Sa. śrīgaṇeśāya namaḥ| śrīsarasvatyai
namaḥ| śrīgurubhyo namaḥ| athedānīṃ cikitsitasthānasyārambhaḥ| tasya cāyaṃ
sambandhaḥ| rogaparīkṣā nidānasthāne gaditā| sāmprataṃ cikitsā vaktuṃ yuktā|
tathā ca muniḥ (ca. sū. a.20/20)- "rogamādau parīkṣeta tato'nantaramoṣadham|"
iti| tasmāccikitsitasthānārambho nyāyyaḥ| tatra yathoddeśo vyādhīnāṃ
nidānasthāne, tenaiva krameṇāsya sthānasya viracanā yukteti jvaracikitsitameva
vivakṣurāha-
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)|2|
Sa. iti ha smāhurātreyādayo maharṣaya
ityanenāgamaśaraṇatvamātmanaḥ pratipādayati|
Ā. rā. atha cikitsāsthānamārabhyate,
nidānasthānānantaratvāt| tatrādau jvaracikitsā[māha]-athāta iti| vyākhyā
pūrvavat| cikitsitaṃ-vyādhipratīkāraḥ, taṃ vyākhyāsyāma iti|
āmāśayastho hatvā'gniṃ sāmo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ
doṣastasmātkurvīta laṅghanam||1|| prāgūpeṣu
jvarādau vā, balaṃ yatnena pālayan| balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ
kriyākramaḥ||2||
Sa. āmāśayastho doṣo vahniṃ hatvā|
sahāmena vartata iti sāmaḥ| tatha, mārgān pidhāya-strotāṃsi sthagayitvā,
yatyasmāddhetoḥ, jvaraṃ vidadhāti, tasmātkāraṇāllaṅanaṃ kurvīta|
laṅghanamatropavāsaḥ| tathā coktam| "laṅghanasyāviśeṣoktāvupavāsaṃ
prakalpayet|" iti| ata evāyamapi vakṣyati (ślo. 10)-
"tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet|" iti| kadā laṅghanaṃ kurvīta ?
ityāha-prāgūpeṣu-pūrvalakṣaṇeṣūtpannamātreṣveva, jvarādau vā-utpannamātre
jvare sati| kiṃ kurvan laṅghanaṃ kurvīta ? ityāha-balaṃ yatnena pālayan,-
prāṇāṃstātparyeṇa rakṣan, tadavirodhenetyarthaḥ| nanu, kuta evaṃ vidhīyate ?
ityāha-balādhiṣṭhānamityādi| yasmādārogyaṃ-svāsthyaṃ, balādhiṣṭhānam|
balamadhiṣṭhānaṃ-āśrayo, yasya tadevam| tathā, kriyākrama
ārogyārthaḥ-svāsthyaprayojanaḥ|gh
Ā. rā. laṅghane vihite sati yatsyāt
tadāha-laṅghanamāha-āmāśayastha iti| āmāśayasthatvādicatuṣṭayaṃ
laṅghanasādhyatve hetuḥ| prāgūpajñānadine laṅghanaṃ kāryam| tadatikrame
[jvarādau] rūpajñānadine|| laṅghanasyārogyārthatvāt, ārogyasya balādhīnatvāt,
yāvanna balakṣayastāvat [laṅghanaṃ] kāryam| vaṅgasene tu (jvarādhikāre
ślo.141)-"jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān| pāyayetsarpiracchaṃ tu
tataḥ sa labhate sukham|| vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam| mṛdu
pracchardanaṃ tadvat kaphajeṣu vidhīyate|| sarvaṃ tridoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ
vikalpayet|" iti| etacca prakṛtideśakālādibhirdoṣasya jñāne sati jñeyam,
pūrvarūpeṇājñānāt| tatra ca laṅghanamevāniṣiddham|gh
laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛḍ ruciḥ
paktirbalamojaśca jāyate||3||
Sa. laṅghanaiḥ-upavāsaiḥ,
doṣe-pūrvokte, kṣapite-kṣayaṃ nīte, tathā'gnau dīpte-samiddhe sati, tathā
lāghave'ṅgānāṃ sati, svāsthyādi jāyate| svāsthyaṃ-yathāprakṛtitvam|
ruciḥ-annābhilāṣaḥ| paktiḥ-pāka āmasya| balaṃ-utsāhaḥ| ojaḥ-paraṃ dhātutejaḥ|
kṣapidhāturanukto~pi dhātugaṇe śiṣṭaprayogatavaśādaṅgīkṛtaḥ| laṅghanairiti
jātau bahuvacanam(?)| tena kadācidekenaiva laṅghanena kadācidanekairdoṣakṣayo
jāyata iti jñeyam|
Ā. rā. laṅghanaphalamāha-laṅghanairiti|
laṅghanāni dvādaśa vamana
virecanabastinasyaraktaxsrāvadīpanapācanānnavarjanodakavarjanavyāyāmātapamārutabhedādbhavanti|
tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male|
sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike||4||
sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ| vamanaṃ vamanārhasya
śastaṃ--------------|5|
Sa. tatra-tasminmale,
utkṛṣṭe-svajanmaguṇakarmalakṣaṇato'dhike| tathā, kaphaprāye-kaphabahule
vātākhye pittākhye veti sāmarthyādgamyate| samutkliṣṭe-svasthānāccalite
bahireniryāte| tathā, cale-śithile, utkliṣṭe'pi hi kadācit
sthānāvaṣṭambhādacalaḥ syāt| etadeva kaphotkliṣṭādikaṃ
darśayati-sahṛllāsesyādi| hṛllāsādīnāṃ dvandvaḥ| saha tairvartate yastasmin|
hṛllāsaḥ-udvamanamivānubhavaḥ| udvamanaṃ-hṛdayasya| prasekaḥ-pānīyasyeva
niṣṭhīvanam| sadyobhuktasyetyādi| īdṛśo male sati sadyaḥ kṛtāhārasya jvare
sañjāte viśeṣeṇa sāme jvare vamanārhasya vamanaṃ śastam|
vamanārhāḥ-vamanavirecanavidhau proktāḥ|
Ā. rā. jvaraviśeṣe
vamanamāha-tatrotkṛṣṭa iti| utkṛṣṭadoṣādiṣvekādaśeṣu jvareṣu vamanaṃ śastam|
tathā'pi sāme viśeṣeṇa| utkṛṣṭaḥ-atiprabhūtaḥ| samutkliṣṭo-bahirnirjigamiṣuḥ|
kaphaprāyaḥ-śleṣmabahulaḥ| calaḥ-cañcalaḥ|
---------------------------------------------|
-----------------------kuryāttadanyathā||5||
śvāsātīsārasammohahṛdgogaviṣamajvarān|
-------------------------------------------|6|
Sa. anyathā-uktavidhiviparyayeṇa,
tat-vamanaṃ kṛtaṃ, śvāsādīn kuryāt| tathā,-anutkliṣṭaḥ kaphapradhānaḥ sthiro
hṛllāsādirahito-viparītaḥ|
Ā. rā. vamanadravyāṇyāha-anyathāvamane
doṣamāha-kuryāttaditi|
---------------------------------------------| pipppalībhiryutān gālān
kaliṅgairmadhukena vā||6|| uṣṇāmbhasā
samadhunā pibetsalavaṇena vā| paṭolanimbakarkoṭavetrapatrodakena vā||7||
tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni va| vamanāni prayuñjīta
balakālavibhāgavit||8||
Sa. gālo-madanaphalam, asya
nirapāyatvācchreṣṭhatvāccapipppalyādidravyebhyo'nena sahopayogibhyo
bahūpayogitayā pradhāvavibhaktyā prāgupanyāsaḥ| anyathā "kalpayetsadṛśān
bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam|" (hṛ. ka. a. 6/24) iti madanaphalena
pippalyādīnāṃ ca tulyaṃ pramāṇaṃ prāpnuyāt| pippalībhiryutān gālānathavā
śakrayavairyutānathavā madhuyaṣṭikayā vā yutānathavoṣṇāmbunā mākṣikayutena vā
saha pibet| athavā paṭolādīnāṃ patrodakena vā saha pibet| athavā tarpaṇādibhiḥ
pibet| athavā kalpoditāni-vamanakalpoktāni vamanāniyogyāni prayuñjīta|
balakālavibhāgaviditi asyāṃ dehabalāvasthāyāṃ tathā vyādhibalāvasthāyāṃ cedaṃ
vamanaṃ dātuṃ yogyamiti yo vibhāgaṃ vetti sa balakālavibhāgavit|
Ā. rā.
vamanayogānāha-pippalībhiryutāniti|
pippalīndrayavayaṣṭīmadhuyuktairmadanaphalaistrayaḥ| samadhūṣṇodakasalava
ṇodakapaṭolādyudakamade(nthe)kṣurasamadyairāloḍanārthe pratyekam| kalpoditāni
vā-yathālābhaṃ yathāsātmyaṃ yathādoṣaṃ ca prayogārthamanekadhopadeśāt| ata
evoktaṃ balakālavibhāgavit| evaṃ sarvatra jñeyam|
kṛte'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam| doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya
śamāya ca||9||
Sa. vamane yogyo yo jvarī sa kṛte
vamane, aparastu vamane'yogyaḥ so'kṛte vamane, viśoṣaṇaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ,
kuryāt| evaṃ kṛtavamano'kṛtavamano vā jvarī sarvathā laṅghanaṃ kuryāt|
kimartham ? ityāha-doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, samudīrṇānāṃ-samantātsamutthānāṃ,
pācanāya-paktyarthaṃ, śamāya-śāntyarthaṃ ca| niramāṇāṃ punaḥ samudīrṇānaṃ
śāntyarthameva|
Ā. rā. annavarjanamāha-kṛte'kṛte veti|
kṛte vamane vamanayogyatvābhāvādakṛte vā| apakvānāṃ pācanāya, pakvānāṃ
śamanāya|
doṣeṇa bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate|
tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||10||
Sa. doṣeṇa-āmākhyena vātādinā vā
sahaikalolībhūtena, agnau channe-cchādite, annamāmāśayasthaṃ na vipacyate
bhasmaneva| yathā bāhyo'gnau sthagite toyataṇḍulādikaṃ sthālīsthaṃ na
vipacyate, tathaivāmāśayasthamannamāmena channe'gau na vipacyate| yataścaivaṃ
tasmāddhetorāmadoṣasya-pūrvoktasya, pacanaṃ-pākamavadhiṃ kṛtvā,
jvaritānnarānupavāsayet|
Ā. rā. viśeṣeṇa yuktimāha-āmena
bhasmaneveti|
tṛṣṇagalpālpamuṣṇambu pibedvātakaphajvare| tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu
nivartayet||11|| udīrya cāgniṃ strotāṃsi
mṛdūkṛtya viśodhayet| līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam||12||
nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam| viparītamataḥ śītaṃ
doṣasaṅghātavarddhanam||13||
Sa. [ tṛṣṇak- ] tṛṣṇāvānnaraḥ,
alpālpaṃ-stokaṃ stokaṃ, vātakaphajvare uṣṇāmbu pibet| tṛṣṇagiti "
svapitṛṣornajiṅ" iti najiṅ| alpālpamiti "prakāre guṇavacanasya" iti dvitvam|
tat-uṣṇāmbu pītaṃ, kaphaṃ-vātastyānaṃ, vilayaṃ nītvā-vilīnavigrahatāmāpādya,
tṛṣṇāmāśu nivartayet, tarpaṇa svabhāvatvāt| tathā, agnimudīrya-samiddhaṃ
kṛtvā, srotāṃsi viśodhayet| kiṃ kṛtvā ? mṛdūkṛtya,-teṣāṃ srotasāṃ
mārdavamutpādya| tathā, līnāni-apravṛttasvarūpāṇi cha, tāni
pittānilasvedaśakṛnmūtrāṇi ca, teṣāmanulomanaṃ-pravartanam| tathā,
prāṇānāṃ-jīvitākhyānāṃ, avalambanam| taduṣṇaṃ jalamāśritya tathā prāṇāḥ
pravartanta ityarthaḥ| anena coṣṇāmbukarmakathanavyājena
vātakaphajvarasvarūpamapi kiñcit prakāśayati| yathā,-vātaśoṣitena kaphena
styānībhūtenātra tṛṣṇā jāyate, tathā'dhikamagnimāndyam, srotasāmaśuddhatvam,
tathā līnāni pittādīnyatra syuḥ, iti|
Ā. rā.
udakavarjanamāha-tṛṣṇagalpālpamiti| tacca na sarvathā, kiñcālpālpamuṣṇāmbu
ṣaḍaṅgādiśṛtaṃ vā| tatrādyaṃ vātakaphajvare, dvitīyaṃ pittajvarādau|
tṛṣṇak-tṛṣāvān| uṣṇāmbuguṇānāha-tatkaphaṃ vilayaṃ nītveti| līnānāṃ
pittādīnāmanulomanam| śītāmbudoṣānāha-viparītamataḥ śītamiti|
doṣasaṅghātaḥ-āmapittaśleṣmarasādisaṅghātaḥ|
uṣṇamevaṃguṇatve'pi yuñjyānnaikāntapittale| udriktapitte
davathudāhamohātisāriṇi||14||
viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe'srapittini|
--------------------------------------------|15|
Sa. evaṃguṇamapyuṣṇāmbu
ekāntapittale-kevalapittale jvariṇi, vā, na yuñjyāditi| tathā,
udriktaṃ-adhikaṃ, pittaṃ yasmiṃstasmiṃśca na yuñjyāt| tatha, taduṣṇāmbu
davathvādimati nare na yuñjyāt| cakṣurādibhyo yastīvra ūṣmā pravartate sa
davathuḥ| sarvāṅgīṇastīvra ūṣmā-dāhaḥ| moho-bhramaḥ| tathā,
viṣamadyābhyāmutthite-jāte jvare| tathā, grīṣmakāle| tathā, kṣataśca kṣīṇaśca
kṣatakṣīṇaḥ, kṣataḥ-uraḥkṣataḥ, kṣīṇo-dhātvapacayavān, tasmiṃstathābhūte nare
na yuñjyāt| tathā,asrapittani-raktapittavati [ nare, na yuñjayāt ]|
Ā. rā. uṣṇāmbu jvaraviśeṣe
niṣedhati-uṣṇamevaṃguṇatve'pīti| ekāntapittale-pittajvare|
udriktapitte-saṃsargaje sannipātaje vā| davathuḥ-indriyasannipādyaḥ (?)|
--------------------------------------------|
ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam||15||
śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham|
--------------------------------------------|16|
Sa. tebhyaḥ-udriktapittādibhyaḥ
pipāsitebhyo,ghanādisādhitaṃ śītaṃ toyaṃ hitam| pānīyasādhane ca tantrāntare
vidhirukto yathā-"karṣaṃ gṛhītvā dravyasya toyasya prasthamāvapet|
ardhāvaśeṣaṃ tadbhāhyaṃ toyapāne tvayaṃ vidhiḥ||" iti|
Ā. rā. niṣeddho [ṣṇo] dakānāṃ
śītodakamāha ghanacandanetyādi| [candanaśabdena raktacandanaṃ grāhyam, ]
"candane raktacandanam" iti vacanāt|
--------------------------------------------| ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro
nāstyūṣmaṇā vinā||16|| tasmātpittaviruddhāni
tyajet pittādhike'dhikam| --------------------------------------------|17|
Sa. pittaṃ vinā ūṣmā na vidyate,
jvaraścoṣmaṇā vinā nāsti, santāpalakṣaṇatvāt jvarasya| yataścaivaṃ tasmādyāni
pittasya viruddhānyāhāravihārādīni tāni sarvasmin jvare tyajet| pittādhike
punaradhikaṃ kṛtvā-atiśayena, tyajet| pittādhika ityatrādhikagrahaṇenedaṃ
pratipādayati,-sarvo jvarastridoṣajo bhūyasā tu vyapadeśa iti|
Ā. rā. ūṣmā-santāpaḥ| sarvasmin jvare
niṣedhaḥ, pittādhike tvadhikam| rāgaprāptasyāyaṃ niṣedho na
vidhiprāptasyokto(ṣṇo)dakādeḥ|
--------------------------------------------| snānābhyaṅgapradehāṃśca
pariśeṣaṃ ca laṅghanam||17||
Sa. na kevalaṃ jvare pittaviruddhāni
tyajet| yāvat snānādīṃśca tyajet| snānādīnāṃ pittaharatvāśaṅkayā sevyatve
prāpte'cintyaprabhāvatvāt jvare viruddhānīti tatsevanaṃ niṣedhati| pradehaḥ
candanādyanulepaḥ| pariśeṣaṃ ca laṅghanaṃ tyajet,
yallaṅghanamupayuktamupavāsalakṣaṇaṃ tato yadanyattat
pariśeṣam,-śudhdyādyekādaśaprakāraṃ ca, tattyajet| upavāsalakṣaṇaṃ tu
laṅghanaṃ navajvare kartavyameva|
Ā. rā. snānādīni jvare
niṣedhati-snānābhyaṅgapradehāṃ śceti| pradehaḥ-anulepanam| pariśeṣaṃ
laṅghanaṃ-dīpanapācanādi|
ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare| na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya
evāmamāvahet||18|| āmābhibhūtakoṣṭhasya
kṣīraṃ viṣamaheriva| --------------------------------------------|19|
Sa. yathā'jīrṇe sāme tīvrarujyapi
śūlaghnamauṣadhaṃ na pibet, pratyavāyabhayāt| tathaiva sāme jvare
dāruṇapīḍāvati tadānīmāmapaktyartha mustāparpaṭakādyauṣadhaṃ
kvāthādikalpanākalpitaṃ na pibet| hi-yasmāt, tat-auṣadhaṃ pītaṃ,
asyāmavasthāyāmāmābhibhūta koṣṭhasya prayuktaṃ bhūya evāmamāvahet| atra ca
sāma ityukte bahvāma iti gamyate| alpe hyajīrṇe bheṣajamanujñātameva| tathā
covāca tantrakāraḥ (hṛ.sū.a.8/19)-"jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ
yuñjyātstabdhagurudare| doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca||" iti|
tasmātsāmo bahvāma iti bodhyam| athātra dṛṣṭāntamāhakṣīraṃ viṣamaheriva| yathā
kṣīraṃ viṣaghnamapyabhihitamahīnāṃ tadeva viṣaṃ kuryāt|
Ā. rā. niṣedhe yuktimāha-ajīrṇa iva
śūlaghnamiti| yathā viṣaghnamapi kṣīraṃ viṣābhibhūtakoṣṭhe viṣavardhanam, eva
māmaghnamapyauṣadhaṃ āmābhibhūtakoṣṭhe āmavardhanam| vaṅgasene
tu(?)-"vaiyātyādyadhiko'pyatra bhedaḥ kartumihecchati| kadā tenaiva kartavyo
medo naivānyathā bhavet|| kaṣāyaṃ pippalīmūlatrivṛccūrṇāvacūrṇikam| sāmajvare
kaphoraske etatsraṃsanamucyate|| yavakṣārānvito yadvā kvātho dhānyapaṭolayoḥ|"
iti|
--------------------------------------------| sodardapīnasaśvāse
jaṅghāparvāsthiśūlini||19|| vātaśleṣmātmake
svedaḥ praśastaḥ, sa pravartayet| svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca
pāṭavam||20||
Sa. udardādayaḥ prāguktāḥ| udardaśca
pīnasaśca śvāsaśca taiḥ saha vartate yo jvarastasmin| tathā, jaṅghe, ca
parvāṇi cāsthīni cha, tatra śūlaṃ, tadvidyate yasya tasmiṃśca| tathā,
vātaśleṣmātmake vātakaphodbhave svedaḥ praśasto-hitaḥ| sa ācaritaḥ svedādīn
pravartayet| agneśca pāṭavaṃ-dīptataratvaṃ, vidadhyāt|
Ā. rā. jvaraviśeṣe
svedamāha-sodardapīnasaśvāsa iti| "udarda ukto vakṣobhiṣyando'nyaiḥ
śītavepathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śotho rāgakaṇḍūyuto'paraiḥ||"
ityāyurvedaprakāśoktastrividho'pyudardaḥ| svedaguṇānāha-sa pravartayet|
svedamutreti| svedaḥ svedādīn pravartayet| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo.
131)-"kharparabhṛṣṭa [paṭasthitakāñjikasikto hi vālukāsvedaḥ| śamayati
vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn||"] iti|
snehoktamācāravidhiṃ sarvaśaścānupalayet|
--------------------------------------------|21|
Sa. tathā, snehoktaṃ-snehavidhyadhyāye
kathitaṃ,cācāravidhiṃ ca sarvaśo'nupālayet, kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. snehavidhyuktaṃ
niyamamatidiśati-snehoktamiti| snehoktamācāravidhimiti uṣṇodakopacārīti|
--------------------------------------------| laṅghanaṃ svedanaṃ kālo
yavāgvastiktako rasaḥ||21|| malānāṃ pācanāni
syuryathāvasthaṃ krameṇa vā| --------------------------------------------|22|
Ā. rā. sa-malānāṃ-sāmānāṃ vātādīnāṃ
pṛthaksthitānāṃ saṃsargasthitānāṃ sannipātasthitānāṃ ca,
samarthyāllaṅghanādayastiktarasāvasānāḥ pācanāni syuḥ|
yathāvasthaṃ-avasthānatikrameṇa| kasyāñcijjvarāvasthāyāṃ
laṅghanaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, malānāṃ pācanaṃ syāt| kasyāñcit svedanaṃ syāt|
[kasyāñcit ] kālaḥ ṣaḍahākhyaḥ| kasyāñcidyavāgvaḥ-peyāḥ| kasyāñcittiktako
rasaḥ-tiktarasāgjrātadravyopayogaḥ| evamavasthāvaśāt laṅghanādayastiktarasāntā
malānāmekaikaśaḥ pācanāni syuḥ| athavā krameṇaiva pācanāni syuḥ,
yathā-laṅghanaṃ svedanaṃ ca kṛtvā ṣaḍahādūrdhvaṃ yavāgvastiktako rasaḥ
pācanānyavipakvānāṃ malānāṃ taruṇe jvare syuḥ| tatra "āmāśayasthaḥ" (ślo.1)
ityādinā granthena nirdiṣṭā laṅghanayogyāvasthā, "sodardapīnasa" (ślo. 19)
ityādinā ca svedanayogyāvasthā, "ityayaṃ ṣaḍaho neyaḥ" (ślo. 38) ityādinā ca
nirdiṣṭā kālayogyāvasthā, "yuktaṃ laṅghitaliṅgaistutaṃ" (ślo. 24) ityādinā
peyāyogyāvasthā, "udriktapitte" (ślo. 14) ityādinā ca
tiktarasopayogayogyāvasthā, iti yathāvasthaṃ draṣṭavyam| kramastu
yathā,-vātaśleṣmake sāme jvare prathamaṃ laṅghanaṃ kurvanneva svedanaṃ
dvitrādidinalakṣaṇaṃ ca kālaṃ laṅghitalakṣaṇayuktasya
yavāgvādipeyādyannabhuktasyānantaraṃ mustāparpaṭakāditiktarasopayogaḥ, iti
kramārthaḥ| asyaviśiṣṭaviṣaye'pavādamāha- laṅhanādīnāṃ
prayogakālamāha-laṅghanaṃ svedanamiti| laṅghanaṃ-vamanam, kṣuttṛṣo kālaśabdena
grahaṇāt| yathāvasthamiti utkṛṣṭadoṣādyavasthāyāṃ vamanam,
sodardatvādyavasthāyāṃ svednam, sāmatvamātrāvasthāyāṃ kālaḥ,
kṣudbodhāvasthāyāṃ yavāgūḥ, mṛdujvaratvādyavasthāyāṃ tiktako rasaḥ|
anutpannaitadavasthe tu jvare krameṇa laṅghanādīni kuryāt|jvare "laṅghanaṃ
kurvīta" ityuktam|
--------------------------------------------| śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu
laṅghanam||22||
neṣyate---------------------------------------------|
--------------------------------------------|23|
Sa. śuddhena vātena-āmadoṣādyaduṣṭena,
yo jvaraḥ sa śuddhavātajvaraḥ| kṣayeṇa-dhātvapacayādilakṣaṇena, yo jvaraḥ sa
kṣayajvaraḥ| yaśca bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamudbhavaḥ sa āgantujvaraḥ|
tathā, ataruṇo jvaraḥ sa jīrṇajvaraḥ| te vidyante yeṣāṃ ta evaṃbhūtāḥ| teṣu
laṅghanaṃ neṣyate| teṣu tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-
Ā. rā. jvaraviśeṣe laṅghanaṃ
niṣedhati-śuddhavātakṣayeti| śuddhavātaḥ-nirāmavāyuḥ| kṣayo-rājayakṣmā|
āgantuḥ-abhighātādijaḥ| jīrṇaḥ-cirakālajaḥ|
--------------teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam|
--------------------------------------------|23|
Sa. hi-yasmāt,
teṣu-śuddhavātādijvareṣu, śamanaṃ hitam| śamanasya santarpaṇāpatarpaṇarūpeṇa
dvaividhyāt kiṃ tacchamanaṃ tebhyo hitam ? ityāha-yanna karśanam,
bṛṃhaṇamityarthaḥ| yadyevaṃ tatspaṣṭameva bṛṃhaṇamityetadeva kasmānna kṛtam ?
