Sa. raktapittacikitsitādanantaraṃ
kāsacikitsitasyārambhaḥ| tasya ca sambandho nidāne svayaṃ granthakṛtaivoktaḥ|
athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| ) kevalānilajaṃ kāsaṃ
snehairādāvupācaret| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ||1||
lehairdhūmaistathā'bhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ| bastibhirvaddhaviḍvātaṃ,
sapittaṃ tūrdhvabhaktikaiḥ||2|| ghṛtaiḥ
kṣīraiśca, sakaphaṃ jayetsnehavirecanaiḥ|
-----------------------------------------------|3|
Sa. kevalānilajaṃ
kāsaṃ-doṣāntarāsaṃsṛṣṭaṃ, snehaiḥ-vātaghnasiddhaiḥ, ādāvupācaret|
nanu,śuddhasya vātasya snehaireva pradhānopakrama ādimadhyāvasāneṣu, na
punaranya upakramaḥ, tasmādādāviryanena nārthaḥ| atrocyate| vātaḥ kevalo
doṣāntarāvṛtamārgaḥ kāsasya kāraṇam, na tvanāvṛtamārgaḥ| tathā ca
kāsasamprāptāvuktam (hṛ. ni. a. 3119)-tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃpravṛttaḥ"
ityādi| evaṃ vātasya vihatau yo doṣaḥ kāraṇaṃ kaphādiḥ, tasya
rūkṣādyupakrameṇaiva śamaṃ kṛtvā'nantaraṃ kāsena sahopakramamasya bhiṣajaḥ
kuryuriti teṣāṃ bhrāntinirasāRthamādāvityuktam| tathā, peyādibhirupācaret|
tathā, baddhau viḍvātau yasminkāse taṃ bastibhirupācaret| sapittaṃ ca
vātakāsamūrdhvabhaktikaiḥ-bhaktasamanantaraṃ pīyamānairghṛtairbhojayet
kṣīraiśca| ūrdhvabhaktikairiti ūrdhvabhaktādibhiḥ| mayuravyaṃsakāditvāt
samāsaḥ, adhyātmādigvāṭhṭhañ| tathā, vātaghnasiddhairityeṣvapi yojyam| tathā,
sakaphaṃ vātakāsaṃ snehavirecanairupācaret| atha snehānāha
Ā. rā. atha kāsacikitsitam| tatra
śuddhavātacikitsāmāha-kevalānilajaṃ kāsamiti| ādaugrahaṇaṃ jite'pi vāte
kāsānuvṛttau rūkṣopacārārtham| snigdhairiti peyādibastyantānāṃ viśeṣaṇam|
ādiśabdāt balakānti....... deyata (?) bastibhirbaddhaviḍātamiti vacanāt
pūrvairbaddhaviḍvātema..... dvātaṃ ca (?)|
pittānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sapittaṃ tviti| ūrdhvabhaktikaiḥ-ūrdhvaṃ
bhojanāt prayuktaiḥ| kaphānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sakaphamiti|
snehāḥ-eraṇḍatailādayaḥ|
-----------------------------------------------| guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ
pṛthaktriṃśatpalādrase||3|| prasthaḥ siddho
ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ|
-----------------------------------------------|4|
Sa. guḍūcyāḥ kaṇṭakāryāśca
pṛthak-pratyekaṃ, triṃtśalpalaṃ tasmādyo rasastasmin ghṛtāt prasthaḥ siddho
vātakāsādijit| tisro'pi pañcamya etā apekṣitakriye'pādāne bodhyāḥ|
Ā. rā. snehairityuktam| tāneva
snehānāha| tatra ghṛtamāha-guḍūcīkaṇṭakārībhyāmiti|
-----------------------------------------------|
kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ||4||
dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet| daśamūlasya niryūhe pīto
maṇḍānupāyinā||5|| sa
kāsaśvāsahratpārśvagrahaṇīrogagulmanut|
-----------------------------------------------|6|
Sa. kṣārādibhiḥ
pañcakolayutairdviśāṇamātraiḥ kalkairdaśamūlakvāthe sarpiṣaḥ prasthaṃ pacet|
sa ca-sarpiḥprastho, maṇḍānupāyinā pītaḥ kāsādijit|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-kṣārarāsneti|
-----------------------------------------------| droṇe'pāṃ
sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ||6||
palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam| tulārghaṃ cājamāṃsasya tena
sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||7|| samakṣīraṃ
palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṃ vātarogeṣu
pānanāvanabastibhiḥ||8|| pañcakāsān
śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān
jayet||9||
Sa. rāsnādīni palonmitāni
kulatthabadarayavān dvikuḍavonmitān ājamāṃsasya ca pañcāśatpalāni jaladroṇe
pācayet| tena kvāthena ghṛtāḍhakaṃ sādhyaṃ tulyakṣīraṃ
pālikairjīvanīyaiḥ-jīvantīkākolyādibhiḥ (hṛ. sū. a. 15/8), taddhṛtaṃ samīkṣya
deśakālādīnālocya, pānādibhiḥ prayuktaṃ pañcakāsādīn jayati| raṃ0
ghṛtāntaramāha-droṇe'pāmiti|
vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit|
-----------------------------------------------|10|
Sa. vidāryādigaṇasya kvāthakalkābhyāṃ
ca siddhaṃ sarpiḥ kāsajit|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-vidāryādigaṇeti|
saṅgrahe tu (ci. a. 4)---- "kāśmarthatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam| dve
pāṭhe devadārvarddhisvagutpāgnikagokṣurāḥ|| vyāghrī tāmalakī medā kākanāsā
śatavarī| vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipacitaḥ| kṣīreṇa ca
jayatyāśu jvarakāsahalī makān| gulmāruciyakṛtaplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ||
kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāṃśca saḥ||" iti| agni[ka]ḥ- citrakaḥ|
vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo.16)- " daśamūlikaṣāyeṇa bhārgīkalkaṃ ghṛtaṃ
pacet| dakṣatittiriniryūhe tatparaṃ vātakāsanut|| bhārṅgīkalkaṃ ghṛtaṃ cātha
paceddandhi catu rguṇe| bhārgīrasaṃ dviguṇitaṃ vātakāsaharaṃ param|| ghṛtaṃ
vyādrīkaṣāyeṇa vyāghrīkalkaṃ vipācayet|| caturguṇena dadhnā ca
tatparaṃvātakāsajit||" iti| iti snehāḥ|-
-----------------------------------------------|
aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ||10||
sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtaplutam| lihyātpayaścānu pibedājaṃ
kāsātipīḍitaḥ||11||
Sa. aśokabījādibhirviḍasahitairghṛtaṃ
siddhaṃ kāsajit| teṣāṃ vā-aśokabījādīnāṃ, cūrṇaṃ ghṛtaplutaṃ lihyāt| anu
paścācca, chāgaṃ kṣīraṃ kāsenātipīḍitaḥ pibet|
Ā. rā. lehairityuktam| tāneva lehānāha|
tatrāśokabījādilehamāha-aśokabījeti| cūrṇasiddhaṃ ghṛtaṃ styānībhūtaṃ lihyāt|
cūrṇaṃ vā ghṛtānvitaṃ lihyāt| ubhayatrājāpayo'nupānam|
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārṅgī kṣāraśca taccūrṇaṃ
pibedvā ghṛtamātrayā||12|| sakaphe'nilaje
kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu| -----------------------------------------------|13|
Sa. athavā viḍaṅgādicūrṇaṃ ghṛtasya
mātrayā-yathāyogaṃ hrsvamadhyottamayā, pibet vātaje sakaphe kāse śvāsādiṣu ca|
Ā. rā. viḍaṅgādilehamāha-viḍaṅgamiti|
pibedvetilehāyogyasya pānavidhiḥ| "ghṛtaṃ tu pitte'vyadhike lihyādvāte'dhike
pibet| līḍhaṃ nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam|| ākramatyanilaṃ
pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca|" (ślo.110) iti lehapānayogyatāvivekaḥ|
-----------------------------------------------| durālabhāṃ śṛṅgaberaṃ śaṭhīṃ
drākṣāṃ sitopalām||13|| lihyātkarkaṭaśṛṅgī
ca kāse tailena vātaje| -----------------------------------------------|14|
Sa. durālabhādīn karkaṭāśṛṅgī ca vātaje
kāse tailena lihyāt|
Ā. rā.
durālabhādilehamāha-durālabhāmiti|
-----------------------------------------------| dusparśāṃ pippalīṃ mustāṃ
bhārṅgī karkaṭakīṃ śaṭhīm||14||
purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet| tadvatsakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgī
tadvadeva ca||15||
Sa. duḥsparśādīni cūrṇitāni vātaje kāse
purāṇaguḍatailābhyāmavelahayet| tathaiva pippalīsahitāṃ śuṇṭhīṃ
purāṇaguḍatailābhyāṃ lihyāt| tadvacca purāṇatailābhyāṃ bhārṅgīṃsahitāṃ śuṇṭhīṃ
lehayet|
Ā. rā.
duḥsparśādilehamāha-duḥsparśāmiti| lehadvayamāha-tadvatsakṛṣṇāmiti|
tadvat-purāṇaguḍatailābhyām|
pibecca kṛṣṇaṃ koṣṇena salilena sasaindhavām| mastunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā
vā kaṇareṇukām||16|| pibedvadaramajjño vā
madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||17||
Sa. pippalīṃ kaduṣṇena jalena
saindhavasahitāṃ pibet| mastunā saśarkarāṃ śuṇṭhīṃ vā pibet| athavā dadhnā
yuktāṃ pippalīreṇukāṃ pibet| athavā badaramajjño madirādibhiḥ pibet|
bahuvacanopādānācca madirayā athavā dadhnā mastunā vetyevaṃ draṣṭavyam, na tu
dadhno mastivati| piplīkalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ saindhavayuktaṃ madirādibhiḥ
pibet|
Ā. rā. uktalehatulyaguṇaṃ
pānapañcakāha| pibetkṛṣṇāṃceti| kaṇā ca reṇukā ca kaṇareṇukam|
majjñaḥ-asthyantargatabījāni| pippalīkalke jalameva dravam, "peṣaṇāloḍane
vāri" (hṛ. ka. a. 6/23) iti paribhāṣabalāt| hārītāt-"durālabhā śaṭhī kRṣṇā
madhūkaṃ sitāśarkarā| līḍhaṃ nihanti vatotthaṃ kāsaṃ kṣaudreṇa yojitam|| ubhe
medetugākṣīrī pippalī sitaśarkarā| lihyāttailaṃ
ghṛtakṣaudrairvātakāsanivāraṇam|| padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru
ca| balā rāsnā ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|| samaṃ cūrṇaistvimaiḥ sarvaiḥ
pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām| lihyāllehaṃ vimathyaitatsarvakāsaharaṃ śivam||"
iti|
kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet| hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca
kṣīramāṃsarasāśanaḥ||18||
Sa. kāsī pīnasī ca snaihikaṃ dhūmaṃ
vidhinā pibet| kṣīramāṃsarasāśano hidhmoktān śvāsoktāṃśca dhūmān pibet|
Ā. rā. dhūmairītyuktam| tāneva
dhūmānāha| tatra sapīnase kāse dhūmamāha-kāsī sapīnasa iti|
vidhinā-dhūmapānoktena "śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām|
aṣṭāṅgulāṃ vā vakreṇa kāsavān dhūmamāpibet||" (hṛ. sū.a. 21/21) iti| kṣīreṇa
māṃsarasena vā dhūme pīyamāne bhojanam|
grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā
bhojayeddhitān||19||
Sa. grāmyādijairmāsarasairathavā
māṣātmaguptānāṃ yūṣaiḥ śālyādīn hitānāśayet| hitāniti deśakālādisātmyavaśāt
yavā (śālyā) dyanyatamaṃ yat pathyaṃ tadbhuñjīteti pratipādayati|
Ā. rā. peyāyūṣarasādibhirityuktam|
tānāha| tatra rasayūṣānāha-grāmyānūpaudakairiti| grāmyāḥ-suśrutoktāḥ----
"aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ| " (sū. a.
