pā. ↩
- 81 ‘anucite tu vacanakāle sandhyādau na vaktavyameva’ iti pā. ↩
- 82 ‘abhisandhānaṃ’ iti pā. ↩
- 83 ‘parīkṣyaviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 84 ‘yathāvatsarvadhātusāmyamityādinā dhātusāmyasya cātra kāraṇaṃ bhiṣak na kevalaṃ pareṇa parīkṣaṇīyaḥ kiṃ tvātmanā'pyātmānaṃ parīkṣayediti darśayati’ iti pā. ↩
- 85 gaṅgādharastu ‘upāyābhiplutāḥ’ iti na paṭhati ↩
- 86 ‘anenānyena vā’ iti pā. ↩
- 87 ‘karaṇarūpaṃ’ iti pā. ↩
- 88 ‘dvividhameṣajatantre’ iti pā. ↩
- 89 ‘viśeṣaṇena’ iti pā. ↩
- 90 ‘cātmanā’ iti pā. ↩
- 91 ‘bhinnatvāt’ iti pā. ↩
- 92 yogīndranāthasenastu ‘prāyograhaṇena’ iti na paṭhati ↩
- 93 ‘naikāntena’ iti pā. ↩
- 94 ‘bheṣajapramāṇaviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 95 ‘prayojanatvabahutvalakṣaṇaṃ gurutvaṃ yeṣāṃ’ iti pā. ↩
- 96 ‘doṣabalaṃ trividhamanumīyate’ iti pā. ↩
- 97 ‘tatreme prakṛtyādayo bhāvāḥ’ iti pā. ↩
- 98 ‘etā hi’ iti pā. ↩
- 99 ‘doṣeṇaikenādhikena samena vā'nubadhyante’ iti pā. ↩
- 100 ‘prakṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 101 ‘śuṣkasukumārāvadātagātrāḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| ‘śuṣkāsukumārāvadātagātrāḥ’ iti yogīndrasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 102 ‘bhinna’ iti pā. ↩
- 103 ‘pratataḥ prabhūtaḥ’ iti pā. ↩
- 104 ‘strīpriyāḥ priyopabhogāḥ’ iti pā. ↩
- 105 ‘paramagauravayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 106 ‘parīkṣetyuktaṃ’ iti pā. ↩
- 107 ‘saṅghātaḥ’ iti pā. ↩
- 108 ‘pādau caturdaśāṅgulau’ iti pā. ↩
- 109 ‘tryaṅgulaṃ’ iti pā. ↩
- 110 ‘daśāṅgulau’ iti pā. ↩
- 111 ‘hyūrdhvamparimāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 112 ‘viṃśatyadhikaśatāṅgulaṃ’ iti pā. ↩
- 113 ‘pīḍāsvavyagrā’ iti pā. ↩
- 114 ‘paraṃ’ iti pā. ↩
- 115 ‘balaṃ trividham’ ↩
- 116 ‘yathāvasthābhedena’ iti pā. ↩
- 117 ‘ātriṃśataṃ’ iti pā. ↩
- 118 ‘dvisaptatiśca varṣāṇi’ iti pā. ↩
- 119 ‘vaktavyam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 120 ‘indriyasthāne’ iti pā. ↩
- 121 ‘vaktavyam’ iti pā. ↩
- 122 ‘pravṛṣṭeḥ’ iti pā. ↩
- 123 ‘pakṣādibhedāttu bhūya iti jñeyam’ iti pā. ↩
- 124 ‘dvimāsabhāgartubhedamādiṃ’ iti pā. ↩
- 125 ‘śucinabhau’ iti pā. ↩
- 126 ‘himavadaṅghrisaṅkule’ iti ‘himavaddhimasaṅkule’ iti ca pā. ↩
- 127 ‘śabdabhedakṛto'yaṃ’ iti pā. ↩
- 128 ‘toyānugatamārutasaṃsargopahateṣu gurupravṛttīni’ pā. ↩
- 129 ‘varṣābhāgānteṣu’ pā. ↩
- 130 ‘gurusamutthānatamāni’ iti pā. ↩
- 131 ‘viruddhapramāṇabheṣajamelakaḥ kālaḥ syāt’ iti pā. ↩
- 132 ‘asya bheṣajasya kālaḥ, akālaḥ punarasya’ iti pā. ↩
- 133 ‘atikrāntāṣṭāhe’ iti pā. ↩
- 134 ‘bheṣajapravṛttisādhyasiddhimityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 135 ‘abhisandhānaṃ’ iti pā. ↩
- 136 ‘…tālīśagopīkaṣāyaiśca’ iti pā. ↩
- 137 ‘arkapuṣpī kundo vā’ iti pā. ↩
- 138 ‘ahiṃsrā’ iti pā. ↩
- 139 ‘bhakṣyaprakārān yathoktānanuvidhāya’ iti pā. ↩
- 140 ‘rasasamavāyavikalpavistaraḥ’ iti pā. ↩
- 141 ‘abhiprāyayojyāni’ iti pā. ↩
- 142 ‘rasakaivalyeneti’ iti pā. ↩
- 143 ‘āsthāpanayogasamūhā’ iti pā. ↩
- 144 ‘vipākaprabhāvabalāt’ iti pā. ↩
- 145 ‘śaṇaparṇī’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 146 ‘parisrutaṃ pūtaṃ’ iti pā. ↩
- 147 ‘indrā’ iti pā. ↩
- 148 ‘trivṛt’ iti pā. ↩
- 149 ‘ghalgulītikhyātā’ iti pā. ↩
- 150 ‘deśāntarīyāttadarthā jñātavyāḥ’ iti pā. ↩
- 151 ‘…varā’ iti pā. ↩
- 152 ‘…taruṇyaḥ’ iti pā. ↩
- 153 ‘kāryam, anatimahattvādanatihrasvatvāccodāharaṇasya’ iti pā. ↩
- 154 ‘yathoktaṃ yaugikaṃ’ iti pā. ↩
- 155 ‘sākṣādudāhṛtaviṣayājñānāt’ iti pā. ↩
- 156 ‘udāharaṇārthaprayogaiḥ’ iti pā. ↩
- 157 ‘tilānubhūtaṃ’ iti pā. ↩
- 158 ‘tilaprabhavasyaiva’ iti pā. ↩
- 159 ‘prādhānyapratyayārthaṃ’ iti pā. ↩
- 160 ‘nilīyate paravacanāvamardane’ iti pā. ↩