kiṃ śamanaṃ yanna karśanamiti padadvayopādānena ? brūmaḥ|
arthāntaradyotanārthametaduktam| tathā cāyamartho viśiṣṭa ubhayayorupādānena
prakāśyate| yathā-na sarvasarvikayā yadbṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tattebhyo hitam|
kintarhi ? kiñcidbṛhaṇaṃ śamanaṃ tattebhyo hitamiti|
Ā. rā. hi-yasmāt, teṣu śamanaṃ hitam|
kiṃ laṅghanabhedaḥ ? netyāha-yanna karśanam,- bṛṃhaṇabheda ityarthaḥ|
"bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca|" (hṛ.sū.a. 1417) iti vacanāt|
vaitrāśamyamātra(?)nivārakabṛṃhaṇalābhārthaṃ śamanaśabdoktiḥ| vaṅgasene tu
(jvarādhikāre ślo.166)-"kāryaṃ na bāle vṛddhe vā|" iti|
--------------------------------------------| tatra sāmajvarākṛtyā
jānīyādaviśoṣitam||23||
dvividhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane|
--------------------------------------------|24|
Sa. [ tatra- ] teṣu jvareṣu, madhye,
sāmajvarasyākṛtyā lakṣaṇena "jvaropadravatīkṣṇatvaṃ" (hṛ. ni. a. 2/54)
ityādinā, aviśoṣitaṃ-alaṅghitaṃ, vidyāt| laṅghane-laṅghanalakṣaṇāpekṣayā,
dvividhopakramajñānaṃ-dvividhopakramaṇīyādhyāyoktalakṣaṇaṃ, cavekṣeta|
tallakṣaṇaṃ-ca-"vimalandriyatā sargo malānāṃ" (hṛ.sū.a.14/17) ityādi|
"atikārśya" (hṛ,sū.a. 14/29) ityādibhirati laṅghitaṃ ca|
Ā. rā. alaṅghitalakṣaṇamāha-tatra
sāmajvarākṛtyeti| "jvaropadravatīkṣṇatvaṃ" ityādi sāmajvarākṛtyā
alaṅghitalakṣaṇe siddhe'pyalaṅghitalakṣaṇaṃ lakṣaṇasaṅkare
laṅghito'bhūdityevamarthaḥ| laṅghitalakṣaṇamāha
dvividhopakrame-"vimalendriyatāsargaḥ" ityādi|
--------------------------------------------| yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ
peyābhirupācaret||24||
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro
yāvadavāpnuyāt||25|| tasyāgnirdīpyate tābhiḥ
samidbhiriva pāvakaḥ| --------------------------------------------|26|
Sa. laṅghitaliṅgaiḥ-viśoṣitalakṣaṇaiḥ,
yuktaṃ jvaritaṃ naraṃ jñātvā taṃ peyābhirupācaret| kimbhūtābhiḥ ?
yathāsvauṣadhasiddhābhiḥ| yadyatsvaṃ yathāsvamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ|
yathāsvaṃ ca tadauṣadhaṃ ca yathāsvauṣadham| vātādeḥ pṛthagrūpasya saṃsṛṣṭasya
sannipatitasya yadyasya yogyamauṣadhaṃ tena siddhābhiḥ-vakṣyamāṇaiḥ
peyādidravyairyathāyathaṃ yogyaiḥ kṛtābhirityarthaḥ| kimbhūtābhiḥ ? maṇḍaḥ
pūrvaḥ-pradhānaḥ, acchatayā yābhyastābhiriti samāsaḥ| evaṃ maṇḍāt kiñciddhanāḥ
peyāḥ kāryā ityartho'vatiṣṭhate| na tu maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo'bhyavahāro,
yāsāṃ tā maṇḍapūrvā iti vyākhyeyam| evaṃ hi vyākhyāyamāne sarvāsāṃ peyānāṃ
maṇḍapūrvāṇāṃ jvare'bhyavahāraḥ prāpnoti| tataśca (ślo.27)-"sṛṣṭaviḍbahupitto
vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet|" tāmapi maṇḍapūrvā pibet, na
kevalāmiti| etaśca kriyamāṇaṃ viruddhaṃ syāt| tathā kvathitāmalake'tyarthaṃ
pittaśamane kva maṇḍaḥ ? tathā kva bahupitto jvarī vā maṇḍaḥ "śṛtaḥ
pippalīśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ|" (ca.sū.a. 27/256) ityevaṃsvarūpaḥ ?
peyāyāśca jvaraghnatvamuktam| tathā kṣudhite samyaglaṅghitaṃ jñātvā maṇḍāt
kiñciddhanābhiḥ peyābhirasāvupācaraṇīyaḥ| tasya-jvariṇaḥ, tābhiḥ-peyābhiḥ,
agnirdīpyate-samidhyate, samidbhiḥ-"edhaiḥ, yathā bāhyaḥ pāvakaḥ| muninā
coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| coktam
(ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ|
vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomanāḥ| svedanāya
dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca||
jvaradhyo jvarasātmyatvāttasmātpeyābhirāditaḥ| jvarānupācareddhīmān" iti|
kharanādenāpyuktam-"pibedccāṃ sasikthāṃ vā svāṃ svāṃ peyā navajvare|" iti|
kiyantaṃ kālaṃ jvariṇaṃ peyābhiruparet ? ityāha-ṣaḍahamityādi|
peyābhirjvariṇaṃ ṣaḍahaṃ yāvadupācaret| ṣaṇṇāmahnāṃ samāhāraḥ,
"taddhitārthottarapada" ityādinā samāsaḥ, "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac, na
saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśo yadi śānto jvarastadā doṣadūṣyādyapekṣayā
bhaktayūṣādibhirupācarediti vāśābdena gamayati| mṛdutvaṃ veti| athavā
ṣaḍahe'tī te'pi yāvajjvaro mārdavaṃ gacchati tāvatpeyābhirupācaret| nanu,
tarhi kiṃ ṣaḍahaṃ vetyanena ? atra kecidevamāhuḥ| ṣaḍahādarvākprāyeṇa
mṛdutāyāmapi jātāyāṃ ṣaḍahaṃ yāvat jvariṇaṃ peyābhirupācarediti dyotanārthaṃ
ṣaḍahaṃ veti kṛtam| apare tu kāla eva bāhulyena jvaramārdavasyeti
jñāpanārthamidaṃ kṛtamiti manyante| jvaramārdave tu jāte pācanādiyogaḥ kāryaḥ|
tathā ca vakṣyati (ślo.39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate|
kaṣāyaḥ" iti| atha tā eva peyā vaktumupakramate
Ā. rā. peyopacāramāha-yuktaṃ
laṅghitaliṅgairityādi| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti| ṣaḍahaṃ mṛdutvaṃ
vā-yathā'smin jvare yadauṣadhaṃ pācanaṃ śamanaṃ vā|
maṇḍapūrvābhiḥ-prathamadine maṇḍaḥ prayujyate, dvitīyadinādau prayuktābhiḥ|
āditaḥ-ādau, ante yūṣai rasaiścetyarthaḥ| etena prathamadine maṇḍaḥ,
dvitīyatṛtīyacaturtheṣu peyāḥ-yavāgūvilepyaḥ, "yavāgvāṃ ca" (ślo.37) iti
vakṣyamāṇatvāt, cakāreṇa vilepī, pañcame yūṣaudanaḥ, ṣaṣṭhe rasaudanaḥ, iti
ṣaḍahamupācaret| yūṣaudanarasaudanau yuktyā hi, "ityayaṃ ṣaḍaho neyaḥ"
(ślo.38) iti vakṣyati| jvaramṛdutvādyavekṣya yāvadhyantare (?) prakārāntaraṃ
svayamūhyam| uktopacāraphalamāha-tasyāgniriti| tasya-laṅghitasya|
tābhiḥ-maṇḍādirasayūṣarasapeyādibhiḥ|
--------------------------------------------| prāglājapeyāṃ sujarāṃ
saśuṇṭhīdhānyapippalīm||26|| sasaindhavāṃ,
tathā'mlārthī tāṃ pibetsahadāḍimām|
--------------------------------------------|27|
Sa. prāk-pūrvaṃ sarvābhyaḥ peyābhyo,
lājapeyāṃ pibet, na tu yavādiprakṛtijāṃ peyām| kīdṛśīm ? sujarām,
alpajatvādyācchīghraṃ jarāṃ yāti tām| tathā,
saśuṇṭhīdhānyapippalīṃśuṇṭhyādibhiḥ śṛtāmiti bodhyam| ata eva sasaindhavāmiti
pṛthag nirdiṣṭam| anyathā saśuṇṭhīdhānyapippalīsaindhavāmiti nirdeśaṃ kuryāt|
munirapyāha (ca. ci. a. 3/177)- "lājapeyāṃ ca sujarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām"
ityādi| sasaindhavāmityatra saśabdasyeṣatparyāyatvāt alpasaindhavāmitibodhyam|
tathā, amlārthī-yo jvaryamla prārthayate saḥ, tāṃ-pūrvoktāṃ peyāṃ, sahadāḍimāṃ
pibet| pūrvasyāḥ peyāyāḥ sadāḍimatvamevāsyā viśeṣaḥ| "vopasarjanasya" iti
sahaśabdasya sabhāvaḥ|
Ā. rā. peyāsu prathamaṃ lājapeyā
yojetyāha-prāglājapeyāmiti| sujarāṃ-sukvathitām| kvathanaṃ ca
śuṇṭhyādikvāthena| kvāthaśca ṣaḍaṅgavatsādhyaḥ| salavaṇatvaṃ tu paścāt,
"kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ|" (hṛ. ka. a. 6/8) iti vacanāt|
"caturdaśaguṇe peyā" iti vacanāt lājāścaturdaśaguṇe kvāthe kvathanīyāḥ| asyā
eva peyāyāḥ maṇḍaḥ prathamadine peyaḥ| uktaṃ hi siddhayoge (jvarādhikāre ślo.
159) "śastaṃ sulaṅghitasyādau vidhāya kavalagraham| lājasaktukapathyaṃ
syātsaindhavenāvacūrṇitam|| raktapittahitatvena dāhajvarahṛtestathā| saktavaḥ
śītavīryāḥ syurlājapūrvā hitā na te|| pācano dīpano lājamaṇḍastenoṣṇa iṣyate|
ato'yaṃ daśamūlādisādhito bhiṣajāṃ mataḥ|| taccejjīryatyavighnena jvarī
jīvettadādhruvam|" iti| yat "vāte vātakaphe pitte sāmavātarujājvare|
vāṭhyamaṇḍaṃ praśaṃsanti paṭolamagadhānvitam||" iti| tadbaddhamalaviṣayam|
bhṛṣṭaḥ śakalīkṛto yavo-vāṭhyaḥ| amlārthinaḥ peyāmāha-tathā'mlārthīti|
tāṃ-lājapeyām| tathā-tadvatsādhitām| sahadāḍimāṃ-śuṇṭhyādiṣu dāḍimaṃ pradeyam|
--------------------------------------------| sṛṣṭaviḍ bahupitto vā
saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām||27||
Sa. pibedityanuvartate|
sṛṣṭaviṭ-bhinnavarcā jvarī, bahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet,
noṣṇāṃ nānyathā yo jvarī| dhānyapippalyāvatrāpāsye, śuṇṭhīgrahaṇāt| atra ca
śuṇṭhyā dravyebhyo'saṃyogānmadhurapākatvādagnimāndyotsāraṇopakṣīṇaśaktitvād
yuktaḥ pitte prayogaḥ| evamanyatrāpi śuṇṭhyāḥ prayoge cintyam| saindhavaṃ tu
tāvanmātraṃ sarvatrāviruddhameva|
Ā. rā. śithilamalapittottarayoḥ
peyāmāha-sṛṣṭaviḍiti| himāyāṃ mākṣikaprakṣepaḥ, kiñcinmādhuryaṃ yathā syāt|
bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām|
--------------------------------------------|28|
Sa. bastyādiśūlī vyāghrīgokṣurasādhitāṃ
peyāṃ pibet|
Ā. rā. bastyādiśūlinaḥ
peyāmāha-bastipārśvaśiraḥ-śūlīti|
--------------------------------------------|
pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ||28||
siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm|
--------------------------------------------|29|
Ā. rā. saṃ-pṛśniparṇyādisādhitāṃ peyāṃ
dīpanapācanīṃ jvarāti sāravān amlāṃ pibet| dīpanī cāsau pācanī ceti
puṃvatkarmadhārayeti puṃvadbhāvaḥ| atrāmlagrahaṇaṃ na kartavyam| yataḥ
sarvatrapeyāprasaṅge'mlārthī yo jvarī sa sadāḍimāṃ peyāṃ pibedityuktam|
tasmātkimanena ? brūmaḥ| amlābhilāṣī bhavatu vā mā bhavatu| tathā'pyamlāmeva
jvarātisārī pibedityasyārthasya dyotanārthamamlāmityuktam| jvarātisāriṇaḥ
peyāmāha-pṛśniparṇīti| amlāṃ-dāḍimopetām|
--------------------------------------------| hrasvena pañcamūlena
hikkārukśvāsakāsavān||29||
Sa. pibetsiddhāmityatrānuvartate|
hrasvena-bṛhatyādinā, pañcamūlena siddhāṃ peyāṃ hidhmādivān pibet|
Ā. rā. hidhmādiyuktasya peyāmāha
hṛsvena pañcamūleneti| hṛsvena-bṛhatyādinā| ruk-śūlam|
pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitam| vibaddhavarchāḥ sayavāṃ
pippalyāmalakaiḥ kṛtām||30|| yavāgūṃ sarpiṣā
bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm| --------------------------------------------|31|
Ā. rā. sa-kaphārto naro
bilvādinā-mahatā, pañcamūlena saha yavasādhitāṃ pibet| taṇḍulā evātra
prakṛtitvena yojyāḥ| yavāstukvātha eva| vibaddhaṃ-viṣṭabdhaṃ, varcaḥ-purīṣaṃ,
yasya-narasya, sa naraḥ sayavāṃ-yavapradhānāṃ pibet| kimbhūtām ?
pippalyāmalakaiḥ kṛtām| tathā, sarpiṣā bhṛṣṭāṃ-samyagājyena saṃskṛtām| tathā,
malaḥ-purīṣādiḥ, doṣo-vātādiḥ, teṣāmanulomanīṃ-svamārgapravartinīm|
kaphārtasya peyāmāha-pañcamūlena mahateti| yavarūpeyaṃ sarpiṣā bhṛṣṭā
yāvanniradha(nnirdhūma)tvaṃ tāvatsarpiḥ santāpya tanmadhye prakṣiptām|
--------------------------------------------|
cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ||31||
koṣṭhe vibaddhe saruji------------------------|
---------------------------------------------|32|
Sa. koṣṭhe
vibaddhe-vibaddhadoṣādhiṣṭhāne, tathā saruji cavikādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ
pibet|
Ā. rā. vibāddhaśūlayuktasya
peyāmāha-cavikāpippalīti|
-----------------------------pibettu parikartini|
kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām||32||
Sa. tuḥ punararthe|
parikartanaṃ-parikartikā chedanamivānubhavaḥ, sa yasyāsti sa parikartī
koṣṭhaḥ, tasminparikartini tu koṣṭhe, kolādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet|
śrīphalaṃ-bilvaphalam|
Ā. rā. parikartinaḥ
peyāmāha-pibettviti| kolaṃ badaram| kalaśī-pṛṣṇiparṇī| śrīḥ-bilvaḥ|
asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ|
sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ||33||
tṛṣṇāchchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām|
--------------------------------------------|34|
Sa. asvedanidro narastṛṣṇārtaśca
sitādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. asvedanidrātṛṣṇārtasya
peyāmāha-asvedanidrātṛṣṇārta iti| sitā-śarkarā, sā ca madhuvadyojyā| saṅgrahe
(ci.a. 1)-"sitādhātryājyanāgaraiḥ" iti pāṭhaḥ| tena sarpairbhṛṣṭāḥ kāryāḥ|
parīvāraḥ-upadravaḥ|
--------------------------------------------| kuryātpeyauṣadhaireva
rasayūṣādikānapi||34||
Ā. rā.
saṃ-peyoddiṣṭairevauṣadhairmāṃsarasādayo'pi yathopayogaṃ kartavyāḥ| [ tathā ca
saṅgrahe'dhyagīṣṭa-(ci. a. 1)-"kuryāt peyauṣadhareva rasayūṣādikānapi|" ]
raso'tra māṃsarasaḥ| yūṣāḥ-mudgādisambandhinaḥ kvāthāḥ| ādigrahaṇāt
pāniyamastutakravyañjanādayo gṛhyante| peyādiṣu ca dravyaparimāṇādikaṃ
pūrvoktaṃ sūpaśāstrādibhyo vā'vagantavyam| tathā ca
tantrāntare-"peyāyūṣarasādyeṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṃ prayuñjīta
lokasiddhāṃ yathārhataḥ||" iti|| yasya puṃso yatparimāṇairdravyairmātrā yogyā
tasya tatparimāṇairdravyaireva peyādayaḥ kāryā ityarthaḥ| anye tvevaṃ
manyante,-peyāyūṣarasādyeṣu dravyaparimāṇamalpameva kalpayitavyam| pānārthe ca
yaddravyaiḥ sadhitaṃ toyamuktaṃ tadalpaparimāṇadravyaireva sadhanīyam|
alpaparimāṇenaiva dravyeṇa tattoyaṃ samyak pācyate| tathā ca
khāraṇādirapāṭhīt-"bahudravyo ghanaḥ kvāthaḥ svacchhamalpauṣadhaṃ jalam|" iti|
śrapaṇakriyāsāmānye'pyasyobhayasya pṛthaksaṃjñāvinirdeśo
dravyaparimāṇabhedādayaṃ kvātha idaṃ jalamiti| jvariṇāṃ ca prathamaṃ yathā'ca
peyā deyāstathā yūṣarasā apyacchā eva deyāḥ, agnimāndyabhayāt| kvātho'pyata
eva bahuparimāṇadravyasādhyatvāddhanatayā tiktarasadravyakṛto'pi prathamaṃ
jvare niṣiddhaḥ| kiṃ sarvatra jvare sarvāḥ sarvadā sarvasmindeśe peyā deyā na
? ityāśaṅkyāha- peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi kuryāditvāha-kuryāditi|
madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe| grīṣme
tayorvā'dhikayostṛṭchardirdāhapīḍite||35||
ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti-----------|
--------------------------------------------|36|
Sa. madyodbhava ityādiṣvartheṣu peyāṃ
necchanti, munaya iti śeṣaḥ| madyenodbhavo yasya tasmin madyodbhave jvare,
tathā madyanitye puruṣe, tathā kaphe pittasthānagate sati, tathā grīṣmakāle,
tathā tayorvā'dhikayoḥ, tayoriti pittakaphau parāmṛśyete,
pittakaphayoścādhikayoḥ, pittasthānagate kapha ityastayoreva prakṛtatvāt,
tathā tṛṭchardirdāhaiḥ samuditaiḥ pīḍite puruṣe yo jvarastasmiṃśca, pratyekaṃ
tu tṛḍārte'nujñātaiva, āsvedanidrastṛṣṇātrta ityukteḥ, dāhārte'pi
sṛṣṭaviḍbahupitto vetyāha, tathā yasyordhvaṃ pravṛtte rakte jvarastasmiṃśca
peyāṃ necchhanti| teṣu tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-
Ā. rā. jvaraviśeṣe peyāṃ
niṣedhati-madyodbhava iti| madyanitye puruṣe| tayoḥ-pittakaphayoradhikayorvā|
--------------------------------------teṣu tu| jvarāpahaiḥ phalarasairadbhirvā
lājatarpaṇān||36||
pibetsaśarkarākṣaudrān-----------------------|
--------------------------------------------|37|
Sa. teṣu punarviṣayabhūteṣu
lājatarpaṇān-lājasaktūn, pibet,-peyāvasare na tu yavasaktūn pibet| jvarāpahaiḥ
phalarasaiḥdrākṣādīnāṃ jvaraghnānāṃ phalānāṃ rasaiḥ-svarasaiḥ, athavā
tadrasaiḥkvāthaiḥ| athavā, adbhiḥ-jalaiḥ, kvathitaśītalairityarthādgamyate|
kimbhūtān lājatarpaṇān ? saśarkarākṣaudrān|
Ā. rā. niṣiddhapeyasya tarpaṇamāha-teṣu
tviti| lājatarpaṇaṃ-lājacūrṇakṛtamartham| saṅgrahe tu (ci.a.
1)-"drākṣādāḍimakāśmaryapathyāpīluparuṣakaiḥ| jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā
lājatarpaṇān| pibetsusūkṣmarajasaḥ" iti| tatra tarpaṇaśabdena saktvaḥ| te ca
lājānām|
-----------------------------tato jīrṇe tu tarpaṇe| yavāgvāṃ vaudanaṃ
kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam||37||
dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ|
--------------------------------------------|38|
Sa. tataḥ-tarpaṇapānādanantaraṃ, jīrṇe
tarpaṇe, yavāgvāṃ veti yavāgūpānārhe nare yavāgvāṃ jīrṇāyāṃ, kṣudvān
puruṣo-jātabubhukṣaḥ san, dvitīye'nnakāla odanamaśnīyāt-bhuñjīta| kimbhūtam ?
bhṛṣṭāstaṇḍulā yasmin| kiṃ kevalamodanaṃ bhuñjīta ? netyāha-daketyādi|
dakalāvaṇikaiḥ-kulatthādīnāṃ sambandhibhiryūṣaḥ-kvāthaiḥ, odanamadyāt| athavā,
avasthāvaśāt mudgalāvajairodanamadyāt| mudgalāvajarasairiti vaktavye rasairiti
pṛthaṅnirdeśo lāvajarasānāṃ prādhānyajñāpanārtham| tathā lāvajarasāḥ
saṃskāryāḥ saṃskārakāśca mudgāḥ, ata eva bahumātrāṇāṃ lāvānāmalpānāṃ ca
mudgānāmatropayogaḥ kārya ityavatiṣṭhate| "nātimāṃ sāstanurasā dakalāvaṇikāḥ
smṛtāḥ|" iti kecidāhuḥ| anyetvācakṣate,-"alpamāṃsapaṭusnehā dakalāvaṇikāḥ
smṛtāḥ|" iti|
Ā. rā. yūṣodanarasaudanāvāha-tato jīrṇe
tviti| yasya tarpaṇamuktaṃ tasya tarpaṇe jīrṇe, yasya yavāgūruktā tasya
yavāgvāṃ jīrṇāyāṃ, odanamaśnīyāt| jīrṇatvamapi vikāraḥ pākaḥ| sa ca
dinatrayeṇa jāyate| tridinaṃ tarpaṇaṃ yavāgūṃ vā bhuktvā tato yūṣaudanaṃ tato
rasaudanaṃ bhuñjītetyarthaḥ| mudgajairyūṣai rasaiḥ| lāvajairdakalāvaṇikaiḥ|
dakaṃ-udakam, tena lavaṇena ca saṃskṛtaiḥ, akṛtairityarthaḥ|
vāśabdādamudgalāvajairapi yathā sātmyaṃ dhānyāntaramāṃsāntarajaiḥ| yūṣairvā
rasairveti vyākhyāne mudgalāvajairiti viśeṣaṇaṃ na ghaṭate, kramābhāvāt|
--------------------------------------------| ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ
ca rakṣatā||38||
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa, prathamo
jvarasya ṣaḍaho neyaḥ ativāhyaḥ, nānyo jvarasya sambandhī, ityayamiti
nirdeśāllabhyate- kiṃ kurvatā bhiṣajā ṣaḍaho neyaḥ ? balaṃ rakṣatā, tathā
doṣaṃ tatkāle sāmaṃ vātādyanyatamaṃ pṛthak saṃsṛṣṭaṃ sannipatitaṃ vā
tajjvarakāraṇaṃ rakṣatā,-tatra tadrakṣāṃ kurvatā, yathā'sau doṣaḥ
kṛcchrasādhyatāmasādhyatāṃ vā na yāti| atra ca yadi kila balarakṣārthaṃ
santarpaṇaṃ kriyate tadā santarpaṇasyāmavṛddhihetutvāt sāmo doṣo vardheta,
athāmadoṣakṣapaṇārthamapatarpaṇaṃ kurvīta tadā balahāniḥ syāt,
tasmānmadhyamayā vṛttyā'vahitena vaidyenobhayaṃ rakṣatopakramaḥ kāryaḥ,
nātrāvahelā kāryetyarthaḥ|
Ā. rā.
maṇḍādyupacāramupasaṃharati-ityayaṃ ṣaḍaho neya iti|
tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ
śamano'thavā||39||
Sa.