46/85) iti| ānūpāḥ-mahāmṛgāḥ| audakāḥ jalacarāḥ pakṣiṇo matsyāśca|
teṣāmānūpatve'pi pṛthaggrahaṇamatiśayārtham| grāmyādīnāṃ māṃsarasaiḥ śālyādīn
bhojayet, māṣayūṣairātmaguptāyūṣairvā| hitāniti vacanādyena rasena yūṣeṇavā
yaddhānyaṃ prakṛtyādivaśādyasya hitaṃ tattasya deyam|
yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ|
rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||20||
siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet|
kaṭihṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm||21||
Sa. yavānyādibhiḥ siddhāṃ
snigdhāmamlalavaṇāṃ peyāṃ vātajekāse pibet| kimbhūtām ?
kaṭyādyārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm|
Ā. rā.
tyavānyādipeyāmāha-yavānīpippalīti| bilvaphalasya madhyaṃ-antargato bhāgaḥ|
yavānyādīnāṃ kvāthena peyāḥ|
daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām|
pibetpeyāṃ---------------------------------|22|
Sa. tadvat-pūrvoktaguṇām,
daśamūlakvāthe siddhāṃ pañcakolaguḍayutāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. peyāntaramāha=daśamūlarasa iti|
rasaḥ-kvāthaḥ| pañcakolacūrṇena guḍena ca pānakāle yogaḥ|
tadvat-snigdhāmlalavaṇāṃ tadguṇāṃ ca|
---------------------------------------------------------| ----------samatilāṃ
kṣaireyīṃ vā sasaindhavām||22||
Sa. kṣaireyīṃ-kṣīrasaṃskṛtāṃ vā peyāṃ,
vātaje kāse pibet| kimbhūtām ? samatilāṃ,-tilasahitāṃ| tathā, sasaindhavām|
Ā. rā. peyāntaramāha-samatilāmiti|
taṇḍulasamāstilāḥ| kṣīreṇa siddhā-kṣaireyī|
mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām|
-----------------------------------------------|23|
Sa. athavā mātsyādyairmāṃsaiḥ sādhitāṃ
saghṛtasaindhavāṃ peyāṃ pibet|
Ā. rā. peyāntaramāha----
mātsyakaukkuṭavārāhairiti| māṃsaiḥ-māṃsarasaiḥ, māṃsagrahaṇaṃ prācuryārtham,
alpenodakena rasogrāhya ityarthaḥ| hārīte tu-"rasaṃ karkaṭakānāṃ vā
ghṛtabhṛṣṭaṃ sanāgaram| śvāsakāsapraśamanaṃ śṛṅgīmatsyasya vā punaḥ||"
iti|karkaṭakaḥ-kulīraḥ| śṛṅgīmatsyaḥ-śṛṅgavān matsyaḥ| rasa evāyaṃ sanāgaraḥ
peyaḥ|
-----------------------------------------------| vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ
suniṣaṇṇakaḥ||23|| kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ
bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam| -----------------------------------------------|24|
Sa. vāstukādayaḥ śākaviśeṣāḥ|
Ā. rā. śākānyāha-vāstuka iti|
vāyasī-kākamācī| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ|
-----------------------------------------------| snehāstailādayobhakṣyāḥ
kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||24||
Sa. tailādayaḥ snehāḥ| saṃ-bhakṣyāḥ
kṣīrādisambandhino hitāḥ| kṣīraṃ cekṣurasaśca guḍaśca, teṣāmime
kṣīrekṣurasagauḍikāḥ| "dvandvānte padaṃ yacchrūyate tatsarvaiḥ sambadhyate "
iti bhāṣyakāravacanāt sarvairapyatra sambandhaḥ| tena kṣīrasambandhina
ikṣurasasambandhino guḍasambandhinaśca bhakṣyā hitā ityavatiṣṭhate|
Ā. rā. snehānāha-snehastailādaya
iti|bhakṣyānāha-bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikā iti| kṣīrena ikṣurasena guḍena vā
kṛtāḥ|
dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet|
-----------------------------------------------|25|
Sa. tathā, dadhimastvādīni pibet| iti
vātaje kāse prāyeṇopayogyannapānamuddiṣṭam|
Ā. rā. pānānyāha-dadhimastviti| amlānāṃ
phalānāmambu| iti vātakāsacikitsā|
-----------------------------------------------| pittakāse tu sakaphe vamanaṃ
sarpiṣā hitam||25|| tathā
madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā
vidārīkṣurasāplutaiḥ||26||
Sa. pittaje kāse, kimbhūte ?
sakaphe-kaphayukte, tu sarpiṣā vamanaṃ hitam| ata eva vakṣyati
(ślo.27)-"pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ" iti| tasmādatrārthāt bahukaphatvaṃ
bodhyam| na kevalaṃ sarpiṣā vamanaṃ hitam| yāvanmadanādibhiḥ
kvathitairjalairvamanamavasthāvaśāddhitam, athavā
madanaphalamadhukakalkairvidāryādirasāplutairvamanaṃ hitam|
Ā. rā. atha pittakāsacikitsā| tatra
sakaphe pittakāse vamanamāha-pittakāse tviti| madanādikvāthena sasarpiṣkeṇa
vamanam| phalayaṣṭyāhvacūrṇena vā vidārīkṣurasakalkitena vamanāntaram|
pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ
ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||27||
Sa. pittaje kāse
tanukaphe-ghanaśleṣmaṇi, trivṛtāṃ madhurairyutāṃ virekāya yuñjyāt| ghane tu
kaphe tiktakaiḥ saha trivṛtāṃ yuñjyāt|
Ā. rā. virecanamāha-pittakāse tanukapha
iti| tacca tanau kaphe madhurairyuktyā trivṛtyā, ghane tiktaiḥ|
hṛtadoṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet| ghane kaphe tu śiśiraṃ
rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam||28||
Sa. hṛtadoṣo naro himaṃ madhuraṃ
snigdhaṃ saṃsarjanaṃ-virekādanantaraṃ peyādikramaṃ, bhajet| ghane tu kaphe
śītaṃ tathā rūkṣaṃ tiktayutaṃ saṃsarjanaṃ bhajet|
Ā. rā. saṃsarjanamāha-hṛtadoṣa iti|
tacca tanau kaphe śītasvādusnigdham, ghane śītatiktarūkṣam| śuddhasya
śuddhayogyasya vā|
lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ| sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ
sānile hitaḥ||29||
Sa. pittakāse sitādibhirleho hitaḥ|
sakaphe pitte sābda marico leho hitaḥ| sānile pitte saghṛto leho hitaḥ|
Ā. rā. lehamāha-lehaḥ pitta iti| sa ca
kevale pitte sitādibhiḥ, sakaphe samustamaricaiḥ, savāte saghṛtaiḥ| saṅgrahe
tu (ci. a. 4)- "pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham|
lājāmṛtphalādrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ|| amṛtaphalādhātrī| duḥsparśā karkaṭī
śuṇṭhī śaṭhī drākṣā balā sitā| nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam||
kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ
ślokārdhaiḥ pittakāsinām|| payonupānāṃ śṛṅgī vā lihyāt sājyasitāmadhum|" iti|
mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam|
lehayenmadhunā---------------------------------|30|
Sa. tathā, mṛdvīkāgulikāḥ pañcāśat
triṃśatpippalīḥ śarkarāpalaṃ ca madhunā lehayet|
Ā. rā.
lehāntaramāha-mṛdvīkārdhaśatamiti|
-------------------------------------------------------| -------------gorvā
kṣīrapasya śakṛdrasam||30||
Sa. gorvā vatsasya
kṣīrapasya-kṣīravṛtteḥ, śakṛdrasaṃ madhunā lehayet|
Ā. rā. lehāntaramāha-gorveti|
kṣīrapasya goḥ-kṣīramātrāhārasya vatsasya, śakṛdrasaṃ madhunā saha marditaṃ
lehayet|
tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ|
lājamustāśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||31||
śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā|
-----------------------------------------------|32|
Sa. tvagelādibhirleho hṛdrogakāsahā
bhavati|
Ā. rā.
"pippalyāmalakadrākṣālājālākṣāsitopalāḥ| sañcūrṇya pakvāḥ payasā lihyāt
kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ|| vidarīkṣumṛṇālānāṃrasān kṣīraṃ sitopalām| pibet kṣaudreṇa
saṃyojya pittakāsamapohati|" iti| yogaratne tu-"vyāghrībalābhyāṃ ca jalaṃ
sādhitaṃ pittakāsanut| taireva sādhitaṃ kṣīramanupānaṃ praśasyate||
pippalyāmalakadrākṣā vyāghrī yaṣṭī śatāvarī| pippalī ceti tulyāni śarkarā ca
caturguṇā|| tvakkṣīrīṃ dviguṇāṃ datvā lehayenmadhusarpiṣā| kṣatakāsaṃ
jayatyeṣa lehaḥ pittolbaṇaṃ tathā|| cūrṇaṃ tu padmabījānāṃ madhunā
samprayojayet|| pittakāsārdito lihyāt svasthatāṃ labhate kṣaṇāt||
vāsākaṣāyakalkābhyāṃ ghṛtaṃ samadhuśarkaram| siddhaṃ tatpittakāsaghnaṃ
sarvapittavikāranut||" iti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo. 30)-
"balādvibṛhatīdrākṣāvāsābhiḥ kvathitaṃ jalam| pittakāsāpahaṃ peyaṃ
śarkarāmadhuyojitam||" iti|
-----------------------------------------------|
madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ||32||
mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā
madhusaṃyutāḥ||33|| śālayaḥ syustanukaphe
ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| -----------------------------------------------|34|
Sa. ghanaśleṣmaṇi pittakāse jāṅgalai
rasairmadhuraistathā mudgakulatthādiyūṣaistathā tiktaiḥ śākaiśca saha yavādayo
mātrayā-parimitāḥ, hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktadravyayuktāḥ| tanukaphe
pitte śālayaḥ ṣaṣṭikāśca rasādibhirhitāḥ syuḥ-bhaveyuḥ|
Ā. rā. annapānamāha-madhurairiti| tacca
ghane śleṣmaṇi yavādinā śālyādi| lehāḥ-lehyakhalāḥ| te ca tiktadravyakṛtā
madhumadhurāśca|
-----------------------------------------------| śarkarāmbho'nupānārthaṃ
drākṣekṣusvarasāḥ payaḥ||34||
Sa. anupānārthaṃ śarkarāmbho hitam,
drākṣekṣusvarasāḥ payaśca|
Ā. rā. anupānānyāha-śarkarāmbha iti|
kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān
prakalpayet||35||
Sa. kākolyādibhirmāṃsarasādīn pittakāse
prakalpayet|
Ā. rā.
uktarasādisādhanadravyāṇyāha-kākolīti| dvayaśabdastribhiryojyaḥ|
drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale| tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ
pibetsamadhuśarkaram||36|| sādhitāṃ tena
peyāṃ vā suśītāṃ madhunā'nvitām|
-----------------------------------------------|37|
Sa. pittakāse tathā drākṣādīn caturguṇe
jale pacet| tena pādāvaśiṣṭena drākṣādīnāṃ kvāthena, samaṃ kṣīraṃ kvathitaṃ [
śītaṃ ] madhuśarkarāyutaṃ pibet| tena vā-jalena, sādhitāṃ peyāṃ suśītāṃ
mākṣikayutāṃ pibet|
Ā. rā. kṣīrāntaramāha-drākṣāṃ kaṇāmiti|
peyāntaramāha-sādhitāmiti| tena-drākṣādikvāthena|
-----------------------------------------------|
śaṭhīhnīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam||37||
piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam|
-----------------------------------------------|38|
Sa. śaṭhyādīn jale piṣṭvā vastreṇa
pūtaṃ rasaṃ ghṛtamiśritaṃ pibet|
Ā. rā. pānakamāha-śaṭhīti|
piṣṭvā-jaloṣṇena caturguṇena, phāṇṭatvāt| mūrcchitaṃ-bhṛṣṭam|
-----------------------------------------------| medāṃ vidārīṃ kākolīṃ
svayaṃguptāphalaṃ balām||38|| śarkarāṃ
jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkṛtyapacetsarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena
tat||39|| pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ
pittakāsajit| lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet||40||
Sa. śarkarādīn kalkīkṛtyāṣṭaguṇena
kṣīreṇa sarpiḥ pacet| tacca sarpiḥ pānādiṣu yuktaṃ pittakāsajit| eteṣāṃ
vā-śarkarādīnāṃ, cūrṇaṃ lihyāt| athavaiṣāmeva kaṣāyaṃ pibet|
Ā. rā. ghṛtacūrṇakvāthānāha---- medāṃ
vidārīmiti| lihyānmadhunā| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " mahiṣyajāvīgokṣīradhātrī
phalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibettadvanmadhureṇa gaṇena vā|
kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam| saśarkaraṃ pibertprātarlihyādvā
mākṣikānvitam| madhureṇa-jīvanīyena| kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ
ghṛtam| pāyayetpittakāsārtaṃ madhunā vā'valehayet||" iti| iti
pittakāsacikitsā|
kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt| snehaṃ parisrutaṃ
vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam||41||
Sa. kaphakāsī pūrvaṃ surakāṣṭhāt
pradīpitāt yaḥ srutaḥ snehastaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitaṃ pibet|
Ā. rā. kaphakāsacikitsā| tatra
snehanamāhakaphakāsīti| paristrutaṃ-pātālayantreṇa|
snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ|
tīkṣṇairvirekairbalinaṃ---------------------------|42|
Sa. snigdhaṃ ca santamanantaraṃ
virecayet ūrdhvamadho mūrdhni ca| yuktito-yathābalahānirna syāditi bhāvaḥ|
kairvirecayet ? tīkṣṇairvirekaiḥ| kimbhūtamāturam ? balavantam|
Ā. rā.
