Sa. jvaracikitsitādanantaraṃ
raktapittacikitsitamucyate| yato maheśvarasya lalāṭājjvaro babhūva,
tatsantāpādraktapittamityuktam| ato raktapittacikitsitasyaivārambho yuktaḥ|
tathā, nidāne yadviśeṣeṇa noktaṃ tadiha viśeṣeṇa spaṣṭaṃ kṛtvā
nidānābhiprāyamapi bhaṇyate, raktapittasya kṣiprakāritvāt|
athāto raktapaittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ūrdhvagaṃ balino'vegamekadoṣānugaṃ navam|
raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam||1||
Sa. balino-balavataḥ puṃso na striyāḥ,
yadutpannamūrdhvagaṃ raktapittaṃ tatsādhayet-upakramet| tathā
yadevordhvagamavegaṃ-avegavat, tathaiko doṣaḥ-kaphākhyaḥ, anugaḥ-anubalo,
yasya tadekadoṣānugam| nidāne'pyuktam (hṛ.ni.a.3/8)-"ūrdhvaṃ sādhyaṃ
kapādyasmāt" iti| tathā navaṃ-acirotpannaṃ, tathā yatsukhe kāle-
tadvyādhipratipakṣabhūte hemante śiśire vā jātaṃ, tathā
yannirupadravaṃ-vikṛtavijñānīyādhyādhyāyoktaiḥ (hṛ.śā.a.5/74)"
raktapittaṃbhṛśaṃ raktaṃ" ityādigranthanirdiṣṭairupadravai rahitam| ato
lakṣaṇādyadviparyayalakṣaṇamūrdhvagamapi raktapittaṃ tadarthādasādhyaṃ yāpyaṃ
vā syāditi gamyate|
Ā. rā. atha raktapittacikitsitam| tatra
sādhyamāhaūrdhvagamiti| avogaṃ-vegabāhulyarahitam| sukhe-hemantādau|
adhogaṃ yāpyayedraktam yaccadoṣadvayānugam| śāntaṃ śāntaṃ punaḥ
kupyanmārgānmārgāntaraṃ ca yat||2||
Sa. adhogaṃ
raktapittamūrdhvagaraktapittoktaikadoṣānugādiviśeṣaṇaviṣiṣṭamapi yāpayet|
yacca doṣadvayānugaṃ-vātakaphābhyāṃ hīnabalābhyāmanugatamūrdhvagamapi, tacca
yāpayet|
Ā. rā. yāpyamāha-adhogamiti, śāntaṃ
śāntamiti ca| yat-gaccht, iṇ gatau|
atipravṛttaṃ mandāgnestridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet|
-----------------------------------------------|3|
Sa. śāntaṃ śāntaṃ-atiśayena śāntaṃ,
punaḥ kupyat-kopaṃ gacchat, ūrdhvagamekadoṣānugamadhogaṃ vā tyajet| atha
mārgāt-ūrdhvāt nāsākṣikarṇāsyalakṣaṇāt, mārgāntaraṃ-gudameḍhralakṣaṇaṃ,
yat-gacchhat, evaṃ yatpravṛttaṃ tacca tyajet| yaditi iṇaḥ śatari iṇo yaṇiti
yādeśe yaditi rūpam| tathā atipravṛttamūrdhvamārgādhomārgādvā yadraktapittaṃ
tattyajet, raktasya prāṇāyatanatvāt| uktaṃ ca-"jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte
tiṣṭhati tiṣṭhati|" iti| tathā, mandāgneryatpravṛttamadhogamūrdhvagaṃ va
tadapi viruddhopakramatvāttyajet| tathā hi,-mandāgneḥ
kaṭukāmloṣṇarūkṣatīkṣṇādyauṣadhamagnisandhukṣaṇaṃ yattaddhitam, raktapitte
cāto viparītaprāyaṃ yattatpathyam| tathā, tridoṣamūrdhvagamadhogaṃ vā tadapi
tyajet, viṣamatvāt| yato na tadvamanaviṣayaṃ bhavatumarhati nāpi
virecanaviṣayam|
Ā. rā. asādhyamāha-atipravṛttamiti|
yatrānubandhyapi pittaṃ taddhi (ntri) doṣajam| yatra tu janakameva taddvidoṣa
[ ja ] mekadoṣaṃ (ṣa)[jaṃ] vā| nidānoktānāmapi sādhyādīnāṃ
punaruktiraparipūrṇapūraṇāya| tatra sādhyatve yuktiruktā, iha tu lakṣaṇamiti
vā, pūrvācāryātiviprakīrṇoktipradarśanaṃ vā|
-----------------------------------------------| jñātvā nidānamayanaṃ
malāvanubalau balam||3|| deśakālādyavasthāṃ
ca raktapitte prayojayet| laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau śodhanaṃ śamanaṃ
tathā||4||
Sa. nidānādi jñātvā'nantaraṃ
raktapitte-ūrdhvage'dhoge vā, ādau-prathamata eva, laṅghanaṃ prayojayet,
athavā bṛṃhaṇaṃ, athavā śodhanaṃ śamanaṃ vā| tatra
nidānaṃ-tīkṣṇoṣṇakaṭvamlādisevanam, etajjñānaṃ hi tannidānavarjana upayujyate|
tathā ca vakṣyati (ślo.24)-"yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet|"
iti| ayanaṃ-ūrdhvāgholakṣaṇaṃ jñātvā| tathā ca vakṣyati (ślo.8)- "rakte
sapicche sakaphe grathite kaṇṭhamārgage| lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ
kṣāramutpalanālajam||" iti| tathā (ślo.47)- "gudāgame viśeṣeṇa śoṇite
vastiriṣyate|" ityādi| tathā, pittākhyasya malasyātra mūlabhūtatvātsāmarthyāt
malau-vātakaphākhyau, anubalau jñātvā cikitsāviśeṣaṃ prayojayet| tathā ca
vakṣyati (ślo.36)-"raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ|
yuñjayācchāgaṃ" ityādi| tathā, balaṃ jñātvā| yato vakṣyati (ślo. 13)-
"yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam|" iti| deśo-dvividhaḥ śārīro
bhūmideśaśca| tatra śārīro-mukhanāsādyavayavarūpaḥ| ūrdhvage hi raktapitte
satyapi nāsāpravṛtte viśeṣeṇānyadauṣadhamanyapravṛtte'nyat| tathā, adhoge
raktapitte satyapi gudapravṛtte'nyadauṣadhaṃ meḍhrapravṛtte cānyat|
bhūmideśaśca-trividhovyākhyāto jāṅgalānūpasādhāraṇabhedena| tatra
jāṅgale'nyadhauṣadhamanūpe'nyat sādhāraṇe cānyat| kālo-muhūrtādiḥ
śītoṣṇavarṣalakṣaṇa āvasthikaśca| tathā ca śīte kāle'nyādṛsamauṣadhamanyasmin
kāle'nyādṛṣamauṣadhaṃ raktapitte| ādigrahaṇenānalāhā
rasattvasātmyavayaḥprakṛtiprabhṛtayo gṛhyante| avasthāṃ ca jñātvā
avasthāvaśāt, raktapittasya hyavasthāviśeṣeṇānyadauṣadhaṃ syāt|
Ā. rā.