laṅghanādyaiḥ-tiktasāvasānaistatkālocitairjvarakārisāmamalapaktṝhetubhiḥ,
pakveṣu doṣeṣu tataḥ-ṣaḍahādūrdhvaṃ, kaṣāyaḥ praśasyate| mustāparpaṭakādiḥ
pācanaḥ, prādhānyena pācanasaṃjñayā vihitatvāt| tathā vakṣyamāṇaḥ
kaliṅgakādirarghaślokasamāpanaḥ (ślo. 48) pañcaprakāraḥ śamanaḥ praśasyate,
prādhānyena śamanasaṃjñayā vihitatvāt| tathā chādhyeṣyate tantrakṛt (ślo. 51)
"pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ|" iti|
tadetadubhayaṃ-pācanaśabdaśrutyākṣipto mustāpaparṭakādiḥ śamanaśrutyākṣiptaḥ
kaliṅgakādiḥ, kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, praśasyate| kasya pācanaḥ ? ityāha-doṣaśeṣasya|
ata eva pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyairityalpapakveṣu pakvaprāyeṣvīṣadāmeṣu
doṣeṣviti bodhyam| anyathā pakvasya pācanamayuktamiva syāt,
piṣṭapeṣaṇanyāyenānarthakatvāt| tathā cāpakvaṃ yadvastujātaṃ tadagniḥ pachati,
pahantamagniḥ pācanaḥ pācayāta| evaṃ ca pākyābhāvāt kimagniḥ pacatu ? kiṃ vā
kaṣāyaḥ pācayatu ? ityanupapannamivaitatsyāt| yadā punarmustāparpaṭakādiḥ
kaliṅgādiranyo vā kaścit kaṣāyastiktādyanyatamo vātādidoṣajvaraśāntyarthaṃ
prayujyate tadā pācano bhavannapi śamanasaṃjñaḥ, na pācanasaṃjñaḥ| nanu,
prathama eva dine tiktarasakaṣāyamanujajñe tantrakṛt| tathā covācha (ślo. 15)-
"ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam| śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ
tṛḍjvarāpaham||" iti| tatkathametat ? atrocyate| jvariṇaḥ prasaktatṛṣo'vaśyaṃ
pānaṃ kiñcidvitaraṇīyam| na ca (pāne)
madyekṣurasadadhimastvāranālakṣīrādīnāmatra yogyatve'pi jvarasyaivaṃ vidhāni
niṣaddhāni tantrakṛdbhiḥ, śiśirajalamapyāmadoṣasrotaḥsaṃrodhāgnisādādīnāvahet
jvaraṃ gāḍhataraṃ kuryāt| tasmāt pānārthe tiktasādhitamuktamambvanumene|
dravyāṇi cātra svalpamātrayaiva yojyā nītyanantarameva pratyapādi| kiñca
jvaritastṛṣato jalaṃ bahauṣadhaṃ pātumapi na kṣameta| kiñca katipayānyeva
ghanādīni jalasaṃskāreṇa pātumanumatāni, na sakalānyapi tiktānyanumatāni|
kiṃtarhi ? viśiṣṭaprabhāvaṃ darśayanti ghanādīnyeva| viśiṣṭaprabhāvatvaṃ
cānyatrāpi dravyāṇāṃ dṛṣṭam| yathā-śamīphalaṃ madhuramapi keśaghnam,
tathā'mlamapyāmalakaṃ pittakaphaghnam, saindhavaṃ lavaṇamapi cakṣuṣyam,
ityādyanyadapyūhyam| tasmāt ghanādīnāṃ pānīyasaṃskāropayogo navajvare'pi
hitaḥ|
Ā. rā. auṣadhamāha-tataḥ pakveṣviti|
tataḥ-ṣaḍahātparam| kaṣāyaḥ-svarasādiḥ apakvadoṣaśaṅkāyāṃ pācanaḥ, tadabhāve
śamanaḥ| vṛddhijaśanam(?)| pakveṣu doṣeṣviti dinasaṅkhyānādarārtham|
taduktistu kramakathanārtham|
tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ kaphe|
--------------------------------------------|40|
Sa. kaṣāya iti vartate| jvarasya
prakṛtatvāt pitte-pittajvare, tiktakaṣāyakalpanāprakāraḥ prayojyaḥ| tiktaḥ
pitte viśeṣeṇetyato viśeṣanirdeśādanyadoṣotthe'pi jvare tiktarasādhiṣṭhito
dravyakaṣāyo yathāvasthaṃ prayojyaḥ, na kevalaṃ pittajvarākhye,
vyādhidoṣaghnatvāt| tathā tikto raso nisargata eva jvaraghnaḥ
śāstre'sminpaṭhitaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 10/14)- "tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ
kṛmitṛḍviṣam| kūṣṭhamūrcchājvarotkledadāhapittakaphān jayet||" iti|
munirapyavocat (cha. sū. a. 2643)- "tikto rasaḥ svayamarochiṣṇurarochakaghno
viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhapraśamanastṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ
sthirīkaraṇo jvaraghnaḥ" ityādi| tasmādraseṣu yathā tiktarasasya jvaraghnatvaṃ
tathā nānyeṣāṃ rasānāmityavehi| guḍūchyādeśca dravyasya tiktarasatvādeva
jvaraghnatvasya pratipāditatvāt punaryajjvaraghnatvamuktaṃ
tachchaktyutkarṣāyeti bodhyam| guḍūchyāśca muni(?)guṇānāha| yathā (saṅgrahe a.
12)- "tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvara
tṛḍdāhakāmalāvātaragktanut||" iti| evamanyeṣāmapi
dravyāṇāmādheyasāmarthyādyutkarṣasiddhamapi yat punaruchyate, tatteṣāṃ tasya
karmaṇaḥ śaktyutkarṣārthaṃ bodhyam| kaṭuka ityādi| kaṭukarasādhiṣṭhito
jvaraghnadravyaviśeṣajaḥ kvāthaḥ kaphe-kaphajvare prayojyaḥ, na tu yaḥ
kaśchitkaṭukadravyakaṣāyaḥ, sarvasya jvaraghnatvānupapatteḥ|
yasmāddravyaprabhāvādviśiṣṭameva kaṭurasādhiṣṭhitaṃ kimapi yad dravyaṃ
tajjavaraghnamiti mantavyam| etadeva tasmāchchāyaṃ granthakṛt "kaphe kaṭuko
yojyaḥ" iti jagāda|
Ā. rā. yasmin doṣe yaḥ
kaṣāyastamāha-tiktaḥ pitta iti| viśeṣeṇeti vacanāt kaphe'pi, na tu vāte,
viruddhatvāt|
--------------------------------------------| pittaśleṣmaharatve'pi kaṣāyaḥ sa
na śasyate||40|| navajvare,
malastambhātkaṣāyo viṣamajvaram| kurute'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi||41||
Sa.
kaṣāyaḥ-kaṣāyarasādhiṣṭhitadravyajaḥ kaṣāyaḥ, sa pittaśleṣmaharatve'pi
navajvare,-taruṇajvare, na śasyate| kutaḥ ? ityāha-maletyādi| kaṣāyo hyatra
yojito malastambhātkāraṇāt viṣamajvaraṃ-satatādikaṃ, kurute| kaṣāyastambhitā
hi malāḥ koṣṭhamapratipannatvāt samyakpākamayāntaḥ sandhistotolīnāḥ
kaṣāyapānavihitavegā aśaktatvādviṣamameva jvaraṃ kurvanti| yadi hi teṣāṃ
kaṣāyadānena śaktihānirna kṛtā syāt tadā santatameva jvaraṃ kuryuḥ| tasmāt
svalpatvāt satatādikaṃ viṣamajvaraṃ kartumeṣāṃ yuktam| nanu,
pittaśleṣmaharatvepītyanartham| yataḥ "kaṣāyaḥ pittakaphahā" (hṛ.sū.a.10120)
iti pūrvamuktam| astyevaitat| arthaviśeṣajñāpanārthaṃ tu punaruktam|
navajvare-ekadoṣaje sannipātaje vātakaphaje vātapittaje, kevalaṃ kaṣāyo na
śasto'pi tu pittaśleṣmajvare'pi na śastaḥ, tasmāt pittakaphaje'pi jvare nāyaṃ
yojya ityarthaḥ| tathā, kaṣāyo'yaṃ yojito na kevalaṃ viṣamajvaraṃ karoti,
yāvadarucyādīśca karoti| atrāpi malastambhāditi sambadhyate| tena
yadyapyādiśabdenāniyatarupāṇāmanekānāvyādhīnāṃ grahaṇaṃ prāptam, tathā'pi
malastambhādye vyādhaya utpadyante'rucyādirūpāsteṣāmeveha grahaṇārthamevaṃ
sambandhaḥ kṛtaḥ| tathā,
viṣamajvarārucihṛllāsahidhmādhmānādikānapītyekavibhaktyaiva nirdeśaḥ kartuṃ
vyavacchadya pṛthaṅknirdeśo yaḥ kṛtastenedaṃ dyotyate,-kaṣāyaḥ
prayojito'vaśyameva viṣamajvaraṃ kurute, arucyādīn punarnāvaśyaṃ kurute, iti|
tadevaṃ kaṣāyo rasaviśeṣo malastambhādeva navajvare niṣidhyate, na tu
kalpanāvaśāt| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 31160)- "yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyastu sa
varjyastaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate||" iti|
Ā. rā. kaṣāyaṃ jvare
niṣedhati-pittaśleṣmaharatve'pīti| kaṣāyaḥ-kaṣāyarasasya kaṣāyaḥ|
niṣedhātikrame doṣamāha-malastambhāditi| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"na cyavante na
pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ| tiryaggatā vimārgā vā varddhayantyapi ca
jvaram|| vahvāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi|" iti|
saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya
yojyamāmolbaṇe na tu||42||
Sa.
saptāhādanantaramaṣṭame'hnayauṣadhaṃ-jvaraghnaṃ yathāyogyaṃ śṛtādikalpanayā
kalpitaṃ, yojyamiti kicidevācāryā āhuḥ| anye tu
daśāhādūrdhvamauṣadhaṃ-mustāparpaṭakādikaṃ, yojyamāhuḥ| kecidācāryā
laghvannabhuktasya narasyauṣadhaṃ yojyamityāhuḥ| laghvannaśabdena peyādikaṃ
bhaṇyate, odanatastasya laghutvokteḥ| laghvannaṃ bhuktaṃ yenāsau
laghvannabhuktaḥ| āhitāgnyāditvānniṣṭhāntasya paranipātaḥ|
"paramatamapratiṣiddhamanumatameva" iti sarvametat pramāṇam, avasthāvaśena
prayogārhatvāt| āmolbaṇe tu na-āmādhikajvariṇi puruṣe punarauṣadhaṃ jvaraghnaṃ
mustāparpaṭakādikaṃ ṣaḍahādūrdhvaṃ saptāhāt daśāhādvā na yojyam| kimiti cet ?
āha-
Ā. rā. uktamauṣadhakālaṃ matāntareṇa
nirākurute-saptāhādauṣadhamiti| laghvanna-maṇḍādi, ṣaḍahādanantaraṃ
avadhitrayamapyaprayojakam| yāvadāmolbaṇastāvadauṣadhaṃ na yojyam|
tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ| doṣe'thavā'tinicite
tandrāstaimityakāriṇi||43|| apacyamānaṃ
bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram|
--------------------------------------------|44|
Sa. tīvrajvareṇa parītasya jvariṇaḥ
puṃso doṣavegodaye doṣasya-āmādyākhyasyolbaṇasya,
vego-mustāparpaṭakādinotkleśāt, doṣavegaḥ, tasyodayaḥ-prādurbhāvo,
doṣavegodayaḥ| athavā, ulbaṇāmasya vātāderdoṣasya vegodayaḥ, tasmin
doṣavegodaye sati| athavā tathaiva doṣe-āmākhye, atinicite-atiśayena sañcayaṃ
prāpte, vātādau va doṣa ulbaṇe| ata eva tandrāstaimitye'vaśyaṃ karoti tasmin
tandrāstaimityakāriṇi| yato-yasmāt, tadānīmāmacchannapāvakenāpachyamānaṃ
bhaiṣajyaṃ-auṣadhaṃ mustāparpaṭakādiśṛtādikalpanākalpitaṃ, tadauṣadhaṃ
prayuktaṃ bhūyaḥ-punarapi, jvaraṃ jvalayati-uttejayati na śamayati|
tasmādāmolbaṇe jvare na ṣaḍahādūrdhvaṃ nāpi saptāhānna ca daśāhādūrdhvaṃ
bhaiṣajyaṃ yojyam| kadā tarhi yojyam ? ityāha-
Ā. rā. svasiddhānte
yuktimāha-tīvrajvaraparītasyeti| dvividho hyāmolbaṇo jvaraḥ-apakvaḥ
pacyamānaśca| tatra prathame'rthe pacyamānasyoktiḥ, apakvasya dvitīye|
ubhayorapi prayuktamauṣadhamapacyamānaṃ punarjvaraṃ jvalayati|
--------------------------------------------| mṛdurjvaro laghurdehaścalitāśca
malā yadā||44|| acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ
yojayettadā| --------------------------------------------|45|
Sa. mṛdurjvaraḥ-upadravamṛdutayā|
laghuḥ-paṭuḥ dehaḥ| calitā malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ| mṛdurjvara
ityādilakṣaṇāvasthā yadā bhavati
tadā'syāmavasthāyāmacirajvaritasyāpi-anitikrāntaṣaḍahasyāpi, bhaiṣajyaṃ
yojyam| apiśabdāt kiṃ punaḥ ṣaḍahe'pyatīte
jvaritasyaivaṃlakṣaṇāyāmavasthāyamutpannāyāṃ tadauṣadhaṃ ca na yojyam ?
ityevaṃ vyādhyavasthā kālato garīyasītyuktaṃ bhavati| atha tadauṣadhamāha-gh
Ā. rā. auṣadhayogyāṃ
jvarāvasthāmāha-mṛdujvara iti|
--------------------------------------------| mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā
duḥsparśayā'pi vā||45|| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ
vā pāṭhośīraṃ savālakam| pibettadvcchabhūnimbaguḍūcīmustanāgaram||46||
Ā. rā. saṃ-mustayā saha parpaṭaṃ
yuktamathavā śuṇṭhyā dhanvayāsena yuktaṃ pākyaṃ-śṛtaṃ,
śītakaṣāyaṃ-śītakalpanākalpitaṃ, vā kṛtvā pibediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|
pāṭhā cośīraṃ ca pāṭhośīraṃ vālakena saha śṛtaṃ śītaṃ vā pibet|
svarasakalkaphāṇṭākhyakalpanābhyaḥ śṛtaśītākhyakalpanādvayakalpitasyāsya tathā
sāmarthyasya dṛṣṭatvādetatkalpanāyugalamupanyastavān| vā samucchaye
bhinnakrame| tadvadityādi| na kevalaṃ mustāparpaṭakaṃ pibet, tathā pāṭhośīraṃ
savālakaṃ pibet, yāvadbhūnimbaguḍūcīmustanāgaramapi pibediti| ā
raṃ-auṣadhamāha-mustayā parpaṭaṃ yuktimiti| tacca pañcadhā,- mustāparpaṭam,
śuṇṭhīparpaṭam, durālabhāparpaṭam, pāṭhāditrayam bhūnimbādicatuṣṭayaṃ ca|
tacca pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā kṛtvā pibet| pākyaḥ-kvāthaḥ|
yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ|
jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ||47||
Ā. rā. saṃ-ime-pūrvoktā
mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ, yathāyogaṃyogānatikrameṇa, yo yaḥ kaṣāyo yasmin
jvare dātuṃ yuktaḥ sa tatra yojya iti yathāyogaṃ yojyāḥ| kiṃkriyā ete syuḥ ?
ityāha-doṣapācanāḥ, doṣasya-āmākhyasya pakvaprāyasya, pācanāḥ| tantrāntare
coktam-"prayuktaṃ pācayedāmaṃ yatatpācana mucyate| pittādijinnirāmasya
yatsyāttacamanaṃ matam||" iti| atra mustāparpaṭasya pūrvamupanyāso
jvaranāśanebhyo'nyebhyo'sya mustāparpaṭasya prādhānyapradarśanārthaḥ| tathā
cācāryo'gnyāṇāṃ madhye "mustāparpaṭaka jvare" (hṛ. u. a. 40/48) iti
nirdekṣyate| tasmānmustāparpaṭasyaiva jvaranāśane jyāyastvamityavehi,
vyādhipratipakṣatvāt| uktānāmauṣadhānāṃ viṣayaṃ vibhāgaṃ phalaṃ
cāha-yathāyogamiti| yathāyogaṃ-yo yatra deśe kāle vā labhyaḥ, yatra jvare vā
dravyaśaktiparyālocanayā yogyaḥ, sa tatra yojyaḥ, sa tatra yojyaḥ| siddhayoge
tu (jvarādhikāre ślo. 82)- "nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛahtīdvayam|
dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham||" iti| saṅgrahe tu (ci.a.
1)-"pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ| jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca
samahauṣadhāḥ|| iti|
--------------------------------------------| kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ
kaṭukarohiṇī||48|| paṭolaṃ sārivā mustā
pāṭhā kaṭukarohiṇī| paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ||49||
kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam|
dhātrīmustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāṇ||50||
pañcate santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ|
--------------------------------------------|51|
Sa. kaliṅgakādayo'rdhaśokaiḥ samāpanaṃ
yeṣāṃ te'rdhaślokasamāpanāḥ pañcaite pañcānāṃ santatādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ
śamanā matāḥ munīnāmiti śeṣaḥ|
--------------------------------------------| durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje
jvare||51|| athavā
pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca-----------------|52|
Sa. durālabhādi pācanaṃ vātaje jvare,
athavā pippalyādikaṃ vātaje jvare, kanīyo-bṛhatyādikaṃ, pañcamūlaṃ ca vātaje
jvare, iti yojyam|
Ā. rā. sāmānyapācanānyuktvā
viśeṣapācanāni kathayati| tatra vātajvarasyāha-durālabhāmṛtāmustānāgaramiti|
durālabhādicatuṣkaḥ pippalīmūlādyaṣṭako vā|
--------------------------------------------| -------------------pitte
śakrayavāghanam||52|| kaṭukā ceti sakṣaudraṃ
mustāparpaṭakaṃ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṃ---------------------|53|
Sa. pitte-pittajejvare, śakrayavādayaḥ
samākṣikā matāḥ| pittaje'pi mustāparpaṭakaṃ dhanvayāsakirātatiktābhyāṃ sahita
hitam|
Ā. rā. pittajvarasyāha-pitte
śakrayavāghanamiti| indrayavāditriko mustādicatuṣko vā|
--------------------------------------------| ------------------vatsakādyo
gaṇaḥ kaphe||53|| athavā
vṛṣagāṅgeyīśṛṅgaberadurālabhāḥ|
--------------------------------------------|54|
Sa. "vatsakamūrvībhārṅgī" (hṛ. sū. a.
15/33) ityādiḥ kaphe mataḥ| athavā vṛṣādiḥ| gāṅgeyī-mustā|
Ā. rā. kaphajvarasyāha-vatsakādyo gaṇa
iti| "vatsakamūrvābhārṅgī" ityādigaṇaḥ, vṛṣādicatuṣko vā| gāṅgeyīmustā|
śṛṅgaberaṃ-śuṇṭhī|
--------------------------------------------| rugvibandhānilaśleṣmayukte
dīpanapācanam||54||
abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam|
--------------------------------------------|55|
Sa. rugvibandhādiyukte
jvare'bhayādighanāvasānaṃ dīpanapācanam|
Ā. rā. saśūlavibandhasya
kaphavātajvarasyāha-rugvibandhānilaśleṣmayukta iti| siddhayoge tu
(jvarādhikāre ślo. 88)- "bilvādipañcamūlāmbu pācanaṃ vātaje jvare|| kaliṅgaṃ
kaṭphalaṃ mustaṃ pāṭhā tiktakarohiṇī| pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike
jvare|| mātuliṅgaśiphāviśvakāyasthāgranthikodbhavam| kaphajvareśu sakṣāraṃ
pācanaṃ vā kaṇādikam|| samsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha saṃsṛṣṭamatha
pācanam|" iti| atha śamanāni| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)-"saguḍāḥ
sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ||
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ| śarkarāmadhusaṃyuktāḥ
samāṃsīmustadhānyakāḥ|| kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ|
śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ|| āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ
madhukaṃ guḍaḥ| śatāvarīchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ||
sakṛṣṇajīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ| vātajvaraṃ jayatyāśu kevalo
vā'mṛtārasaḥ|| bhārgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam| koṣṇaṃ guḍaghṛtopetaṃ
pibedvā vātajejvare||' iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo.89)-
"kirātābdāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ| sasthirākalaśīviśvaiḥ kvātho
vātajvarāpahaḥ||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.
227)-"pañcamūlībalārāsnākulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ| parvabhedaṃ śiraḥkampaṃ
nihanti pavanajvaram|| darbhaṃ balāṃ gokṣurakaṃ pācayetpādaśeṣitam|
śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham||" iti| iti vātajvaraḥ| atha
pittajvaraḥ| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)-"paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje
jvare| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśakaraḥ||
sitāmadhukakāśmaryaśītośīraparūṣakam| guḍūcīsāritraḥrodhrakamalotpalaśakarāḥ|
drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalapapaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātikta
bṛṣāsitāḥ|| śyāmā-priyaṅguḥ| śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhīrakam|
guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vā'pi parpaṭaḥ|| kaṣāyo vā
himastiktadrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnītiktā vā ślakṣṇapiṣṭā
saśarkarā||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.
241)-"paṭolayavadhānyākamadhukaṃ madhusaṃyutam| hanti pittajvara dāhaṃ tṛṣṇāṃ
cātipramāthinīm|| drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā jalam|
paṭolābhayaniṣkvātho madhunā madhurīkṛtaḥ| tīvrapittajvarāmardī
pānāttṛṭdāhanāśanaḥ|| ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaradhināśanaḥ kiṃ
punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ|| guḍūcīmustadhānyākamadhuka
kaṭurohiṇī| tṛṣṇāśūlārucicchardipittajvaraharo gaṇaḥ|
kirātāmṛtadhānyābdacandanośīraparpaṭaiḥ| sapadmakaiḥ kṛtaḥ kvātho hanti
pittabhavaṃ jvaram| dāhahṛllāsamarucimutkleśavamathuklamān|| sasito niśi
paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ| pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ
ghoram|| candanaṃ madhukaṃ drākṣā kaṭukā sadurālabhā| candanādigaṇaḥ prokto
hanyāddāhajvarārucīḥ|| mudgānāmañjalīcūrṇaṃ yaṣṭīmadhukamādhitam| pākyaṃ
śītakaṣāyaṃ vā pibetpittajvarāpaham|| hnīberaṃ mustakaṃ dhānyaṃ candanaṃ
yaṣṭikā'mṛtā| vṛṣośīrayutaḥ kvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ| raktapitta
jayatyugraṃ tṛṣṇādāhajvarāpahaḥ|| bhūnimbātiviṣārodhraṃ mustakendrayavāmṛtam|
vāsaka nāgaraṃ bilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ|
saśvāsakāsaviḍbhedaraktapittajvarāpahaḥ|| pathyātailaghrutakṣaudraileho
dāhajvarāpahaḥ| kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi||" iti| iti
pittajvaraḥ| atha kaphajvaraḥ| tatra saṅgrahe (ci. a.
1)-"kaphaje'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ|
samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ|| kṣapā-haridrā|
saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam| spūrjātaḥ-tindukaḥ| niśā
trikaṭukaṃ tiktā nāgapuṣpaṃ kaliṅgakāḥ||
sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustaguggulu| parūṣa triphalā tiktā bījaṃ
vṛkṣakajaṃ ghanaḥ|| nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ|" iti| vaṅgasene
tu (jvarādhikāre ślo. 264)- "triphalātrivṛtāmustaṃ kaṭukaṃ sakaliṅgakam|
paṭolāragvadha caiva rohiṇī citrakaṃ samam| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ
śleṣmajvarakāsagalāmaye|| nimbaviśvāmṛtābhīruśaṭhībhūnimbapauṣkaram| pippalī
bṛhatī ceti kvātho hanti kaphajvaram||
triphalāpaṭolavāsāchinnaruhātiktarohiṇīṣaḍgranthā| madhunā śleṣmasamutthe
daśamūlīvāsakrasya vā kvāthaḥ|| āmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ|
sarvajvarakaphātaṅke bhedī dīpanapācanaḥ|| sindhuvāradalakvāthaṃ kaṇāḍhyaṃ
kaphaje jvare| jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe ca pihite pibet|| kaṭphalaṃ
puṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha| kāsaśvāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ
kaphāntakṛt|| kaphajvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām| kāse śvāse ca
madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet|| kaṭphalaṃ puṣkaraṃ śṛṅgī mustakaṃ kaṭukaṃ
śaṭhī| samastānyekaśo vā'pi ślakṣṇacurṇāni kārayet|| sārdrakasvarasakṣādraṃ
lihyātkaphavināśanam| śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham||
kṣaudropakulyāsaṃyogaḥ kāsaśvāsajvarāpahaḥ| plīhānaṃ hanti hikkāṃ ca bālānāṃ
ca praśasyate|" iti| iti kaphajvaraḥ| atha saṃsargajāḥ| tatra saṅgrahe (ci.a.
1)- saṃsargasannipāteṣu miśrānetānvikalpayet|" iti|
--------------------------------------------|
drākṣāmadhūkamadhukatodhrākāśmaryasārivāḥ||55||
mustāmalakahrīberapadmakesarapadmakam|
mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam||56||
phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yukto
madhusitālājairjayatyanilapittajam||57||
jvaraṃ madātyayaṃ chardiṃ mūrcchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ
ca pipāsāṃ kāmalāmapi||58||
Sa. drākṣādirayaṃ gaṇaḥ
phāṇṭaḥ-"sadyo'bhiṣutapūtaḥ" (hṛ. ka. a. 6/11) ityevaṃlakṣaṇaḥ, tathā
himaḥ-śīto vā, "rātriṃdrave sthitaḥ" (hṛ. ka. a. 6/10) ityevaṃlakṣaṇaḥ| tathā
jātīkusumaiḥ sugandhīkṛto madhusitālājairyukto vātapittajaṃ jvaraṃ jayati,
madātyayādiṃśca|
Ā. rā. vātapittajvare
śamanamāha-drākṣāmadhūketi| mṛṇālaṃ-bisam| cūrṇapalopetamuṣṇodakacatuṣpalaṃ
śītaṃ vastrapūtaṃ-phāṇṭaḥ| himaḥ-śītakaṣāyaḥ| madhusitālājānāṃ mithaḥ samānāṃ
peyatvānupaghātena prakṣepaḥ|
pācayetkaṭukāṃ piṣṭvā karpare'bhinave śucau| niṣpīḍito ghṛtayutastadgaso
jvaradāhajit||59||
Sa. kaṭukāṃ pānīyena piṣṭvā
karpare-mṛdbhṛṣṭakhaṇḍe, abhinave tathā śucau pācayet| tasyā raso niṣpīḍitaḥ
sarpiryukto jvaradāhau jayati|
Ā. rā.