vamanavirekanasyānyāha-snigdhamiti| virekaiḥ-vamanavirecanānāmauṣadhaiḥ|
-----------------------------------------------|
----------------------saṃsargī cāsya yojayet||42||
yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ|
kāsamardakavārtākavyāghrīkṣārakaṇānvitaiḥ||43||
dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapanimbajaiḥ|
-----------------------------------------------|44|
Sa. saṃsargī ca-peyādiparipāṭīṃ ca,
asya yojayet| yavādibhiryathāyogamuṣṇarūkṣaistathā
kaṭūtkaṭaiḥ-prabhūtakaṭukaiḥ, kāsamardakādiyuktaiḥ| dhanvani bhavā
dhānvāḥ-jāṅgalāḥ, bileṣu bhavā bailāḥ-bileśayāḥ, teṣāṃ rasāstairmāsarasaiḥ
sahetyarthaḥ| tathā, snehaistiladijaiḥ saha|
Ā. rā. śuddhyanantaraṃ
saṃsarjanamāha-saṃsargī ceti| yavānāṃ peyā vilepī ca| mudgānāṃ kulitthānāṃ vā
yūṣaḥ| jāṅgalānāṃ bileśayānāṃ vā rasaḥ| sa ca kāsamardādyanvitaḥ|
kṣāro-yavakṣāraḥ| tilādijaiḥ snehairyūṣarasayoḥ kṛtakatvam| vaṅgasene tu
(kāsā. ślo. 40)- "mudgāmalābhyāṃ yavadāḍīmābhyāṃ karkandhunā mūlakaśuṇṭhakena|
śuṇṭhīkaṇābhyāṃ sakulatthakena yūṣo navāṅgaḥ kapharogahantā||" iti|
daśamūlāmbu gharmāmbu madyaṃ madhvambu vā pibet||44||
mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolaiḥ saṃsthitaṃ niśām| pibedvāri sahakṣaudraṃ
kāleṣvannasya vā triṣu||45||
Sa. daśamūlāmbvādīn(ni) pibet| athavā,
mūlaiḥ pauṣkarādibhirniśāṃ saṃsthitaṃ-rātristhitaṃ, vāri kṣaudreṇa saha prātaḥ
pibet| athavā, annasya triṣu kāleṣu-ādimadhyāvasānalakṣaṇeṣu, pibet|
Ā. rā. tṛṣitasya
pānānyāha-daśamūlāmbviti| gharmāmbu-uṣṇodakam| pānānantaramuṣṇo (ṣito)
dakamāha-mūlairiti| puṣkarādīnāṃ mūlaiḥ, niśāmanvitaṃ-śītakaṣāyīkṛtam| triṣu
kāleṣu-annādau annamadhye annānte vā|
pippalī pippalīmūlaṃ śṛṅgaberaṃ bibhītakam| śikhikukkuṭapicchānāṃ maṣī kṣāro
yavodbhavaḥ||46|| viśālā pippalīmūlaṃ
trivṛtā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lehāstrayaḥ ślokārdhayojitāḥ||47||
Sa. pippalyādayastrayo lehāḥ
ślokārdhairyojitā madhunā saha kaphakāsaharā bhavanti|
Ā. rā. lehatrayamāha-pippalīti|
saṅgrahe tu sapta (ci. a. 4)-"devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvameṣajam|
guḍūcī pippalī bhārṅgī śṛṅgī karkaṭakasya ca|| vyoṣadāhaviḍaṅgāni
triphalāśarkarābalāḥ| nidigdhikāyā mūlatvak marīcaiḥ saha yojitā||" iti|
[ebhiḥ] caturbhiḥ saha|
madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam| pṛthagrasāṃśca madhunā
vyāghrīvārtākabhṛṅgajān||48||
kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca|
----------------------------------------------|49|
Sa. tathā kaphakāse madhunā maricaṃ
lihyāt| mākṣīkeṇaivā guruṃ lihyāt| vyāghryādīnām rasān pṛthakpṛthak madhunā
lihyāt|
Ā. rā. tlehāṣṭakamāha-madhunā
maricamiti| joṅgakaṃ agaruḥ| vyāghryādīnāṃ ṣaṇṇāṃ rasāḥ| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ|
asitaḥ surasaḥ-kṛṣṇatulasī|
----------------------------------------------|
devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ||49||
pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyā dhātrī sitopalā| lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī
dhātrīphalodbhavā||50|| madhutailayutā
lehāstrayo vātānuge kaphe| ----------------------------------------------|51|
Sa. devadārvādayo madhutailayutā
lehāstrayaḥ-ślokārdhagaditāḥ, vātānuge kaphe syuḥ| atra
śṛṅgīdhātrīphalodbhaveti kecidviśiṣṭamāmalakamāhuḥ| anye tu śṛṅgī
karkaṭaśṛṅgīti vyācakṣate|
Ā. rā. vātānuge kaphe
lehatrayamāha-devadāruśaṭhīti| dhātrīphalodbhavā śṛṅgī-śṛṅgākārā
śuṣkāmalakatvak|
----------------------------------------------| dve pale dāḍimādaṣṭau
guḍādvyoṣātpalatrayam||51|| rocanaṃ dīpanaṃ
svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit| guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit||52||
kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam|
----------------------------------------------|53|
Sa. dāḍimasya pale dve tu guḍādaṣṭau
trikaṭukāt palatrayamityetaddāḍimādyaṃ cūrṇaṃ rocanādiguṇaṃ pīnasādijit|
saṃ-guḍādikaṃ krameṇa paladvayamardhakarṣaṃ karṣaṃ ardhakarṣaṃ palapramāṇaṃ
pūrvoktaguṇam|
Ā. rā. guṭikāmāha-dve pale iti|
guṭikāntaramāha-guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimāditi| paladvayaṃ guḍasya| ardhākṣaḥ
kṣārasya| karṣo marīcasya| ardhākṣaḥ kaṇāyāḥ| palaṃ dāḍimasya| saṅgrahe tu
(ci. a. 4)- " viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥ śilām| kāse śvāse
ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam||
pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣipippalīghanam| piṣṭvā gharmāmbunā
hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet|| tadvanmustāśaṭhīśṛṅgīnāgarātiviṣābhayāḥ|"
iti|
----------------------------------------------| pibejjavaroktaṃ pathyādi
saśṛṅgīkaṃ ca pācanam||53||
Sa. tathā jvaracikitsitoktaṃ (ślo. 62)-
"pathyākustumbarī" ityādikaṃ pācanaṃ karkaṭaśṛṅgīsahitaṃ pibet pūrvaguṇam|
Ā. rā. pācanamāha-pibejjvaroktamiti|
pathyādi-pathyākustumbarīmustetyādi|
athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī
jale'pi vā||54||
Sa. dīpyakādikaṃ gomūtre kvathitaṃ
jale'thavā kvathitaṃ pippalīsahitaṃ kaphakāsī pibet|
Ā. rā. pācanāntaramāha-athaveti|
taccamūtre jale[vā]kvathitam|
tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam| pāyayetkaphakāsaghnaṃ
kulatthasalilāplutam||55||
Sa. pippalīkalkakarṣaṃ saśarkaraṃ
tailena pakvaṃ kulatthasalilāplutaṃ kaphakāsaghnaṃ pāyayet|
Ā. rā. śamanamāha-tailabhṛṣṭaṃ ceti|
vaidehī-pippalīkalko-dgavapiṣṭapiṇḍam| akṣaṃ-karṣam| saṅgrahe tu (ci. a. 4)-
"sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ
pibet||" iti|
daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet|
puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasāvyoṣahiṅgubhiḥ||56||
peyānupānaṃ tatsarvavātaśleṣmāmayāpaham|
----------------------------------------------|57|
Sa. daśamūlakvāthāḍhake ghṛtasya
prasthaṃ puṣkaramūlādibhiḥ pratyekaṃ karṣapramāṇaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet| tat
peyānupānaṃ sarvavātakaphāmayaghnam|
Ā. rā. ghṛtamāha----- daśamūlāḍhake
iti| āḍhake kvāthasya|
----------------------------------------------| nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ
kāsajiddhṛtam||57||
Sa. nirguṇḍīpatrasvarasasādhitaṃ ghṛtaṃ
kāsajitsyāt|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-nirguṇḍīti|
ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam| 57 1/2|
----------------------------------------------|58|
Sa. viḍaṅgānāṃ rase vyoṣagarbhaṃ ca
sādhitaṃ ghṛtaṃ pūrvoktaguṇam|
Ā. rā. [ghṛtāntaramāha-ghṛtamiti|]
punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmṛtā- paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ
payaḥsaṃyutaiḥ| ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate na
kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam||58||
Sa. punarnavādirasaiḥ payasā
yutaistrikaṭunā kalkena ca siddhaṃ ghṛtamupayujya-pītvā, kāsādibhyo bhayaṃ na
jāyate| "vasugrahayutā jasau jasayalāśca pṛthvī guruḥ|" atra punarnavādiraso
ghṛtāccaturguṇaḥ kṣīraṃ ghṛtasamaṃ ghṛtaṃ vyoṣāccaturguṇamiti pākakramaḥ|
Ā. rā. ghṛtāntarāmāha-punarnaveti|
śivāṭikā-dvitīyaḥ punarnavā| trikaṭunā kalkena|
samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake||59||
ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ|
sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ||60||
vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ|
mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ||61||
śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet| kalkaistatsarvakāseṣu
śvāsahidhmāsu ceṣyate||62|| kaṇṭakārīghṛtaṃ
caitatkaphavyādhivināśanam| ----------------------------------------------|63|
Sa. kaṇṭakāryāḥ samūlaphalapatrāyā
rasāḍhake balādibhiḥ kalkaighṛtāccaturthāṃśapramāṇairghṛtaprasthaṃ pacet|
tacca sarpiḥ sarvakāsādhiṣviṣyate-abhihitam| idaṃ ca kaṇṭākārīghṛtaṃ
kaphavyādhivināśanam|
Ā. rā.
ghṛtāntaramāha-samūlaphalaśākhāyā iti| mūlaṃpippalīmūlam| saṅgrahe tu (ci. a.
4)- "kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe'mbhasaḥ pacet| tenāḍhakena
kvāthasya ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| rāsnāduḥ
sparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ| sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca
tajjayet|| kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān|" iti|
----------------------------------------------| pacevyāghrītulāṃ kṣuṇṇāṃ
vahe'pāmāḍhakasthite||63|| kṣipet pūte tu
sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān| śṛṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān
palārdhakān||64|| sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ
catvāriṃśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet||65||
darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet| pippalīnāṃ tavakṣīryā
mākṣikasyānavasya ca||66|| leho'yaṃ
gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit|
----------------------------------------------|67|
Sa. vyāghryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ-marditāṃ,
jalasya vahe-caturdroṇe, pacet| āḍhakasthite jale sañcūrṇya vyoṣādīni
ardhapalapramāṇāni pratyekaṃ kṣipet| agnirevāgnikaḥ-citrakaḥ| ghṛtasya ca
ṣoḍaśa palāni, matsyaṇḍikāyāḥ,-vimalāyāḥ, catvāriṃśatpalāni, bhūyaśca
tatsarvaṃ pacet| darvī limpatīti darvīlepī tasmin darvīlepini, avalehe śīte
sati pratyekaṃ dvikuḍavapramāṇaṃ pippalyādi kṣipet| ayaṃ leho gulmādijit|
Ā. rā.