laṅghanīyabṛṃhaṇīyaśodhanīyaśamanīya vibhāgamāha-jñātveti| tatra nidānajñānāt
bṛṃhaṇotthe laṅghanaṃ laṅghanotthe bṛṃhaṇam| ayanajñānāt ūrdhvage
laṅghanamadhoge bṛṃhaṇam| anubalamalajñānāt kafe laṅghanaṃ vāte bṛṃhaṇam|
balajñānāt sampūrṇe bale laṅghanamalpe bṛṃhaṇam| deśajñānāt anūpe laṅghanaṃ
jāṅgale bṛṃhaṇam| kālajñānāt visarge laṅghanamādāne bṛṃhaṇam| ādiśabdāt
yauvane laṅghanaṃ vārdhake bṛṃhaṇamityādi| avasthājñānāt apakve laṅghanaṃ
pakve bṛṃhaṇam| pūrvaṃ śamanaśodhanavibhāgo jñeyaḥ| ādaugrahaṇāt
laṅghanānantaraṃ bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇānantaraṃ laṅghanaṃ ca kāryam|
santarpaṇotthaṃ balino bahūdoṣasya sādhayet| ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena
tvadhogatam||5||
śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghya bṛṃhyānavekṣya ca|
-----------------------------------------------|6|
Sa. santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya
narasya raktapittamūrdhvagaṃ virekeṇa sādhayet, adhogataṃ tu vamanena
sādhayet| anyatapatarpaṇotthaṃ raktapittaṃ durbalasyālpadoṣasyordhvagaṃ
śamanairadhogaṃ bṛṃhaṇairupācaret| bṛṃhaṇairvā śamanaiḥ| na cedaṃ cikitsitaṃ
nirapekṣaṃ yuñītetyāha-laṅghyabṛṃhyānavekṣya ceti| laṅghanādutpannamadhogamapi
śamanairupācaret| bṛṃhaṇādutpannamūrdhvagamapi laṅhghanairupācaredityarthaḥ|
Ā. rā. śodhyatve'pi
vamyavirecyavibhāgamāha-santarpaṇotthamiti| adhoge vamanam| ūrdhvage
virecanam| santarpaṇotthaṃ ityatra ubhayatra tulyam| śāmyatve'pi
laṅghanaśāmyabṛṃhaṇaśāmyavibhāgamāha- śamanairbṛṃhaṇaiśceti| anyat-
apatarpaṇotthamalpabalasya cālpadoṣasyaca| ūrdhvagaṃ laṅghanaśamanaistathā
laṅghye puruṣe santarpaṇotthatvāditraye satyapi bṛṃhaṇam| bṛṃhye puruṣe
atarpaṇotthatvāditraye satyapi laṅghanam|
-----------------------------------------------| ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau
rasau tiktakaṣāyakau||6|| upavāsaśca
niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ|
-----------------------------------------------|7|
Sa. ūrdhvaṃ pravṛtte raktapitte
śuṇṭhīrahitaṃ ṣaḍaṅgodakaṃ pibataḥ puṃsastiktakaṣāyau rasau śamanam| tathā,
upavāsaḥ|
Ā. rā. śamanamāha-ūrdhvaṃ pravṛtta iti|
ṣaḍaṅgodakaṃ-"ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam|" (hṛ. ci. a. 1/15)
iti jvaroktam, taccātra śuṇṭhīṃ vinā kāryam|
-----------------------------------------------| adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇau
madhuro rasaḥ||7||
Sa. adhoge tu raktapitte bṛṃhaṇo
madhuro raso hitaḥ|
Ā. rā. bṝṃhaṇamāha-adhoge raktapitta
iti|
ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tvadhogate|
-----------------------------------------------|8|
Sa. ūrdhvage raktapitte prāk-pūrvaṃ,
tarpaṇaṃ yojyam, tathāsātmyatvāt| evamadhoge raktapitte prāk peyā yojyā|
Ā. rā. ūrdhvagādhogayoḥ
pathyavibhāgamāhna-ūrdhvage tarpaṇamiti| ūrdhvage prāk tarpaṇaṃ pathyam,
adhoge tu peyā śeṣaṃ jvaravat|
-----------------------------------------------| āśnato balino'śuddhaṃ na
dhāryaṃ taddhi rogakṛt||8|| dhārayedanyathā
śīghramagnivacchīghrakāri tat|
-----------------------------------------------|9|
Sa. balino narasyāśnato
raktamaśuddhaṃ-duṣṭaṃ, na dhāryaṃ-na stambhanīyam| taddhi ghṛtaṃ
sirāvyadhavidhyuktān visarpavidradhiplīhādīn rogān karoti|
anyathā-vidhiviparyaye sati durbalasyābhojanasya ca, śīghraṃ dhārayet|
yasmādagnivacchīghraṃ maraṇakāri tat-raktamastambhitaṃ, syāt|
Ā. rā. aśuddhasya raktasya stambhanaṃ
niṣedhati-aśnata iti| śuddhasya stambhanaṃ vidhatte-dhārayediti|
anyathā-śuddhatve, balāśanayoralpayoraśuddhatve'pi| tat-astambhitaṃ raktam|
----------------------------------------------| trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena
ca saśarkaram||9|| sādhayedvidhivallehaṃ
lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| ----------------------------------------------|10|
Sa. trivṛtā-śuklagopītyucyate|
śmāmā-mālavikā trivṛducyate| tayoḥ kaṣāyeṇa tathā tayoreva [kalkena]
mātrāmāśrityaitaduktam| atra ca kaṇṭakārikālehavat (hṛ.ci.a.3/62)
kvāthakalkaśarkarāṇāṃ parimāṇaṃ vedyamiti vṛddhavaidyavyavahāraḥ|
Ā. rā.
virecanamāha-trivṛcchāmākaṣāyeṇeti| kalkenatrivṛddvayasyaiva| pāṇitalaṃ
karṣam|
-----------------------------------------------| trivṛtā triphalā śyāmā
pippalī śarkarā madhu||10|| modakaḥ
sannipātordhvaraktaśophajvarāpahaḥ| trivṛtsamasitā tadvat
pippalīpādasaṃyutā||11||
Sa. tathā trivṛtādibhirmodako-vaṭakaḥ|
śarkarāparimāṇaṃ ca padmakādyacūrṇavadavabodhyam| sa ca modakaḥ
sannipātordhvaraktaśophajvarahṛdbhavati| pūrvoktasya lehasya viṣayanirdeśādeva
viṣayo vedyaḥ| trivṛtsamasitā pippalīpādasaṃyutā tadvat-sannipātādi
hṛdityarthaḥ|
Ā. rā. virecanāntaramāha-trivṛteti|
sannipātastribhiḥ sambadhyate| virecanāntaramāha-trivṛtsamasiteti| saṅgrahe
(ci. a. 3)- " trifalātrivṛtādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ|
gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣāḥ kṣaudrasitotkaṭāḥ|| yathāsvaṃ kalpabihitā
virekārthaṃ prayojayet|" iti| trifalādīni daśa virecanāni| pratyekaṃ
madhusitotkaṭāni| gavākṣī-indravāruṇī|
vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu| sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā
madhukodakam||12|| kṣīraṃ vā
rasamikṣorvā-----------------------------|
------------------------------------------------|13|
Sa. madanaphalena saṃyuktaṃ tarpaṇaṃ
sitāmadhubhyāṃ saha vamane deyam, vātakopabhayādityabhiprāyaḥ| athavā
saśarkaraṃ phala saṃyuktaṃ, [athavā] madhukodakamathavā kṣaudrasaṃyuktaṃ,
athavā kṣīraṃ, athavekṣurasam| sarvametat madanaphalasaṃyuktaṃ pṛthak
pratyekaṃ deyam|
Ā. rā. vamanapañcakamāha-vamanaṃ
falasaṃyuktamiti| pañcasvapi madanafalasaṃyogaḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 3)-
"phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam|" iti|
------------------------śuddhasyānantaro vidhiḥ| yathāsvaṃ manthapeyādiḥ
prayojyo rakṣatā balam||13||
Sa.