śamanāntaramāha-pācayetkaṭukāmiti| pāko'tra puṭakāvidhinā| saṅgrahe tu (ci.a.
1)-"gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje| drākṣāmalakabhūnimbāḥ
saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ|| trāyāntīsārivādrākṣākāśmaryacchinnajāguḍāḥ|
drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ||" iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre
ślo.116)-"triphalāśālmalīrāsnārājavṛkṣāṭārūṣakaiḥ| śṛtamambu harettūrṇaṃ
vātapittodbhavaṃ jvaram|| [viśvāmṛtābdabhūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ| kṛtaḥ
kaṣāyo hantyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram||] pañcamūlīhṛsvā|
nidigdhikāmṛtārāsnātrāyamāṇābalānvitaiḥ| masūravidalaiḥ kvātho vātapittajvaraṃ
jayet|| vidalāḥ-yantradalanajā avayavāḥ| guḍūcī parpaṭaṃ mustaṃ kirātaṃ
viśvabheṣajam| vātapittajvare deyaṃ pañcabhadramidaṃ śubham||" iti| vaṅgasene
tu (jvarādhikāre ślo. 292)- "balābhārgyamṛtairaṇḍacandanośīraparpaṭaiḥ|
upakulyābdahrīberaiḥ kaṣāyaṃ ca pibettataḥ| parvabhedaṃ śiraḥkampaṃ
vātapittajvaraṃ jayet|| nīlotpalamuśīraṃ ca balā padmakameva ca| kāśmarī
madhukaṃ drākṣā madhūkāni parūṣakam| peyaḥ śītakaṣāyo'yaṃ
vātapittajvarāpahaḥ|| āragvadhaphalaṃ mustaṃ yaṣṭīmadhukameva ca| uśīramabhayā
caiva haridrādārusāhvayā|| paṭolaṃ picumandaśca tathā kaṭukarohiṇī|eṣa siddhaḥ
kaṣāyaḥ syādvātapittabhave jvare iti| iti vātapittajvaraḥ |
kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayukto vā
kvāthaścchinnodbhavodbhavaḥ||60||
Ā. rā. saṃ-vātaśleṣmaṇi kaṣāyakalpanayā
kalpitā vacādayo matāḥ| athavā, guḍūcīsambhavaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayuto
mataḥ| atha vātakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-kaphavāta iti|
śamanāntaramāha-pippalīcūrṇayukto veti|
vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ|
vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit||61||
pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkaṭtṛṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ
madhuhiṅgumat||62||
kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ|
kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati||63||
Sa. vyāghryādikvāthaḥ kaṇācūrṇasaṃyukto
vātaśleṣmajvarādijit| pathyādi pācanaṃ siddhacūrṇaṃ madhuhiṅgubhyāṃ saṃyutaṃ
kaphavātajvarādīn parākaroti|
Ā. rā.
śamanāntaramāha-vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvātha iti|
śamanāntaramāha-pathyākustumbarīti| siddhayoge (jvarādhikāre ślo. 134)-
"pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dīpanīyaḥ smṛto vargaḥ
kaphānilagadāpahaḥ|| pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam|
vātaśleṣmavikāraghnaṃ plīhaghnaṃ jvaranāśanam||
mustaparpaṭaduḥsparśāguḍūcīviśvajaṃ jalam|
kaphavātārucicchardidāhaśophajvarāpaham|| daśamūlīrasaḥ peyaḥ kaṇāyuktaḥ
kaphānile| avipāke'tinidrāyāṃ pārśvarukśvāsakāsake||" iti| vaṅgasene tu
(jvarādhikāre ślo. 335)-"sabhūnimbāmṛtādāru kaṭphalaṃ kaṭukā vacā| kaṣāyaṃ
pāyayedāśu vātaśleṣmajvarāpaham| parvabhedaśira śūlakāsārocakapīḍitam||
tṛṣṇānvite vātakaphajvarārte saśvāsakāsāruciviḍvibandhe| hitaṃ jalaṃ
pācanadīpanaṃ ca paṭolaśuṇṭhīyavapippalīnām||" iti| iti vātakāphajvaraḥ|
āragvadhādiḥ sakṣaudgaḥ kaphapittajvaraṃ jayet| tathā
tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ||64||
paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ|
--------------------------------------------|65|
Sa. "āragvadhendrayavādibhiḥ" (hṛ. sū.
a. 15/17) mākṣikasahitaḥ kaphapittajvaraṃ jayati| tathā tiktādayaḥ
kaphapittajvaraṃ ghnanti|
Ā. rā. atha pittakaphajvaraḥ| tatra
śamanamāha-āragvadhādiriti| śamanāntaramāha-tatheti| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-
"vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛk
pittaṃ sakāmalam|| anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ|
jvaratṛṭbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ||" iti| anantā-durālabhā| siddhayoge
tu (jvarādhikāre ślo. 122)-"kaṇṭakāryamṛtābhārgīnāgarendrayavāsakam| bhūnimbaṃ
candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| kaṣāyaṃ pāyayedenaṃ
pittaśleṣmajvarāpaham| dāhatṛṣṇārucicchardikāsahṛtpārśvaśūlanut||
[guḍūcīnimbadhānyākaṃ padmakaṃ candanānvitam|] eṣa sarvajvarān hanti
guḍūcyādistu dīpanaḥ| hṛllāsārocakacchardipipāsādāhanāśanaḥ||
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā| pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ
kaphapittasamudbhavam|| paṭolaṃ picumandaṃ ca triphalā madhukaṃ valā|
sādhito'yaṃ kaṣāyaḥ syātpittaśleṣmabhave jvare|| dīpanaṃ kaphavicchedi
pittavātānulomanam| jvaraghnaṃ pācanaṃ bhedi śṛtaṃ dhānyapaṭolayoḥ||" iti| iti
pittakaphajvaraḥ|
--------------------------------------------| sannipātajvare
vyāghrīdevadāruniśāghanam||65||
paṭolapatranimbatvaktriphalākaṭukāyutam|
--------------------------------------------|66|
Sa. sannipātajvare vyāghryādikaṭukāntaṃ
pācanam|
Ā. rā. atha sannipātajvaraḥ| tatra
śamanamāha-sannipātajvara iti|
--------------------------------------------| nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī
kaṇṭakārikā||66|| sakāsaśvāsapārśvārtau
vātaśleṣmottare jvare| --------------------------------------------|67|
Sa. nāgarādipācanaṃ vātaśleṣmādhike
jvare kāsādīnnihanti|
Ā. rā. śamanāntaramāha-nāgaramiti|
saṅgrahe tu (ci.a.1)-"mustā parpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī|
trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ|| madhūlikā-jalajayaṣṭīmadhuḥ|
triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhuganābalāḥ||" iti| siddhayoge tu (jvarā. ślo.
166)-"pañcamūlī kirātādirgaṇo yojyastridoṣaje| pittotkaṭe ca madhunā kaṇayā vā
kaphotkaṭe|| vātapittajvarokto'yaṃ navāṅgaḥ| ubhayaṃ daśamūlaṃ tu
sannipātajvarāpaham| kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate|
pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ kaṇṭhahṛdgrahanāśanam|| ubhayaṃ-dvipañcamūlātmakam|
cirajvare vātakapholbaṇe vā tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ| kirāratiktādigaṇaḥ
prayojyaḥ śuddhārthine vā trivṛtāvimiśraḥ|| ādiśabdāt guḍūcīmustāśuṇṭhyaḥ|
daśamūlamiśrasyaiva trivṛtāmiśravam| daśamūlī śaṭhī śṛṅgī pauṣkaraṃ
sadurālabham| bhārgī kuṭajabījaṃ ca paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| aṣṭādaśāṅga ityeṣa
sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsahikkāvamīharaḥ||
bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābdatiktendrabījadhanikebhakaṇākaṣāyaḥ|
tandrāpralāpakasanārucidāhamohaśvāsādiyuktamakhilaṃ jvaramāśu hanti||
muktāparpaṭakośīradevadārumahauṣadham| triphalā dhanvayāsaśca nīlī kampillakaṃ
trivṛt|| kirātatiktakaṃ pāṭhā balā kaṭukarohiṇī| madhukaṃ pippalīmūlaṃ
mustādyo gaṇa ucyate|| aṣṭādaśāṅgamuditametadvā sannipātanut| pittottare
sannipāte hitaṃ coktaṃ manīṣibhiḥ| manyāstambha uroghāta uraḥpārśvaśirograhe||
bṛhattyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ
kaṭurohiṇī| bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu
hitaḥ sopadraveṣu ca|| śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī
nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī|| eṣa śaṭhyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ|
kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāse tandryāṃ ca śasyate||" iti| vaṅgasene tu (jvarā.
ślo. 443)- "daśamūlasya nikvāthaḥ kaṭphalādirajoyutaḥ| tulyārdrakarasaḥ pīto
mṛtyukalpaṃ jvaraṃ jayet|| daśamūlīkaṣāyaṃ tu sapauṣkarakaṇānvitam|
sannipātajvare deyaṃ śvāsakāsatṛṣānvite|| amṛtādaśamūlābhyāṃ sādhitaṃ
vidhivajjalam| sannipātajvaraṃ hanyāntrayodaśavidhaṃ nṛṇām||
viśvaśaṭhīdaśamūlīchinnāpāṭhebhapippalīndrayavāḥ| sakirātatiktavāsāḥ śamayanti
hṛtaujasaṃ sadyaḥ|| tryūṣaṇadaśamūlaśaṭhībhārgīchinnodbhavākvāthaḥ| pītaḥ
śamayati sahasā jvaramugraṃ sannipātākhyam||
dvipañcamūlīṣaḍgranthāviśvagṛdhranakhīdvayāt|
gṛdhranakhīdvayaṃ-kanthārikādvayam| kaphavātaharaḥ kvāthaḥ sannipātaharaḥ
paraḥ|| siṃhāsyaparpaṭāriṣṭaṃ yaṣṭīdhānyākanāgaram| dārugragandhendrayavāḥ
śvadaṃṣṭrā granthikaṃ tathā|| eṣāṃ kaṣāyamāhṛtya sannipātajvarī pibet|
śvāsātisārakāsaghnaṃ śūlāruciharaṃ param|| kaṭphalaṃ triphalā dāru candanaṃ
saparūṣakam| kaṭukāpadmakośīraṃ vipacetkārṣikaṃ jalam|| tatsannipātadāhaghnaṃ
pītamātreyapūjitam| dīrghākālaprayuktānāṃ jvariṇāmamṛtopamam||
vyoṣābdatriphalāriṣṭapaṭolītiktavatsakaiḥ|
sabhūnimbāmṛtāpāṭhaistridoṣajvarajijjalam|| tilvakaṃ trivṛtā dantī samulaṃ
caturaṅgulam| pakvaṃ kaṣāyaṃ visrāvya nīlinīcūrṇamiśritam| sasarpiṣkaṃ
pibettūrṇam sannipāte virecanam|| (ślo. 392)-vardhanairvā'pi hīnasya
hāpanairucchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā sannipātajvare kriyā|| hīnasya
vardhanāddhānirvṛddhayoriti niścayaḥ| hāpanādativruddhasya
hīnayorvṛddhisambhavaḥ|| tataḥ samatvaṃ doṣāṇāmuraḥ sthānaṃ kaphasya tu|
tatrasthānāṃ kriyā tadvaditi jvaravinirjayaḥ|| yathādoṣocchrayaṃ caiva jvarān
śeṣānupakramet| nirharetpittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivārataraṃ taddhi
jvarārteṣu viśeṣataḥ|| sannipāte kṣudhārtaṃ yo bhojayetpiśitaudanam| sa kathaṃ
bhiṣagākhyātiṃ labhenmūḍho narādhamaḥ|| sannipāte tu dāhārtaṃ yaḥ
siñcicchītavāriṇā| āturaḥ sa kathaṃ jīvedbhiṣagvā sa kathaṃ bhavet|| sannipāte
ca kampantaṃ vilapantaṃ ca yo ghṛtam| pāyayedbhojayedvā'pi tau ca syātāmu(tāṃ
śu)bhau katham|| sannipātena tṛṣyantaṃ pārśvaruktāluśoṣiṇam| yaḥ pāyayejjalaṃ
śītaṃ sa mṛtyurnaravigrahaḥ|| samudrataraṇaṃ hyetadvadanti bhiṣagīśvarāḥ|
mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsitā|| sannipātārṇave magnaṃ
yo'bhyuddharati mānavam|| kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ ca pūjāṃ na so'rhati||
śleṣmanigrahamevādau kuryāvdyādhau tridoṣaje| niraste śleṣmaṇi hyasya
srotaḥsūddhāṭiteṣu ca| lāghavaṃ jāyate sadyastṛṣṇā caivopaśāmyati|| laṅganaṃ
vālukāsvedo nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ tathā| avaleho'ñjanaṃ caiva prāk prayojyaṃ
tridoṣaje|| surasārjakaniryāsaḥ samadhuvyoṣasaindhavaḥ|
mahāśleṣmānilodrekasaṃjñānāśavimokṣaṇaḥ||" [iti| siddhayoge tu (jva. ślo. 153)
]-"madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ| ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ
kuryātsaṃjñāprabodhanam|| (ślo. 151)-mātuliṅgārdrakarasaṃ koṣṇaṃ
trilvaṇānvitam| anyadvā siddhivihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet|| tena
prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca prasicyate| śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaruk
copaśāmyati|| (ślo. 147)-ārdrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ kaṭukatrayam| ākaṇṭhaṃ
dhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥpunaḥ|| tenāsya hṛdaye śleṣmā
manyāpārśvaśirogalāt| līno'pyākṛṣyate śuṣko lāghavaṃ cāsya jāyate|| parvabhedo
jvaro mūrcchā nidrākāsagalāmayāḥ| mūkhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati||
sakṛddvitricatuḥ kuryāddṛṣṭvā doṣabalābalam| etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ
sannipātinām|| svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣābhiḥ saha saṃsṛjet|
viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet|| tenāsya śāmyate mūrcchā kāsaḥ
śvāsastathaiva ca|| kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī|
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet|| eṣā'valehikā hanti sannipātaṃ
sudāruṇam| hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca kaṇṭharodhaṃ niyacchati| etadyojyaṃ
kaphodreke cūrṇamārdrakajai rasaiḥ|| sarveṣu sannipāteṣu na
kṣaudramavacārayet| śītopacāri kṣaudraṃ syārcchitaṃ cātra virudhyate||
kriyābhistulyarūpābhiḥ kriyāsaṅkaryamiṣyate| bhinnarūpatayā tāstu na tu
kurvanti dūṣaṇam|| (ślo. 154)-śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ| añjanaṃ
syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ|| yadā tulyānilakaphau tāluklomagalāśritau|
kuryāttāvadhikaṃ śoṣaṃ jihvāyāḥ kharatāṃ tathā|| tathā tāṃ sphuṭitāṃ jihvāṃ
saṃśuṣkāṃ madhupiṣṭayā| drākṣayā saghṛtaṃ cāsya lepayetsannipātinaḥ||
svedodgame bhṛṣṭakulittha cūrṇanipātanaṃ śastamiti bruvanti|" iti| vaṅgasene
tu (jva.ślo. 503)-"durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ|
gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā'bhinyāsapīḍitam||
kāravīpuṣkarairaṇḍatrāyantīnāgarāmṛtāḥ|
daśamūlīśaṭhīśṛṅgīvāsābhārgīpunarnavāḥ|| tulyā mūtreṇa niṣkvāthya pītāḥ
srotoviśodhanāḥ| abhinyāsajvarāyāsamāśu ghnanti samuddhatam||
mātuluṅgāśmabhidbilvavyāghrīpāṭhorubūkajaḥ| kvātho
lavaṇamūtrādyo'bhinyāsānāhaśūlanut|| vyāghrīdurālabhābhārgīśaṭhīśṛṅgi
sapauṣkaram| pakvāmbu śleṣmahṛtpeyamabhinyāsapraśāntaye|| bhārgī puṣkaramūlaṃ
ca rāsnā bilvaṃ samustakam| nāgaraṃ daśamūlaṃ ca pippalyāsu ca sādhitam|
hiṅgvārdrakarasopetaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam|| sannipātajvaraṃ ghoramabhinyāsaṃ
ca dāruṇam| hṛtpārśvaśūlamānāhaṃ sadyaḥpītaṃ niyacchati||
bījapūrakabilbāśmabhedakaṃ bṛhatīdvayam| sakeśīkaṃ tathairaṇḍaṃ jale cāṣṭaguṇe
śṛtam|| pakvagomūtrasaṃyuktaṃ biḍasauvarcalānvitam| hṛdbastiśūle
sānāhe'pyabhinyāsajvare hitam|| dantīṃ dravantīṃ bṛhatīṃ sairaṇḍaṃ [
bījapūrakam| śyāmāṃ vyāghrīṃ ca niṣkvāthyābhinyāse bahuvarcasi|| siṃhī
vyāghryamṛtā drākṣā ajājī sakaṭutrikam| śṛṅgīviḍaṅga ca samaṃ paktvā visrāvya
sādhayet|| ghṛtāktaistaṇḍulairbhṛṣṭaiḥ peyāmuṣṇāṃ jvarī pibet| hikkī śvāsī ca
kāsī ca tathā'bhinyāsapīḍitaḥ| vibaddhavātaviṇmūtre pānamasya prayojayet||
bṛhatī pauṣkaraṃ bhārgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā| paktvā pānaṃ praśaṃsanti śleṣmā
tenāsya śāmyati|| trivṛddhiśālātriphalākaṭukāragvadhaiḥ kṛtaḥ| sakṣāro
bhedanaḥ kvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ|| tiktā'bhayā trivṛttīrṇā trāyantī
rājavṛkṣakaḥ| kṣārāḍhyaḥ saindhavopetaḥ kvātho bhedī jvarāpahaḥ|| śirīṣabījaṃ
maricaṃ bastamūtreṇa tatsamam| añjanaṃ tadabhinyāse saṃjñābodhanamiṣyate||
mātuluṅgarasaṃ tasya hiṅguśuṇṭhīyutaṃ mukhe| dadyātprabodhanaṃ tīkṣṇaṃ
kaṭutiktopasaṃhitam|| tvagelāpatrasuṣavībṛhatīkaṇṭakārikāḥ| marīcaṃ pippalī
bilvaṃ ciribilvaṃ sacitrakam|| karañjabījaṃ mañjiṣṭhā trāyantī viśvabheṣajam|
galaprabodhanaṃ śreṣṭhamabhinyāsajvarāpaham||
karañjavahnimañjiṣṭhātrāyantīviśvakūlakam| kūlakaṃ-paṭolam| bṛhatyau suṣavī
vyoṣaṃ kvāthaḥ syādgalaśodhanaḥ|| ityabhinyasa uddiṣṭaḥ sarūpaḥ sacikitsitaḥ|
cikitsite kṛte'pyevaṃ [yasya saṃjñā na jāyate| lalāṭe pādayorvā'pi ] tasya
dāhaḥ praśasyate|| (ślo. 490)-jyotiṣmatyāstathā tailaṃ mūlaṃ piṇḍālukasya ca|
tandrīvināśanaṃ śreṣṭhaṃ nasya karmaṇi yojitam|| saindhavaṃ śvetamaricaṃ
sarṣapaṃ kuṣṭhameva ca| bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrīnivāraṇam||
asurāhnapataṅgasya viṭ cūrṇaṃ madhusaṃyutam| añjanādbodhayenmugdhaṃ tandritaṃ
sannipātinam|| jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca rohiṇī maricaṃ vacā| saindhavaṃ
bastamūtreṇa tandrīnāśanamuttamam|| ayorajaḥ śvetarodhramañjanaṃ maricaṃ
tathā| gopittena samāyuktaṃ tandrīnāśanamuttamam||" iti| iti sannipātajvaraḥ|
--------------------------------------------|
madhūkapuṣpamṛdvīkātrāyamāṇāparūṣakam||67||
sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam| kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān
sarvānapohati||68|| jātyāmalakamustāni
tadvaddhanvayavāsakam| --------------------------------------------|69|
Sa. madhūkapuṣpādikaṃ kāle-śāstrokte,
śītakaṣāyaṃ piban jvarān sarvān-ekadoṣadvidoṣajān, apohati|
"upasargādasyatyūhyorveti vācyam" iti parasmaipadam| jātipallavā āmalakāni
mustaṃ dhanvayāsakaṃ tadvat-pūrvavacchitakaṣāyaṃ kalpayitvā piban sarvān
jvarān hanti| dhanvayavāsakaṃ ceti caśabdo'tra lupto draṣṭavyaḥ|
tadetaiścaturbhirdravyairetat pācanam| kecittu dhanvayavāsakaṃ
pṛthagevecchanti| tasmādetatkṛto'pi kaṣāyaḥ pūrvavadvodhyaḥ|
Ā. rā. atha jvarasāmānyam| tatra
śamanamāha-madhūkapuṣpeti| tacca tridhā-madhukapuṣpādidaśakaṃ jātyāditrikaṃ
dhanvayāsakaṃ ceti| trayo'pi śītakaṣāyāḥ |
--------------------------------------------| baddhaviṭ
kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍam||69||
Sa. tathā ca baddhaviṭ puruṣaḥ
kaṭukādikaṃ kaṣāyaṃ pibediti vartate, na tu himamiti| śītasya
malastambhahetutvādasya cauṣadhasya śodhanarūpatvāt| guḍā-sudhā, guḍa ityanye|
Ā. rā. baddhaviṭkasya
śodhanamāha-baddhaviḍiti| śītakaṣāye guḍaprakṣepaḥ| iti jvarauṣadhāni|
jīrṇauṣadho'nnaṃ peyādyamācaret-----------|
--------------------------------------------|70|
Sa. jīrṇaṃ-pariṇataṃ, auṣadhaṃ yasya sa
jīrṇauṣadhaḥ san, peyādyameva pūrvoktamannaṃ bhuñjīta| adyata ityannam, iti
kṛtvā peyāderapyannatvam| ādiśabdena yūṣādiparigrahaḥ|
Ā. rā. atha jvarauṣadhānantaraṃ
pathyāni| tatra peyādyaṃ pathyamāha-jīrṇauṣadho'nnamiti| tacca
laṅghanānantarauṣadhadānaviṣayam| peyādyanantarauṣadhadāne
rasaudanaparyantapathyasevāniṣpatteḥ punaḥ peyādikramasyānucitatvāt|
ādyaśabdādyūṣaudanādayaḥ| siddhayoge tu (jva.ślo. 84)-"anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ
kṣuttṛṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ| klamo
dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā| aratirbalahāniśca
sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ|| auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ ca śeṣe'nne|
na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca||" iti|na ca sarvaḥ
kaścitpeyādikramācaredityāha|
---------------------------------śleṣmavānna tu| peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ
pāṃsuṣu vṛṣṭivat||70||
Sa. śleṣmavānna tu-jīrṇauṣadho'pi
śleṣmavānnaraḥ peyādikaṃ nā śnīyāt| kim ? ityāha-peyetyādi| yataḥ peyā kaphaṃ
vardhayati--vilīnarupasya kaphasya styānabhāvatāmutpādayantī
saṃsthānaviśeṣamuparyuparibhāvatayopacayamutpādayati, na tu sā kaphaṃ
sākṣādvardhayati, iti vardhayaterarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāmiti,
eṣacārtho'nurūpatantrakāradṛṣṭāntadarśanādavagamyate| tathā cāhapaṅkaṃ pāṃsuṣu
vṛṣṭivaditi| yathā,-pāṃsuṣu vṛṣṭiḥ patitā na tu paṅkaṃ
vardhayati-śithilarūpatāṃ pāṃsūnāmapāsya nibiḍarūpatāmiva teṣāmutpādayati| na
pāṃsūn vṛṣṭirvardhayati-ādhikyaṃ nayati, na vardhayate'trā(tyetya)rthaḥ|
tantrakārasyārtha evaṃ vivakṣito bhaviṣyat tadānīmatraivaṃ spaṣṭameva
dṛṣṭantamadarśayiṣyat| yathā-"peyā kaphaṃ vardhayati yathā vṛṣṭirnadījalam|"
iti| tacca tantrakāro'munaivānusāreṇāha-
Ā. rā. śleṣmajvare peyāṃ
niṣedhayati-śleṣmavānna tviti| peyāniṣedhe yuktimāha-peyā kaphaṃ vardhayati
paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat| śleṣmābhiṣavadehānāmiti| yathā pāṃsuṣu patitā vṛṣṭiḥ
paṅkaṃ varddhāyati tathā śleṣmābhiṣave-kaphaklinne dehe, patitā peyā kaphaṃ
varddhayati|
śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān
laghūn||71|| rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān
rucikarān paṭūn| --------------------------------------------|72|
Sa. ābhiṣyaṇṇa iti, abhipūrvātsyandeḥ
sravaṇārtho vyutpāditaḥ| śleṣmaṇā-srutirūpeṇaiva, abhiṣyaṇṇaḥ-klinna iva, deho
yeṣāṃ te śleṣmābhiṣyaṇṇadehāḥ, teṣām, ato jvariṇāṃ prāgapi
prathamapathyāvasare'pi, yūṣān yojayet| kimuta śleṣmavataḥ puṃso
jīrṇauṣadhasya yūṣānna yojayet ? ityapiśabdasyarthaḥ| kimbhūtān ?