vyāghrīlehamāha-pacedvyāghrītulāmiti| vahedroṇacatuṣke| granthi-pippalīmūlam|
matsyaṇḍikāyāḥ-śarkarāyāḥ| anavasya-jīrṇasya| saṅgrahe tu (ci.a. 4)- "triphalā
pippalī pāṭhā sārivā bṛhatīdvayam| marīcaṃ padmakaṃ mustamuṣīraṃ
cākṣasammitam|| paktvā jalāḍhake pādaśeṣekṣārapalāṣṭakam| datvā guḍasya ca
palaṃ pacedādarvilepanāt|| lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameṣa niyacchati|
sādhitaṃ kṣīramebhirvā tailakṣodrayutaṃ pibet||" iti| vaṅgasene tu
(kāsādhikāre)- "kuṣṭhaṃ tāmalakī bhārṅgī śaṭhīkṣāro harītakī| kolaṃ
coṣṇāmbhasā cīrṇaṃ leho vā madhusaṃyutaḥ|| kolaṃ-maricam| (ślo. 47)
vyoṣapuṣkaramṛdvīkātriphalāśaṭhicitrakaiḥ| madhutailayuto lehaḥ
śleṣmakāsanibarhaṇaḥ|| vyoṣājamodacitrakaṣaṅgranthācavyakalkitaṃ sarpiḥ|
kaphakāsaśvāsaharaṃ vāsakarasasādhitaṃ samadhu||" iti| yogaratne tu-"viḍaṅgaṃ
saindhavaṃ rāsnā śaṭhī kṣāro mahauṣadham| śleṣmakāse hitaṃ cūrṇaṃ leho vā
madhusaṃyutaḥ|| bibhītakaṃ ghṛtābhyaktaṃ gośakṛtpariveṣṭitam| svinnamagnau
haretkāsaṃ dhruvamāsye vidhāritam||" iti|
---------------------------------------------| śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ
bahale kaphe||67||
Sa. tathā kaphakāse śamanaṃ dhūmaṃ
pibet| ghanaśleṣmaṇi śodhanaṃ dhūmaṃ pibet| ghanaśleṣmaṇi śodhanaṃ dhūmaṃ
pibet| atha tameva dhūmamāha-
Ā. rā. dhūmamāha-śamanaṃ ceti| śamanaṃ
dhūmaṃ pibet| yasya tu bahalaḥ kaphaḥ [sa] śodhanaṃ dhūmaṃ pibet|
manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudītvacaḥ| dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ
pibedanu||68|| niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ
dhūmo nihanti saḥ| vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān||69||
Sa. eteṣāṃ sambandhinaṃ dhūmaṃ
kāsaghnavidhinā-sūtroditena, pītvā'nu-paścāt, niṣṭhyūtānte koṣṇaṃ kṣīraṃ
guḍānvitaṃ pibet| sa dhūmaḥ pīto vātaśleṣmottarān kāsāṃścirantanān āśveva
hanti| cirantanāniti "sāyaṃ ciraṃ" ityādinā ṭhyuḥ|
Ā. rā. dhūmāntaramāha----- manaḥśileti|
alaṃ-haritālam| iṅgudī-tāpasadrumaḥ| tvaktāji (?) cūrṇīkṛtvā teṣāṃ dhūmaṃ
pibedityarthaḥ| kāsaghnavidhinā-dhūmapānoktena|
dhūmotkliṣṭakaphaniṣṭhānāmakṣīraṃ pibet| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅeṣṭā'laṃ manaḥ śilām| marīcaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ
surasamañjarīm|| kṛtvā vārtai pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvārtinīm| ghṛtāktāmanu
ca kṣīraṃ pibettadvadguḍāmbu vā|| śārṅgeṣṭā-uttuṇḍukī| surasaḥ-tulasī|
tadvat-niṣṭhyātānte| nepālitālamaricalākṣānatakuṭannaṭaiḥ|
uśīrarohiṣaphaladraviḍīvaṃśalekhanaiḥ|| pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno
vidhīyate| nepālī-manaḥśilā tālaṃ-haritālam| draviḍī-elā|
vaṃśalekhanaṃ-vaṃśatvak| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ|
kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ||" iti| yogaratne
tu-"tāpyamānasakāsena nāsābhaṅge svarejaḍe| kṣavathau ghrāṇanāse ca dhūmanāḍīṃ
prayojayet|| kṣaumagarbhāṃ pibedvarti haritālaṃ manaḥ śilām| tālīsapatraṃ
kaiḍaryaṃ guḍānnaṃ caiva bhojayet|| kaiḍaryaṃ-kaṭphalam| dhūmavartirbalāvyoṣaṃ
haritālaṃ manaḥ śilā| anupānaṃ śṛtaṃ vā'pi praśastaṃ kāñjikaudanam|| madhukaṃ
cājamodaśca jīvantyagurusarjajau| svairaṇḍamūlā kāsaghnī dhūmavartiriyaṃ
śubhā|| sarjajo-rālā| kṣaumaṃ hiṅguvacābhūrjagranthiścaiṣa ghṛtānvitaḥ|
dhūmakāsaharaḥ pītaḥ sarvagandhamayo'pi vā|| manaḥ śilā samāli.......daraiḥ
pariśodhitaiḥ| tryahaṃ patraiḥ kṛtaṃ dhūmaṃ pibetkāsanivāraṇam||
jāteruttaraśiphādhūmaṃ śilāguggulamiśritam| gātrasya badarāṅgāraiḥ
kārayetkāsaśāntaye|| jāteruttaradiṅmūlaṃ śilailāgugguluṃ samam| ajāmūtrena
piṣṭo'yaṃ dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ| mūlena śarapuṅkhāyā dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ|"
iti|
tamakaḥ kaphakāse tu syāccetpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra
yathāvasthaṃ prayojayet||70||
Sa. kaphakāse yadi tamakaḥ
pittānubandhajaḥ syāt| tatratamake, pittakāsakriyāmavasthāvaśāt prayojayet|
Ā. rā. tamakopadrave
pratīkāramāha-tamaka iti| tamakaḥ-pratamakaḥ, "jvaramūrcchāyutaḥ śītaiḥ śāmyet
pratamakastu saḥ|" (hṛ. ni. a. 4/11) iti vacanātpittajatvācca|
kaphānubandhe pavane kuryātkaphaharāṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ
pittanāśinīm||71|| vātaśleṣmātmake śuṣke
snigdhamārdre virukṣaṇam| kāse karma sapitte tu kaphaje tiktasaṃyutam||72||
Sa. pavane kaphānubandhe sati
kaphakāsaharāṃ kriyāṃ kuryāt| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittakāsanāśinīṃ
kriyāṃ vidadhyāt| vātaśleṣmātmake śuṣke kāse snigdhaṃ karma| ārdre tu kāse
virūkṣaṇaṃ karma| kaphaje tu kāse sapitte tiktasaṃyutaṃ virūkṣaṇaṃ karma|
Ā. rā.
anubandhabhedāccikitsāmāha-kaphanubandha iti|
śuṣke-śleṣmaniṣṭhīvanahīne,ārdre-yukte| sapitte kaphaje tu śuṣke tiktayutaṃ
snigdham, ārdre rūkṣam| iti kaphakāsacikitsā
urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet|
kṣīreṇa--------------------------------------|73|
Sa. antaḥkṣata urasi sati
sadyaḥ-śīghrameva, lākṣāṃ mākṣikayuktāṃ kṣīreṇa pibet| uraḥsandhānajanena
lākṣāyāḥ prādhānyāt| tathā cāgryaṃ saṅgrahe (sū.a.13)-"lākṣā
sadyaḥkṣataghnānām|" iti|
Ā. rā. atha kṣatakāsacikitsā| tatra
kṣatasyauṣadhamāha-urasyantaḥkṣata iti| sadyaḥ-utpannamātre|
----------------------------------------------| ----------śālīn
jīrṇe'dyātkṣīreṇaiva saśarkarān||73||
Sa. jīrṇe-pariṇate tasminnauṣadhe,
kṣīreṇaiva saha śālima(līna) dyāt saśarkaram(rān)|
Ā. rā. atrauṣadhabhojanamāha-śālīniti|
jīrṇe-auṣadhe|
pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām|
----------------------------------------------|74|
Sa. pārśvabastyādirugalpāgniśca
tāṃ-lākṣāṃ, surāyutāṃ pibet|
Ā. rā.
auṣadhāntaramāha-pārśvabastisarugiti pārśvayorbastau ca saruk-saśūlaḥ|
tāṃ-lākṣām|
----------------------------------------------| bhinnaviṭkaḥ
samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||74||
Sa. bhinnapurīṣo naro
mustātiviṣāpāṭhāvatsakānvitāṃ lākṣāṃ pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-bhinnaviṭka
iti| mustādibhiścaturbhiryutāṃ lākṣāṃ śītodakena pibet|
lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyaṃ gaṇaṃ sitām| tvakkṣīrī samitaṃ kṣīre
paktvā dīptānalaḥ pibet||75||
Sa. lākṣādīni hi kṣīre paktvā tat
kṣīraṃ dīptāgniḥ pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāhā-lākṣāṃ
sarpiriti| samit-godhamacūrṇam|
ikṣvārikābisagranthipadmakesaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ
pibetkṣatī||76||
Sa. ikṣvārikādibhiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ
madhuyutaṃ sandhānārthamurasi kṣataḥ pumān pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-ikṣvāriketi|
yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtānvitam| jvaradāhe sitākṣaudrasaktūnvā
payasā pibet||77||
Sa. yavānāmāmānāṃ cūrṇaṃ kṣīre siddhaṃ
ghṛtayutaṃ jvaradāhe pibet| athavā, śarkarāmākṣikayutān saktūn payasā pibet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-yavānāṃ
cūrṇamiti| āmānāṃ-ulambikāyogyānām| auṣadhāntaramāha-sitākṣaudrasaktūnveti|
kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍodakaṃ vā kvathitaṃ
sakṣaudramaricaṃ hitam||78||
cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam| rasāyanavidhānena pippalīrvā
prayojayet||79||
Sa. kāsavāṃśca madhurauṣadhaiḥ sādhitaṃ
sarpiḥ pibet| athavā, guḍodakaṃ kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ śītaṃ pibet|
āmalakānāṃ vā cūrṇaṃ kṣīre siddhaṃ sarpiryuktaṃ pibet| rasāyanoktavidhinā vā
pippalīḥ prayojayet|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kāsavāṃstviti|
madhurāṇijīvantyādīni| auṣadhāntaramāha-guḍodakaṃ veti|
kvathitaṃ-kvāthavidhinā| auṣadhāntaramāha-cūrṇamāmalakānāṃ veti|
auṣadhāntaramāha-rasāyanavidhāneneti|
kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ|
madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīripippalībalāḥ||80||
Sa. kāsī parvāsthiśūlavāṃśca
saghṛtamākṣikā madhūkādīrlihyāt|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kāsī
parvāsthiśūlīti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo. 93)- "cūrṇaṃ kakubhasamutthaṃ
vāsakarasabhāvitaṃ bahūn vārān| madhughṛtasitopalābhirlehyaṃ
kṣatakāsaraktapittaharam||" iti|
trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā| drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ
palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam||81|| madhunā
guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam|
kāsaśvāsārucicchardimūrcchāhidhmāmadabhramān||82||
kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān|
raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi||83||
Sa. trijātakamardhakarṣapramāṇaṃ kaṇā
karṣadvayamātrā sitādikaṃ pratyekaṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitaṃ madhunā kṛtā
guṭikā vṛṣyāḥ pitta śoṇitādīn ghnanti|
Ā. rā.
elādiguṭikāmāha-trijātamardhakarṣāṃśamiti|
varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibetsiddhaṃ
drākṣārasapayoghṛtaiḥ||84||
madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam|
----------------------------------------------|85|
Sa. punarnavādicūrṇaṃ
drākṣārasapayoghṛtaiḥ siddhaṃ raktaṣṭhīvī pibet| athavā, madhūkādibhiḥ siddhaṃ
taṇḍulīyakaṃ pibet|
Ā. rā.
auṣadhāntaramāha-varṣābhūśarkareti|
auṣadhāntaramāha-madhūkamadhukakṣīrasiddhamiti| madhūkamadhukābhyāṃ siddhena
kṣīreṇa siddham|
----------------------------------------------| yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte
kuryācca bheṣajam||85||
Sa. mārgeṇa-mukhādinā, visṛte rakte
yathāyathaṃ raktapitta cikitsitoktamauṣadhaṃ kuryāt|
Ā. rā.
raktapittauṣadhamatidiśati-yathāsvamiti| yogaratne
tu-""gaṅgagodāvarīkṣiprākālindīnarmadodbhavām| āhṛtyasikatāṃ śvetāṃ susūkṣmāṃ
prasṛtonmitām|| tulyāṃ tailaghṛtakṣaudraiḥ savasāmañjibhistathā|
sāgāradhūmaistriphalārasena ca vimiśritām|| saptabhiḥ prasṛtaiḥ sārdhaṃ
khajena mathitāṃ pibet|raktaṣṭhīvī kṣatoraskaḥ siddhayogaṃ samācaret| rakte
pravṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet|| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā
chāgajāṅgalam||" iti| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "rakte'tivṛtte chāgaṃ vā
jāṅgalaṃ vā pibedasṛk|" tathā-"pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam|
prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā||
yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tatsarvaṃ
mrudunā'gninā|| pacellehaṃ ghṛtaṃkṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut|
kāsahṛdrogakārśyaghno hito vṛddhālparetasām||" iti| yavacūrṇādīni
prasṛtāṃśāni|
mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam|
----------------------------------------------|86|
Sa. mūḍhavātastu puruṣo'jāyā medaḥ
surayā bhṛṣṭamīṣatsaindhavasahitamadyāt|
----------------------------------------------| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko
mandanidro'gnidīptimān||86||
śṛtakṣīrasareṇādyātsaghṛtakṣaudraśarkaram|
----------------------------------------------|87|
Sa. kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro
dīptāgniḥ śṛtakṣīrasya sambandhinā sareṇa saghṛtakṣaudraśarkaramajāmedo'dyāt|
Ā. rā. auṣadhāntaramāha-kṣāmaḥ kṣīṇa
iti| ajāmeda ityunaṣaṅgaḥ|
----------------------------------------------| śarkarāyavagodhūmaṃ
jīvakarṣabhakau madhu||87|| śṛtakṣīrānupānaṃ
vā lihyātkṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ|
----------------------------------------------|88|
Sa. athavā kṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśo vā
śarkarādikaṃ lihyāt| katham ? śṛtakṣīrānupānam|
----------------------------------------------| kravyātpiśitaniryūhaṃ
ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ||88||
pipppalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam|
----------------------------------------------|89|
Sa. sa ca-kṣīṇādiḥ, kravyātpiśitasya
niryūhaṃ ghṛtena bhṛṣṭaṃ pibet| kimbhūtam ? pippalīkṣaudrānvitam| tacca
māṃsaśoṇitavardhanaṃ syāt|
Ā. rā.