ūrdhva[ga]raktapittino'dhogaraktapittino vā yathākramaṃ virekavamanābhyāṃ
śuddhasyānantaraṃ [yathāsvaṃ-] yathāyogaṃ yathāvidhi, manthapeyādiḥ
prayoktavyaḥ,-ūrdhvage manthādiradhoge peyādiriti yathārthaḥ|
Ā. rā. śuddhasya
pathyamāha-śuddhasyeti| anantaraḥ "ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyam" (ślo. 8) ityādi|
balaṃ agnibalaṃ dehabalaṃ ca|
mantho jvarokto drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kṛtaḥ|
-----------------------------------------------|14|
Sa. mantho jvarokto
drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" (hṛ. ci. a. 1/55) ityādiḥ|
pittaghnairvā-drākṣāmalakakrāśmaryamadhukādibhiḥ, phalaiḥ kṛtaḥ prayoktavyaḥ|
Ā. rā. manthamāha-mantho jvarokta iti|
drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" ityādiḥ| manthāntaramāha-pittaghnairveti|
-----------------------------------------------|
madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā||14||
mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlo va
mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||
Sa. athavā madhvādinā dravyapañcakena
kṛtena pañcasārākhyena lājasaktubhiḥ sasarpiṣkairmantho hitaḥ|
mandāgnīnāmamlābhilāṣiṇāṃ ca dāḍimāmalakābhyāmamlaśca manthaḥ prayoktavyaḥ|
'adhoge prākpeyā prayojyā' ityuktam| atastā eva peyā brūte-
Ā. rā. manthāntaramāha-madhukharjūreti|
pañca madhvādīni sārāṇyatreti pañcasāram, saṃjñā ceyam|
manthāntaramāha-dāḍīmāmalakāmlo veti| dāḍimāmalakarasayogādamlaḥ|
kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṃ śābaraṃ rodhraṃ śṛṅgaberaṃ
kucandanam||16|| hīveraṃ dhātakīpuṣpaṃ
bilvamadhyaṃ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ||17||
bhūnimbasevyajaladā masūrāḥ pṛśniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā
sarpirhareṇukāḥ||18||
Sa.
kamalotpaletyādibhirvargairardhaślokaiḥ peyā vihitāḥ| pādayaugikā vakṣyante|
bhūnimbasevyetyādayaḥ|
Ā. rā. tribhirardharcaististraḥ peyā
āha-kamalotpaleti| caturbhiḥ pādaiścatasnaḥ peyā āha-bhūnimbasevyajaladā iti|
vidārigandhā-śāliparṇī| hareṇukāḥ-satīnāḥ| saṅgrhe tvadhikāḥ peyāḥ (ci. a. 3)-
"candanāmbupriyaṅgavaḥ| tuvaryo vā'tibalayā balayā vā hareṇavaḥ||" iti|
jāṅgalāni ca māṃsāni śītavīryāṇi sādhayet| pṛthakapṛthagjale teṣāṃ yavāgūḥ
kalpayedrase||19|| śītāḥ
saśarkarākṣaudrāstadvanmāṃsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān
saśarkarān||20||
Sa. māṃsāni jāṅgalāni
śītavīryāṇī-śaśādisabandhīni, pūrvoktapeyauṣadhānāṃ pṛthakpṛthagjale sādhayet|
anantaraṃ tasmin rase yavāgūḥ kalpayet| kīdṛśīḥ ? śītāstathā
saśarkarākṣaudrāḥ| tadvadityanena śītatvaṃ māṃsarasānāmatidiśati, na tu
saśarkarākṣaudratvamapi, ayogārhatvāt| ata evāha-tān māṃsarasān
īṣadamlānamlābhilāṣiṇaḥ, anamlābhilāṣiṇo'namlāneva| tathā, ghṛtabhṛṣṭān
saśarkarān-śarkarāyuktān|
Ā. rā. uktānāṃ peyānāṃ
prakārāntaramāha-jāṅgalāni ceti| teṣāṃ-peyauṣadhānāṃ, jale-kāthe|
rase-kvāthasiddhamāṃsarase| māṃsarasānāha-tadvaditi| tadvat-peyāvat,
taṇḍulaprakṣepaṃvinā| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "tatkaṣāye hitāḥ
peyāmāṃsapeyāstathā rasāḥ| anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣau draśarkarāḥ||"
iti|
śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate| annasvarūpavijñāne yaduktaṃ
laghu śītalam||21||
Sa. tathā, śūkaśimbījaṃ, dhānyaṃ śākaṃ
ca raktapitte śasyate| annasvarūpavijñānīye'dhyāye (sū.a. 6) yaduktaṃ laghu ca
śītalaṃ ca|
Ā. rā. dhānyāni śākāni
cāha-śūkaśimbībhavaṃ dhānvamiti rakte-raktapitte|
pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam| laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā
phalāmbu vā||22||
Sa. pūrvoktamambu-ṣaḍaṅgaṃ
śuṇṭhīrahitaṃ, pānīyaṃ-pātavyam| athavā laghunā pañcamūlena śṛtam| pānīyasya
śrapaṇe tantrakārairvidhiruktaḥ| yathā-"karṣaṃ gṛhītvā dravyasya
kvāthayetprāsthike'mbhasi| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ jalapāke tvayaṃ vidhiḥ||"
iti| kevalaṃ vā jalaṃ śṛtaśītaṃ hitam| madhvambho-mākṣikayuktaṃ pānīyam|
phalāmbu vā-drākṣābhirvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kṛtam|
Ā. rā. tṛṣitasya
pānārthamudakamāha-pūrvoktamambviti| pūrvoktaṃ-niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakam|
laghupañcamīlasiddhaṃ vā| śṛtaśītaṃ vā kevalam| madhūdakaṃ vā| falodakaṃ vā
falāni-dāḍimādīnilau śītalāni|saṅgrahe tu (ci. a. 3)padmakādyañjanādi ca
sārivādiṃ ca kalpayet| annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam|| kaphānuge
yūṣaśākaṃ mārutānugate rasam| abhīroraṅkurairlāvāḥ saha mudgāḥ paṭolajaiḥ|
makuṣṭhā dhanvayāsotthai raktapitte paraṃ matāḥ|" iti|
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe-----------|
------------------------------------------------|23|
Sa. śaśaḥ-śaśasya māṃsaṃ, sahavāstukena
viḍvibandhe sati raktapittinaḥ śastaḥ|
Ā. rā. vibandhe rasamāha-śaśaḥ
savāstuka iti|
----------------------------------tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhe sādhito
mārute'dhike||23|| plakṣasya
barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ|
---------------------------------------------------|24|
Sa. tittiristu mārute'dhika udumbarasya
kvāthe sādhitaḥ śastaḥ| plakṣasya kvāthe sādhito barhiṇo-mayūraḥ,
tadvat-mārute'dhike śastaḥ| barhiṇa iti "phalabarhābhyāminac|"
tathaivanyagrodhasya niryūhe kukkuṭaḥ śastaḥ| udumbarādikvāthasādhanaṃ
titthiryādīnāmauṣṇyaṃ pratihantum|
Ā. rā. mārutādhike rasamāha-tittiriḥ
punariti| mārutā[dhike rasā] ntaramāha-plakṣasya barhiṇastadvaditi|
barhiṇo-mayūraḥ| rasāntaramāha-nyagrodhasya ca kukkuṭa iti| saṅgrahe tu (ci.