kulatthādikṛtān| tathā, laghūn| nanu, kulatthādīnāṃ laghutvāttatkṛtā yūṣā
laghava eva bhaviṣyanti| tatkiṃ laghūnityanena ? atrocyate| śambīdhānyānāṃ
madhye guravo'pi rājamāṣamāṣādayaḥ santi, tannivṛttyarthametat| api ca,
laghūnityanena yūṣaprakṛtidravyairalpaparimāṇaiḥ kṛtāniti dyotayati|
yato'lpaparimāṇaiḥ kulatthādibhiḥ kṛtā laghutarāḥ syuḥ, tasmāllaghūniti
yuktam| tathā, rūkṣān-ghṛtabharjanakādirahitān| tathā, tiktarasayuktān| tathā,
hṛdyān-iṣṭarasagandhavarṇasparśayuktatvāccetasa āhlādakarān| tathā,
rucikarān-jvariṇo'nyasya vā rociṣṇūn| tathā, paṭūn-salavaṇān|
Ā. rā. peyāsthāne yūṣamāha-ataḥ
prāgapīti| prāgapi-"yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret|" (ślo. 24)
ityatrāpi| laghūn-samyakpākena| rūkṣān-akṛtatvena dhānyasyānavatvena [ ca ]|
paṭūn-saindhavayogena|
--------------------------------------------| raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ
ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ||72|| śleṣmottare
vītatuṣāstathā vāṭīkṛtā yavāḥ|
--------------------------------------------|73|
Sa. raktādyāḥ-"rakto mahān sakalamaḥ"
(hṛ.sū.a.6/9) ityādayaḥ| tathā, ṣaṣṭikā vrīhyādayo'pi, jīrṇāḥ-purāṇāḥ,
hitāḥ-pathyāḥ| śleṣmottare-prabhūtaśleṣamaṇi jvare, vītatuṣāḥ-apanītatvaco,
yavāśca pathyāḥ| kīdṛśāḥ ? vāṭīkṛtāḥ-bhṛṣṭavidalīkṛtā ityarthaḥ|
Ā. rā. pathyayogyaṃ dhānyamāha-raktādyā
iti| vāṭīkṛtāḥ-bādhatvaṃ nītāḥ| bādhatvaṃ-bhṛṣṭasya śakalīkaraṇam|
--------------------------------------------| odanastaiḥ sruto dvistriḥ
prayoktavyo yathāyatham||73||
doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ|
--------------------------------------------|74|
Sa. odanastaiḥ-raktāśālyādibhiḥ
pūrvoktaiśca, kṛto jvariṇo yathāyathaṃ yo yasya dāne yogyaḥ sa tasya
prayoktavyaḥ| kimbhūtaḥ ? dvistriḥ sruto-dvau vārau trīn vārān vā jalaṃ dattvā
dhātaḥ| kathaṃ prayojyaḥ ? doṣadūṣyādibalena| jvaraghnaiḥ-jvarāpahairdravyaiḥ,
kvāthaṃ kṛtvā, tena kvāthena sādhitaḥ| doṣasya-vātāderbalaṃ tathā dūṣyasya
rasāderbalamapekṣya, ādigrahaṇāddeśakālavayaḥ sattvasātmyaśarīrāhārabalaṃ
gṛhyate| ekāhādikānāṃ jvariṇāmakṛtapeyānāmeva kulatthamudgacaṇakādiyūṣā uktāḥ|
samprati sāmānyena jvariṇāṃ kṛtapeyānāṃ yūṣādīnāha-
Ā. rā. odanavidhimāha-odanastairiti|
taiḥ-raktaśālyādibhiḥ, dvistrirvā sruto-yūḷitaḥ(?), udakāntaraprakṣepeṇa|
--------------------------------------------| mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ
kulatthaiśca jvarāpahāḥ||74||
Sa. mudgādyaiḥ-śimbīdhānyaiḥ, laghubhiḥ
kṛtā yūṣāstathā kulatthaiḥ kṛtā yūṣā jvaraghnāḥ| mudgādyairityādiḥ prakāre|
tena sujarā mudgacaṇakakulatthamakuṣṭamasūrādayo gṛhyante| mudgaśabdasyādau
nirdeśa idaṃ bodhayati,-yūṣasādhye vyādhau bāhulyena mudgayūṣaḥ kāryaḥ,
mudgānāṃ pathyatamatvāt| tathā covāca muniḥ (cha.sū.a.25/38)- "mudgaḥ
śimbīdhānyānāṃ pathyatve śreṣṭhatamaḥ|" iti| nanu, mudgādyairityādiśabdenaiva
kulatthā gṛhitā eva, kiṃ pṛthaṅnirdeśena ? brūmahe| kulatthayūṣasya
jvaraviṣaye viralaḥ prayogaḥ kārya iti sūchayituṃ pṛthakkṛto nirdeśa iti|
tathā cha kulatthā evaṃguṇāḥ (hṛ.sū.a.6/19)- "uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ
śukrāśmaśvāsapīnasān| kāsārśaḥ kaphavātāṃśca ghnānti pittāsradāḥ param|| iti|
evamuṣṇatvādamlavipākitvādatipittāsrakāritvāt kulatthānāṃ yūṣo
bahudravyaparimāṇo bahumātropayukto jvarasya na śāntaye sampadyate, pratyuta
vṛddhaye syāditi sambhāvyate, pittaviruddhatvāt|
tasmādalpaparimāṇadravyasādhito'lpamātrayā kulatthayūṣaḥ
śleṣmādyupaśamakṛdyāvanmātraḥ syāttāvāneva prayojyata iti sthitam|
Ā. rā. yūṣadravyāṇyāha-mudgādyairiti|
kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ|
vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ||75||
atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ|
vyāghrīparūṣatarkārīdgākṣāmalakadāḍimaiḥ||76||
saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā
vā kṛtākṛtāḥ||77||
Sa. kāravellakādibhī rasā jvare hitāḥ|
munistu kāravellakādīnāṃ śākatvamevecchati (ca.ci.a.31187)|
kharaṇāde'pyuktam-"paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ karkoṭakakaṭhillakam| śākaṃ
parpaṭakaṃ ca syāt" iti| tathā
jāṅgalaiḥ-jāṅgaladeśaprāṇijaistadabhāvāttattulyairanyadeśaprāṇijairapi,
maṃsairhitā rasā vyāghryādibhiḥ saṃskṛtāstathā pippalyādibhiḥ saṃyutā iti
vakṣyamāṇena sambandhaḥ| saṃskāramātrayogabhājaḥ pippalyādayo'tra yojya
ityarthaḥ| prāyeṇa kecideva sitāmadhubhyāṃ yuktā avasthāvaśāt, na tu sarva
eva| kimbhūtā rasā yūṣāścaivaṃvidhāḥ kāryāḥ ? kṛtākṛtāḥ|
pānakadāḍimājājīśuṇṭhyādyairapi saṃskṛtā yūṣā rasāśca-kṛtāḥ|
viparītāstvataḥ-akṛtāḥ|
Ā. rā. khaladravyāṇyāha-kāravellaketi|
nimbasya kusumam| paṭolasya phalaṃ pallavaśca| rasā iti vakṣyamāṇamatrayojyam|
khalatvaṃ tu dhānyamāṃsetarakṛtatvāt|| rasadravyāṇyāha-atyantalaghubhiriti|
yūṣādīnāmupakaraṇadravyāṇyāha-vyāghrīparūṣeti| tāni ca vyāghryādīni trayodaśa|
prayeṇaitānyanyānyapyavasthāvaśāt prayojyāni| te tu yūṣādayaḥ saṃskṛtāḥ
saṃyutā vā kāryāḥ| prakṣepyāpanayanena saṃskṛtatvam, anapanayanena
saṃyutatvam| prakṣepaśca yathāyogaṃ kvathanakāle kvathanānantaraṃ vā| snehena
viśiṣṭāḥ-kṛtāḥ, aviśiṣṭāḥ-akṛtāḥ, kaṭupaṭvamlānāmuktatvāt|
anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca|
acchānyanalasampannāni-----------------------|78|
Sa. anamlena takreṇa siddhāni| tathā,
rucyāni-abhyavahartumabhilaṣitāni| tathā, acchāni-tanūni na ghanāni| tathā,
analasampannāni-vahnipakvāni| keciddhi takramapakvamevācchīkṛtya saṃskṛtya ca
śuṇṭhījīrakādinā'bhyavaharanti tanniṣedhāyaitaduktam| evaṃvidhāni
vyañjanāni-temanāni rasakaṣāyāṇī, odanena sahābhyavahartavyāni|
Ā. rā.
vyañjanavidhimāha-anamlatakrasiddhānīti| vyañjanāni-śākāni| acchāni-ghanāni|
analasampannāni-supakvāni|
--------------------------------------------| ---------------------anupāne'pi
yojayet||78|| tāni kvathitaśītaṃ ca vāti
madyaṃ ca sātmyataḥ| --------------------------------------------|79|
Sa. anupāne'pi-āturasya paścātpāne'pi,
tāni yojayet| tathā kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca, sātmyataḥ-sātmyavaśāt,
anupāne'pi yojayet|
Ā. rā. anupānānyāha-anupāne'pīti|
tāni-vyañjanāni pānayogyāni kṛtāni|
--------------------------------------------| sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte
bhojayellaghu||79|| śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā
balavānanalastadā| --------------------------------------------|80|
Sa. sajvaraṃ naraṃ dinānte
bhojayet,-athavā jvaramuktaṃ-acirakālajvaratyaktam| kimbhutaṃ bhojanaṃ
bhojayet ? laghu,-mātrayā svabhāvāt (ca) ubhayathā yallaghu| kimityetasmin
kāle laghu bhojayet ? ityāha-śleṣmetyādi| tadā-tasmindināntākhye kāle,
śleṣmakṣayo yastena vivṛddha ūṣmā-svasvabhavo, yasyānalasya jāṭharāgrerasau
śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā'nalaḥ| ata eva balavān tadā paktuṃ śaktaḥ|
Ā. rā. pathyagrahaṇakālamāha-sajvaraṃ
jvaramuktaṃ veti| jvaramuktaṃ tu-ābalalābhāt| dinānte-pañcadaśe muhūrte|
laghu-alpamātram| tadā-dinānte|
--------------------------------------------| yathocite'thavā kāle
deśasātmyānurodhataḥ||80||
Sa. athavā yathocite kāle sajvaraṃ
jvaramuktaṃ vā''turaṃ bhojayet| yasya yasya ya ucitaḥ-sātmyaḥ,
āhārakālastasmin bhojayet| yathocite hi kāle prāyaḥ kṣudupagamo jāyate| kathaṃ
bhojayet ? ityāha-deśetyādi| deśasātmyavaśāt taṃ bhojayet, naivameva| nanu,
evaṃ yasya pūrvāhṇe kāle bhojanamucitaṃ tadā tasya bhojane dīyamāne ko guṇaḥ
syāt ? ityāha-
Ā. rā.
dināntasyāpavādamāha-yathocite'thaveti| deśo-bhūmirdehaśca|
prāgalpavahnirbhuñjāno na hyajīrṇena pīḍyate|
--------------------------------------------|81|
Sa. yasmādalpavahniḥ-mandāgniḥ,
pūrvāhṇe bhuñjāno'jīrṇena na piḍyate-na bādhyate| adhunā sarpiḥpānakālaṃ
nirūpayati-
Ā. rā.
apavādāpavādamāha-prāgalpavahniriti| yo'lpavahniḥ prāk-dinānte, bhuñjāno
hi-sphuṭaṃ, ajīrṇena na bādhyate, anyathā bādhyate, tasmāddinānta eva
bhuñjīta| amandavahniṃ prati pūrvo'pavādaḥ|
--------------------------------------------| kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti
laṅghite||81|| sarpirdadyātkaphe mande
vātapittottare jvare| pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā||82||
daśāhe syādatīte'pi jvaropadravavṛddhikṛt| laṅghanādikramaṃ tatra
kuryādākaphasaṅkṣyāt||83||
Sa. kaṣāyasya-mustāparpaṭakādeḥ, pānaṃ
kaṣāyapānam, tena| tathā, pathyānnaiḥ-peyāyūṣādibhiḥ, daśāha iti-anena
prakāreṇa, laṅghite-atikrānte| tatheti prāyeṇa kṣīṇaḥ kaphaḥ sambhāvyate'to
daśāhe laṅghita ityuktam| āmajvarasaṃjñānivṛttistu ṣaḍahādūrdhvaṃ
saptame'hnyaṣṭame vā'hani jvarasya jāyate| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3/272)-
"saptāhena hi pach\yante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ
prāyo'ṣṭame'hani||" iti| tasmāt kaṣāyapānapathyānnairityādito daśāhe laṅghite
kaphe mande-kṣīṇaprāye, sarpidadyāt| kimbhūte jvare ? vātapittottare,-
vātapittādhike| asyāmavasthāyāṃ pakveṣu-nirāmeṣu vātādidoṣeṣu, sarpirdadyāt|
pakveṣu sarpirdattamamṛtaṃ-mahāguṇamityarthaḥ| anyathā punaḥ apakveṣu doṣeṣu
kaphottare, tatsarpirdattaṃ viṣopamaṃ-viṣatulyaṃ, daśāhe'tikrānte'pi syāt|
ato'syāmavasthāyāṃ sarpirdattaṃ jvarasya tadupadravāṇāṃ ca vṛddhiṃ karoti,
tasmādasyāmavasthāyāṃ sarpiḥpānamayuktam| tatra-kaphottare jvare sati,
laṅghanādikramaṃ kuryāt| kiyantaṃ kālam ? ākaphasaṅkṣyāt,-
yāvatkaphasya-jvarakāriṇo'dhikasya, saṅkṣyaḥ-samyak kṣayaḥ, na dhātukṣayo'pi
yāvat| yataḥ kaphajvare'pi viḍaṅgādisarpirvakṣyati (ślo. 93)| atha
jīrṇajvaracikitsāmāha-
Ā. rā. asarpiṣkasya
bhojanasyāvadhimāha-kaṣāyapānapathyānnairiti| pakveṣu doṣeṣu
daśāhe'natīte'pyamṛtopamaṃ sarpiḥ| apakveṣvatīte'pi viṣopamam,
jvaropadravavardhanāt| tatra-tathāvidhe cirapākajvare, laṅghanādikramameva
kuryāt, na sasarpiṣkabhojanādiṣṭaṃ [bṛṃ]haṇakramam| siddhayoge tu pathye
viśeṣa uktaḥ (jvarādhikāre ślo. 42)- "śramopavāsānilaje hito nityaṃ
rasaudanaḥ|| mudgayūṣaudanaścāpi deyaḥ kaphasamutthite| sa eva sitayā yuktaḥ
śītaḥ pittajvare hitaḥ|| mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake hitaḥ|
mudgāmalakayūṣastu gāḍhaviṭke vidhīyate|| śuṣkamūlakayūṣastu kaphavātātmake
hitaḥ| nimbakūlakayūṣastu hitaḥ pittakaphātmake|| kūlakaḥ-paṭolam| laghunā
pañcamūlena pippalyā saha dhānyayā| mahatyā pañcamūlyā tu
vyāghrīduḥsparśagokṣuraiḥ|| siddhāni bhiṣagannāni prayuñjīta yathākramam|
vātapitte śleṣmapitte kaphavāte tridoṣaje|| (ślo. 164)-yavakolakulatthānāṃ
mudgamūlakaśuṇṭhayoḥ| ekaikaṃ muṣṭimāhṛtya pacedaṣṭaguṇe jale|| pañcamuṣṭika
ityeṣa vātapittakaphāpahaḥ| śasyate gulmaśūle ca śvāse kāse kṣaye jvare||
mūlakaśuṇṭhaḥ-śuṣkamūlakam| pañcamuṣṭikayūṣeṇa trikaṇṭakakṛtena vā|
ādoṣaśamanātpathyaṃ trikaṇṭenaiva sādhayet|| mahādāho vidhātavyo
yūṣaścaṇakasambhavaḥ| mustāparpaṭakairāto niryūhena prasādhitaḥ||
kaphapittajvaraharo yūṣo dhānyapaṭolayoḥ| (vaṅgasene jvarā. ślo.
416)-yavakoḷakulatthaistu mudgamūlakaśuṇṭhakaiḥ|| dhānyākaviśvaiḥ
saṃyuktairyūṣo vātakaphāpahaḥ| saptamuṣṭika ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ||
kaphavātāmadoṣaghnaḥ kaṇṭhahṛdvaktrośodhanaḥ||" iti| iti navajvaraḥ|
dehadhātvabalatvācca jvaro jīrṇo'nuvartate|
--------------------------------------------|84|
Sa. jīrṇaḥ-purāṇo jvaraḥ,
anuvartate-anubadhnāti| kutaḥ ? dehadhātvabalatvāt| dehadhātavaḥ-tadārambhakā
rasarudhirādayaḥ, dehagrahaṇādvātapittaśleṣmāṇo'pi dhāraṇāddhātava ucyante|
dehadhātūnāmabalatvaṃ-svalpatvam| tasmācca jīrṇo jvaro'nubadhnāti, na
svabhāvamātrādeva, iti caśabdasyārthaḥ| jīrṇajvarasya śāntyarthaṃ
dehabalādhānārthaṃ ca sarpiḥpānaṃ hitamiti pratipādayannāha-
Ā. rā. atha jīrnajvaraḥ| tatra
jīrṇajvarānuvṛttau hetumāha-dehadhātvabalatvācceti|
dehasyābalavattvaṃ-srotasāmadṛḍhatvam|
dhātūnāmabalatvaṃ-svasrotobhisañcaraṇāśaktiḥ|
--------------------------------------------| rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā
rūkṣitasya ca||84||
vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ| yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī
sadāgatiḥ||85|| tasya saṃśamanaṃ
sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ| --------------------------------------------|86|
Sa. rūkṣaṃ yattejastajjvarakṛt|
rūkṣamiti vacanāddehoṣmā jāṭharo'nalo gṛhyate, tasyaiva jvarakṛttvāt|
tathoktam (hṛ.ni.a.2/3)- "malāstatra svaiḥsvairduṣṭāḥ" ityādi yāvat| "jvaraṃ
nirvartayanti te|" ityādi jāṭharānalasyaiva jvarakṛtatvam| tena jvarakṛtā
rūkṣeṇa tejasā rūkṣitasya ca puṃsaḥ sarpiḥ saṃśamanam| caśabdāccānyasyāpi| ata
evāha-vamanetyādi| vamanādibhī raukṣyakṛdbhiḥ kṛtaistadānīṃ yaḥ syāt-bhavet,
atibalaḥ-pravṛddhatvādatisamartho dhātuḥ| ko dhātuḥ ? sahacārī,-yaḥ saha
carati tacchīlo vātākhyo dhāturagninā saha carati| nanu, evaṃ
parasparasahacarabhāvatve'gnirapi vāyunā saha carati, tato'gnisvabhāvatvāt
pittākhyo'pi dhāturiha sahacārī prāptaḥ, tannivṛttyarthaṃ sadāgatirityāha|
sadāgatitvaṃ vāyorevānvarthatvenopapadyata iti pittasyāgrahaṇam| kiṃ kasya
yathā saṃśamanam ? ambu veśmano-gṛhasya, dīptasya-jvalitasya, jalaṃ yathā|
Ā. rā. sarpiḥprayoge
yuktimāha-rūkṣamityādi| hi-yasmāt, jīrṇāvasthāyāṃ nirāmaṃ tejo jvaraṃ karoti|
tena ca tejasā rūkṣitasya jvariṇaḥ, tathā vamanādibhirnavajvaropakramai
rūkṣitasya, sahacārī-sakhā, punastadeva vardhayati| tato dhātūn nayati|
tasya-tathānuvṛttasya jīrṇajvarasyānuvṛttau pradhānabhūtasya vāyoḥ, sarpiḥ
saṃśamanam|
--------------------------------------------| vātapittajitāṃgryaṃ saṃskāraṃ
cānurudhyate||86|| sutarāṃ taddhyato
dadyādyathāsvauṣadhasādhitam| --------------------------------------------|87|
Sa. yasmāddhṛtaṃ sarveṣāṃ
vātapittajitāmagryaṃ yathā na tathā'nyānyauṣadhāni vātapittajintīti| ata eva
prāgabhyadhāt (ślo. 82)- "sarpirdadyātkaphe mande vātapittottare jvare|"
ityādi| yasmāccha ghṛtaṃ saṃskāramanurudhyate-anuvartate|
guṇāntarādhānaṃ-saṃskāraḥ| taṃ ca yasmāddhṛtaṃ
suṣṭvatiśayavailakṣaṇyādanurudhyate-ātmasātkaroti| tailādirapi snehaḥ
saṃskāramanuvartate| na tu yathā ghṛtaṃ svaśaityamajahadeva
saṃskāramanuvartata iti| etaccha snehavidhau pratipāditameva| amumeva cha
nyāyamaṅgīkṛtya munirapyavocat (ca.ni.a.1/40)-"nānyaḥ snehastathā kaścit
saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam||" iti|
hi-yasmāt, sutarāṃ saṃskāramanurudhyate ghṛtam, tasmāddhṛtaṃ jīrṇe
vātapittottare nirvikalpaṃ dadyāt| kīdṛśam ?
yathāsvauṣadhasādhitam,-yathāyathaṃ vyādhipratipakṣairauṣadhaiḥ pakvam|
Ā. rā. sarpirdānaṃ
vidhatte-vātapittajitāmagnyamiti| yata evaṃ atastatsarpirdadyāt| sarpirpo'pi
tailaṃ vātaharamiti cettatrāha-vātapittajitāmagnyaṃ
pittasaṃsṛṣṭaśśa(vā)tāyu(?)| jīrṇajvare tailamapyauṣadhasādhitaṃ tatheti
cettatrāha-saṃskāraṃ cānurudhyate sutarām| ata eva
yathāsvauṣadhasādhitamityuktam|
--------------------------------------------| viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ
jayetpittaṃ ca śaityataḥ||87|| snehādvātaṃ
ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham|
--------------------------------------------|88|
Sa. ghṛtaṃ viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet|
jvaranirvartaka ūṣmājāṭharo'nalo, rūkṣatīkṣṇādiguṇaḥ sa paktisthānānnirasto
jvaranirvartako ghṛtasya snigdhaśītatvādiguṇayogādviparītaḥ, evaṃ viparītaṃ
jvaroṣmāṇaṃ ghṛtaṃ jayet| pittaṃ ca śaityataḥ-śaityāddhṛtaṃ jayet, na snehāt,
"pittaṃ sasneha" (hṛ.sū.a.1/11) iti vacanāt| snehāt-snigdhatvāt, ṛtaṃ vātaṃ
jayet na tu śaityāt, "śīto'nilaḥ" (hṛ.sū.a.1/11) iti vachanāt| kaphaṃ
snigdhaśītatvādinā tulyaṃ yogasaṃskārābhyāṃ jayet| yogo-yuktiḥ
kaphajvaraharairdravyaiḥ saha yojanā, saṃskāro-guṇādhānam, yogaśca
saṃskāraścha yogasaṃskārau, tābhyāṃ ghṛtaṃ kaphaṃ jayet| nanu, viparītaṃ
jvaroṣmāṇaṃ ghṛtaṃ jayediti na ghaṭate, ghṛtasyāgnivṛddhihetutvāt| tathā ca
vakṣyati (hṛ.chi.a.10/68)-"snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam| nālaṃ
snehasamiddhisya śamāyānnaṃ sugurvapi||" iti| atrācakṣmahe| ghṛtaṃ
snehanatvadīpanatvābhyāṃ vātaśamanaṃ kurvañjvaroṣmākṣepatvaṃ vātasya vinirvāya
jvaroṣmaṇo'pi raukṣyataikṣṇyādiyutasya ghṛtaṃ viparītaguṇatvācchamaṃ karoti,
na vṛddhim| nanu, yathā snehādvātaṃ śamayati tathā tata eva snehātkimiti
ghṛtaṃ samānaguṇatvāt pittaṃ śamayati ? bṝmaḥ| jīrṇajvare
laṅghanādibhiratirūkṣeṇa jvaroṣmaṇā pittaṃ rūkṣmeva sampannaṃ
snehabhāgaparikṣayānna sasneham, ataḥ kathaṃ kṛtvā jvarayatu ?| tacca ghṛtaṃ
pittameva śamayati, na vātaṃ kopayati, dravyaprabhāvatvātsasnehanatvācca|
Ā. rā. sarpiṣo vyādhiviparītatvaṃ
hetuviparītatvaṃ cāha-viparītaṃ jvaroṣmāṇamiti| viparītaṃ-uṣṇam| jvaraṃ
vātamapi viparītam| kaphastu śītatvāt snigdhatvācca tulyaḥ,
tamapyuṣṇarūkṣayogasaṃskārājjayet|
--------------------------------------------| pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve
yojyā yathāmalam||88||
Sa. pūrve kaṣāyāḥ-prāguktāni pācanāni,
saha ghṛtena prayuñjyāt| katham ? yathāmalaṃ-doṣānatikrameṇa|
Ā. rā. uktaiḥ kvāthaiḥ
sarpiḥpānamāha-pūrve kaṣāyā iti| yathāmalaṃ-yathādoṣam, vātajvare
vātajvaraghnā ityādi| ye tu prāgeva sasarpiṣkā uktāḥ, te na jvare dānārtham,
tatra ca na sarpiḥ pradhānaṃ cūrṇādyā vā, etatprayogāt| iha tu pradhānam, ata
eva samena kvāthena peyam, bhāgānuktau samatvāt|
triphalāpicumandatvaṅmādhukaṃ bṛhatīdvayam| samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto
jvarakāsahā||89||
Sa. tripalādīni masūradalāni caiṣa
kvātho ghṛtena sahopayojito jvarakāsahā syāt|
Ā. rā. kāsopadravake jvare
sarpiḥprayogamāha-triphaleti| masūradalāntāni kvāthyāni|
pippalīndrayavadhāvanitiktā- sārivāmalakatāmalakībhiḥ|
bilvamustahimapālanisevyai- rdrākṣayā'tiviṣayā sthirayā ca||90||
ghṛtamāśu nihanti sādhitaṃ jvaramagniṃ viṣamaṃ halīmakam| aruciṃ
bhṛśatāpamaṃsayo- rvamathuṃ pārśvaśirorujaṃ kṣayam||91||
Sa. pippalītyādibhirdravyaiḥ
kalkīkṛtairghṛtacaturthāṃśaistoyena caturguṇena ghṛtāpekṣayā sādhitaṃ
ghṛtamāśu jvaraṃ hanti, viṣamā gnyādīṃśca|
Ā. rā.
pippalyādisiddhaṃghṛtamāha-pippalīti| dhāvanī-kaṇṭakārī|
tāmalakī-bhūmyāmalakī| himaṃ-candanam| pālanī-trāyamāṇā| sevyaṃ-uśīraṃ| atra
ghṛte dravamudakam, pippalyādīnāṃ kalkaḥ|
tailvakaṃ pavanajanmani jvare yojayetrivṛtayā viyojitam| tiktakaṃ vṛṣaghṛtaṃ
ca paittike yacca pālanikayā śṛtaṃ haviḥ||92||
Sa. tailvakaṃ
ghṛtaṃ-vātavyādhicikitsitoktaṃ (a.21/32), trivṛtayā rahita [ vātike jvare ]
pibet| paittike jvare tiktakaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ (a.19/2), tathā
vṛṣaghṛtaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ (a.2/40), atraiva vā vakṣyamāṇaṃ (ślo.94),
yojayet| pālanikayā-trāyantyā, yaddhṛtaṃ pakvaṃ tacca pittajvare yojayet|
Ā. rā.
tailavakādighṛtānyatidiśati-tailvakamiti| tailvakaṃ-vātavyādhicikitsitoktaṃ
"palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ" (a. 21/32) ityādi| tatra ca trivṛduktā, sā
pratyākhyātā| tiktakādīni trīṇi pittajvare| tacca tiktakaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ
"paṭolanimbakaṭukā" (a. 19/2) ityādi| vṛṣaghṛtaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ
"samūlamustakaṃ kṣuṇṇaṃ" (a. 2/40) ityādi|
pālanikāghṛtaṃ-vidradhicikitsitoktaṃ "kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ" (a. 13/13) ityādi|
viḍaṅgasauvarcalacavyapāṭhā- vyoṣāgnisindhūdbhavayāvaśūkaiḥ| palāṃśakaiḥ
kṣīrasamaṃ ghṛtasya prasthaṃ pacejjīrṇakaphajvaraghnam||93||
Sa. viḍaṅgādibhiḥ
palapramāṇaurghṛtaprasthaṃ kṣīratulyaṃ caturguṇajalaṃ pacet| taccopayuktaṃ
jīrṇo yaḥ kaphajvarastaṃ hanti|
Ā. rā. kaphajvaraghnaṃ
ghṛtamāha-viḍaṅgasauvarcaleti| viḍaṅgādīnāṃ daśānāṃ kalkīkṛtānāṃ pratyekaṃ
palam| ghṛtasya prasthaṃ-dvātriṃśatpalāni|
guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca| mṛdvīkāyā balāyāśca snehāḥ
siddhā jvaracchidaḥ||94||
Sa. guḍūcyādīnāṃ pañcānāṃ
pṛthkpṛthagrasakalkābhyāṃ siddhāḥ pañca snehāḥ jvaracchido-jīrṇajvaraghnāḥ
syurityarthaḥ|
Ā. rā. guḍūcīghṛtādipañcakamāha-guḍūcyā
rasakalkābhyāmiti| saṅgrahe tu (ci.a.