auṣadhāntaramāha-kravyātpiśitaniryūhamiti| saḥ-kṣīṇaḥ kṣatakāsī|
----------------------------------------------|
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ||89||
tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ
śṛtātkṣīrādadyājjātena sarpiṣā||90||
śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ|
----------------------------------------------|91|
Sa. nyagrodhādibhiḥ śṛtātkṣīrāt
samudbhūtena sarpiṣā śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrādiśca naro'dyāt|
Ā. rā.
auṣadhāntaramāha-nyagrodhodumbareti| tālamastako-agra. . majjā|
nyagrodhādibhiḥ śṛtaṃ yat kṣīraṃ, tato jātaṃ yatsarpiḥ, tena śālyodanamadyāt|
----------------------------------------------| vātapittārdite'bhyaṅgo
gātrabhede ghṛtairmataḥ||91||
tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā|
----------------------------------------------|92|
Sa. vātapittapīḍite gātramede
vā'bhyaṅgoghṛtairmataḥ| mātariśvanā-vātena, pīḍite sati
tailairvātarogaghnairabhyaṅgo mataḥ| caśabdāddhṛtairapīti dyotayati|
Ā. rā. ghṛtābhyaṅgamāha----
vātapitārdit iti| tailābhyaṅgamāha-tailaiśceti|
----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ
syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|92|
Sa. hṛtpārśvapīḍāsu jīvanīyasya
sarpiṣaḥ pānaṃ syāt| iti sambhāvanāyāṃ liṅ|
Ā. rā. auṣadhāntaramāh----
hṛtpārśvārtau tviti|
----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ
syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ||92||
Sa. hṛtpārśvapīḍāsu jīvanīyasya
sarpiṣaḥ pānaṃ syāt| iti sambhāvanāyāṃ liṅ|
Ā. rā. vātavyādhyuktamatidiṣati-----
kuryādveti|
----------------------------------------------| yaṣṭyāhnanāgabalayoḥ kvāthe
kṣīrasame ghṛtam||93||
payasyāpippalīvāṃśīkalkaiḥ siddhaṃ kṣate hitam|
----------------------------------------------|94|
Sa. yaṣṭyāhvayasya nāgabalāyāśca kvāthe
kṣīratulye payasyādikalkaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ kṣatakāsehitam|
Ā. rā.
auṣadhāntaramāha----yaṣṭyāhvanāgabalayoriti| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "śṛtaṃ
vā'ṣṭaguṇe kṣīre kolalā kṣārasānvitam| kalkaiḥ
kaṭvaṅgadārvītvamratsakatvagvatsakatvakphalairghṛtam ||" iti|
kaṭvaṅgaḥ-ṭuṇṭukaḥ| phalaṃ-vatsakasyaiva|
----------------------------------------------| jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī
vīrā punarnavā||94||
balābhārṅgīsvaguptarddhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ
ca yallaghu||95|| drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ
madhurasnigdhabṛṃhaṇam| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ karṣāṃśaiḥ
ślakṣṇakalkitaiḥ||96||
kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte
śarkarārdhatulārajaḥ||97|| palārdhakaṃ ca
maricatvagelāpatrakesaram| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ yathābalam||98||
amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ
kṣīramāṃsarasāśinā||99||
naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān
varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||100||
kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsripittanut| putradaṃ
chardimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||101||
Sa. jīvanīyo gaṇastathā
śuṇṭhyādayastairjīvanīyādigaṇādibhiḥ karṣāṃśaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ
kṣīradhātryādirasayuktaṃ ghṛtasya prasthaṃdvātriśatpalāni pacet|
drākṣākṣoḍādīnya(tya)trādiśabdena nārikelanikocādiparigrahaḥ| śīte ghṛte
mākṣikasya ṣoḍaśapalāni, śarkarācūrṇapalāni pañcāśat, maricādīni dvikārṣikāṇi
cūrṇitāni prakṣipya tasmānmātrāṃ yathābalaṃ lihyāt| amṛtaprāśametatsaṃjñaṃ
ghṛtaṃ narāṇāmamṛtatulyam, mahāguṇatvāt| yathā nāgānāṃ sudhā devānāmamṛtam|
ata evaitat sudhāmṛtarasam| prāśyaṃ-bhojyaṃ, kṣīramāṃsarasāśinā| etacca ghṛtaṃ
naṣṭaśukrādīn bṛṃhayet| kāsādinut| putradam| chardyādighnam| atra ca
madhurasnigdhabṛṃhaṇānāṃ drākṣādīnāmapi yathālābhaṃ karṣapramāṇamadhikaṃ vā
yojyam| yathā sāmānyaparibhāṣoktā karṣamātrā paripūrṇā syāditi|
Ā. rā. amṛtaprāśamāha---- jīvanīyo gaṇa
iti| vīrāvidārī| payasyā-dugdhikā| madhurādiguṇaṃ phalaṃ-tacca drākṣākṣoḍādi
prasiddhaṃ grāhyamityarthaḥ| vinīya-nikṣipya| sudhāpātāle, amṛtaṃ-svarge,
tābhyāṃ tulyarasamidaṃ ghṛtaṃ narāṇāmamṛtam| ata evāmṛtaprāśākhyam| "
rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu
te||" (hṛ. sū. a. 18/17) iti mantraliṅgāt|
śrvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇī
palāśarṣabhakau sthirām||102|| pālikāni
pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaiḥ
svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||103||
śatāvaryarddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho
ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut||104||
mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ
balamāṃsadaḥ||105||
Sa. śvadaṃṣṭrādīni pālikāni, teṣāṃ rase
kṣīracaturguṇe svaguptādibhiḥ kalkairghṛtāt prasthaḥ siddho
vātapittahṛdrogaśūlanut| mūtrakṛcchrādighniḥ| tathā, dhanurādikhinnānāṃ
balamāṃsadaḥ|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----
śvadaṃṣṭrośīreti| śvadaṃṣṭrayā ṣoḍaśaguṇe jale caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ
pākānantaraṃ yorasaḥ| yasmāccaturguṇaṃ kṣīraṃ| a......karuṇā eva hṛtahṛdayatā|
madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paceddhṛtam| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ
siddhe ca śītale||106|| pṛthagaṣṭapalaṃ
kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu
taddhitam||107||
Sa. madhuyaṣṭyā aṣṭau palāni, drākṣāyāḥ
ṣoḍaśa, etatkvāthe pippalyaṣṭapaleghṛtaprasthaṃ pacet| ghṛte ca siddhe suśīte
sati kṣaudraśarkarayoḥ pṛthagaṣṭapalaṃ vimiśrayet| etacca ghṛtaṃ samasaktu
kṣata kṣīṇe raktagulme ca hitam|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----
madhukāṣṭapaleti| tantripaṭāṃ samasaktu|
dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāddhṛtāt| gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ
prasthaṃ vipācayet||108|| siddhaśīte
sitākṣaudraṃ dviprasthaṃ vinayettataḥ|
yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||109||
vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam|
----------------------------------------------|110|
Sa. dhātryādirasasya pṛthak prasthaṃ
gavyājayoḥ kṣīrayoḥ prasthau ghṛtasya prasthaṃ ca vipācayet| siddhapūte ca
tatastasmin ghṛte śarkarākṣaudrayoḥ prasthau dvau vinayet-kṣipet| tata iti
"avyayāditvāt" tasiḥ| etacca ghṛtaṃ yakṣmādiharaṃ tathā vayaḥsthāpanādiguṇam|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----
dhātrīphaleti| dhātrīphalarasādīnāṃ navānāṃ navaprasthaḥ|
----------------------------------------------| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike
lihyādvāte'dhike pibet||110|| līḍhaṃ
nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi
ca||111||
Sa. pitte'bhyadhike ghṛtaṃ lihyāt|
vāte'dhike ghṛtaṃ pibet| līḍhaṃ tu ghṛtaṃ nirvāpayet-saṃśamayet| analaṃ ca na
hanti līḍhaṃ ghṛtam| kutaḥ ? alpatvāt| atrāyaṃ sadbhāvārthaḥ,-kila
pītenādhikena dravatayā vahnermāndyenāvaśyaṃ bhavitavyam| tathā ca vakṣyati
(hṛ.ci.a.10/32)-"agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā|" iti|
taccābhyadhikaṃ pittaṃ līḍhaṃ ghṛtaṃ saṃśamayati| alpatvācca hetoragniṃ na
hanti-mandasyāgneradhikaṃ māndyaṃ na janayati| pītaṃ
saddhṛtamanilamākrāmati-prasahya jayati| ūṣmāṇaṃ-jāṭharaṃ vahniṃ
jājvalyamānaṃ, ruṇaddhi-āśveva sthagayati, śamaṃ kiñcinnayati|
Ā. rā.
ghṛtalehapānayorviṣayabhedamāha----ghṛtaṃ tviti| nirvāpayet-śamayet, śītatvāt|
lehyaṃ śītasparśaṃ bhavati| alpatvāt-vahneranāvarakatvāt, asṛtāvayavatvāt|
alpadeśe vyāpitvaṃ hyalpatvam| ūṣmāṇaṃ-agnim|
kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ styānāni
yojayet||112|| sarpirguḍān samadhvaṃśān
kṛtvā dadyātpayo'nu ca| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||113||
Sa. kṣāmāṇāṃ kṣīṇānāṃ kṛśāṅgānāṃ ca
nṛṇāmetānyeva pūrvoktāni ghṛtāni styānāni tvakakṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ saha
yojayet| sarpirmiśrān guḍān samadhvaṃśān kṛtvā ca dadyāt| śarkarāyāḥ palāni
pañcāśat madhunaḥ palāni ṣoḍaśātra deyāni| muninā hyevamuktam
(ca.ci.a.11/60)-dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet|
śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca|| kṣiptvā sarpirguḍān
kuryāddhikkāśvāsajvarāpahān|" iti| paya ityādi| anantaraṃ payaḥ pibet|
taiḥ_sarpirguḍaiḥ, retovīryādīn śīghrataraṃ prāpnoti|
Ā. rā.