a. 3)- "bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau|
vartīro'mbhojanālānāmaśvatthasya kapiñcalaḥ||" iti|
-----------------------------------------------| yatkiñcidraktapittasya
nidānaṃ tacca varjayet||24||
Sa. yatkiñcidraktapittasya kāraṇaṃ-yena
sevitena tajjātaṃ, tacca varjayet-pariharet|
Ā. rā. varjaniyamāha-yatkiñciditi|
vāsārasena phalinīmṛdgodhrāñjanamākṣīkam| pittāsṛk śamayetpītaṃ, niryāso
vā'ṭarūṣakāt||25|| śarkarāmadhusaṃyuktaḥ
kevalo vā, śṛto'pi vā| vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ, sa hyasya paramauṣadham||26||
Ā. rā. saṃ-vāsakasya rasena
phalinyādikaṃ pītaṃ raktapittaṃ śamayati| athavā, aṭarūṣakasya rasaḥ
śarkarāmadhuyuktaḥ pīto raktapittaṃ jayet| athavā kevalo vāsārasaḥ| athavā
kvathito vṛṣaḥ śīghraṃ raktaṃ jayet| sa vṛṣo yasmādasya-raktasya,
paramauṣadham| śamanamāha-vāsāraseneti| falinī-priyaṅguḥ| mṛt-saurāṣṭrī|
añjanaṃ-rasāñjanam| mākṣikaṃ-madhu| [ śamanāntaramāha-niryāsa iti|
niryāsaḥ-svarasaḥ| sa śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo veti dvividhaḥ| ]
śamanāntaramāha-śṛto'pi vā vṛṣa iti| śruto'pi śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo
veti svarasavaddvividhaḥ|
paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rodhro vṛṣastandulīyaḥ kṛṣṇā
mṛnmadayantikā||27|| śatāvarī gopakanyā
kākolyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||
Sa. paṭolādayo'rdhaślokāstrayaḥ kvāthā
madhuśarkarāyutā raktapittaṃ jayantīti yojyam| atra ca vāsaka ārdro'pi dviguṇo
na yojyaḥ| evaṃ hyuktaṃ tantrāntare-"vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ|
nityamārdrāḥ prayoktavyāstathā'pi dviguṇā na te||" iti|
Ā. rā. tribhirardharcaiḥ
vkāthatrayamāha-paṭolamālatīti| candanadvayaṃ-śvetaṃ raktaṃ ca| kṛṣṇā
mṛt-kṛṣṇamṛttikā| madayantikā-yūthikā|
palāśavalkakvātho vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṃ
gavāśvaśakṛto rasam||29||
Sa. athavā palāśatvakkvāthaḥ śītaḥ
śarkarāyutaḥ pūrvoktaguṇaḥ| athavā madhusarpibhyāṃ gavāśvaśakṛto rasaṃ pibet|
gavāśceti "avaḍ sphoṭāyanasya" ityavaṅādeśaḥ|
Ā. rā.
kvāthāntaramāha-palāśavalkavkātho veti| valkalaṃ-tvak| lehamāha-lehyādvā
madhusarpirbhyāmiti| śakṛdrasasya pākādghanībhāvena lehatvam|
sakṣaudgaṃ grathite rakte lihyātpārāvatācchakṛt|
-----------------------------------------------|30|
Sa. grathite-granthimati, raktapitte
pārāvatasya śakṛt kṣaudgeṇa saha lihyāt|
Ā. rā. grathite rakte
lehamāha-sakṣaudramiti| grathitaṃ tantulam|
-----------------------------------------------| atiniḥ srutaraktaśca
kṣaudgeṇa rudhiraṃ pibet||30|| jāṅgalaṃ,
bhakṣayedvā''jamāmaṃ pittayutaṃ yakṛt|
-----------------------------------------------|31|
Sa. atiniḥsrutaraktaśca jāṅgalaṃ raktaṃ
kṣaudgeṇa saha pibet| ājaṃ yakṛdapakvaṃ pittayutaṃ bhakṣayet|
Ā. rā. atiyoge
rudhiramāha-atiniḥsṛtarakto veti| jāṅgalaṃ-jāṅgalavargīyahariṇādiśarīrajam|
atiyoge yakṛdbhakṣaṇamāha-bhakṣayedveti| ajasya-chāgasyedamājam| āmaṃ-apakvam|
ājenaiva pittena yuktam|
-----------------------------------------------|
candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31||
balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā|
-----------------------------------------------|32|
Sa. candānādibhirbalājale paryuṣitaiḥ
kaṣāyo raktapittajit|
Ā. rā. atiyoge
śītakaṣāyamāha-candanośīreti| balājale-balākvāthe|
-----------------------------------------------|
prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ||32||
suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit| āpothya vā nave kumbhe
plāvayedikṣugaṇḍikāḥ||33|| sthitaṃ
tadguptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam| madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca
tadguṇam||34||
Sa. candanādijaḥ prasāda suśītaḥ
śarkarāmākṣikābhyāṃ saha raktasyātipravṛttiṃ jayet|saṃ-ikṣugaṇḍikā āpothya
bhṛśamādau saṅkuṭya jale plāvayet| nave kumbhe rātrimākāśe
guptaṃ-kīṭādyupahataṃ yathā na syāttathā. sthitaṃ tat-ikṣugaṇḍikājalaṃ, prātaḥ
srutaṃ samākṣikaṃ vikasitapadmena kṛtaśekharaṃ
tadguṇaṃ-pūrvavadguṇamityarthaḥ|
Ā. rā. atiyoge
śītakaṣāyāntaramāha-prasādaiti| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaṃ-pākādagnivarṇatāṃ nītaṃ
mṛlloṣṭam| atiyoge śītakaṣāyāntaramāha-āpothya veti| āpothya-jarjarīkṛtya|
plavayet-navakumbhasthe jale kṣipet| alpatvārthaṃ ikṣugaṇḍikāḥ-ikṣukhaṇḍāni|
rātrimākāśe sthitaṃśikyālambanāt| gutpaṃ-prakṛtikīṭādibhyaḥ|
madhumat-kṣodrayuktam|
vikkacāmbhojakṛtottaṃsaṃ-kumbhakaṇṭhabaddhairantaḥpraviśadbhiriva
vikasitakamalaiḥ surabhīkṛtam| tadguṇaṃ-pūrvauṣadhasamānam|
ye ca pittajvare coktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet|
-----------------------------------------------|35|
Sa. pittajvare ca ye kaṣāyā
uktāḥ-"śakrayavāghanam| kaṭukā ceti sakṣaudgā" (hṛ. ci. a. 1/52) ityādayaḥ,
tāṃśca-kaṣāyān, atra yojayet|
Ā. rā. pittajvarakaṣāyānatidiśati-ye
ceti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet|
tenaiva vā kṣaudrayuktaṃ padmakesarapadmakam||
sarodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam| śāḍvalaṃ-dūrvā| pathyārajanyahiṃstrā
vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā|| ahiṃstrā-kanthāribhedaḥ| tadvat-madhusarpirbhyā
lihyāt| falinīlodhrakhadiraśālmalīkovidārajam|
śirīṣaśelukakubhasinduvārātimuktajam|| palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca|
madhunācūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā|| puṣpairebhirvipavkaṃ ca sakṣaudraṃ
māhiṣaṃ ghṛtam| lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā|| lājān
śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām| kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīriṃ
sitopalām|| gairikaṃ madhukaṃ rodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam|
taṇḍulīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam||
rodhrakālīyakośīrafalinīśaṅkhagairikam| paṭolapatraṃ dūḥsparśā samaṅga sārivā
latā|| tvagjambūvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt|
kirātatiktakramukamustakaṭfalapadmakam||
prapauṇḍarīkahīberakamalotpalaparpaṭam| candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā
saśarkaram|| phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā|
pītamāśujayatyastraṃ tṛḍdāhatamakānapi|| tadvadacchaḥ
sitārodhramadhūkośīracandanāt| mṛcchyāmāsārivāmustudhātakīyaṣṭikānvitāt||
acchaḥ-prasādaḥ| tadvat-candanādivat|
vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodadakam| madhūdakaṃ rasaṃ vekṣoḥ
pibañjayati śoṇitam|| trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā|
pibetkarañjabījaṃ vā tena kṣaudrasitāyutam|| rodhracandanayaṣṭayāhvaṃ tena
yaṣṭayāhvameva vā| nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhūkaṃ padmakesaram|| chinnodbhavā
ca śīto'yaṃ kaṣāyo raktajitparam|" iti| vaṅgasene tu (raktapittādhikāre ślo
48)- "tālīsacūrṇayaktaḥ peyaḥ kṣaudreṇavāsakasvarasaḥ|
kafapittaśvāsavamītamakasvarabhedaraktapittaharaḥ||
āṭarūṣakamṛdīkāpathyāvkāthaḥ saśarkaraḥ| kṣaudrāḍhyaḥ
kasanaśvāsaraktapittanibarhaṇaḥ|| śatāvarī balā rāsnā kāśmaryaṃ saparūṣakam|
pāyayedraktapittaghnaṃ sadyaḥ śūlaharaṃ param|| candanendrayavāḥ pāṭhākaṭukā
sadurālabhā| guḍūcī vāsakaṃ rodhraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| [ kafānvitaṃ
jayedraktaṃ tṛṣṇākāsajvararāpaham|| ] pibecchītakaṣāyaṃ vā
jambvāmrārjunasambhavam| udumbarafalānāṃ vā rasaṃ samadhu pāyayet||
atasīkusumasamaṅgā vaṭaprarohatvagambhasā pītā| praśamayati raktapittaṃ yadi
bhuṅkte mudgayūṣeṇa|| lohagandhini niḥśvāse udgāre dhūmagandhini| pṛthvīkāṃ
śaṇamātrāṃ tu khādeddviguṇaśarkarām|| (ślo. 46)- "
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakesarāṇi| pitvāsitākṣaudrayutāni
hanyātpittāsṛjo vegamudīrṇamāśu|| vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca|
raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati|| samākṣikaḥ padmapa(da)lodbhavo vā
pīto rasaḥ śoṇitamāśu hanti|| (ślo. 69)- "
pavkodumbarakāśmaryapathyākharjūragostanāḥ| madhunā ghnanti saṃlīḍha
raktapittaṃ pṛthak pṛthak|| vāsakasvarase pathyā saptadhā paribhāvitā| kṛṣṇā
vā madhunā līḍhā raktapittaṃ drutaṃ jayet|| (ślo. 93)- candanaṃ naladaṃ
lodhramuśīraṃ padmakesaram| nāgapuṣpaṃ ca bilvaṃ ca bhadramustaṃ saśarkaram||
hīberaṃ caiva pāṭhā ca kuṭajasya falaṃ tvacam|śṛṅgaberaṃ sātiviṣaṃ dhātakī ca
rasāñjanam|| āmrāsthi jambusārāsthi tathā mocaraso'pi ca| nīlotpalaṃ samaṅgā
ca sūkṣmailā dāḍimatvacam|| caturviśatiretāni samabhāgāni kārayet|
taṇḍulodakasaṃyuktaṃ kṣaudreṇa saha yojayet| hitaṃ lohitapittānāmarśaḥ
sujvariteṣu ca| mūrcchatamopasṛṣṭānāṃ tṛṣārtānāṃ ca dāpayet|| [atīsāraṃ tathā
chardiḥ strīṇāṃ ca rajaso graham|] calitānāṃ ca garbhāṇāṃ stambhanaṃ
paramucyate| aśvibhyāṃ vihito yogoraktapittavināśanaḥ||" iti|
jambūsārā-rājajambūḥ| iti navaraktapittam|
-----------------------------------------------|
kaṣāyairvividhairebhirdīpte'gnau vijite kaphe||35||
raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjayācchāgaṃ śṛtaṃ,
tadvadgavyaṃ pañcaguṇe'mbhasi||36||
pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu|
jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ||37||
pṛthakpṛthakśṛtaṃ kṣīraṃ saghṛtaṃ sitayā'thavā|
-----------------------------------------------|38|
Sa. ebhirvividhaiḥ-nānāprakāraiḥ
kaṣāyaiḥ, agnau dīpte kaphe ca vijite sati yadi raktapittaṃ na śāmyati, tadā
tatra vātolbaṇe raktapitte sati pañcaguṇe'mbhasi śṛtaṃ chāgaṃ payo yuñjayāt|
pañcaguṇe'mbhasi gavyaṃ kṣīraṃ kvathitaṃ tadvat-tena chāgena samānaguṇaṃ,
tacca yuñjayāt| athavā laghunā pañcamūlena śṛtaṃ gavyaṃ saśarkarāmadhu
tadguṇam| tathā, jīvakarṣabhakādibhiḥ pṛthak pṛthak śṛtaṃ saha ghṛtenāthavā
śarkarayā saha tadguṇam|
Ā. rā. atha jīrṇaraktapittam| tatra
chāgakṣīraprayogamāha-kaṣāyairvividhairiti| gavyakṣīramāha-tadvadgavyamiti|
tadvat-"alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanaiḥ " (hṛ. sū. a. 5/24) ityuktahetumat|
pañcaguṇe'mbhasi śṛtam| kṣīrāntaramāha-pañcamūleneti
kṣīrāntaramāha-jīvakarṣabhaketi|
-----------------------------------------------| gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ
parṇinībhistathā payaḥ||38|| hantyāśu raktaṃ
sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam|
-----------------------------------------------|39|
Sa. gokaṇṭakādibhistathā [
parṇinībhiḥ-] śāliparṇīpṛśniparṇīmudgaparṇīmāṣaparṇībhiḥ, śṛtaṃ śīghrameva
raktaṃ savedanaṃ hanti| viśeṣeṇa mūtramārgagatam|
viṣeṣagrahaṇādanyamārgagamapi raktaṃ hantīti dyotayati|
Ā. rā. mūtramārgage
kṣīramāha-gokaṇṭakābhīruśṛtamiti|
-----------------------------------------------| viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ
mocarasena tu||39|| vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā
śuṇṭhyudīcyotpalairapi| -----------------------------------------------|40|
Sa. viṇmārgage-gudagate, raktapitte tu
viśeṣeṇa mocarasena śṛtaṃ kṣīraṃ hitam| vaṭaprarohairvā śṛtaṃ kṣīraṃ, athavā
vaṭaśuṅgaiḥ-prathamodbhūtamukulitaiḥ pallavaprāyaiḥ, śuṇṭhyudīcyotpalairvā
śṛtaṃ payo hitam|
Ā. rā. gudapravṛtte
kṣīracatuṣṭayamāha-viṇmārgage viśeṣeṇeti| mocarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ|
śṛ(śu)ṅgaiḥ-vaṭaśṛ(śu)ṅgaiḥ| mukulāvasyaṃ patraṃ-śṛ(śu)ṅgaḥ|
-----------------------------------------------| raktātisāradurnāmacikitsāṃ
cātra kalpayet||40||
Sa. raktaśabdasyātisāradurnāmroḥ
sambandhaḥ| raktātisārasya raktārśasaśca, yā cikitsā tāmatra-rakte, yojayet|
Ā. rā.