2)-"vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthe kṣīre ca vipacejjvaraghnaṃ
kalkitairghṛtam|| pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ|
balādurālabhāmustātrāyantīnimbaparpaṭam|| pañcamūlaṃ kanīyaśca kvāthayitvā
ghrutaṃ pacet| sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakaṣauṣkaraiḥ||
śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param|
kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut|| kulatthakolatriphalādaśamūlayavān
pacet| dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvā'kṣikān kṣipet||
pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumbarūn|
śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ|| kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ
durālabhām| naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejinīḥ||
somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭolīhiṅgugojihvākembukaṃ
madanājjaṭām|| lavaṇāni palāṃśāni kṣārānarddhapalonmitān| prasthaṃ cājyasya
tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| hṛtplīhagrahaṇīgulmaśvāsakāsārśasaṃ hitam|
dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam|| vayasthā-guḍūcī| tejinī-mūrvā|
somavalkaḥ-kaṭphalaḥ| kaṇṭakīvikaṅkataḥ| madano-rāṭhaḥ|
kṣārān-yavakṣārasvarjikākṣāraṭaṅkaṇakṣārān|
mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ| devadāru haridrāṃ ca droṇe'pāṃ pālikān
pacet|| kvāthe'smin sādhayetpiṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|
śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ||
tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam|
vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām||
galagrahapramehārśaḥplīhāpasmāraśoṣiṇām| udāvartaparītānāṃ
mandāgnikrimikoṣṭhinām||" iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 253)-
"daśamūlīrase sarpiḥ sakṣīre pañcakolakaiḥ| sakṣārairhanti tatsiddhaṃ
jvarakāsāgnimandatām| vātapittakaphavyādhīn plīhānaṃ capi pāṇḍutām|| asya
ṣaṭpalena datvā(?)sarpiḥ prastham, ṣaṭpalaḥ kalkaḥ, kṣīraṃ samam,
arthāddaśamūlīrasastriguṇaḥ| pañcakolaiḥ sasindhūtthaiḥ pālikaiḥ payasā samam|
sarpiḥprasthaṃ śṛtaṃ plīhaviṣamajvaragulmanut||" iti| vaṅgasene tu
(jvarādhikāre ślo.731)- "kalyāṇakaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ jīrṇajvare pibet||
kukkuṭaṃ taruṇaṃ sadyaḥ śakṛtpādāsyavarjitam| tasya māṃsasya kurvīta śṛtaṃ
palaśataṃ bhiṣak|| bṛhatī kaṇṭakārī ca śṛṅgī karkaṭakasya ca| badarāṇi
kulitthāśca bhārgī hyāmalakaṃ tathā|| śakaṭī puṣkaraṃ mūlaṃ pañcamūlaṃ
mahattathā| etattulāṃ ca saṅgṛhya taddvidroṇe'mbhasaḥ pacet|| pādaśeṣaṃ
parisrāvya kaṣāyaṃ grāhayedbhiṣak| ṣaḍguṇaṃ kṣīramāhṛtya vipacettu
ghṛtāḍhakam|| tatra kalkīkṛtaṃ dadyādāśvatthaṃ pañcamūlakam| tatsādhusiddhaṃ
vijñāya śubhe bhāṇḍe nidhāpayet|| tasya kāle pibenmātrāṃ balaṃ doṣamavekṣya
ca| jīrṇe tasmiṃstu bhuñjīta raktaśālyodanaṃ mṛdu|| jīrṇajvaropasṛṣṭānāṃ
śuṣyatāṃ śvāsakāsinām| prayojyaṃ kaukkuṭaṃ sarpairyakṣmiṇāṃ viṣamajvare|
lekhanaṃ bṛṃhaṇīyaṃ ca balavarṇāgnivardhanam|| pañcamūlakaṃ-pañcāṅgam|
vāsāriṣṭāmṛtābhārgīpañcamūlaphalatrikaiḥ|
sayāsamadhukadrākṣākāśmaryairakṣasammitaiḥ|| ghṛtaprasthaṃ
vipaktavyamebhirmātrāmataḥ pibet| vṛddhavāsāghṛtaṃ
proktametatsarvajvarāpaham|| māgadhīcūrṇakuḍavaṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ haviḥ| jale
caturguṇe siddhaṃ jvaraghnaṃ plīhanāśanam||" iti|
jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdumāṃsarasaudanam| balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ
tacca balapradam||95||
Sa. ghṛte ca pariṇate sati
mṛdu-atīkṣṇaṃ māṃsarasāśanaṃ bhuñjīta| hi-yasmāt, alaṃ balaṃ jātaṃ doṣaharaṃ
bhavati| taccarasāśanaṃ atiśayena balakaraṃ syāt|
Ā. rā. ghṛtānantaraṃ pathyamāha-jīrṇe
ghṛte ceti| hiyasmāt, balamatyarthaṃ doṣaharam| tacca-māṃsaṃ, atyarthaṃ
balapradam|
kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ| prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare
jvare||96|| śūlodāvartaviṣṭambhajananā
jvaravardhanāḥ| --------------------------------------------|97|
Sa. ata eva tasmātkāraṇāt
mudgakāravellādijā rasāḥ kaphapittaharā jīrṇajvare vātottare prāyeṇa na hitāḥ|
te hyupayuktāḥ śūlādikṛto jvaravardhanāśca syuḥ|
Ā. rā.
yūṣakhalayorniṣedhamāha-kaphapittaharā iti| mudgādirasāḥ-yūṣaḥ|
kāravellādirasāśca-khalaḥ| iti jīrṇajvaraghṛtāni|
--------------------------------------------| na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ
kurvīta śodhanam||97|| śodhanārhasya,
vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet| āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayanbalam||98||
Sa. evamapi kṛte sati yadi jvaro na
śāmyati tadā śodhanārhasya narasya prāguktaṃ-"pippalībhiryutān gālān" (ślo.6)
ityādikaṃ, vamanaṃ yojayet| kadā ? doṣe āmāśayagate sati, balavataḥ puṃso
vamanaṃ yojayet, balaṃ pālayan-rakṣayan|
Ā. rā. atha jīrṇajvaraśodhanāni| tatra
śodhanakālamāha-na śāmyatīti| vamanamāha-vamanaṃ prāguktamiti|
prāguktaṃ-"pippalībhiryutān gālān" ityādi| saṅgrahe tu (ci.a. 2)
"santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā|
śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare||" iti|
pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje| modakaṃ
triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ||99||
sasitāmadhubhirdadyāhyoṣādyaṃ vā virecanam| (lihyādvā traivṛtaṃ saṃyuktaṃ
madhusarpiṣā| ) drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm||100||
āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā
jvaritaḥpibet||101||
Sa. pakve punardoṣe tathā
śithile-aviṣṭabdhe, athavā viṣajemadyotthe vā jvare, modakaṃ
triphalādibhirvirecanaṃ dadyāt| vyoṣādyaṃ
vā-"vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt| sarvaiḥ samā samasitā
kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ||" (hṛ.ka.a. 2/21) iti vā, dadyāt| athavā
payasā-kṣīreṇa, mṛdvīkānāṃ rasena vā, āragvadhaṃ virecanaṃ dadyāt| triphalāṃ
trāyantī vā payasā jvarī pibet|
Ā. rā. _virecanamāha-pakve tviti|
śyāmā-śyāmamūlā trivṛt| trivṛt-aruṇamūlā| kesaraṃ-nāgakesaram| sitayā modakaṃ
kṛtvā madhunā lihyāt| vyoṣādyaṃ virecanamatidiśati-vyoṣādyaṃ veti| tacca
virecanakalpoktaṃ "vyoṣatrijātakāmbhoda" ityādi|
virecanaṣaṭkamāha-drākṣādhātrīrasaṃ tadvaciti| tatra trīṇi
dhātrīharītakyāragvadhairdrākṣāyuktaiḥ| trīṇyāragvadhatriphalātrāyamāṇābhiḥ
payoyuktābhiḥ| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ
jvarāpaham| lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā|| sarpirmadhubhyāṃ
triphalāṃ pibeddrākṣārasena vā| saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā
ghṛtam|| payonupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet|" iti| vaṅgasene tu
(jvarādhikāre ślo. 727)- "madhukāragvadhadrākṣātiktāyāsaphalatrikaiḥ|
sapaṭolairjalaṃ bhedi jvaraṃ hanti tridoṣajam|| arocake gātrasāde
vaivarṇye'ṅgamalādiṣu| śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ||" iti|
viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam|
--------------------------------------------|102|
Sa. viriktānāṃ jvariṇāṃ
caśabdādvamitānāṃ ca yathākramaṃkramānatikrameṇa, saṃsargī
kartavyetyadhyāhāryam| maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo, yasyāṃ saivam| maṇḍaṃ prathamaṃ
dattvā'nantaraṃ peyāvilepyādayo yathākramaṃ deyāḥ| kṛtavamanavirecanānantaraṃ
yaḥ peyādyavacāraṇākramaḥ sa saṃsargītyucyate|
Ā. rā. virecanānantaraṃ
pathyamāha-viriktānāṃ ceti| saṃsargī-peyādikramaḥ, "peyāṃ vilepīṃ (hṛ.sū.a.
18/29) ityādikaḥ|
--------------------------------------------| cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta
malaṃ sadā||102|| pakvo'pi hi vikurvīta
doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ| --------------------------------------------|103|
Sa. jvareṇotkliṣṭaṃ-utkleśitaṃ
jvarotkliṣṭaṃ, malaṃ-purīṣākhyaṃ, cyavamānaṃ-patantaṃ, sadā upekṣeta-na
tadvidhāraṇe prayatnaṃ kuryāt| nanu, auṣadhāni (dhena) kimityasau na
vidhnīyate ? ityāha-pakvo'pītyādi| doṣaḥ-purīṣākhyo, yataḥ pakvaḥ|
apiśabdātkimutāpakvaḥ ? koṣṭhe-āmapakvāśayāśrayākhye, kṛtaṃ-gṛhītaṃ,
āspadaṃ-avasthitiḥ, yena sa evaṃbhūto vikurvīta-vikāraṃ kuryāt|
Ā. rā. svayaṃpravṛtteḥ stambhanaṃ
niṣedhayati-cyavamānamiti|
--------------------------------------------| atipravartamānaṃ vā pācayan
saṅgrahaṃ nayet||103|| āmasaṅgrahaṇe doṣā
doṣopakrama īritāḥ| --------------------------------------------|104|
Sa. atipravartamānaṃ vā taṃ malaṃ
apakvaṃ pācayan saṅgrahaṃ nayet- na tvāma eva saṅgṛhītavya
ityāha-āmasaṅgrahaṇa ityādi| āmaśabdaḥ purīṣākhyasya doṣasya
pacyamānāvasthopalakṣaṇārthaḥ| āmasya-apakvasya doṣasya,
saṅgrahaṇamāmasaṅgrahaṇaṃ tasminnāma saṅgrahaṇe ye doṣā bhavanti te
doṣokrame-doṣopakramaṇīye'dhyāye, īritāḥ-uktāḥ| tathā ca tatroktam
(hṛ.sū.a.13/31)- "utkliṣṭanadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam|
dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ||" iti|
tasmādāmasaṅgrahaṇārthamauṣadhaṃ na deyam| tathā,
āmajvare'pyāmanirharaṇārthamauṣadhaṃ na deyam, itipratipādayannāha-
Ā. rā. [ ati ] pravṛttau pācanapūrvakaṃ
stambhanaṃ kāryamityāha-atipravartamānaṃ veti|
--------------------------------------------| pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare
tu yaḥ||104|| prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa
karāgreṇa parāmṛśet| --------------------------------------------|105|
Sa. turvyatireke bhinnakramaḥ| yastu
mohāt-ajñānāt, bhiṣakpāpo doṣaharaṇamāmajvare pāyayet sa svayamanarthakārī
suptaṃ kṛṣṇasarpaṃ karasyāgreṇa parāmṛśet-spṛśet| atipratyavāyaṃ
paśyataivamuktaṃ tantrekṛtā| tatra ca vākye rūpakākhyo'laṅkāraḥ| tasya
hyetallakṣaṇam-"tadaparamaupamye sati yasmin syādvākyayoryogaḥ|"
asyodāharaṇam-"yaḥ sevate kunṛpatiṃ kurute badhirasya karṇajāpaṃ saḥ iti|
Ā. rā. āmajvare śodhanaṃ
niṣedhayati-pāyayeddoṣaharaṇamiti|
--------------------------------------------| jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ
na virecanam||105||
Sa. jvareṇa kṣīṇasya puṃso na vamanaṃ
hitaṃ na ca virecanaṃ hitam| tarhi kathaṃ doṣanirharaṇaṃ tasya ? ityāha-
Ā. rā. jvarakṣīṇasya śodhanaṃ
niṣedhayati-jvarakṣīṇasyeti|
kāmaṃ tu payasā tasya niruhairvā harenmalān|
--------------------------------------------||2||
Sa. tasya kāmaṃ-yatheṣṭaṃ kṛtvā, payasā
nirūhairvā malān haret|
Ā. rā. jvarakṣīṇasya payaḥpānaṃ
bastikarma ca śodhanārthaṃ vidhatte-kāmaṃ tviti|
--------------------------------------------| kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo
dāhatṛṅvataḥ||106|| kṣīraṃ pittānilārtasya
pathyamapyatisāriṇaḥ| --------------------------------------------|107|
Sa. kṣīramucitaṃ-sātmyaṃ, yasya tasya
kṣīrocitasya, tathā prakarṣeṇa kṣīṇaḥ śleṣmā yasya tasya prakṣīṇaśleṣmaṇaḥ,
tathā dāhaśca tṛṭ ca te vidyete yasya tasya dāhatRḍvataḥ, ata eva
pittānilābhyāmārtasya-pīḍitasya, kṣīraṃ pathyam| atisāriṇo'pipathyam, kiṃ
punaḥ prakṣīṇaḥ śleṣmā yasya tasya kṣīrocitasya pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭasya
kṣīraṃ na pathyam ? ityapi śabdārthaḥ|
Ā. rā.
payaḥpāne'dhikāriṇamāha-kṣīrocitasyeti| atisāriṇo'pi-kiṃ punaḥ śodhyasya|
--------------------------------------------| tadvapurlaṅghanottaptaṃ pluṣṭaṃ
vanamivāgninā||107|| divyāmbu jīvayettasya
jvaraṃ cāśu niyacchati| --------------------------------------------|108|
Sa. tacca-kṣīraṃ, laṅghanottaptaṃ
vapurjīvayet-kāyasya saprāṇatāmutpādayet| kiṃ kimiva ? agninā-dāvena, pluṣṭaṃ
vanaṃ yathā divyāmbu jīvayet-pratohayet, tathā vapuḥ kṣīramiti|
laṅghanaśabdenātra sāmānyaṃ laṅghanavācyaṃ vastu bhaṇyate| "śarīralāghavakaraṃ
yaddravyaṃ karma vā punaḥ| tallaṅghanamiti jñeyam" ityevaṃlakṣaṇam, na tu
viśiṣṭamupavāsalakṣaṇam, yogyatāvaśāt| tasyajvariṇaḥ puṃsaḥ, tat-kṣīraṃ, āśu
jvaraṃ ca niyacchati| na kevalaṃ vapurjīvayediti cārthaḥ|
Ā. rā. kṣīraguṇānāha-tadvapuriti|
divyāmbu-vṛṣṭyambu, yathā dagdhaṃ vanaṃ jīvayet tathā kṣīraṃ vapurjīvayet|
--------------------------------------------| saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā
tasmāddhāroṣṇameva vā||108|| vibhajya kāle
yuñjīta jvariṇaṃ hantyato'nyathā|
--------------------------------------------|109|
Sa. yata evaṃ mahāguṇaṃ kṣīraṃ
tasmāddhetoḥ saṃskṛtaṃ-dravyāntareṇa, tathā śītamuṣṇaṃ veti kṛtvā, athavā
dhāroṣṇameva kāle vibhajya, yuñjīta-yathāviṣayaṃ kāle prayojayet|
ataḥ-yathānirūpitāt kṣīropayogaviṣayāt, anyathā-anyena prakāreṇa, prayuktaṃ
kṣīraṃ jvariṇaṃ hanti|
Ā. rā. kṣīraviśeṣe
niyamamāha-saṃskṛtamiti| saṃskṛtaṃ-auṣadhasiddham| tacca śītamuṣṇaṃ vā
doṣavaśāt| dhāroṣṇaṃ tūṣṇameva| tadvat-saṃskṛtasamaphalam|
--------------------------------------------| payaḥ
saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam||109||
śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tuḍdāhajvaranāśanam|
--------------------------------------------|110|
Sa. kṣīraṃ śuṇṭhyādiyutaṃ
śṛtamanantaraṃ śītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajidityarthaḥ|
Ā. rā. saṃskṛtaṃ kṣīramāha-paya iti|
tasya śuṇṭhyādibhistribhiḥ pākaḥ, śarkarāghṛtayoḥ pakvoṣṇe prakṣepaḥ, madhunaḥ
pakvaśīte|
--------------------------------------------| tadvad
drākṣābalāyaṣṭīsārivākaṇacandanaiḥ||110||
caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet|
--------------------------------------------|111|
Sa. tenaiva pūrvoktena payasā
tulyaṃ-tadvat| yathā pūrvoktaṃ śṛtaśītaṃ tṛḍdāhajvarahṛt tathā drākṣādibhiḥ
śṛtamanantaraṃ śītaṃ madhuyutaṃ tṛḍādijidityarthaḥ| athavā kṣīraṃ caturguṇena
jalena śṛtaṃ pibet| athavā pippalyā śṛtaṃ pibet|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-tadvaditi|
tadvat-śarkarādiyutam| kṣīradvayamāha-caturguṇenāmbhaseti|
--------------------------------------------|
kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā||111||
pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|112|
Sa. pañcamūlena śṛtaṃ kṣīraṃ pītvā
kāsādibhyo mucyate| mucyata iti karmakartari taṅ| cirajvaro-dīrghakālānubandhī
jvaraḥ|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-kāsācchvāsāditi|
--------------------------------------------| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā
jvarāt||112|| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā
vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt||113||
Sa. eraṇḍamūlenāthavā bālabilvena
śṛtamathavā dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ pītvā puruṣo jvarādvimucyate| kimbhūtājjvarāt ?
vibaddhā nilavarcasaḥ| vibaddhe-viśeṣeṇa baddhe,
asamyakpravartanādanilavarcasī yasmin jvare sa vibaddhānilavarcāḥ,
tasmājjvarādvimucyate| tathā, raktaṃ ca picchā ca raktapicche,
tābhyāmupalakṣitā ati sṛtiḥ-atīsāraḥ, saha tayā vartate yo jvaraḥ,
tasmāttathāvidhājjvarāt tathā saha tṛṣā saha śūlena tathā
pravāhikayā-nischārikāparasaṃjñayā, vartate yastamāt tathāvidhājjavarāt
pramucyate|
Ā. rā.
kṣīratrayamāha-śṛtameraṇḍamūleneti| atisṛtiḥ-atisāraḥ, saraktapicchayoḥ picchā
atastūdakavat(?)|
siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghrīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ|
śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit||114||
Sa. śuṇṭhyādibhiḥ sādhitaṃ payaḥ
śophādijit|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-siddhamiti|
guḍena pakvoṣṇaprakṣiptena siddhatvam
vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut|
--------------------------------------------|115|
Sa. vṛścīvādibhiḥ sādhitaṃ payo
jvaraśophanuditi| vṛścīvaḥ-sūkṣmapunarnarvaḥ| sthūlapunarnavastu-varṣābhūḥ|
punarnavadvayaṃ bilvaṃ cātra yojyam|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-vṛścīveti|
vṛścīvavarṣābhvaupunarnave|
--------------------------------------------| śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu
jvarāpaham||115||
Sa. śiṃśipāsāreṇa siddhaṃ-śṛtaṃ
kṣīramupayuktaṃ, āśu-na tu ca, jvarahṛt| kṣīrasya śravaṇe
vidhiratīsāracikitsitoktaḥ (hṛ. chi. a. 9/39)-"payasyutkvāthya mustānāṃ
viṃśati" ityanusāreṇānukalpyaḥ| tantrāntare tvevamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṃ
kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrakvāthe tvayaṃ
vidhiḥ||" iti| nanu, kiṃ vātapittottare jvare jvare ghṛtaṃ pradhānamā śrīyatāṃ
pūrvavacanaprāmāṇyāt ? athavā kṣīraṃ pradhānametadvacanaprāmāṇyāt ? ityatra
saṃśayaḥ| atrocyate| ubhayamapīdaṃ ghṛtaṃ kṣrīraṃ cha vātapittottare jvare
pradhānam, avasthāvaśāt sātmyavaśāchcha kvacitkiñcidupayujyate|
Ā. rā.
kṣīrāntaramāha-śiṃśapāsārasiddhaṃ ceti|
niruhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim| doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve
pakvāśāyaṃ gate||116|| pittaṃ vā kaphapittaṃ
vā pakvāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||117||
Sa. nirūho yukto doṣe pakve tathā
pakvāśayaṃ gate sati balādīn drāgeva karoti| pittaṃ kevalaṃ kaphapittaṃ vā
pakvāśayāśritaṃ sraṃsanaṃ-virecanaṃ, haret| bastiḥ prayojitastrīnapi
malānvātādyān haret| kīdṛśān ? pakvāśayamāśritān|
Ā. rā. nirūhaguṇānāha-nirūhastviti|
pakvāśayāśrayān-pakvāśayamāśritya, malāṃstu-sarvagatān, haret| ayaṃ tu
pakvāśayagatānityapakarṣa eva, pakvāśayādūrdhvaṃ hi pittāśayaḥ|
prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭigrahe| dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ
prayuñjītānuvāsanam||118||
Sa. prakṣīṇe kaphapitte yasya
puṃsastathā dīptāgnerbaddhavarcasstrikpṛṣṭhakaṭigrahe satyanuvāsanaṃ
prayuñjīta|
Ā. rā.
nirūhāṅge'nuvāsane'dhikāriṇamāha-prakṣīṇakaphapittasyeti|
paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ|
sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ||119||
payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam|
kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ||120||
basti madhughṛtābhyāṃ ca pīḍyejjvaranāśanam|
--------------------------------------------||121||
Sa. paṭolādibhiḥ kvāthaṃ kṣīre'rdhodake
kṣīraśeṣaṃ tathāmiśritaṃ kalkīkṛtairdravyairmustādibhirmadhughṛtābhyāṃ ca
yojitaṃ bastiṃ jvaranāśanaṃ dadyāt|
Ā. rā. nirūhamāha-paṭolanimbeti|
paṭolanimbayoścchadanaṃ-patram| payaso dvau bhāgau
paṭolādikvathitasyodakasyaiko bhāga ityardhodakatvam| na
syāpyu(du)ktarasāmityādivacanāt(?)samatve prāpte'rdhatvavidhiḥ|
--------------------------------------------| catasraḥ
parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān||121||
kvāthayetkalkayedyaśṭīṣatāhvāphalinīphalam| mustaṃ ca bastiḥ
saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||122||
Sa. mudgaparṇī māṣaparṇī śāliparṇī
pṛśrniparṇītyādi(ceti)-casraḥ parṇīnīḥ yaṣṭīphalādīṃśca kvāthayet|
phalaṃ-madanaphalam| tathā, yaṣṭyādīn kalkayet, ityeṣa
saguḍādirbastirjvarahṛt|
Ā. rā. nirūhāntaramāha-catasraḥ
parṇinīriti| catasraḥ parṇīnīḥ-mudgamāṣaśālapṛśnipūrvāḥ| phalaṃ-madanaphalam|
nṛpadrumaḥ-āragvadhaḥ| phalinī-priyaṅguḥ| phalaṃ-madanaphalam| saṅgrahe tu
(ci.a. 2)-"trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ|
sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ|| kvāthe kṛte kṣipetpiṣṭvā
phalayaṣṭikaṇāghanam| sa sadyojvarahā bastiḥ sājyakṣaudro'lpasaindhavaḥ||
āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukitpalam|
svarṇagairikamañjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam|| kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ
samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṃ dadyāt siddhaṃ taiścānuvāsanam||" iti|
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippplīṃ madhukaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsrāṃ balāṃ bilvaṃ
śatapuṣpāṃ śatāvarīm||123|| piṣṭvā kṣīraṃ
jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam| jvare'nuvāsanaṃ dadyādyathāsnehaṃ
yathāmalam||124||
Sa. jīvantyādīni dravyāṇi snehasya
caturbhāgamātrāṇi jalena piṣṭvā kṣīraṃ snehasamaṃ tailātsarpiṣaśca caturguṇaṃ
jalaṃ ca tailasarpirdravyāccaturguṇamityekatra sādhitaṃ pakvametat
jvare'nuvāsanaṃ dadyāt| yathāsnehaṃ yathāmalaṃ-yo yasmin jvare doṣe-vātādau,
yaḥ sneho yogyastatra taṃ, dadyāt|
Ā. rā. anuvāsanamāha-jīvantīmiti|
kṣīrasya catvāro bhāgāḥjalasya catvāraḥ, sarpiṣa ekaḥ, tailasyaikaḥ, kalkasya
sārdhaḥ, ityekatra-militaṃ, sādhayet| snehaḥ-śarīrasnigdhatvam, tadanusāreṇa
malānusāreṇa ca kalpanā| saṅgrahe tu (ci.a.
2)-"candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ|
paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi||" iti|
ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ|
--------------------------------------------|125|
Sa. ye ca bastayaḥ
siddhiṣu-bastikalpādhyāye, vakṣyante jvaranāśanāste ca, 'deyāḥ' iti śeṣaḥ|
Ā. rā. bastyantaramatidiśati-ye ca
siddhiṣviti| siddhiṣu-kalpasthāne| te ca yojyā iti śeṣaḥ| iti jīrṇajvaraḥ|
--------------------------------------------|
śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam||125||
jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam| snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte
pittanāśanam||126||
Sa. jīrṇajvare virecanākhyaṃ nasyaṃ
dadyāt| kīdṛśaṃ tannasyaṃ syāt ? śiraso rujaṃ gauravaṃ ca śleṣmāṇaṃ ca harati
tacchīlaṃ tat| tathā, indriyāṇāṃ-vakṣurādīnāṃ, ca bodhanam| tathā, rucikṛt|
śūnyaśirasaḥ puṃsaḥ snehikaṃ-snehena miśraṃ snigdhaṃ, nasyaṃ dadyāt| dāhārte
śirasi pittaharaṃ nasyaṃ dadyāt|
Ā. rā. atha jvaropadrvāḥ| tatra
śiraḥśūlādiṣu nasyamāha-śiroruggauravaśleṣmaharamiti| virecanaṃ-śodhanam|
snaihikaṃ-bṛṃhaṇam| pittanāśanaṃ-śamanam|
dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ
kaṇṭhāmayāpahān||127||
Sa. dhūmādīṃśca yathādoṣaṃ kalpayet|
kimbhūtān ? pratiśyāyādighnān|
Ā. rā. pratiśyāyādau
dhūmādīnāha-dhūmagaṇḍūṣakavalāniti|
arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā
kalkamāsyena dhārayet||128||
Sa. arucau satyāṃ bījapūrakasya kesaraṃ
saghṛtasaindhavamāsyena dhārayediti sambandhaḥ| athavā dhātryādīnāṃ kalkaṃ
dhārayet|
Ā. rā. arucau
kavala(kalka)dvayamāha-arucāviti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.
231)-"śarkarādāḍimābhyāṃ ca drākṣādāḍimayostathā| vairasye dhārayetkalkaṃ
gaṇḍūṣaṃ ca tathā ghṛtam|| (ślo. 259)-harītakī priyaṅguśca pippalī lodhrameva
ca| dārvī haridrā tejohvā sakṣaudraṃ mukhadhāvanam|| etena kaṭubhāvaśca
mukharogaśca śāmyati| vaktraṃ viśadatāmeti bhaktacchandaśca jāyate|| (ślo.
280)-ajājīśarkarāyuktodāḍimasvarasena tu| ruciṣyo madhunā yuktaḥ kartavyaḥ
kavalagrahaḥ||" iti|
yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe
tvagāśrite||129|| kuryādañjanadhūmāṃśca
tathaivāgantuje'pi tān| --------------------------------------------|130|
Sa. tvagāśrite jīrṇajvare'bhyaṅgādīn
kuryāt| yathopaśayaṃ-yathāsukhāvahaṃ, saṃsparśo yeṣāṃ, tān, tathā
śītavīryairuṣṇa vīryaiśca dravyaiḥ kalpitān-yojitān| tathā, añjanaṃdhūmāṃśca
kuryāt| añjanadhūmānāgantuje'pi jvare tathaiva kuryāt|
sadyogatvādāgantuje'pyete'niṣiddhā eva| tāniti punaḥ kṛtamatiśayārtham|
viśeṣeṇāgantuje'pi jvare-bhūtaviṣādyudbhave, tān kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. tvaggate
jvare'bhyaṅgādīnāha-yathopaśayasaṃsparśāniti| te ca śītābhilāṣiṇaḥ
śītairdravyaiḥ śītasparśāḥ kalpyāḥ, uṣṇābhilāṣiṇa uṣṇairuṣṇasparśāḥ|
ādiśabdādavagāhādayaḥ| añjanadhūpāṃśca tvaggate kuryāt| prasaṅgādāgantuje
nasyādīnāha-tathaivāgantuje'pīti| vaṅgasene tvabhyaṅgatailānyuktāni
(jvarādhikāre ślo. 777)-"lājāmadhukamañjiṣṭhāmūrvācandanasārivāḥ| tailaṃ
ṣaṭcaraṇaṃ nāma hyabhyaṅgājjvaranāśanam|| lākṣā niśā kuṣṭhaśuṇṭhī mañjiṣṭhā ca
suvarcikā| mūrvā ca candanaṃ siddhaṃ tailaṃ takre'tha ṣaḍguṇe|| abhyaṅgena
praśamayeddāhaṃ śītajvaraṃ nṛṇām| (ślo. 628)-dadhnaḥ sasārakasyātra takraṃ
kaṭṭaramiṣyate|| (ślo. 719)- svarjikākuṣṭhamañjiṣṭhā [lākṣāmūrvāmahauṣadhaiḥ|
sakṣīraiḥ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītanut|| balāmadhukamañjiṣṭhā ]
padmāpadmakacandanaiḥ| samudraphenahnīberarajanīsārivotpalaiḥ|| piṣṭaistailaṃ
pacedetairajākṣīraṃ caturguṇam| vātapittajvarājjīrṇāttenābhyakto vimucyate||"
iti|
--------------------------------------------| dāhe sahasradhautena
sarpiṣā'bhyaṅgamācaret||130||
Ā. rā. saṃ-dāhe sati sarpiṣā
sahasradhautenābhyaṅgamācaret| ā raṃ-dāhasyauṣadhānyāha-dāhe
sahasradhauteneti| sahasradhautena-sahasrakṛtvo dhautena| yāvati majjati
tāvacchītodake ghṛtaṃ prakṣipya hastena mardayet, tadudakaṃ srāvayet, ityeko
vāraḥ, evaṃ sahasram|
sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ
śodhanādigaṇoditaiḥ||131||
śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet| tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo
dāhajvarāpaham||132|| śiro gātraṃ ca taireva
nātipiṣṭaiḥ pralepayet| tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet||133||
tathā''ranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ|
--------------------------------------------||133||
Sa. sūtroktaiḥ-sūtrasthānoditaiḥ,
madhurāmlakaṣāyakairgaṇaiḥ| tatra madhuro gaṇo-"ghṛtahema" (hṛ.sū.a. 10/22)
ityādiḥ, amlo gaṇo-"dhātrīphalāmlīkā" (hṛ. sū. a. 10/25) ityādiḥ, kaṣāyo
gaṇaḥ-"pathyā'kṣaṃ" (hṛ. sū. a. 10/31) ityādiḥ, tatra
caitairmadhurāmlakaṣāyairvargaiḥ| tatra dūrvādidibhirgaṇaiḥ- "dūrvā'nantā"
(hṛ.sū.a. 15/6) iti nirdiṣṭa ekaḥ, "nyagrodhādiḥ" (hṛ. sū. a. 15/42) dvitīyaḥ,
tṛtīyastu "padmakapuṇḍrau" (hṛ. sū. a. 15/12) ityādiḥ, caturthaḥ "sārivośīra"
(hṛ. sū. a. 15/11) ityādiḥ, etai pūrvoktairgaṇaiḥ pittaghnaiḥ
śodhanādigaṇasaṅgrahoktaiḥ śītavīryairhimasparśairbheṣajaistathā sparśato
vīryataśca śītaguṇaiḥ, akvāthāḥ kvāthāḥ kṛtāḥ, akalkāḥ kalkāḥ kṛtāḥ, taiḥ
kvāthakalkīkṛtairetairgaṇaistailaṃ kṣīreṇa saha pacet| tacca
pakvamabhyaṅgāt-mrakṣaṇāt, sadyo-na cireṇa kālena, dāhajvaraṃ jayet| na
kevalametairgaṇaistailaṃ paceddāhajvaraśāntyai, yāvattaireva śiro-mūrdhānaṃ,
gātraṃ ca nātipiṣṭaiḥ-kiñcitpiṣṭaiḥ, pralepayet| supiṣṭairhyaitaiḥ pratyuta
dāha utpadyate| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 7)- "ślakṣṇaśuṣkaghano
lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchīkṛttvanyathā'guroḥ|| iti|
anenaivābhiprāyeṇa śītajvare vakṣyati (ślo. 141)- "taiḥ supiṣṭaiśca lepayet|"
iti| gātragrahaṇenaiva śirograhaṇe labdhe punaḥ śirograhaṇaṃ viśeṣārtham|
viśeṣeṇa śiro lepayet, tasya viśeṣeṇa jvarāśrayatvāt| tathā
coktam-"vimuktasyāpi hi śiro jvaro yasya na muñcati| avimuktaḥ sa vijñeyā
jvaraḥ punarupaiti tam||" iti| tasmācchiraso viśeṣeṇa lepanārthaṃ
pṛthagupādānam| teṣāṃ gaṇānāṃ kvāthastatkvāthaḥ, tena pariṣekamavagāhaṃ ca
kvāthapūrṇāyāṃ droṇyāṃ yojayet| tathā, āranālādibhiḥ pariṣekādi yojayet|
Ā. rā. abhyaṅgārthaṃ
tailamāha-sūtroktaiśceti| taistairityagaṇapaṭhitairapi| taireva-tailadravyaiḥ,
tatkvāthenāranālādibhirvā pṛthak pariṣeko'vagāhaśca|
--------------------------------------------|
kapitthamātuluṅgāmlavidārīrodhradāḍimaiḥ||134||
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā| lipte'ṅge
dāharuṅmohāśracchardistṛṣṇā ca śāmyati||135||
Sa. kapitthādibhirbadarīpallavodbhavena
vā phenena lipte'ṅge sati dāhādayaḥ śāmyanti|
Ā. rā. dāhaghnaṃ
lepatrayamāha-kapittheti| mātuluṅgasyāmlaṃ kesaram| ariṣṭako-rakṣāphalaḥ|
vaṅgasene tu (jvarā. ślo. 258)-"jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni tu dāpayet|
kesaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam||' iti|
yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ| taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho
naśyati jvaraḥ||136||
Sa. yaśca doṣopakramaṇīyādhyāye
pittaharaḥ kramo varṇitaḥ-uktaḥ, taṃ ca-kramaṃ, śīlayataḥ-abhyasataḥ, jvaro
dāhena saha naśyati|
Ā. rā. sūtroktaṃ
pittakramamatidiśati-yo varṇita iti|
vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgurukuṅkumaiḥ|
kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ||137||
nakharāsnāpuravacācaṇḍailādvayacorakaiḥ|
pṛthvīkāśigrusurasāhiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ||138||
daśamūlāmṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ|
tamālapatrabhūtīkaśallakīdhānyadīpyakaiḥ||139||
miśimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte
tailaṃ jvare pacet||140|| kvathitaiḥ
kalkitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tenābhyañjayātsukhoṣṇena, taiḥ
supiṣṭaiśca lepayet||141|| kavoṣṇaistaiḥ
parīṣekamavagāhaṃ ca kalpayet| kevalairapi tadvacca suktagomūtramastubhiḥ||142||
āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane| dhūpānagarujān yāṃśca vakṣyante
viṣamajvare||143|| agnyanagnikṛtān svedān
svedi bheṣajabhojanam| garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān||144||
nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ
kulatthavrīhikodgavān||145||
saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā
vibhramabhūṣaṇāḥ||146|| yauvanāsavamattāśca
tamāliṅgeyuraṅganāḥ| vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato'panayetpunaḥ||147||
Sa. vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaiḥ-ubhayathā
vīryataḥ sparśataścoṣṇaistagarādibhirdravyaiḥ, [ anyaiśca- ] aparairapi,
tadvidhaiḥ-uṣṇavīryaiḥ uṣṇasaṃsparśaiśca, kvāthīkṛtaiḥ kalkīkṛtaiśca
surādibhiḥ-amlapākarasaiḥ, [śīte-] śītajvaraetadviṣaye, tailaṃ pacet|
tena-tailena, sukhoṣṇenābhyañjayāt-mrakṣayet| taiśca-pūrvoktairdravyaiḥ,
supiṣṭaiḥ-atiślakṣṇaiḥ, lepayet| taiśca kiñciduṣṇaiḥ pariṣekamavagāhaṃ ca
kalpayet-yojayet| tadvacca-tathaiva, suktādibhiḥ kevalaiśca pariṣekādikaṃ
kalpayet| "āragvadhendgava" (hṛ. sū. a. 15/17) ityādi ca pānābhyañjanalepane
kalpayet| agarujām dhūpān kalpayet| yāṃśca dhūpān viṣamajvare vakṣyante tāṃśca
kalpayet| tathā svedān śīlayet| kimbhūtān ?
agnikṛtānanagnikṛtāṃścasvedaviddhyuktān | tathā-svedayati sādhu svedi
yadbheṣajaṃ bhojanaṃ ca tacca saṃśīlayet| tathā garbhe-garbhagṛhābhyantare,
yadbhūveśma-bhūmigṛhaṃ, tatra śayanaṃ-śayyām, tathā kuthādīnāvaraṇaviśeṣān,
tathā hasantikāḥ-vahniśakaṭikāḥ, śīlayet| kimbhūtāḥ ?
nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīriva| tathā, madyādīṃśca śīlayet|
vepathumantamaṅganā āliṅgayeyurdayitādiguṇayuktaḥ| gataśītaṃ ca viditvā
tatastāḥ-yoṣāḥ, punarapanayet| etacca bruvaṃstābhiḥ sambhogābhilāṣaṃ
nivārayati| adhunā sannipātacikitsitaṃ brūte-
Ā. rā.
śītasyauṣadhānyāha-vīryośanairiti| puro-gugguluḥ| pṛthvīkā-bāhlikā|
dhyāmakaṃ-kattṛṇam| tamālapatraṃ-patrakam| [ bhūtīkaṃ-] bhūstṛṇam|
prakīryā-karañjaḥ| kvathitaiḥ kalkitaiśca tagarādibhiḥ
surāsauvīrakādyamladravayuktaiḥ| tena-tailena| taiḥ-tailadravyaiḥ|
kevalaiḥ-jalapiṣṭaiḥ| apiśabdāt surādipiṣṭaiḥ śuktādibhiḥ,
tadvat-tagarādiyuktaiḥ kevalairapi| saṅgrahe tu (ci.a.
2)-"kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ|
śaileyacaṇḍātvagvakrarāsnākapipurāmayaiḥ|| pṛthakpradehāḥ sarvairvā śītaghnā
dṛḍhakalkitāḥ| vakraṃ-tagaram| kapiḥ-sihlakaḥ| āmayaṃ-kuṣṭham| yavacūrṇaṃ
ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe| darvīpralepinaṃ lepaṃ taṃ jvarārtasya
yojayet||" iti| vakṣyate ācāryaḥ| hasantī-hāsyamiva kurvantī|
hasantikāśakaṭikā| satryūṣaṇaṃ madyādipañcakam| saṅgrahe tu (ci. a.
2)-"ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vā'mṛtārasam| rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā
madhusaṃyutam|| madhukāgurukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca| madyena pītaḥ
sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ|| ānāhe kālavitkuryātkriyāmalasakoditām|
pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām|| yavāgūṃ
pāyayeccainamanilasyānulomanīm| sopadravo'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati||
atyudīrṇe'nilakaphe sve sthāne pittadhāmni vā| takrānupānaṃ trapusaṃ
bhakṣayitvā'nalaṃ bhajet|| āsvedasambhavastiṣṭhetprāvṛtastadvadātape| tato
vimṛditaḥ snāto yuktāśī syādgate jvare|| śamaṃ tau pittavṛdhdyaiva prapadyete
svadhāma ca| nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ||" iti|
vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā
tulyakakṣāñjayenmalān||148||
Sa. hīnādhikabhāvatvena viṣamadoṣaje
sannipāte vardhanenaikadoṣasyārthāt kṣīṇasya kṣīṇayorvā,
ucchritasyocchritayorvā kṣapaṇena, deśakālabalānmalān jayet| kathaṃ
viṣamadoṣaje sannipāte vardhanenaikadoṣasya sannipātajvarasyopaśānti ?
tasmādvardhanamayuktam| atrācakṣmahe| sannipātasthena kṣīṇena doṣeṇa
satā'kṣīṇau doṣau jvarakāriṇau| na tau sukhena jetuṃ śakyete, viṣamāśrayatvāt|
kṣīṇasya tu doṣasya vardhanena doṣasāmyamutpādyaikarūpayā kriyayā sannipātaḥ
sukhena jetuṃ śakyate| tasmādvardhanenaikadoṣasyeti vaktuṃ yuktam| tathā
ca,-vātākhye yato doṣe śītalaghurūkṣādirupairdravyairvṛddhirbhavati|
vardhamānena ca tatrasthau pittakaphāvapyevaṃ prāyeṇa kiñcit kṣayaṃ yātaḥ,
tatkṣyāccāsau jvaro'pya mṛdutāṃ gataḥ sukhena śakyate jetuṃ iti| evaṃ
doṣatrayasyāpi jvarakāraṇe tathā yuktyā pratīkāraḥ kṛto bhavati|
evamucchritasyāpi kṣapaṇaire(ṇenai)karūpayā kriyayā sukhena sannipāto jīyate|
tadevaṃ vdyulbaṇaikolbaṇairdoṣairjanite sannipāte cikitsākrama uktaḥ| samprati
samadoṣaje sannipāte cikitsākramaṃ darśayitumāha-kaphetyādi| sthitiḥ-sthānam,
kaphaśca sthānaṃ ca kaphasthāne, tayorānupūrvī-kramaḥ, tayā ca
tulyakakṣān-samān sannipātān, jvare malān jayet| tatra kaphaḥ
prāgjetavyastataḥ pittaṃ tato vāyuriti kaphānupūrvītyucyate| uktaṃ ca
(saṅgrahe sū.a.21)-"sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvacchleṣmaṇo vadham|
śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte'nnaruciḥ kutaḥ|| tadabhāve kathaṃ
bhojyapānadravyāvacāraṇam| asatyabhyavahāre ca kuto doṣasya nigrahaḥ||
tasmādādau kapho dhātyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ| madhyasthāyi yataḥ
pittamāśukāri ca cintyate|| ato vātasasvasyāsya kuryāttadanu nigraham|
adhaḥsthāyī ca tadanu nigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ||" iti| suśrutastvāha(?)
(saṅgrahe sū.a. 21)-"[suśrutaśca na sarvatra matametadbravīti tu|]
jayejvare'tisāre ca kramātpittakaphānilān|| prāyeṇa tāpātmatayā jvare tejo
viśiṣyate| viśaśca saratā pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ śleṣmā
gauravāpaktijāḍyakṛt| vāyuśca vardhate'vaśyaṃ yastvahaḥsu tayoḥ kṣaye||
jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ| kaphapittānilānanye
kramādāhustayorapi|| yasmādāmāśayotkleśādbhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ|
krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśaye sthitān| svāśayeṣu
praduṣṭānāṃsthitaiva hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ sverdoṣodrekaṃ
yathāmalam| bheṣajaṃ yojayettattu svīkuryānna kramaṃ bhiṣak|" iti| anye tvāhuḥ
(saṃ.sū.a. 21)-"kramānmarutpittakaphāḥ sarvatra sadṛśe bale| vātādīnāṃ
yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam|| ūce parāśaro'pyarthamamumeva pramāṇayan|
yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣabhiṣagjitam| netRabhaṅgena dṛṣṭau hi samaṃ
sainyaparājayaḥ||" iti| sthānānupūrvyā vā doṣāṃstulyakakṣān jayet| sthānaṃ ca
yadyapyaviśeṣeṇaiva sambhavati tathā'pīha jvarakāridoṣaprastāvādāmāśayo
gṛhyate| tenāmāśayastho doṣaḥ prāgjetavyastataḥ pakvāśayasthaḥ, iti
sthānānupūrvī-sthānamāhātmyasya cikitsākramaḥ, kāryaḥ| tathā ca prāgadhyagīṣṭa
(hṛ. sū. a. 17/13)-"āmāśayagatevāyau kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvaṃ tathā
snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ||" iti| tadevaṃ kaphasthānānupūrvyā vā
tulyakakṣān malān jayet| anye tvevaṃ vyākhyānayanti,- kaphasya
sthānaṃkaphasthānam, kaphasthānalakṣaṇā cāsāvānupūrvī ca, tayā kapha
sthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayet| yadyapi kaphasthānāni kaṇṭhādīnyapi
tathā'pīha jvarakāridoṣaprastāvādāmāśayogṛhyate| tathā coktam
(ślo.1)-"āmaśayastho hatvā'gniṃ somo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ
doṣastasmātkurvīta laṅghanam||" iti| tadevaṃ rūkṣoṣṇapācanādiḥ kramo'tra kārya
ityavatiṣṭhate| nanu, kaphasthānānupūrvyā vetyetanna vācyam, yatastulyakālaṃ
tridoṣaharairdravyaiḥ sannipātasya kriyā kāryā| dravyāṇi doṣaghnāni|
atrocyate| jvaranāśanāni dravyāṇi tridoṣaghnāni viralāni| ekadoṣaghnāni
punarjvarahantṛṇi tridoṣaghnebhyaḥ samartharāṇi bahutarāṇīti
kaphasthānānupūrvyā vetyuktam| api ca
doṣakālādivaśāccikitsāprakārāntaro'yamupayujyata iti|
sannipātacikitsāprakramādidamapyāha-
Ā. rā.
dāhaśītayorekajvaropadravayorauṣadhamāha-vardhaneneti| yadā dāho'lpaḥ
śītamadhikaṃ tadā dāhahetorvardhanena śītahetoḥ kṣapaṇena vā śītajayaḥ,
paścāddāhajayaḥ| yadā śītamalpaṃ dāho'dhikaḥ tadā śītahetorvardhanena
dāhahetoḥ kṣapaṇena vā dāhajayaḥ, paścācchītajayaḥ| yadā dāhaśīte tulye tadā
tulyakakṣān malān kaphānupūrvyā vā sthānānupūrvyā jayet| kaphapittavātānāṃ
kramājjayaḥ-kaphānupūrvī| uraḥkoṣṭhabastīnāṃ kramājjayaḥ-sthānānupūrvī| uktaṃ
ca saṅgrahe (ci.a. 2)- "vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam|
jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|| saṃsṛṣṭaiḥ
sannipatitairekanaikolbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān doṣaiḥ kramāpekṣī
yathoktairauṣadhairjayet|| vardhanenaikadoṣasya kṣapṇenocchritasya vā|
kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet||" iti| tathā (saṃ.ci.a.
2)-"nidrānivāraṇopāyaḥ sannyāse'bhihito hitaḥ| sannipāte viśeṣeṇa
dāruṇo'yamupadravaḥ|| kampaḥ pralapanaṃ yasya saṃjñānāśaśca dāruṇaḥ| rasaistu
lāvavartīrakulīraśaśataittiraiḥ|| tarpayetprāk purāṇena sarpiṣā'yaṃ jayedapi|
balārāsnāguḍūcyādyaistailaiśca pariṣecayet||" iti|
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ| śophaḥ sañjāyate yena kaścideva
vimucyate||149||
Ā. rā. saṃ-sannipātajvarasyāvasāne
karṇamūlapradeśe suṣṭha dāruṇaḥ śophaḥ sañjāyate| yena-śophenotpannena,
kaścideva vimucyate| kaścidevetyamenāsya rogasya nāvaśyamasādhyateti brūte|
ata eva cikitsāmatrāha- ā raṃ-karṇamūlopadravamāha-sannipātajvarasyānta iti|
raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥpānaiśca taṃ jayet| pradehaiḥ
kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||150||
Sa. raktāvasecanādibhiḥ
kavalagrahāntairāśu taṃ jayet| pradehaḥ-pralepaḥ|
Ā. rā.
karṇamūlauṣadhamāha-raktāvasecanairiti| vaṅgasene tu (jva. ślo. 532)-"gairikaṃ
pāṃsujaṃ śuṇṭhī vacākaṭphalakāñjikam| karṇaśothaharo lepaḥ sannipātajvare
bhṛśam||" iti|
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu
muñcedvāhvoḥ kramācchirām||151||
Sa. ādiśabdena stambhasvedanādayo
gṛhyante| śītoṣṇādibhirupakramairyathāyathaṃ
pṛthagvātapittaśleṣmasaṃsargasannipātajvarapraśamanaiḥ samyak prayojitairjvaro
yasya narasya śamaṃ na gacchati, tasya śākhānusāritvāddhetorbāhvoḥ
kramāt-ekaikasmin na yugapad dvayorbhujayoḥ, śirāṃ muñcet| śākhāśabdenātra
kevalaṃ raktaṃ vivakṣitam, na māṃsādayaḥ| ata eva raktasyaiva cikitsānuvāca
muñcecchirāmiti| māṃsajānāṃ hi śastrakṣārāgnikarmādicikitsā|
tasmācchākhāśabdena raktasyaiva grahaṇaṃ yuktam|
Ā. rā. raktasrāvasādhyaṃ
jvaramāha-śītoṣṇasnigdharūkṣādyairiti| "śākhā-raktādayastvakca bāhyarogāyanaṃ
hi sā (hṛ. sū. a. 12/44)|" tadanusārī-tavdyāpī| atha viṣamajvaraḥ| tatra
śamanānyāha-kaliṅgakā iti| saṅgrahe tu (ca.ci.a
1)-"paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam| sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī
kaṭurohiṇī|| paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣāḥ|
candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam|| devadāru sthirā śuṇṭhī vāsā dhātrī
harītakī| pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ||" iti|
ariṣṭo-nimbaḥ| amṛtādvayaṃ-guḍūcīharītakyau|
ayameva vidhiḥ kāryo viṣame'pi yathāyatham| jvare vibhajya vātādīn
yaścānantaramucyate||152||
Sa. ayameva-pūrvokto,
vidhirviṣame'pi-viṣamajvare satatakādau, yathāsvaṃ vātādīn vibhajya kāryaḥ|
anantaramadhunaiva ca yo vidhirucyate paṭolakaṭukādibhiḥ, so'pi viṣamajvare
kāryaḥ|
Ā. rā. atideśamāha-ayameveti|
ayaṃ-santatajvaroktaḥ|
paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ| tricatuḥpañcaśaḥ kvāthā
viṣamajvaranāśanāḥ||153||
Sa. paṭolādibhistribhiścaturbhiḥ
pañcabhirvā kṛtāḥ kvāthā viṣamajvaraghnāḥ|
Ā. rā. kvāthanāha-paṭoleti|
yojayetriphalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ
bhallātakamathāpi vā||154||
Ā. rā. saṃ-triphalāṃ vā pathyāṃ vā
guḍūcīṃ pippalīṃ vā pṛthak pṛthak yojayet satatakādike viṣamajvare| athavā
taistaiḥ-rasāyanādyuktairvidhibhiḥ, guḍasahitaṃ bhallātakaṃ vā yojayet| ā
raṃ-triphalādirasāyanānyāha-yojayentriphalāmiti| taistaiḥ-rasāyanavidhyuktaiḥ|
bhallātakarasāyanaṃ tu saguḍameva|
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau jvarāgamanavāsare|
--------------------------------------------|155|
Sa. yadi vā jvarāgamanadivase
ādau-prathamaṃ, laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā yojayet|
Ā. rā. jvarotpattidene abhojanaṃ
gurusnigdhamadhurabhojanaṃ vā kāryamityāha-laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ veti|
prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhakraṃ vā tathā ghṛtam||155||
jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ
tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam||156||
Sa. viṣamajvare prage sahatailena
laśunaṃ yojayet| prāgbhaktamityādi| bhaktātprathamaṃ prātarvāghṛtaṃ ca
jīrṇaṃ-purāṇaṃ, yojayet| tathaiva dadhi, tathā payaḥ, tathā takraṃ, ṣaṭpalaṃ
ca sarpiḥkṣayacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 5/28) , prātaḥ prāgbhaktaṃ vā
yojayedityarthaḥ| kalyāṇakaṃ-unmādapratiṣedhoktaṃ (hṛ. u. a. 6/26) ,
pañcagavyaṃ-apasmārapratiṣedhoktaṃ (hṛ. u. a. 7/19),
tiktākhyaṃ-kuṣṭacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 19/2), tathā
vṛṣasādhitaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 2/40), prātaḥ prāgbhaktaṃ vā
yojayet| ṣaṭpalādīnyatidiśati-sarpiśceti|
Ā. rā.
laśunapurāṇaghṛtadadhikṣīratakrāṇi pṛthak satailāni prātaḥkāle bhojanādau vā
prayojyānītyāha-prātaḥ satailamiti| ṣaṭphalādīnyatidiśati-sarpiśceti|
triphalākolatarkārīkvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam| tilvakatvakkṛtāvāpa
viṣamajvarajitparam||157||
Sa. triphalādikvāthe caturguṇe
sarpirdadhisamaṃ śāvararoghnatvakkṛtāvāpamatiśayena viṣamajvarajit|
Ā. rā.
ghṛtāntaramāha-triphalākolatarkārīkvātha iti|0
surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃ śikhitittiridakṣajam| māṃsaṃ medyoṣṇavīryaṃ ca
sahānnena prakāmataḥ||158|| sevitvā tadahaḥ
svapyādathavā punarullikhet| --------------------------------------------|159|
Ā. rā. saṃ-surāṃ ca tīkṣṇaṃ ca
yanmadyaṃ śikhitiridakṣajaṃ ca māṃsaṃ medhyo(dyo)ṣṇavīryamannena saha bahu
sevitvā tadahaḥ svapyāt| yasmin dine tadbhuktaṃ taṃ divasaṃ śayīta| tadahaḥ
svapyāditi "kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā| athavā
pūrvoktapītabhuktabhakto naraḥ punarullikhet-udvamet| ā
raṃ-prayogāntaramāha-surāmiti| surāmanyadvā tīkṣṇaṃ madyaṃ,
śi(khītitirikukkuṭānmāṃsaṃ,]... anyadvā medhyo9dyo)
[ṣṇavīryaṃ-a](ghī)yoṣṇamāṃsaṃ, annena saha jvarotpattidine sevitvā svapyāt| na
jīryati cedullikhet-vamet|
--------------------------------------------| sarpiṣo mahatīm mātrāṃ pītvā vā
chhardayetpunaḥ||159||
Ā. rā. saṃ-sarpiṣo vā mahatīm-uttamāṃ,
mātrāṃ pītvā punaśchhardayet udvamet| ā raṃ-sarpirvamanamāha-sarpiṣa iti|
nīlinībhajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm| pibejjvarasyāgamane
snehasvedopapāditaḥ||160||
Ā. rā. saṃ-nīlinyādīn
pṛthagjvarāgamanavāsare kṛtasnehasvedaḥ pibet| ā raṃ-virecanamāha-nīlinīmiti|
sadyaḥsnehanaṃ svedaṃ ca kṛtvā nīlinyādicatuṣṭayaṃ jvarotpattidine pibet|
manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam|
yojyaṃ-------------------------------------------------|162|
Ā. rā. saṃ-manohvādikaṃ tailena
nayanāñjanaṃ yojyam| añjanaśabdo mrakṣaṇe'pi dṛśyata itinayanaśabde'tra
prayuktaḥ| ā raṃ-añjanamāha-manohveti|
--------------------------------------------| --------------hiṅgusamā
vyāghrīvasā nasyaṃ sasaindhavam||161||
purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā|
--------------------------------------------|162|
Sa. hiṅgutulyā vyāghrīvasā nasyaṃ
sasaindhavaṃ yojyam| vyāghrīti strīliṅganirdeśaḥ striyā
grahaṇārtho'cintyatvātprabhāvasya, anyathā puṃliṅgenaiva nirdeśaṃ kuryāt|
yathā vakti-"purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā|" iti|
Ā. rā. nasyamāha-hiṅgusamā vyāghrīvasā
nasyamiti| vyāghrī-vyāghrajātistrī, tasyāḥ vasā| nasyāntaramāha-sasaindhavam|
purāṇasarpiriti| nasyāntaramāha-siṃhasya vasā tadvat sasaindhaveti|
--------------------------------------------| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā
kuṣṭhaṃ harītakī||162|| sarṣapāḥ sayavāḥ
sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā| --------------------------------------------|163|
Ā. rā. saṃ-palaṅkaṣādidhūmaḥ sarveṣu
jvareṣu kāryaḥ| athavā biḍālājjātā viḍālajā viṭ| ā raṃ-dhūpamāha-palaṅkaṣeti|
palaṅkaṣā-gugguluḥ| dhūpāntaramāha-viḍvā biḍālajeti| viḍālajā
viṭmārjāraviṣṭhā|
--------------------------------------------|
puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ||163||
dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo'yamaparājitaḥ|
--------------------------------------------|164|
Ā. rā. saṃ-purādibhiḥ
sahāparājitākhyo'yaṃ dhūpo jvareṣu kāryaḥ| ā raṃ-aparājitaṃ
dhūpamāha-purādhyāmeti| purogugguluḥ| dhyāmakaṃ-tṛṇam| sarjo-rālā|
--------------------------------------------| dhūpanasyāñjanostrāsā ye
coktāścittavaikṛte||164||
Ā. rā. saṃ-ye ca
cittavaikṛte-unmādāpasmāre, dhūmādaya uktāste ca viṣamajvare yojyāḥ|
vikṛtameva vaikṛtam| prajñāditvātsvārthe'ṇ| ā raṃ-unmādādiṣūktān
dhūpādīnatidiśati-dhūpanasyāñjanontrāsā iti| untrāsaḥ-akasmādbhayotpādanam|
cittavaikṛtaṃ-unmādo'pasmāraśca, tatra ye uktāste kāryāḥ|
daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati| viṣeṣādviṣamān prāyaste
hyāgantvanubandhajāḥ||165||
Ā. rā. saṃ-na kevalaṃ dhūpādayo jvaraṃ
nāśyanti| daivāśrayaṃ cauṣadhaṃ
maṇimaṅgalabalyupahāraprāyaścittajapadānasvastyayanahomādikaṃ sarvān
jvarān-āgantūnnijāṃśca, vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti
vācyam)" iti taṅabhāvaḥ| viśeṣeṇa viṣamān vyapohati| yasmātte-viṣamajvarāḥ,
āgantunāṃ-bhūtādīnāṃ, anubandhajjātāḥ| ā
raṃ-daivavyapāśrayamauṣadhamāha-daivāśrayaṃ ceti| daighāśrayaṃ-japahomādi|
hi-yasmāt, prāyo-bāhulyena, te viṣamāḥ,
āgantvanubandhajāḥ-grahāveśādisambhavāḥ|
yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare|
--------------------------------------------|166|
Sa. viṣamajvarāśāntau satyāṃ
yathāsvaṃ-doṣādyapekṣayā, sirāṃ vidhyet| saṅgrahe ca rasādidhātusthe jvare
cikitsoktā| yathā (ci.a.2)-"rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane|
sekasaṃśamanāleparaktamokṣamasṛkūsthite|| tīkṣṇaṃ virekaṃ māṃsāsthe, medoghnaṃ
medasi sthite| asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam|| jvare
vātārtiśamanaṃ viśeṣādbūstikarma ca|" iti|
majjasthaśukrasthayorjvarayorasādhyatvāttatra cikitsā noktā|
Ā. rā. śirāvyadhamāha-yathāsvaṃ ceti|
"tṛtīyarke'sayormadhye skandhasyādhaścaturthake|" (hṛ. sū. a. 27/13)
ityādi-yathāsvam| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"pañcagavyasya mahato vidhinā
pañcamāhiṣam| pañcājaṃ caturaiṣṭraṃ vā siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā||
caturauṣṭraṃ-payodadhimūtraghṛtaiḥ| kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ|
pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu|| prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ
viṣamajvarajitparam| vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt||
śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ khajāhatāḥ|
viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ|| āsthāpanaṃ vā tadahardadyātsvinnasya
yāpanam| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛtdvā tadahaḥ pibet|| mastunā vā vṛṣaśakṛt
surayā vā sasaindhavam|| sahadevāvacābhadrānākulībhiḥ prayojayet|
dhūpanodvartanālepān sarvajvaranibarhaṇān||" iti| siddhayoge tu (jva. ślo.
230)- "mustāmalakaguḍūcīviśvauṣadhakaṇṭakārikākvāthaḥ| pītaḥ sakaṇācūrṇaḥ
samadhurviṣamajvaraṃ hanti|| apāmārgajaṭā kaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ|
baddhā vāre ravestūrṇaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam|| gaṅgāyā uttare kūle
aputrastāpaso mṛtaḥ| tasmai tilodakaṃ dadyānmuñcatvekāhiko jvaraḥ||
agastyanpatrasvarasena nasyaṃ nihanti cāturthakamugravīryam|| somaṃ sanucaraṃ
devaṃ samātṛgaṇamīśvaram| pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt||
viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhūm| stuvannāmasahasreṇa jvarānsarvān
vyapohati|| mūlaṃ bhūmijayantyāśca sahadevodbhāvaṃ tathā| taṇḍulīyakamūlaṃ vā
baddhaṃ murdhni jvarāpaham|| śāntiṃ nayentrivṛdvā'pi sakṣaudrā viṣamajvaram|
madhunā cābhayā līḍhā hantyāśu viṣamajvaram|| (ślo. 228) ajājī guḍasaṃyuktā
viṣamajvara nāśinī| guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ lihyādvā viṣamajvarī||" [iti|
vaṅgasene tu (jva. ślo. 573)-] "śailūṣamaṇḍanarajaḥ puruṣānurūpaṃ
śubhrāṅgavatsasurabhīpayasā nipītam| ādityavārabhavapālidine nareṇa
cāturthakaṃ sucirajaṃ jayati kṣaṇena|| śailūṣamaṇḍanaṃ-harītālam|
puruṣānurūpaṃ-puruṣākṛti| kalkaḥ śirīṣapuṣpasya rajanīdvayasaṃyutaḥ| nasyaṃ
sarpiḥ samāyogājjvaraṃ cāturthakaṃ jayet|| sitavarṣābhūmūlaṃ payasa pītaṃ ca
paittikaṃ jayati| cāturthakaṃ sucirajaṃ tāmbūlenaiva bhakṣaṇādathavā||
kṛṣṇāmalakīrāmaṭhadārvivacārājasarṣaparasonaiḥ| chāgalamūtranipiṣṭairnasyaṃ
tvekāhikādiharam|| kṣīrāvikārajanimardakasatrapāṇāṃmūlaṃ jvarāpahamavaśyamidaṃ
śikhāyām| baddhaṃ divākaradine yadi vā'ṣṭamīṣu rātrijvaraṃ harati
rañjitasūtrabaddham||" iti| iti viṣamajvaraḥ|
--------------------------------------------|
kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare||166||
sarpiḥpānahimālepasekamāṃsarasāśanam| kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādi
sādhanam||167||
Ā. rā. saṃ-kevalānilādibhirjvare
sarpiḥpānādikaṃ kuryāt| yacca raktamokṣādi sādhanaṃ yathāsvamuktaṃ tacca
kuryāt| ā raṃ-athāgantujvaraḥ| tatrābhighātajanmauṣadhamāha-kevalānileti|
kevalanilajo visarpajo visphoṭajaśca jvarastulyauṣadhatvāduktaḥ|
kintvasāvāgantuḥ| kintu nijabhedaḥ kevalaḥ-pittakaphāmairasaṃspṛ(sṛ)ṣṭaḥ|
grahotthebhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanam|
--------------------------------------------|168|
Ā. rā. saṃ-grahotthe jvare
bhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanaṃ cikitsitam| ā
raṃ-grahāveśajasyauṣadhamāha-grahottha iti| bhūtavidyā-uttarasthānoktaṃ
grahaprakaraṇam|
--------------------------------------------| oṣadhīgandhaje
pittaśamanaṃ------------------|168|
Ā. rā. saṃ-oṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ
cikitsitam| ā raṃ-auṣadhīgandhajasyauṣadhamāha-auṣadhīgandhaja iti|
--------------------------------------------|
---------------------------viṣajidviṣe||168||
Ā. rā. saṃ-viṣe-viṣaje jvare,
viṣajiccikitsitam| ā raṃ-viṣajasyauṣadhamāha-viṣajadviṣa iti|
iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādoṣaśamena ca| hitāhitavivekaiśca jvaraṃ
krodhādijaṃ jayet||169|| krodhajo yāti
kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ| bhayośokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyaṃ
tathetarau||170||
Ā. rā. saṃ-krodhādijaṃ
jvaramiṣṭaiḥ-abhimataiḥ, arthaiḥ-viṣayaiḥ, tathā manojñaiḥ-ramyaiḥ, tathā
yathādoṣaṃ yaḥ śamaḥ-śamanaṃ tena, tathā hitāhitavivekaiśca jayet|
ādiśabdo'tra bhīśokādi parigrahārthaḥ| ā
raṃ-krodhādijasyauṣadhamāha-iṣṭairthairiti| iṣṭaiḥ-bhoktuguṇena manojñaiḥ
svaguṇena vā|
śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ| te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ
vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ||171||
tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet| na hi jvaro'nubadhnāti
mārutādyairvinā kṛtaḥ||172||
Sa. śāpādyutthe jvare daivavyapāśrayo
vidhiḥ kāryaḥ| śāpomunipitrādibhiḥ sakrordhairdattaḥ| [te-] oṣadhyādyutthā
jvarāḥ pūrvaṃ kevalā bhavanti| anantaraṃ malaiḥ-vātādibhiḥ, vyāpyante|
tasmāddhetosteṣu-jvareṣu, doṣānusāreṇāhārādi kalpayet| nanu, śāpādyuttheṣu
vātādikopo nāśaṅkyata eva| tatkimiti teṣvāhārādikaṃ doṣānusāreṇa kalpyate ?
ityāha-na hītyādi| yasmādvātādīnantareṇa vinā kṛto jvaro nānubadhnāti,
tasmādavaśyaṃ teṣvapi vātādikopaḥ sambhāvyate| ata eva ca
tadanusāreṇāhāradikalpanam|
Ā. rā.
śāpajābhicārajayorauṣadhamāha-śāpāthavarṇamantrottha iti|
............vaṅgasene tu (jvara. ślo. 541)-"auṣadhīgandha[viṣajau
viṣapittaprabādhanaiḥ| jayetkaṣāyairmatimān sarvagandhakṛtairbhiṣak|| ]" iti|
ityāgantujvaraḥ| atha dhātujvaraḥ| [ saṅgrahe tu (ci. a. 2)-] "rasasaṃsthe tu
sarvasmin kuryādvamanalaṅghane| sekasaṃśamanāleparaktamokṣānasṛksthite||
tīkṣṇān virekān māṃsasthe medoghnaṃ medasi sthite| asthisthe
vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam|| jvare vātārtiśamana viśeṣādbastikarma ca|"
iti|
jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet|
--------------------------------------------|173|
Ā. rā. saṃ-jvarakālaṃ ca vegaṃ ca
yaścintayan jvaryate, asya cajvariṇo, jvarakālasmaraṇaṃ hāribhiḥ-manoharaiḥ,
viṣayaiḥ-śabdādibhiḥ, haret-vismārayet| ā raṃ-atha sarvajvarasādhāraṇāni|
tatra manoharasevāmāha-jvarakālasmṛtimiti| jvarakālo-jvaravegakālaḥ, tasya
smṛtiḥ-asminkāla ādhattā iti smaraṇam|
--------------------------------------------| karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ
sarvajvaravināśanam||173||
Ā. rā.
saṃ-śuddhaṃ-rāgadveṣādyanupahataṃ, tathā karuṇayā''draṃ-kṛpāparaṃ, cetaḥ
sarvajvaravināśanaṃ syāt| ā raṃ-manasaḥ śuddhatvaṃ karuṇārdratvaṃ
cāha-karuṇārdramiti|
tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam| gurvasātmyavidāhyannaṃ
yaccānyajjavarakāraṇam||174||
Ā. rā.
saṃ-balalābhādā-balalābhamavadhīkṛtya, vyāyāmādi tyajet-nācaret| snānaṃ ca
yadyapi dīpanādiguṇayuktaṃ prāgadhītaṃ, tathā'pi prabhāvajjavaraṃ karotīti
tadvarjanam| evaṃ vyāyāmādiṣvapicintyam| [anyat]-aparamanuktamapīha
yajjvarakāraṇaṃ, tadapi tyajet| khāraṇāde'pyktam-"piṣṭānnaṃ haritaṃ śākaṃ
māṃsaṃ śuṣkaṃ tilān dadhi| grāmyānūpaudakājāvigavyasūkarabhāhiṣam|| māṃsaṃ
śuṣkāṇi śākāni sarvameva tyajejjavarī|" tathoktam-"jvaritai
sthittirikrauñcaśikhivartakakukkuṭāḥ| guruṣṇatvādvivarjyāḥ syuratra sopadrave
jvare||" iti| ā raṃ-vyāyāmādivarjanamāha-tyajediti|
na vijvaro'pi sahasā sarvānnīno bhavettathā| nivṛtto'pi jvaraḥ śīghraṃ
vyāpādayati durbalam||175||
Ā. rā. saṃ-tathā
vijjvaro'pi-pūrvānubhūtajvaraḥ, sahasā-akrameṇaiva, sarvānnabhakṣo na syāt|
sarvānnīna ityupapadasarvānnetyādinā khaḥ| yato nivṛtto'pi-apagato'pi, jvaraḥ
śīghrameva durbalaṃ vyāpādayati| ā raṃ-sahasā''hāravṛddiṃ niṣedhati-na
vijvaro'pīti| sarvānnamatīti sarvānnīnaḥ| niṣedhātikrame
doṣamāha-nivṛtto'pīti|
sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ
tattatkuryādbhīṣagjitam||176||
Ā. rā. saṃ-yasmācca jvaraḥ sadya eva
prāṇahṛdbhavati, tasmātkāraṇāttasya-jvariṇo, viśeṣeṇānyarogebhyaḥ
sakāśāttasyāṃ tasyāṃsāmapacyamānapakvājīrṇaviṣamaciranivṛttajvarādyavasthāyāṃ
ca, tattat-laṅghanasvedanayavāgūpācanakṣīrasarpiḥpānādikaṃ,
bhiṣagjitaṃ-auṣadhaṃ, kuryāt| ā raṃ-jvaracikitsāyāmādaraṃ vidhatte-sadyaḥ
prāṇahara iti|
auṣadhayo maṇayaśca sumantrāḥ sādhugurudvijadaivatapūjāḥ| prītikarā manaso
viṣayāśca ghnantyapi viṣṇukṛtaṃ jvaramugram|177| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cititsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ|1| g|2|
Ā. rā. saṃ-oṣadhyādayo
viṣṇukṛtamapyugraṃ jvaraṃ ghnānti| kiṃ punarapacārādikṛtaṃ jvaraṃ na ghnānti ?
ityapiśabdārthaḥ| bhau tu bhāgāviti dodhakametat| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma
prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1|| ā raṃ-siddauṣadhādidhāraṇamāha-auṣadhaya iti|
saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"kṛtyā trivargasaṃyuktā ruḍnidrādivinodinī| śāstraṃ
vicitraṃ śṛṇuyānna pretavyādhitāśrayam|| manobhirāmaviṣayaṃ vacanaṃ hlādi
dakṣiṇam| mātaraṃ pitaraṃ devān vaidyān viprān haraṃ harim||
pūjayecchīlayeddānadamasatyadayārjavān| dhārayecca śucirmūrdhnā
maṇiratnamahauṣadhīḥ|| āryāvalokitaṃ parṇaśabarīmaparājitām| praṇamedāryatārāṃ
ca sarvajvaranivṛttaye| japaṃstathā gatoṣṇīṣaṃ sarvavyādhicikitsitam|
āgantudoṣasahajaiḥ sarvarogairvimucyate||" iti|| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| jvaraprakaraṇaṃ nāma samastyena nirūpitam||
1||