sarpirguḍānāha----kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmiti| kṣāmaḥ-śukreṇa hīnaḥ|
kṣīṇe-balavīryābhyām| kṛśo-māsāṃdibhiḥ| styānāni ghṛtāni cūrṇairyojayet|
taiḥ-madhucaturthāṃśayuktaiḥ| sarpirguḍān-ghṛtamodakān kṛtvā, rogiṇe dadyāt|
tadanu dugdhaṃ dadyāt| saṅgrahe tu (ci.a. 5)- "balā vidārī hasvaṃ ca
pañcamūlaṃ punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśikāstathā|| eṣāṃ
kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ
pacetpiṣṭairakṣamātrairghṛtāḍhakam|| sitāpalāni pūte ca iti dvātriṃśadāvapet|
godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca|| samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ
khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍānkṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet|| tān jagdhvā
pālikān kṣīraṃ madyaṃ tvanu pibetkaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe
śramastrībhārakarṣite|| raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastā
pārśvaśiraḥ śūle bhede ca svaravarṇayoḥ|| śṛ(śu)ṅgāḥ-pallavāṅkurāḥ|
muṣṭiḥ-palam| dvikṣīre-dviguṇakṣīre| [vidāryāja] rasaḥ, aṃśikaḥ-samabhāgo,
yasya tasmin| godhūmacūrṇādipañcakaṃ pratyekaṃ kuḍavāṃśam| bhūrjapatraveṣṭanaṃ
sthāpanāsaukaryārtham| 'madyaṃ tu kaphe' iti vacanāt vāte pitte ca kṣīram|
śarkarayā śṛte kṣīra ghṛtatailāḍhakatraye| cūrṇīkṛtāḥ kṣipetpakvasāndre
daśāpalāḥ pṛthak|| drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ|
tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam||
yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṛśaḥ śuṣyaṃstān
khādetpālikairguḍaiḥ|| tathā sadyo rasādīnām vṛddhyāpuṣṭiṃ samaśnute||
tadvat-pṛthak daśapale| pālikairguḍaiḥ-pālikān guḍan kṛtvā| gokṣārādāḍhakaṃ
sarpiḥprasthamikṣurasāḍhakam| rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasātprasthaṃ ca
taittirāt|| dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān|
madhūkapuṣpakuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ|| paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi
ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānmajjñaḥ pippalyāśca caturthikām|| triṃśatpalāni
khaṇḍacca madhūkātpāṇimānikām| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet||
siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān|
kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān|| vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca|
kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃstrave|| mṛtaprajāsu vandhyāsu hitā
garbhasya strutau|" iti| caturthikāṃ0palam| pāṇimānikāṃ-karṣam| maricājājyoḥ
pṛthakpalam|
vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe
kṣaudravarṇe'tra ca kṣipet||114||
khaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṃ
pṛthagardhapalāṃśakam||115|| avatāritaśīte
ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhakam| khajenāmathya ca sthāpyaṃ
tannihantyupayojitam||116||
kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥsandhānajananaṃ
medhāsmṛtibalapradam||117|| aśvibhyāṃ
vihitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam|
----------------------------------------------|118|
Sa. vītāni-apāsitāni, tvagasthīni
yasmātkūṣmāṇḍāt tasya tulāṃ sninnāṃ satīṃ punaḥ sarpiṣaḥ prasthe ghaṭṭayan
pacet| atra ca kūṣmāṇḍe mākṣikavarṇe jāte sati khaṇḍācchataṃ,
phaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ, jīrakācca paladvayaṃ, trijātakādi
pratyekamardhapalāṃśakaṃ, kṣipet| avatārite śīte cāsmin kṣaudrasya ṣoḍaśa
palāni datvā, khajena-darvyā, āmathya-viloḍya, paścādbhāṇḍe sthāpyam| evaṃ
hyasya samyag ghṛtādisamayogaḥ syāt| upayojitaṃ ca tat kāsādīn hanti|
uraḥsandhānaṃ karoti| medhādipradam| aśvibhyāṃ-dasrābhyāṃ, nirdiṣṭaṃ
kūṣmāṇḍakākhyaṃ rasāyanam|
Ā. rā.
kūṣmāṇḍakarasāyanāmāha-vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāmiti| svinnāṃ tyaktadravāṃ
śītīkṛtāṃ punaḥ pacet| kṣaudravarṇe kūṣmāṇḍe| śataṃ-palaśatam|
khaṇḍaprakṣepasamaye svedanānnirgataḥ kūṣmāṇḍarasaḥ prakṣepya iti
vṛddhavaidyāḥ|
----------------------------------------------|
pibennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam||118||
palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk| eṣa prayogaḥ
puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param||119||
maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca|
----------------------------------------------|120|
Sa. nāgabalāmūlasya palaṃ kṣīrayutaṃ
pibet| kimbhūtam ? ardhakarṣādivardhitaṃ māsaṃ yāvat| kimbhūto naraḥ ?
kṣīravartano'nannādaḥ san| ayaṃ prayogaḥ suṣṭhu puṣṭyādikaraḥ| evameva kalpo
maṇḍūkaparṇyāḥ yaṣṭyāḥ śuṇṭhyāśca kāryaḥ|
Ā. rā. nāgabalārasāyanamāha----
pibediti| vardhitaṃ ardhakarṣeṇaiva, aṣṭabhirdinaiḥ palaṃ bhavati| ataḥ
palameva, yāvan māsaḥ pūryate| anyadrasāyanamāha-maṇḍūkaparṇyā iti|
ayaṃ-nāgabaloktaḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalā
tulām| tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet||
palārddhikaiścātibalāyaṣṭīpunarnavaiḥ|
prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ||
aśvāgandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ|
kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklardhijīvakaiḥ||
mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ| etannāgabalāsarpiḥ pittaṃ raktaṃ kṣataṃ
kṣayam|| jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param| varṇyamāyuṣyamojasyaṃ
valīpalitanāśanam|| upayujya ca ṣaṇmāsaṃ vṛddho'pi taruṇāyate|
kṣīraśuklā-kṣīravidārī| mṛṇālabise-sūkṣmasthūlapadmamūle|
śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca|| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ
pibetkāsajvarāpaham| phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam|| strīṣu
kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param| saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ
kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ| jīvanīyopasiddhaṃ vā
jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam|| rasaṃ prayojet kṣīṇo vyañjanārthaṃ saśarkaram||
vyañjanārthaṃ-śākārtham| gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā|
yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ||" iti|-
----------------------------------------------| pādaśeṣaṃ jaladroṇe
pacennāgabalātulām||120|| tena kvāthena
tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet|
palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ||121||
prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ|
aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ||122||
kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ|
mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||123||
etannāgabalāsarpiḥ pittaraktakṣatakṣayān| jayettṛḍbhramadāhāṃśca
balapuṣṭikaraṃ param||124||
varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam| upayujya ca ṣaṇmāsān vṛddho'pi
taruṇāyate||125||
Sa. nāgabalāyāstulāṃ vāridroṇe
pādaśeṣaṃ yathā bhavati tathā pacet| tena-nāgabalākvāthena, tulyāśaṃ ṛtaṃ
tathā kṣīraṃ tathā palārdhapramāṇairatibalādibhiḥ kalkaiśca sādhayet|
etannāgabalāsarpiḥ pittaraktādīn jayet| tathā, suṣṭhu balādikaram| tathā,
varṇāya hitamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitaghnaṃ ca| tathā, ṣaṇmāsā nupayujyedaṃ
ghṛtaṃ vṛddho'pi taruṇa ivācarati|
dīpte'gnau vidhireṣa syāt-----------------|
----------------------------------------------|126|
Sa. dīpte-samiddhe, agnau satyeṣa
vidhiḥ syāt|
Ā. rā. uktasya kṣatakāsopacārasya
viṣamāha-dīpte'gnāviti|
----------------------------mande dīpanapācanaḥ| yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto,
grāhī śakṛti tu drave||126||
Sa. mande'gnau dīpanapācanaḥ|
yakṣmokto-rājayakṣmaṇyuktaḥ, kṣatināṃ śasta upakramaḥ| drave tu śakṛti grāhī
upakramaḥ|
Ā. rā. mande'gnāvupacārāntaramāha-manda
iti| yakṣmoktaḥ-rājayakṣmacikitsitoktaḥ| dravamalasyopacārāntaramāha-grāhīti|
grāhī-yakṣmokta eva|
daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām|
hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||127||
bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ
jalapañcāḍhake pacet||128|| yavasvede
kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca
pṛthagghṛtāt||129||
tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt| lehaṃ dve cābhaye nityamataḥ
khādedrasāyanāt||130|| tadvalīpalitaṃ
hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ
viṣamajvaram||131||
mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ
rasāyanam||132||
Sa. daśamūlādipuṣkarāntaṃ pṛthak
dvipalapramāṇam| yavānāmāḍhakaṃ-catuḥṣaṣṭipalāni| harītakīphalānāmekaṃ śatam|
etatsarvaṃ jalasya pañcāḍhake pacet| yavasvede ca sati taṃ kaṣāyaṃ
pūtaṃgālitaṃ, tacca svinnamabhayāśataṃ guḍatulāṃ dattvā tathā
ghṛtatailapippalīcūrṇānāṃ pratyekaṃ kuḍavaṃ dattvā pacet| siddhe śīte ca lehe
mākṣikakuḍavaṃ dattvā, ato-lehākhyādrasāyanāt, satribhāgapalamātraṃ dve ca
harītakyau nityaṃ khādet| tacca bhuktaṃ valīpalitaṃ hanyāt| varṇādivardhanaṃ
tathā pañcakāsādīn hanti| agastyena maharṣiṇā nirmitametadrasāyanaṃ
dhanyaṃ-śreṣṭhametat| atra ca taila ghṛtamadhūnāṃ samāṃśānāmapyavirodhaḥ,
pākācchaktayantarotpatteḥ|
Ā. rā.
agastyaharītakīmāha-daśamūlamiti| yavasvede sati-yadā yavāḥ svinnāstadā
kaṣāyaḥ siddho bhavatītyarthaḥ lehaṃ paladvayamitam|
daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam|
pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ||133||
bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt| payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃstrāṃ
puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt||134||
boṭasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ|
pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram||135||
saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam| pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ
cāḍhakadvayam||136|| pacedaṣṭaguṇe toye
yavasvede'vatārayet| pūte kṣipetsapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām||137||
tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ| adhiśrayenmṛdāvagnau
darvīlepe'vatārya ca||138|| śīte
prasthadvayaṃ kṣaudrātpippalīkuḍavaṃ kṣipet| cūrṇīkṛtaṃ trijātācca tripalaṃ
nikhanettataḥ||139|| dhānye
purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat| rasāyanaṃ
vasiṣṭhoktametatpūrvaguṇādhikam||140||
svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate|
----------------------------------------------|141|
Sa. daśamūlādi ikṣurakāntaṃ
palapramāṇam| boṭaḥ-alambusā| sthaviraṃ-śaileyam| candralekhā-bākucī|
harītakīnāmekādaśaśatāni yavānāmāḍhakau dvau aṣṭaguṇe jale paet| yavasvede
sati cāvatārayet| tasmin kvāthe pūte pathyāsahitāṃ purāṇaguḍāttulāṃ tailādīnāṃ
pṛthakpṛthak prasthaṃ kṣipet| tataḥ-anantaraṃ, punaḥ pacet| mṛdau vahnau
darvīlepe satyavatārya śīte sati prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīnāṃ catuṣpalaṃ
cūrṇitaṃ trijātācca tripalaṃ kṣipet| tataḥ-anantaraṃ,
purāṇakumbhasthaṃ-ghṛtarūḍhabhāṇḍasthaṃ, dhānyamadhye māsaṃ nikhanet|
māsādūrdhvaṃ pūrvavat khādet| etadrasāyanaṃ vasiṣṭhena kathitam|
agastyalehādguṇairadhikaṃ svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣviṣyate,
tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ|
Ā. rā. vasiṣṭhaharītakīmāha-daśamūlaṃ
balāmiti| boṭasthaviro-muṇḍī| candralekhā-bākucī| sahācaraṃ-kuraṇṭakaḥ|
ikṣuraḥ-kokilākṣaḥ| etatsarvaṃ palāṃśakaṃ-pratyekaṃ palamātram|
sapathye-harītakyekādaśaśatīyukte| pūrvavatlehaṃ dve cāpathye|
----------------------------------------------| pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve
ca sauvarcalātpale||141|| kuḍavāṃśāni
vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt| ekaikāṃ maricājātyordhānyakād dve
caturthike||142|| śarkarāyāḥ palānyatra daśa
dve ca pradāyayet| kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet||143||
rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtīśvāsakāsajit|
----------------------------------------------|144|
Sa. saindhavaṃ-lavaṇaṃ, palapramāṇam|
śuṇṭhī palapramāṇā| pālikamiti palaṃ parimāṇamasyeti ṭhak| pālikaṃ pālikī ceti
"napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| sauvarcalalavaṇācca dve pale|
kuḍavapramāṇāni vṛkṣāmlādīni| ārjakaṃ-kuṭherakam, tasmātpatram| ekāmekāṃ
maricājājyoścaturthikāṃ-palasaṃjñām, dhānyakāt dve caturthike, śarkarāpalāni
ca dvādaśātra deyāni| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 11/82)- "pālikaṃ saindhavaṃ
śuṇṭhī" ityārabhya yāvat "śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet| kṛtvā
cūrṇamato mātrā" ityādi| tasmādatrāpyayaṃ grantho nirdiṣṭo bodhyaḥ| pramādācca
kecinna paṭhanti| ayaṃ cātraivaṃ vakti-"rucyaṃ taddīpanaṃ" ityādi|
śarkarāmantareṇa tu rucyatvamasya kathamivopapadyate ? tasmādyukto'tra
śarkarāprayoga iti| etaccūrṇa kṛtvā, ataḥ- asmāccūrṇāt, mātrāṃ
yathocitāmannapāneṣu dāpayet, vaidya iti śeṣaḥ| etaccūrṇaṃ rucyaṃ dīpanaṃ
balyaṃ pārśvādyārtijit|
Ā. rā. ṣāḍavaṃ cūrṇamāha-pālikamiti|
śuṇṭhyapi pālikī| ārjakāt-parṇāśāt, patram| atra-palaviṃśatau|
----------------------------------------| ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve
cājājidīpyakāt||144|| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle
dvirdviḥ saurvacalātpalam| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyātpañca palāni
ca||145|| taccūrṇaṃ ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā
vimiśrayet| ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat||146||
Sa. dhānyakādekāṃ
ṣoḍaśikāṃ-karṣasaṃjñām| ajājīdīpyakāṭ dve dve ṣoḍaśike|
tābhyāṃ-ajājīdīpyakābhyāṃ miśritābhyāṃ sakāśāt, dāḍīmavṛkṣāmle
dvirdviḥ-pratyekaṃ catasraḥ ṣoḍaśikā ityarthaḥ| evamaṣṭau karṣā dāḍimasya,
aṣṭau vṛkṣāmlasya| tathā sauvarcalāt palaṃ, śuṇṭhyāḥ karṣaṃ, kapitthasya
majjataḥ pañca palāni| tat-etat, cūrṇaṃ śarkarāyāḥ ṣoḍaśapalaiḥ sammelayet|
ayaṃ ṣoḍavo'nnapāneṣu pūrvavat pradeyaḥ syāt| arhārthe kṛtyaḥ| kecit ṣoḍaśikāṃ
palamityāhuḥ|
Ā. rā. ṣāḍavāntaramāha-ekāṃ
ṣoḍaśikāmiti| ṣoḍaśikāṃ-karṣam| tābhyāṃ-militābhyāṃ palamitābhyām|
dvirdvidvirbhūtvā dviḥ, pratyekaṃ catuḥ palamite dāḍimavṛkṣāmle|
ṣāḍavaḥ-ṣaḍaṅgasaṃyogāt|
vidhiśca yakṣmavihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ|
----------------------------------------|147|
Sa. kṣate cāvasthāvaśādyakṣmaṇi yo
vihito vidhiḥ sa hitaḥ|
Ā. rā.