raktātisāraraktārśaścikitsāmatidiśati-raktātisāreti|
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ
pāyayeddhṛtam||41||
Sa. kaṣāyān-pūrvoktān, payasā pītvā
payasaivāśniyāt| etairvā kaṣāyākhyairyogairvipakvaṃ ghṛtaṃ raktapittinaṃ
pāyayet|
Ā. rā. pūrvoktakaṣāyān
sapayaskānāha-pītvā kaṣāyāniti| pūrvoktakaṣāyasiddhāni
ghṛtānyāha-kaṣāyayogairiti|
samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe'mbhasi| paktvā'ṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena
vipācayet||42|| tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ
sakṣaudgaṃ pittaśoṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ||43||
timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet|
-----------------------------------------------|44|
Sa. mūlapallavādiyuktaṃ
kṣuṇṇaṃ-cūrṇitaṃ, vṛṣamaṣṭaguṇe jale paktvā tena-āṣṭāśāvaśeṣeṇa kvāthena,
ghṛtaṃ vipācayet| kimbhūtam ? tatpuṣpagarbham| tasya-vṛṣasya, puṣpāṇī
garbhaḥ-kalko, yasya tadevam| tacca śītibhūtaṃ kṣaudgeṇa saha
pittaśoṇitādīnnāśayet|
Ā. rā. vāsāghṛtamāha-samūlamastakamiti|
[siddhasāre raktapittādhikāre ślo. 48 ]-"śatavaryādike cājye śarkarāmadhu
pādikam| madhveva pādikaṃ śreyo vāsāsarpiṣi sammatam||" iti| vaṅgasene tu
(raktapittādhikāre)- "vṛṣasya patrāṅkurapuṣpaśākhākaṣāyakalkena ghṛtaṃ
vipakvam| samākṣikaṃ kṣoṇakafe prayuktaṃ tadraktapittaṃ śamayatyudīrṇam||
(ślo. 126)- vāsakasvarase sarpiḥ payasā saha pācayet|
kalkairbhūnimbakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ||
uśīramadhukānantāsārivodīcyapadmakaiḥ|
trāyantyutpalamūrvābhirmadayantyāścapallavaiḥ| sitākṣaudrayutaṃ
hanyādraktapittaṃ sudāruṇam| paittaṃkāsaṃ ca gulmaṃ ca svarabhedaṃ halīmakam||
ye cānye kīrtitārogā raktapittakafāśrayāḥ| tān sarvān śamayedetat pīyamānaṃ
hitāśinā|| aśvagandhāpalaśataṃ tadardhaṃ gokṣurasya ca| śatāvarī vidārī ca
śāliparṇī balā'mṛtā|| aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā| kāśmaryasya
falaṃ ceva māṣabījaṃ tathaiva ca|| pṛthagdaśa palānetāścaturdroṇe'mbhasaḥ
pacet| droṇaśeṣe rase tasmin pute śīte pradāpayet|| mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭaṃ
pippalī raktacandanam| patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātma gutpāfalaṃ tathā||
nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyānyaśeṣataḥ| pṛthakkarṣāsamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ
paladvayam|| rasaḥ syātpauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakākamāharet| [ caurguṇena payasā
ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| ] raktapittaṃ kṣatakṣīṇaṃ kāmalāṃ vātaśoṇitam|
halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam|| mūtrakṛcchramurodāhaṃ
pārśvaśūlaṃ ca nāśayet| etadrājñāṃ pradātavyaṃ bahvantaḥpuracāriṇām|| strīṇāṃ
caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām| śreṣṭhaṃ balakaraṃ dhanyaṃ hṛdyaṃ
vṛṣyaṃ rasāyanam|| ojastejaskaraṃ svaryamāyuṣyaṃ prāṇavardhanam| saṃvardhayati
śuṣkaṃ ca puruṣaṃ durbalendriyam|| sarvarogavinirmuktastoyasokto yathā dgumaḥ|
kāmadevamiti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam|| (ślo. 99)- dūrvāsotpalakiñjalkā
mañjiṣṭhā sailavālukā| sitāsitamuśīraṃ ca mustacandanapadmakam||
vipacetkārṣikairetaiḥ sarpirājaṃ sukhāgninā| taṇḍulāmbutvajākṣīraṃ datvā caiva
caturguṇam|| [drākṣāyaśṭyāhvadhukakāśmarīcandanaṃ sitam| piṣṭvā
tatkārṣikairdravyairghṛtaprasthaṃ vipācayet||] tatpānaṃ vamato raktaṃ nāvanaṃ
nāsikāgate| karṇabhyāṃ yasya gacchecca tasya karṇau prapūrayet|| cakṣuḥsnāviṇi
rakte ca pūrattena cakṣuṣī| meḍhrapāyupravṛtte ca bastikarmaṇi taddhitam||
romakūpapravṛtte ca tadabhyaṅge prayojayet| pittajeṣu vikāreṣu visfoṭādiṣu
buddhimān|| viṣeṣu kīṭadoṣeṣu visarpeṣu prayojayet| [raktastrāvīṇi cārśāsi
lepayettena sarpiṣā|| ] dūrvā sendīvarī padmaṃ mañjiṣṭhāsailavālikā| rālā
mustā tathośīraṃ candanaṃ madhukāhvayam|| padmakaṃ rodhrakuṣṭhaṃ ca candanaṃ
rajanīdvayam| kākolyau sārivā ceti kalkairetaiśca kārṣikaiḥ||
ghṛtaprasthamajākṣīraṃ taṇḍulodakasaṃyutam| dūrvāyāḥ svarasenaiva sādhitaṃ
purvavadguṇam|| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānyāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale
tatpe ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet|| tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam|
adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ raktaṃ yasya pravartate| sukhaṃ bhavati tasyāśu
agniveśavaco yathā|| śatāvarīdāḍīmatittiḍīkaṃ kākoli mede madhukaṃ vidārīm|
piṣṭvā ca mūlaṃ falapurakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ ca|
kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanti|| śatāvaryāstu
mūlānāṃ rasaprasthadvayaṃ matam| tatsamaṃ ca bhavetkṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ
vipācayet|| jīvakarṣabhakau medā mahāmedā tathaiva ca| kākolī kṣīrakākolī
mṛdvīkā madhukaṃ tathā|| mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī raktacandanam|
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ siddhaṃ vistrāvayet ghṛtam|| raktapittavikāreṣu
vātaraktagadeṣu ca| kṣīṇaśukreṣu dātavyaṃ vājīkaraṇamuttamam|| aṅgadāhaṃ
śirodāhaṃ jvarapittasamudbhavam| yoniśūlaṃ ca dāhaṃ ca mūtrakṛcchraṃ ca
paittikam|| etān rogānnihantāśu chinnābhramiva mārutaḥ| śatāvarīsarpiridaṃ
balavarṇāgnivardhanam||[śatāvaryādike cājye śarkarāmadhu pādikam||] (ślo.
141)- anantā sārivā padmaṃ salodhraṃ nīlamutpalam| kalkairebhiḥ pacetsārpiḥ
sakṣīraṃ nāvanaṃ param|| raktapittaṃ praśamayennārīṇāṃ pradaraṃ tathā|
hastāpādāṅgadāheṣu jvare rakte tatthordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā sitayā
paramaṃ hitam|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhādrākṣekṣurasacandanaiḥ|
sārivādvayanaktāhvaistailaprasthaṃ vipācayet|| kṣīraṃ caturguṇaṃ datvā
siddhamabhyañjanaṃ bhavet| raktapittaharaṃ hyetadvalyaṃ vātandhamuttamam|
dūrvātailamiti khyātaṃ savarṇakaraṇaṃ mahat|| (ślo. 167)- tulāmādaya vāsāyāḥ
pacedaṣṭaguṇe jale| tena pādāvaśeṣeṇa pācayedāḍhakaṃ bhiṣak||
cūrṇānāmabhayānāṃ tu khaṇḍācchuddhācchataṃ tathā| dvipalaṃ
pippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt|| kuḍavaṃ palamānaṃ ca cāturjātaṃ
sucūrṇitam| kṣiptvā viloḍitaṃ khādedraktapittī yathābalam| kāsaśvāsagṛhītaśca
yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ|| lohāccaturguṇaṃ kṣīramājyaṃ dviguṇamuttamam|
curṇapādaṃ ca vaiḍaṅgaṃ dadyānmadhusite same|| sarvamekatra prakṣipya pātre
tāmramaye ddaḍhe| pākamānīya tatvena sthāpayet ghṛtabhājane|| māṣakādikraṇādau
bakṣayedvidhipūrvakam| anupānaṃ prayuñjīta nālikerajalādikam|| raktapittaṃ
jayettīvramamlapittaṃ kṣataṃ kṣayam| puṣṭidaṃ kāntijananamāyuṣyaṃ
vṛṣyamuttamam|| (ślo. 193) śatāvarī chinnaruhā vṛṣamuṇḍitikā balā| tālamūlī ca
gāyatrī trifalāyāstvacastathā|| bhārgī puṣkaramūlaṃ ca pṛthak pañca palāni ca|
jaladroṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam|| divyauṣadhihatasyāpi mākṣikeṇa
hatasya vā| paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalohasya cūrṇitam|| khaṇḍatulyaṃ ghṛtaṃ
deyaṃ palaṣoḍakaṃ buddhaiḥ| pacettābhramaye pātre guḍapāko mato yathā||
prasthārdhaṃ madhuno deyaṃ śubhāśmajatukaṃ tvacam| śṛbhāśmajatukaṃ tvacam|
śṛṅgī viḍaṅgaṃ kṛṣṇā ca śuṇṭhyājājī palaṃ palam|| trifalā dhānyakaṃ patraṃ
vdyakṣaṃ maricakesaram| cūrṇaṃ datvā sumathitaṃ snigdhebhāṇḍe nidhāpayet||
yathākālaṃ prayuñjīta biḍalapadakaṃ tataḥ gavyakṣīrānupanaṃ ca sevyaṃ
māṃsarasaṃ payaḥ||guruvṛṣyānnapānāni snigdhamatsyādi bṛṃhaṇam| raktapittaṃ
praduṣṭaṃ ca kṣatakāsaṃ viśeṣataḥ|| vātaraktaṃ pramehaṃ ca śītapittaṃ vamiṃ
klamam| śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca kuṣṭhaṃ plīhodaraṃ tathā|| ānāhaṃ raktastrāvaṃ
ca amlapittaṃ nihanti ca| cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ māṅgalyaṃ prītivardhanam||
ārogyaṃ putradaṃ śreṣṭhaṃ kāyāgnibalardhanam| śrīkaraṃ lāghavakaraṃ
khaṇḍakhādyaṃ prakīrtitam|| chāgaṃ pārāvataṃ māṃsaṃ tittirikrakarāḥ śaśāḥ|
kuliṅgāḥ kṛṣṇasārā ye teṣāṃ māṃsāni yojayet|| nārikelapayaḥ pānaṃ
suniṣaṇṇkavāstukam| śuṣkamūlakajīvākhyaṃ paṭolaṃ bṛhatīfalam|| falaṃ
vārtākapavkāmraṃ kharjūraṃ svādudāḍimam| kakārapūrvakaṃ yacca māsaṃ
cānūpasambhavam|| varjanīyaṃ viśeṣeṇa khaṇḍakhādyaṃ prakurvatā|
lohāntaravadatrāpi puṭanādikriyeṣyate| (ślo. 161)- pañjcāśatpalikaṃ svinnaṃ
kūṣnāṇḍaṃ prasthāmājyataḥ| pakvaṃ palaśataṃ khaṇḍādvāsāvkāthāḍhake pacet||
śubhādhātrīghanairbhārgītrisugandhaiśca karṣikaiḥ|
aileyaviśvadhānyākamaricaiśca palāṃśakaiḥ|| pippalīkuḍavaṃ caiva madhumānīṃ
pradāpayet| kāsaṃ śvā [saṃ kṣayaṃ hikkāṃ raktapittaṃ halīmakam||
hṛdrogamamlapittaṃ ca pīnasaṃ ca vyapohati| yuktasarpiṣi kūṣmāṇḍe pāko
bandhena mudgayā||" iti|
-----------------------------------------------| palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ
ca ghṛtaṃ pacet||44|| sakṣaudraṃ tacca
raktaghnaṃ, tathaiva trāyamāṇayā|
-----------------------------------------------|45|
Sa. palāśavṛntānāṃ svarase
tadgarbhaṃ-palāśavṛntakalkaṃ, ghṛtaṃ pacet| tacca kṣaudreṇa saha raktaghnaṃ
bhavati| tadvadeva trāyamāṇayā śṛtaṃ raktapittaghnam|
Ā. rā.
palāśaghṛtamāha-palāśavṛntasvarasa iti| vṛntaṃ puṣpanālam|
tadgarbhaṃ-vṛntakalkagarbham| trāyamāṇāghṛtamāha-tathaiveti|
tathaiva-kvāthakalkīkṛtayā| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "kṣīreṇa vapanīpuṣpaṃ
madhukaṃ madhuśarkarā| vapanī-kārpāsī|
rodhrotpalasamaṅgābhistadvadvatsakasādhitam|| rodhrāditrayeṇa, vatsakenaikena|
tadvat-kvāthakalkābhyāṃ ghṛtam| lājagodhūmamadhukasitācurṇaṃ payodrutam|
ghṛtenotkārikāṃ kṛtvākhādetpittāstravāriṇīm||" iti| vaṅgasene tu (rakta.
ślo.68)-" drākṣayā falinībhirvā balayā madhukena vā| śvadaṃṣṭrayā śatāvaryā
raktajitsādhitaṃ payaḥ|| (ślo. 66)-saśarkaraṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ
vidārigandhādigaṇe śṛtaṃ vā|| (ślo.74)- kṣīreṇa lākṣāṃ madhumiśritena prapīya
jīrṇe payasā'nnamadyāt| sadyonihanyādrudhiraṃ kṣatotthaṃ
kāntārjunānāmathavā'pi kalkam|| kalkaṃ madhūkatrifalārjunānāṃ niśi sthitaṃ
lohamaye supātre| sājyaṃ vilihyānupibetsuśītaṃ saśarkaraṃ chāgapayaḥ
kṣudhārtaḥ|| pārāvatasya māṃsaṃ vā ghṛtasiddhaṃ saśarkaram|
bhakṣayenmadhunāśītaṃ raktapittanivāraṇam||
prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate| prāpnoti vā''syavaitasyaṃ na
cānnamabhinandati|| nāgarendrayavau tatra pātavyau taṇḍulāmbunā| siddhāṃ
yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerīta(pa)tradāḍimaiḥ||" iti|
-----------------------------------------------| rakte sapicche sakaphe
grathite kaṇṭhamārgage||45||
lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam| pṛthakpṛthak
tathā'mbhojareṇuśyāmāmadhūkajam||46||
Sa. rakte picchāvati, picchā-śālmalyā
rasasadṛśī, tathā sakaphe, tathā grathite-granthisadṛśe, tathā kaṇṭhamārgage
sati, kṣāramutpalanālajaṃ mākṣikasarpirbhyāṃ lihyāt| nanu, kṣārasya
taikṣṇyādiguṇayogādraktapitte na yukta upayogaḥ| tatkathamiha tamanumene
tantrakṛt ? brūmaḥ| utpalādīni śītasvabhāvāni| tatsamutthaśca kṣāraḥ
sayonimanukaroti| tathā coktam (hṛ.śā.a. 1/4)- "kāraṇānuvidhāyitvākāryāṇāṃ
tatsvabhāvatā|" iti| kṣārasvarūpaṃ ca viṣyandanātmakaṃ dhatte| tadevaṃ
kaṇṭhamārgagasya kaphānubandhasya grathitasya raktasya kṣāro ghṛtamākṣikābhyāṃ
saṃyukto viṣyandanapūrvaṃ śodhayatyeva, na tu tasya kopāya syāditi yukto'tra
kṣāropayogaḥ| ambhojareṇvādijaṃ ca pṛthak pṛthak tathā mākṣikaghṛtābhyāṃ
lihyāt|
Ā. rā. raktapittaviśeṣe
kṣāracatuṣṭayamāha-rakte sapiccha iti| ambhojareṇuḥ-padmakesaram|
śyāmā-priyaṅguḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "
mṛṇālāmbhojakiñjalkaśyāmāsanamadhūkajam| tadvatpṛthakpṛthak kṣāraṃ, ghṛtaṃ
kṣīreṇa sādhayet|| piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ| falapūrakamūlena
vidāryā madhukena ca|| tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāstrapittajit| pañcabhiḥ
pañcamūlairvā siddhamādyaistadarthakṛt||" iti|
gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate|
-----------------------------------------------|47|
Sa. gudāgame rakte viśeṣeṇa
bastiriṣyate|
Ā. rā. gudapravṛtte bastimāha-gudagama
iti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- " madhūkāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ|
suvarṇarodhrakālīyasamaṅgamrāmbucandanaiḥ|| saugandhikasitāśaṅkhaiḥ
piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ| kṣīreṇāsthāpayedevaṃ snānaṃ ca śiśirāmbhasā||
kṣīreṇaivāśayecchālīṃstato madhukasarpiṣā| kāle'nuvāsayedevamatīsāre'pi
dustare|| jīrṇe'sṛkprabale kuryādvirekecātiyogini| vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ
vā''sthāpane payaḥ|| sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane|
mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ|| īddaśairaeva tadvacca pradare'pi
vidhiḥ smṛtaḥ| chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite||
viśeṣātpradarasyoktaṃ yonirogeṣu cauṣadham|" iti|
-----------------------------------------------| ghrāṇage rudhire śuddhe
nāvanaṃ cānuṣecayet||47|| kaṣāyayogān
pūrvoktān kṣīrekṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṃstoyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ
hitam||48|| raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ
śāḍvalasya vā| -----------------------------------------------|49|
Sa. ghrāṇage rudhire śuddhe sati
nāvanamanuṣecayet-nasyaṃ dadyāt| kaṣāyayogān pūrvoktān-vāsakādīn,
ghrāṇage'nuṣecayet| kimbhūtān? kṣīrekṣvādirasenāplutān-sadravān| ādiśabdena
māṃsarasaghṛtādi gṛhyate| kṣīrādīn vā saśarkarān dadyāt| tathā
toyamarthātsasitaṃ, vā kevalaṃ jalaṃ hitamiti| tathā dāḍimapuṣpāṇāṃ rasaḥ,
tathā cūtaphalāsthnaḥ, tathā dūrvāyā raso, nasyaṃ pṛthakpṛthak hitam|
Ā. rā. ghrāṇapravṛtte
nasyamāha-ghrāṇage rudhira iti| kṣīrādīn sasitānityanyaḥ prayogaḥ| toyaṃ
sasitamityanyaḥ| kevalaṃ vā jalamityanyaḥ| raso dāḍimapuṣpāṇāmityanyaḥ|
āmrāsthno rasa ityanyaḥ| śādvalasya rasa ityanyaḥ|
-----------------------------------------------| kalpayecchītavargaṃ ca
pradehābhyañjanādiṣu||49||
Sa. śītavīryavargaṃ ca
pralepābhyañjanādiṣu kalpayet|
Ā. rā. pradehādīnāha-kalpayediti|
yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam| raktapitte hitaṃ tacca
kṣatakṣīṇe hitaṃ ca yat|50| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsita sthāne raktapittacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. yacca pittajvare'bhihitamauṣadhaṃ
bahirantare, tacca raktapitte hitam| tathā, yacca kṣate kṣīṇe ca hitaṃ tadapi
raktapitte hitamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma
dvitīyā- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. pittajvarauṣadhaṃ
kṣatakṣīṇoṣadha ca raktāpitta'tidiśati-yacceti| vaṅgasene tu (rakta. ślo.81)-
"nāsāpravṛttarudiraṃ ghṛtabhṛṣṭṃ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam| seturiva toyavegaṃ
ruṇaddhi mūrndhni pralepena|| raso dāḍīmapuṣpasya dūrvārasasamanvitaḥ|
alaktakarasopesrayaṃ nāsāpuṭe bhiṣak|| yojayennāśayet kṣipraṃ tridoṣamapi
dāruṇam| nāsāraktaṃ pravṛttaṃ tu hanyāditi kimadbhutam||
dūrvābhayādāḍimapuṣpakāṇāṃ lākṣāmalakyoḥ svarasena nasyam| [ dinatrayaṃ yaḥ
kurute prabhāte nāsāsṛjaṃ nāma rujaṃ nihanti|| śyāmāśvamoraṭānantāśakarābhiḥ
śṛtaṃ ghṛtam| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ nasyaṃ ] nāsāgate'sṛji|| aśvaḥ-aśvakandaḥ|
dūrvā bhavyafalaṃ māṣaḥ kulatthā vaṃśapatrikāḥ| jalasthalodbhavau karṇamoṭakau
kharamañjarī|| daṇḍotpalasya mūlaṃ ca niṣvkāthyāṣṭaguṇe'mbhasi| tatpādaśeṣitaṃ
tailaṃ tulyaṃ kṛtvā vipācayet| tattailaṃ pratimarśena ānāhākhyaṃ gadaṃjayet||"
iti| iti nāsārudhiram| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
raktapitttaprakāraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||