yakṣmacikitsitamatidiśati-vidhiśceti|
----------------------------------------| nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddhe
uraḥ śiraḥ||147|| dālyate kāsino yasya sa nā
dhūmān pibedimān| ----------------------------------------|148|
Sa. kṣatadoṣe ca nivṛtte-śānte sati,
kaphe vṛddhe yasya kāsavataḥ puṃsa uraḥ śiraśca dālyate-pāṭyata iva, saḥ-kāsī,
dhūmānimān-dvimedādīnāṃ, pibet|
Ā. rā. dhūmapānamāha-nivṛtta iti|
dālyate-bhidyate bhidyamānamiva vyathate| nā-puruṣaḥ| imān-vakṣyamāṇān|
------------------------------------------------| dvimedādvibalāyaṣṭikalkaiḥ
kṣaume subhāvite||148|| varti kṛtvā
pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ|
------------------------------------------------|149|
Sa. dvibhedādibhiḥ kalkaiḥ
kṣaume-subhāvite varti kṛtvā dhūmaṃ pibet| jīvanīyākhyaṃ ghṛtamanu-paścāt,
pibet|
Ā. rā.
dhūmamāha-dvimedādvivacāyaṣṭīkalkairiti| subhāvite-punaḥpunarlipte|
------------------------------------------------|
manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ||149||
tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam| piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā
vaṭaśuṅgayā||150|| sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ
tittiripratibhojanam| ------------------------------------------------|151|
Sa.
manaḥśilādibhistadvadeva-dvimedādibhiryathā dhūmaṃ pibet| anu
śarkarodakamikṣurasaṃ guḍodakaṃ vā pibet|
udakasādṛśyādikṣuraso'pīkṣūdakaśabdena gṛhītaḥ| manaḥ śilāmārdrayā vaṭaśuṅgayā
tulyāṃ piṣṭvā saha sarpiṣā dhūmaṃ satittiripratibhojanaṃ pibet|
Ā. rā. dhūmāntaramāha---- manaḥśileti|
tadvadeva-kalkaiḥ kṣaume subhāvite varti kṛtveti|
śarkarodakādyanyatamamanupānam| dhūmāntaramāha---- piṣṭveti|
tittirimāṃsarasapradhānaṃ bhojanaṃ yatra dhūme tam| iti kṣatajāsacikitsā|
------------------------------------------------| kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ
kuryādagneśca vardhanam||151||
Sa. kṣayaje kāse pūrvoktaṃ bṛṃhaṇaṃ
kuryādagnisandīpanaṃ ca|
Ā. rā. tathakṣayakāsacikitsā| tatra
prathamopacāramāha-kṣayaje bṛṃhaṇamiti|
bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||1||
Sa. bahudoṣāya-prabhūtādoṣāya
kṣayakāsine, saha snehena mṛdu virecanaṃ dadyāt| tadevāha-
Ā. rā. virecanamāha---- bahudoṣāyeti|
------------------------------------------------| śamyākena trivṛtayā
mṛdvīkārasayuktayā||152|| tilvakasya
kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho
viśodhanam||153||
Sa. śamyāken-karṇikāreṇa, athavā
trivṛtayā drākṣārasayuktayā tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca sarpiḥ
siddhaṃ yuktyādeśakālādivalena, kṣīṇadeho viśodhanaṃ pibet|
Ā. rā. tadeva virecanatrayamāha----
śamyākeneti| śamyākakalkena siddhaṃ sarpirekam| trivṛtkalkadrākṣārasārasābhyāṃ
dvitīyam| rodhrakvāthavidārīrasābhyāṃ tṛtīyam|
pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān| ghṛtaṃ
karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||154||
Sa. pitte kṣīṇe kaphādiṣu ca kṣīṇeṣu
kṣayakāsī karkaṭakyādipakvaṃ ghṛtaṃ pibet|
Ā. rā. śamanaṃ ghṛtamāha| pitte kapha
iti| karkaṭaśṛṅgībalātibalākalkena kṣīreṇa ca sādhitam|
vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghṛtaṃ
payaśca-----------------------------|155|
Sa. vidārībhiriti bahuvacanaṃ
kṣīravidāryādivyaktiviśeṣāṇāṃ grahaṇārtham| evaṃ kadambairityatrāpi
dhārākadambādigrahaṇārtham| jātau bahuvacanamityanye|
tālasasyaiḥ-tālaphalairvā, sādhitaṃ ghṛtaṃ payo vā pibet|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----
vidārībhiriti| vāśabdaḥ pūrvaghṛtāpekṣayā, caśabdasya samuccayārthatvāt|
---------------------------------------------------------|
-------------------mūtrasyavaivarṇye kṛchranirgame||155||
śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena laghunā'nuvāsyo
miśrikeṇa vā||156||
Sa. mūtrasya vaivarṇye kṛchranirgame
sati tathā meḍhre śūne savedane pāyau śroṇyāṃ vaṅkṣaṇe caivaṃvidhe sati naro
laghunā ghṛtamaṇḍenānuvāsyaḥ| miśrikeṇa vā-ghṛtatailena, anuvāsyaḥ|
Ā. rā. [anuvāsanamāha-mūtrasyeti|]
laghunā-laghupañcamūlasiddhena| [ghṛtamaṇḍena-]cirasthitasya
ghṛtasyācchabhāgena| miśrakeṇa-vṛddhicikitsiktena sukumārakākhyena
"pacetpunarnavatulāṃ" (hṛ. ci. a. 13/41) ityādinā|
jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ
prasahāstadvatprayojyāḥ piśitāśinaḥ||157||
auṣṇyātpramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ
kuryātsamyag vahan rasaḥ||158||
Sa. anuvāsānāntaraṃ
jāṅgalairmāsaiḥ-hariṇaiṇājādibhiḥ, tadabhāvāttatsadṛśairapi|
pratibhuktasyānantaraṃ tathaiva piśitāśinaḥ prasahāḥ-dvīpivyāghrādayaḥ,
prayojyāḥ| nānuvāsitamātrasya jāṅgalamāṃsapratibhuktasyaiva prasahāḥ
piśitāśinaśca yojyāḥ, agnimāndyabhayāt| te prasahāḥ pramāthibhāvāt tathauṣṇyāt
kaphopaliptebhyaḥ srotobhyaḥ kaphaṃ cyāvayanti| pramāthidravyalakṣaṇaṃ ca
khāraṇadādaugaditam| yathā-"srotāṃsi doṣaliptāni pramathya yat| praviśya
saukṣmyāttaikṣṇyācca tatpramāthīti saṃjñitam||" iti| taiśca-srotobhiḥ,śuddhaiḥ
samyagvahan rasaḥ puṣṭiṃ kuryāt|
Ā. rā. anuvāsanaśuddhasya
māṃsopacāramāha----jāṅgalairiti| jāṅgalaiḥ-mṛgādimāṃsarasaiḥ|
pratibhuktasya-śudhdyakteṣṭadoṣaśāntiryathā bhavatyevaṃ bhuktasya|
vartakādyāḥ-viṣkirāḥ| piśitāśina iti sarveṣāṃ viśeṣaṇam| pratham viṣkirāstato
bileśayāstataḥ prasahā iti kramaḥ| tadvat-pratibhojanavat, agnibalāpekṣayā
mātrāvṛddhirityarthaḥ| pramāthibhāvāt-līnamalollekhanasāmarthyāt|
taiḥ-srotobhiḥ| raso-rasadhātuḥ|
cavikātriphalābhārgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ|
kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||159||
śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ
sarpirvipācayet||160|| siddhe'smiṃścūrṇitau
kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ
kṣayakāsanipīḍitaḥ||161||
Sa. cavikādibhirjale śṛtairnāgarādibhiḥ
piṣṭaiḥ samaiḥ sarpirvipācayet| siddhe'smin ghṛte kṣārau dvau,
pañca-saidhavādīni lavaṇāni ca, dattvā mātrāṃ prakṛtatvāt ghṛtasya pibet,
kaphakāsārtaḥ puruṣaḥ|
Ā. rā. māṃsayogyasya
ghṛtamāha----cavikātriphalenti| samaiḥ-nāgarādibhiḥ pañcabhirekayā
karkaṭaśṛṅgayā, anyathā samairiti vyarthaṃ, pratyekaṃ samasya
paribhāṣāprātvāt|
kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā
surasena ca||162|| akṣamātrairghṛtaprasthaṃ
kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchhośajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||163||
Sa. kāsamardādibhirakṣapramāṇaiḥ
kṣīradrākṣārasayormiśritayorāḍhake ghṛtaprasthaṃ pacet| śoṣādiharaṃ śivaṃ
ca-ārogyakaram|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----
kāsamardābhayeti|
vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghṛta pakvaṃ hanti
kāsajvarārucīḥ||164||
Sa. vṛṣādīnāṃ pratyekaṃ
patramūlaphalāṅkurāt rasakalkaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ kāsādīn hanti|
Ā. rā.
ghṛtāntaramāha----vṛṣavyāghrīguḍūcīnāmiti| patrādīnāṃ caturṇāṃ rasaisteṣāmeva
kalkaiḥ| te ca vṛṣādīnāṃ pratyekaṃ grāhyāḥ|
dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam| pibedupari bhuktasya
yavakṣārrayutaṃ naraḥ||165||
pippalīguḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam|
-----------------------------------------------------|166|
Sa. athavā dāḍimasvarase dviguṇe
vyoṣakalkasaṃyutaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ bhuktasyāhārasyopari yavakṣārayutaṃ pibet|
pippalīguḍābhyāṃ vā caturguṇe ghṛte ghṛtāccaturguṇe jale ghṛtasame chāgakṣīra
iti pakvaṃ pibet|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- dviguṇa iti|
vyoṣayutaṃ sādhanakāle| yavakṣārayutaṃ pānakāle|
ghṛtāntaramāha-pippalīguḍasiddhaṃ veti| pippalīguḍayoḥ kalkena chāgakṣīreṇa ca
siddham|
------------------------------------------------| etānyagnivivṛddhyarthaṃ
sarpiṣi kṣayakāsinām||166||
syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye|
------------------------------------------------|167|
Sa. etāni pūrvoktāni
cavyādibhirvipakvāni ghṛtānyagnivardhanāni kṣayakāsināṃ syuḥ|
doṣopaliptakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye syuḥ|
Ā. rā. uktānāṃ ghṛtānāṃ dīpanatvaṃ
srotaḥ śodhanatvaṃ cāha---- etanīti| vaṅgasene tu (kāsa. ślo. 99)-
"śubhadeśasamudbhūtaṃ samudbhṛtaṃ mūla [maśva]gandhāyāḥ| puṇye'hani saṅkṣuṇṇaṃ
vipaceddroṇe'mbhasastulāmasmāt|| jñātvā'ṣṭabhāgaśeṣaṃ gṛṇhīyātadrasaṃ
suparitūtam| dve caivātra palaśate dadyācchāgasya śuddhamāṃsasya||
sarpiḥprasthamathaikaṃ gavyaṃ ca payaścaturguṇe dadyāt|
kalkānakṣasamāṃśānūrdhvamataḥ sampravakṣyāmi|| kākoloyugamṛddhī dve mede
jīvakaṃ svayaṃguptām| ṛṣabhakamelāṃ madhukaṃ mṛdvīkāhastipippalyau||
jīvantīmupakulyāṃ balāṃ vidārīṃ śatāvarī cātra| datvā
samyagvipacetsarpirathoddhṛtya pūtvā ca|| madhuśarkarayoḥ kuḍavaṃ datvā bhāṇḍe
śubhe sthitaṃ mṛditam| līḍhvā tatpāṇitalaṃ yatheṣṭamāhāramaśnīyāt||
kṣīṇakṣataśiśuvṛddhāḥ kṣīṇendriyavarṇahīnamāṃsāśca| prāśya prāpuḥ sadyaḥ
puṣṭibalārogyatejāṃsi|| upayujya sarpiretatsatpativarṣo yuveva bhūtvā''śu|
bahuśaḥ sniyo'dhigacchati na cātra śukrakṣayaṃ labhate|| putrarthinī ca nārī
labhate putrān vayasyatīte'pi vandhyā labhate putraṃ sarpiḥ
prāśyaitadaśvagandhādyam|| upayukte yaḥ puruṣasnīn māsān sārdhamāsaṃ vā|
nārīśataṃ sa gacchanaiva bhavedyoṣitāṃ tṛtpiḥ|| khālityavalīpatairna
cāsyadeho'bhibhūte kṣipram| vātavyādhibhirārtāstathaiva hṛdva stirogārtāḥ||
bhuñjānā bhājamānāḥ sarpirarogā bhavantīha| evaṃ jagaddhitārthaṃ sarpiridaṃ
vājigandhāyāḥ|| śreṣṭhaṃ vājīkaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ pūrvamaśvibhyām|| (śo. 95)-
kilīraśuktiṃśca takeṇa lāvānniḥkvāthavargairmadhuraisyathā'nyaiḥ| pacedghṛtṃ
tattu niṣevyamāṇaṃ hanyātkṣātotthaṃ kṣatajaṃ ca kāsam||" iti| yogaratne tu-"
ṣoḍaśabhirjapātraiḥ mṛdvīkāyāḥ palāni daśa ṣaṭ ca| aṣṭau madhuyuktapacani
(?)cchāgaṃ ulārdhaṃ syāt|| avaśiṣṭapādatoyaṃ pūtaṃ śītaṃ kaṣāyamavatārya|
datvā kaṣāyatulyaṃ payo ghanasarpiṣaḥ prastham||
ṝṣabhakajīvakamedāvidārivīrātmagutpānām|
bhavyākroḍanikocakaśṛṅgāṭakapadmabījānām|| bhāgānakṣasamāṃśānāvapya ca
sādhayettu mṛdvagnau| samyaksiddhe tasmin dadyātsitaśarkarāpalānyaṣṭau||
madhunaśca palānyaṣṭau catvāri palāni pippalīcūrṇāt|
samasaktukaghṛtametajjanakeśvarapūjitaṃ samuddiṣṭam| kṣīṇe kṣate'lpaśukre
tadgudhire paittikeṣurogeṣu| strīkāmeṣu ca deyaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ ca
ghṛtametat||" iti|
------------------------------------------------| prasthonmite yavakvāthe
viṃśati vijayāḥ pacet||167|| svinnā mṛditvā
tāstasminpurāṇātṣaṭpalaṃ guḍāt| pippalyā dvipalaṃ karṣaṃ manohvāyā
rasāñjanāt||138|| dattvā'rdhākṣaṃ
pacedbhūyaḥ sa lehaḥ śvāsakāsajit|
------------------------------------------------||139||
Sa. yavakvāthe prasthapramāṇe
harītakīviśatiṃ pacet| svinnāstāḥ-harītakīḥ, tasmin-yavakvāthe, mṛdutvā
purāṇād guḍāt ṣaṭpalaṃ, pippalyā dvipalaṃ, karṣaṃ manaḥśilāyāḥ,
rasāñjanādardhakarṣaṃ dattvā'sminkvāthe punaḥ pacet| sa lehaḥ śvāsakāsajit|
Ā. rā. harītakīlehamāha----
prasthonmita iti| tāḥ-harītakīḥ| tasmin-yavavkāthe|
mṛditvā-nirasthīkrtya,mardanena ślakṣṇīkuryādityarthaḥ| yogaratne tu
(vaṅgasene kāsā ślo.170)-" samūlapuṣpacchadakaṇṭakāryāstulāṃ
jaladroṇapariplutāṃ ca| harītakīnāṃ ca śataṃ nidadhyāttathā'tra paktva
caraṇāvaśeṣam|| guḍasya datvā śatametadagnau vopakvamuttārtha tataḥ suśīte|
kaṭutrikaṃ ca tripalapramāṇaṃ palāni ṣaṭ puṣparasasya
tatra||kṣipeccaturjātapalaṃ yathāgni prayujyamāno vidhinā'valehaḥ| vātātmakaṃ
pittakaphodbhavaṃ ca dvidoṣajaṃ kāsamapi tridoṣam|| kṣatodbhavaṃ ca
hanyātsapīnasaṃ śvāsamuraḥ kṣataṃ ca| yakṣmāṇamekādaśarūpamugraṃ bhṛgūpadiṣṭaṃ
hi rasāyanaṃ syāt||" puṣparasasya-madhunaḥ| 'tulāmādāya vāsāyāḥ pacedaṣṭaguṇe
jale|.............napādāvaśeṣeṇa pācayedabhayāḍhakam|| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ
vidhātkhaṇḍācchuddhāttathā śatam| śītībhūte nidadhyācca kṣaudrasyāṣṭau palāni
tu|| vaṃśodbhavāyāścatvāri pippalyardhapalaṃ tathā| caturjātapalaṃ caiva
cūrṇitaṃ tatra dāpayet|| raktapittaṃ nihantyeṣā kāsaṃ śvāsaṃ tathā kṣayam|
vidradhiṃ jaṭharaṃ gulmaṃ tṛṣṇāhṛdrogapīnasān|| palārdhaṃ bhakṣayedasyā
yatheṣṭaṃ cātra bhojanam|' iti|
------------------------------------------------| śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ
saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||169|| śvāsakāsaharā,
barhipādau vā madhusarpiṣā| eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍanvitam||170||
lehayet, kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyāt tryūṣaṇacūrṇaṃ vā
purāṇaguḍasarpiṣā||171||
Sa. śvāvidhāṃ sambandhibhyaḥ sucayo
dagdhā ghṛtakṣaudraśarkarānvitāḥ śvāsakāsaharāḥ barhiṇo-mayūrasya, vā pādau
dagdhau madhusarpiṣā saha śvāsakāsaharau| athavā, eraṇḍapatrasya
kṣāraṃvyoṣataillaguḍayuraṃ lehayet| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa,
surasairaṇḍapatrajaṃ kṣāraṃ vyoṣatailaguḍānvitaṃ lehayet| athavā
tryūṣaṇacūrṇaṃ purāṇauḍasarpiṣā lihyāt|
Ā. rā. kṣāralehamāha---- śvāvidhāmiti|
sūcayaḥ-śalākāḥ,yābhiste pakṣiṇaḥ śvānaṃ vidhyanti|
kṣāralehāntaramāha-barhipādau veti| barhipādau-mayūracaraṇau, madhusarpirbhyāṃ
līḍhe tadvat| kṣāralehāntaramāha-eraṇḍapatrakṣāraṃ veti|
kṣāralehāntaramāha-kṣāramevaṃ veti| evaṃ-vyoṣādyanvitam| surasaḥ-tulasī|
lehāntaramāha-lihyāditi| saṅgrahe tu (ci. a. 5)-
"citrakatriphalājājīkarkaṭājyākaṭutrikam| drakṣāṃ ca kṣaudra sarpirbhyāṃ
lihyādadyāṅguḍena vā|| pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam|
śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam|| sārivāpuṣkarajaṭākarkakhyā
rasāñjanam| punarnavā loharajastrāyamāṇa yavānikā|| vṛddhistāmalakī bhārṅgī
viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca||
sarvakāsāñjayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusapiṃṣā|" iti| pippalī-gajapippalī,
itarasyā vyoṣeṇoktatvāt| vitunnakaṃ-kṣudramustam|
padmakaṃ tripalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṃ samastaṃ
samaśarkaram||172|| khādenmadhughṛtābhyāṃ vā
lihyātkāsaharaṃ param| tadvanmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram||173||
Sa. padmakādīnāṃ samastaṃ cūrṇaṃ
samaśarkaram| padmakādīnāṃ cūrṇamekataḥ, ekataḥ śarkarācūrṇam, tadubhayaṃ
saṃyojya khādetbhakṣayet| athavā, samaśarkarameva madhughṛtābhyāṃ miśrayitvā
lihyāt| tathaiva maricacūrṇaṃ ghṛtakṣaudraśarkarāyutaṃ lihyāt|
Ā. rā. samaśarkaraṃ cūrṇamāha----
padmakamiti| ekena kenacit samaśarkarā mā bhuditi samastagrahaṇam|
khādenmadhughṛtābhyāṃ vinaiva| maricacūrṇamāha-tadvaditi| lihyātkāsaharaṃ
paramiti tadvacchabdārthaḥ|
pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ dhārayenmukhe| sarveṣu śvāsakāseṣu, kevalaṃ vā
bibhītakam||174||
Sa. pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ
mukhe dhārayet sarveṣveva śvāsakāseṣu| kevalaṃ vā bibhītakaṃ mukhe dhārayediti
yojyam|
Ā. rā. guṭikāmāha----
pathyāśuṇṭhīghanaguḍairiti| bibhītakadhāraṇamāha-kevalaṃ veti|
patrakalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram| peyā votkārikā
charditṛṭkāsāmātisārajit||175||
Sa. patrakalkaṃ tilvakasya ghṛte
bhṛṣṭaṃ saśarkaraṃ chardiṭṛḍādijit| peyā vā patrasya kalke siddhā tadvat|
athavā, utkārikā patrakalkakṛtā chardyādijit|
Ā. rā. peyāmutkārikāṃ cāha----
patrakalkamiti| tilvakapatrāṇyārdrāṇi piṣṭvā kalkaṃ kuryāt| taṃ ghṛtena
bharjayet| tatsamena taṇḍulapiṣṭena yojayet, peyārthamutkārikārdhena (rthaṃ
ca)| utkārikā-pūpalikā| saṅgrahe tu (ci. a. 5)-
"gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūstena
cāmbhasā|| sasarpirlavaṇā kṣase hidhmāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kśaye śoṣe
karṇaśūle ca śasyate||" iti| gaṇḍīraṃ-snuhīkāṇḍam|
kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ
sarvakāsabhiṣagjitam||176||
Sa. kaṇṭakāryāḥ kvāthe mudgayūṣaḥ
susaṃskṛto-hiṅgusaindhavādinā, sagaurāmalakāmlaḥ sarvakāseṣu
bhiṣagjitaṃ-auṣadham|
Ā. rā. yūṣamāha-kaṇṭakārī iti|
susaṃskṛtaḥ-snehalavaṇādibhiḥ| gaurāmalakaṃ-pītavarṇamāmalakam|
vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān
dāpayetkṣayakāsine||177||
Sa. vātaghnauṣadhānāṃ niḥkvāthe siddhaṃ
kṣīramathavā yūṣān rasāṃśca viṣkiramāṃsajān pratudajān vā| tathā, bileṣu bhavā
bailāḥ prāṇinasteṣāṃ rasān kṣayakāsine vaidyo dāpayet|
Ā. rā.
kṣīrayūṣarasanāha----vātadhauṣadhaniḥkvātha iti| bailān-bileśayakṛtān|
kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi te yojyā vakṣyate
yacca yakṣmaṇi||178|| bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ
cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ
praśasyate||179||
Sa. kṣatakāse ca ye
dhūmāḥ-dvimedetyādayaḥ, sānupānā uktāḥ, te ca kṣayakāse'pi yojyāḥ| tacca
yakṣmaṇi vakṣyate bṛṃhaṇamagnidīpanaṃ srotoviśodhanaṃ, tacca kṣayakāsine
yojyam| tathā, kṣayakāsibhyo vyatyāsena sarvaṃ cikitsitaṃ balyaṃ praśasyate|
Ā. rā. kṣatakāsadhūmānatidiśati----
kṣatakāse ceti| yakṣmoktamatidiśati-vakṣyate yacceti| vyatyāsāt-parivartāt|
bṛṃhaṇaṃ tyaktvā dīpanamiktvā (?) punarbṛṃhaṇamityādi parivartaḥ|
sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ| yathādoṣabalaṃ tasya
sannipātahitaṃ hitam|180| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsita- sthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. sannipātodbhavaḥ kṣayakāso
ghoro-dāruṇo, yato bhavati, tasmād yathādoṣabalaṃ tasya yatsannipāte hitaṃ
tadatra hitamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'-
dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. kṣayakāse sarvadoṣāvirodhi
kartavyamityāha---- saniipātodbhava iti| iti hemādriṭīkāyāyurvedarasāyane|
kāsaprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam||