Sa. kāsacikitsitādanantaraṃ
śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāyate| sambandho'tra nidāna evoktaḥ |
athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ, sādhanaṃ tataḥ|
tulyameva----------------------------------|1|
Sa. yasmāt śvāsahidhmāstulyahetvādyāḥ|
ādigrahaṇāt prāgrūpādayo gṛhyante| nidāne hyuktam
(hṛ.ni.a.4/18)-"śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ|" iti|
tataḥ-tasmāddhetoḥ, sādhanaṃ- cikitsitaṃ, śvāsahidhmayostulyameva vihitam|
Ā. rā. atha śvāsacikitsitam|
śvāsacikitsitaṃ hidhmāsvapi kartavyamityāha-śvāsahidhmā iti| ādyaśabdāt
doṣadūṣyasthānāni|
------------------------------------------------| ---------tadārthaṃ ca pūrvaṃ
svedairupācaret||1||
snigdhairlavaṇatailāktaṃ-----------------|
------------------------------------------------|2|
Sa. tadārtaṃ-śvāsahidhmāturaṃ,
pūrvaṃ-upakramebhyaḥ sarvebhyo'pi prāk, svedairupācaret| kimbhūtaiḥ ?
snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, vātakopabhayāt| kimbhūtam ? lavaṇānvitena
tailenābhyaktam|
Ā. rā. tatra prathamaṃ svedamāha----
tadārtaṃ ceti| tadārtaṃ śvāsahidhmārtam|
kimevaṃ sati syāt ? ityāha---------------------- ------------------taiḥ kheṣu
grathitaḥ kaphaḥ| sulīno'pi vilīno'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ||2||
srotasāṃ syānmṛdutvaṃ ca marutaścānulomatā|
------------------------------------------------|3|
Ā. rā. saṃ-taiḥ-svedaiḥ,
kheṣu-srotaḥsu, yo'sya-śvāsahidhmāvato, grathitaḥ-piṇḍitaḥ, kaphaḥ
sulīno'pi-atiśayena śliṣṭo'nta rbhūtaḥ, anayetikartavyatayā vilīno'sya koṣṭhaṃ
prāptaḥ sunirharaḥ syāt-sukhena nirhartuṃ śakyate| tathā,
srotasāṃ-vāyustabdhānāṃ, mṛdutvaṃ ca syāt| marutaścānulomatā-svamārgagāmitvaṃ
syāt| svedaphalamāha---- taiḥ kheṣviti| kheṣu-srotaḥsu| grathito-ghanībhūtaḥ|
sulīnaḥ-srotobhirekatāṃ gataḥ| evaṃvidho'pi kaphaḥ svaidairvilīnatāṃ-dravatāṃ
nītaḥ, koṣṭhaṃ prāptaḥ sukhaṃ śodhyo bhavati|
------------------------------------------------| svinnaṃ ca bhojayedannaṃ
snigdhamānūpajai rasaiḥ||3|| dadhyuttareṇa
vā, dadyāttato'smai vamanaṃ mṛdu| viśeṣātkāsavamathuhṛdgrahasvarasādine||4||
pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat|
------------------------------------------------|5|
Sa. sninnaṃ ca santamāturaṃ
snigdhaṃ-śālyādikaṃ na rūkṣaṃ yavādikam, ānūpajaiḥ-sūkarādimāṃsajai rasaiḥ
saha, bhojayet| athavā svedādanantaramasmai-śvāsahidhmāvate,
dadhyuttareṇa-dadhisareṇa, vamanaṃ mṛdu dadyāt| viśeṣeṇa kāsādimate vamanaṃ
dadyāt| tacca vamanaṃ pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi-vātaṃ na
karoti, yattaddadyāt|
Ā. rā. svinnabhojanamāha---- svinnaṃ
ceti| snigdhaṃ-snigdhaiḥ śālyadibhiḥ kṛtam| dadhyuttareṇa-dadhisareṇa|
vamanamāha-dadyāditi| asmai-śvāsine| kāsādyupadravayuktāya tu
viśeṣāt-atiśayena,vamanaṃ dadyāt| pippalyādibhistribhiryukta
madanaphalādivacca| vātāvirodhi-vamanakalpoktam|-
------------------------------------------------| nirhṛte sukhamāpnpoti sa
kaphe duṣṭavigrahe||5|| srotaḥsu ca
viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ|
------------------------------------------------|6|
Sa. nirhṛte kaphe'sau
(saḥ)-śvāsahidhmāvān, sukhamaśrute, ruṅkṣivṛtteḥ| kimbhūte kaphe ? duṣṭo
vigrahaḥ-śarīraṃ, yena tasmin| tathā, srotaḥsu viśuddheṣu-upalepādirahiteṣu,
vāyuravihato-na kenacidruddhagatiḥ, srotaḥsu carati| ra-vamanaphalamāha----
nirhṛta iti| duṣṭo vigrahaḥ-śarīraṃ, yena|
------------------------------------------------| dhmānodāvartatamake
mātuluṅgāmlavetasaiḥ||6||
hiṅgupīlubiḍairyuktamannaṃ syādanulomanam| sasaindhavaṃ phālāmlaṃ vā koṣṇaṃ
dadyādvirecanam||7||
Sa. dhmānaṃ-ānāhaḥ|
udāvartaḥ-śakṛdādīnāmapravṛttiḥ| tamakaḥ-śvāsaviśeṣaḥ| dhmānaṃ codāvartaśca
tamakaśca dhmānodāvartatamakam, tasmin-prakṛtatvāt tathāvidhe hidhmāśvāsavati|
mātuluṅgādyaistathā hiṅgupīlubiḍairyuktamannamanulomakāri syāt| athavā,
asyāmavasthāyāṃ saindhavena saha phalāmlaṃ phalena-vātānulomanena
bījapūrādinā, amlaṃ-amlīkṛtaṃ, tathā koṣṇaṃ-īṣaduṣṇaṃ, virecanaṃ dadyāt|
Ā. rā. virecanamāha----
dhmānodāvartatamaka iti| dhmānaṃ-ādhmānam| tamakaḥ-tamaḥpraveśanam|
dhmānādiyukte śvāse virecanam| tacca mātuluṅgādyuktamannāntena| yo na
viricyate tasmai virecanaṃ-trivṛnmūlādi| phalaiḥ-mātuluṅgādibhiramlaṃ,
sasaindhavaṃ ca| yogaratne-"hiṃgvamlavetasavyoṣasauvarcalaphalatrikam| tulyaṃ
trivṛddviguṇitaṃ taiḥ sarvaiḥ śarkarā samā|| sraṃsanaṃ śvāsahikkāghnaṃ
pibettadbhakṣayedatha|" iti|
srotaḥśuddhyarthaṃ kimevaṃ kriyate ? ityāha-------------- ete hi
kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ| tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaḥ
śodhanaṃ hitam||8|| udīryate bhṛśataraṃ
mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgamasmādviśodhayet||9||
Sa. yasmādete-hidhmāśvāsāḥ| kaphena
saṃruddhā gatiryasya sa evam, kaphasaṃruddhagatiśvāsau prāṇāśca, tasya
prakopaḥ, tato jātāḥ| yata evaṃ tasmāddhetostanmārgaśuddhyarthaṃ-tasya
prāṇasya vāyormārgaviśuddhinimittaṃ, ūrdhvamadhaśca śodhanaṃ hitam| etacca
dṛṣṭāntadvāreṇa spaṣṭayati-udīryata ityādi| yathā mārgasya rodhājjalaṃ vahat
bhṛśataraṃ-sutarāṃ, udīryate-vṛddhiṃ yāti| tathā'nilaḥ svabhāvato vahan
mārgarodhāt-mārgasyāvaraṇāt, bhṛśataramudīryate| tasya-vāyoḥ,
mārgamasmāt-yathoktātkāraṇāt, viśodhayet|
Ā. rā. śodhane yuktimāha---- ete hīti|
ete-śvāsāḥ| udīryate-unmārgatāṃ yāti| vaṅgasene tu (śvāsādhikāre ślo.
30)-"snehabastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ
śvāsināmādiśanti hi||" iti| prāṇo-balam|
aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret|
------------------------------------------------|10|
Sa. pūrvasyāṃ kriyāyāṃ kṛtāyāmapyaśame
sati, kṛtasaṃśuddheḥ-śvāsahidhmārtasya, līnaṃ-sūkṣmasrotaḥśliṣṭaṃ,
malaṃ-kaphākhyaṃ, dhūmaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, haret|
Ā. rā. śodhanenāśāntau dhūmaḥ kartavya
ityāha----aśāntāviti|
------------------------------------------------| haridrāpatrameraṇḍamūlaṃ
lākṣāṃ manaḥśilām||10|| sadevadārvalaṃ
māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā
ghṛtasaṃyutān||11|| madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ
ghṛtaṃ vā guru vā'guru| candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālānvā snāva vā gavām||12||
ṛkṣagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā| gugguluṃ vā manohvāṃ vā
śāliniryāsameva vā||13|| śallakīṃ gugguluṃ
lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam|
------------------------------------------------|14|
Sa. haridrādīni piṣṭvā jalena vartiṃ
prakalpayet| tāṃ-varti, ghṛtāktāṃ kṛtvā dhūmaṃ pibet, sāmarthyādagnipluṣṭām|
athavā yavān ghṛtāktān dhūmaṃ pibet| madhūcchiṣṭaṃ-sikthakaṃ, sarjarasaṃ
ghṛtaṃ vā ekīkṛtya dhūmaṃ pibet| athavā, guru-śreṣṭhaṃ, aguru kṛṣṇāgaru,
dhūmaṃ pibet| athavā, candanam [ dhūmaṃ pibet ]| athavā, gavāṃ śṛṅgaṃ dhūmaṃ
pibet| athavā, gavāṃ vālān-galakambalajāni romaṇi, dhūmaṃ pibet| snāva
vā-snāyu vā gavāmeva, dhūmaṃ pibet| rūkṣādīnāṃ carmādīni vā dhūmaṃ pibet|
khuraśabdasyārdharcāditvānnapuṃsakatvam| gugguluṃ vā, athavā manaḥ śilāṃ
śālaniryāsaṃ vā dhūmaṃ pibet| śallakyādi ghṛtāplutaṃ vā|
Ā. rā. dhūmānāha---- haridrāpatramiti|
[ atra ]...daśa dhūmāḥ| tatrādyaḥ saptabhiḥ, tṛtīyapañcamau dvābhyām,
navamastribhiḥ, śeṣā ekena (?), sarve saghṛtāḥ|
------------------------------------------------| avaśyaṃ
svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam||14||
svedayetsasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ| utkārikopanāhaiśca
svedādhyāyoktabheṣajaiḥ||15|| uraḥ kaṇṭhaṃ
ca mṛdubhiḥ----------------------|
------------------------------------------------|16|
Sa. avaśyaṃ svedanīyānāṃ
tathā'svedārhāṇāmapi kṣaṇamuraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ svedaiḥ svedayet| kaiḥ ?
saśarkarākṣīraiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasecanaiḥ| tathā, svedādhyāye yānyuktāni
dravyāṇi tatkṛtairutkārikopanāhaiśca svedayet|
Ā. rā. [svedamāha----]- avaśyamiti|
svedyānāṃ śvāsināmuraḥ kaṇṭhaṃ cāvaśyaṃ-nirbhayaṃ, svedayet| asvedyānāṃ ca
sabhayam, yadyapi na sahate tathā'pi kṣaṇamekaṃ svedayet| snehaṃ
sasitākṣīrasukhoṣṇaiḥ kuryāt| tena siñcet|-
-------------------------sāme tvāmavidhiṃ caret|
------------------------------------------------|16|
Sa. sāme ca
śvāsahidhmāvatyāmavidhiṃ-laṅghanapācanādikaṃ, caret nirāmīkaraṇāya|
Ā. rā. sāme tvāmavidhiṃ carediti|
āmavidhiṃ-laṅghanapācanādikam|
------------------------------------------------| atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā
pavananāśanaiḥ||16|| snigdhai
rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet|
------------------------------------------------|17|
Sa.
atiyogādvamanavirecanayornarāṇāmuddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ snigdhai
rasādyaiḥ-māṃsarasaghṛtakṣīrādibhirāhāraiḥ, tathā kiñciduṣṇairabhyaṅgaiśca
śamaṃ nayet|
Ā. rā.
śleṣmauṣadhātiyogoddhatavātasyauṣadhamāha----ahiyogoddhatamiti|
rasādyaiḥ.....kāñcalikaiḥ|
------------------------------------------------|
anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt||17||
vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn| kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ
saṃśamayedataḥ||18||
Sa. anutkliṣṭakaphānāmasvinnānāṃ
durbalānāṃ ca śodhanāddhetoḥ pavano labdhāspadaḥ san
anyasthānāśrayavaśādāsādita sāmarthyo'ta evāmandaḥ śoṣaṇasvabhāvatvād
marma-hṛdayākhyaṃ, saṃśoṣya śīghramasūn haret| tasmādevaṃvidhān
hidhmāśvāsavato na śodhayet| ato'nyathābhūtāṃśca śodhayedityarthāduktaṃ
bhavati| tathā ca teṣāṃ saṃśodhanādārogyaṃ sampadyate| anutkliṣṭakaphādīnāṃ
śodhanāyogyānāṃ tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-kaṣāyetyādi| yato yasmātte
saṃśodhanāyogyāstasmātteṣāṃ kaṣāyādibhiḥ saṃśamayet, śvāsahidhmā iti śeṣaḥ|
Ā. rā.
śodhanamahānarhāṇāṃ(?)śamanamāha----anutkliṣṭeti| ..........tvāt|
āspadaṃ-kāraṇam| marma-hṛdayam| teṣāṃ-aśodhyānāṃ, śvāsam|
kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān|
madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret||19||
Sa.
kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān hidhmāśvāsān madhurādibhirupakramet|
Ā. rā. kṣayādyutpannasya
śvāsasyauṣadhamāha-kṣīṇakṣateti| kṣīṇādīnāmanubandho-dīrghakālatvam,
tasmājjātān|
kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅagalā rasāḥ|
yūṣāśca----------------------------------------|20|
Sa. kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe
jāṅgalarasā yūṣāśca syuḥ|
Ā. rā. athānnapānāni| tatra
rasānāha----kulatthadaśamūlānāmiti|
------------------------------------------------|
--------śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ||20||
pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ|
vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ||21||
sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syātkvathitairjale|
tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ||22||
Sa. śigrvādibhiśca jale kvathitairyūṣaḥ
syāt| tathaiva rāsnādibhiryūṣaḥ syāt|
Ā. rā. yūṣānāha---- yūṣāśceti|
cakārātpūrvasmin kvāthe siddhāḥ| śigvrādīnāṃ mudgādibhiḥ saha prakṣepaḥ| tatra
nimbādīnāṃ pallavāḥ, itareṣāṃ yathāsvaṃ prasiddo'vayavaḥ|
yūṣāntaramāha-vyāghrīdurālabheti| vyāghryādikvathitairjalairmudgādīnāṃ yūṣaḥ|
yūṣāntaramāha-[ tadvaditi| saṅgrahe tu (ci. a. 6)- "śirīṣakundakadalīkusumaṃ
pippalīyutam| taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param|| āranālena piṣṭvā
vā mātuluṅgarasānvitān| hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā|| kṣāraṃ vā
triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam| muktāpravālavaidūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam||
masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam| apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt
phalam|| jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam| lihyādvā pippalīdrākṣā
pathyāśṛṅgīdurālabhāḥ|| ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam|
pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ|| sitopalā tvāmalakī drākṣā
gośvaśakṛdrasaḥ| jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī||
pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅgvamlavetasam| elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti
curṇitam|| rasena mātuluṅgasya madyena haviṣā'thavā| līḍhaṃ prayuktamanne vā
kevalaṃ copayojitam||] hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlajit|" iti|
vaṅgasene (śvāsā. ślo. 75)- "śataṃ saṅgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā param|
śataṃ harītakīnāṃ ca pacettoye caturguṇe|| pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase
vastraparisrute| āloḍya tatra ca tulāṃ guḍasya tvabhayāśca tāḥ|| punaḥ pacettu
mṛdvagau yāvallehatvamāgataḥ| śīte ca madhunaścātra ṣaṭpalāni pradāpayet|
trikaṭu trisugandhaṃ ca palikāni pṛthak pṛthak| karṣadvayaṃ yavakṣaraṃ
sañcūrṇya prakṣipettataḥ|| bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārdhapalaṃ lihet| śvāsaṃ
sudāruṇaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā|| svaravarṇaprado hyeṣa jaṭharāgneśca
dīpanaḥ|| kulatthaṃ daśamūlaṃ ca tathaiva dvijayaṣsṭikam| śataṃ śataṃ ca
saṅgṛhya jaladroṇe vipācayet|| pādāvaśeṣe tasmiṃstu guḍasyārdhatulāṃ kṣipet|
śītībhūte ca pakve ca madhuno'ṣṭau palāni tu|| ṣaṭpalāni tugākṣīryāḥ
pippalyāśca paladvayam| trisugandhi sugandhī ca khādedagnibalaṃ prati|| śvāsaṃ
kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ nāśayettamakaṃ tathā||" iti| jaladroṇe'tra pratiśataṃ,
tena droṇadvaye kvāthaḥ|
peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalaiḥ kṛtā| daśamūlena vā
kāsaśvāsahidhmārujāpahā||23||
Sa. peyā ca citrakādibhiḥ kṛtā'thavā
daśamūlena kṛtā, sā ca kāsadiharā|
daśamūlaśaṭhīrāsnābhārgībilvarddhipauṣkaraiḥ|
kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ||24||
pibetkaṣāyaṃ jīrṇe'smin peyāṃ taireva sādhitām|
------------------------------------------------|25|
Sa. daśamūlādibhiḥ kaṣāyaṃ pibet|
asminkaṣāye pariṇate taireva-daśamūlādibhiḥ, sādhitāṃ peyāṃ hidhmāśvāsī pibet|
------------------------------------------------|
śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk||25||
kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye|
------------------------------------------------|26|
Sa. tathā śālyādibhuk syāt,
kāsādiśāntyartham|
------------------------------------------------| saktūn
vā'rkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān||26||
yavānāṃ daśamūlādiniṣkvāthalulitān pibet|
------------------------------------------------|27|
Sa. athavā'rkāṅkurakṣīrabhavitānāṃ
yavānāṃ sambandhinaḥ saktūn samākṣikān daśamūlaśaṭhītyādiniryūhānvitān pibet|
-----------------------------------------------| anne ca yojayet
kṣārahiṅgvājyabiḍadāḍimān||27||
sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān|
-----------------------------------------------|28|
Sa. anne-āhāre ca, kṣārādīn yojayet|
------------------------------------------------| daśamūlasya vā kvāthamathavā
devadāruṇaḥ||28|| pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ
hidhmāśvāsī pipāsitaḥ| ------------------------------------------------|29|
Sa. hidhmāśvāsavān pipāsito daśamūlasya
kvāthaṃ devadāruṇo vā, athavā vāruṇīmaṇḍaṃ pibet|
------------------------------------------------|
pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ||29||
kalkitairlepite rūḍhe niḥkṣipeddhṛtabhājane| takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ
śvāsakāsajit||30||
Sa. pippalyādibhiḥ kalkitairlepite
ghṛtabhājane rūḍhe-śuṣke, takraṃ niḥkṣipet| tacca takraṃ māsasthitaṃ dīpanaṃ
śvāsakāsajit|
pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam| surāmaṇḍe'lpalavaṇaṃ
pibetprasṛtasammitam||31|| bhārgīśuṇṭhyo
sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta
vā||32||
Sa. pāṭhādikaṃ surāmaṇḍe niśi sthitaṃ
kiñcillavaṇaṃ prasṛtasammitaṃ-paladvayamātraṃ, pibet| athavā,
bhārgīśuṇṭhyāvuṣṇāmbunā pibet| yavakṣāraṃ maricayuktaṃ vā|
bāṣpikāṃ-hiṅgupatrikāṃ, hiṅgu patrikvāthena piṣṭāṃ tenaivāloḍitāṃ vā pāyayet|
svarasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śiśīṣataḥ| hidhmāśvāse madhukaṇāyuktaḥ
pittakaphānuge||33|| utkārikā
tugākṛṣṇāmadhūlīghṛtanāgaraiḥ| pittānubandhe yoktavyā, pavane
tvanubandhini||34||
śvāvicchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇītaiḥ| suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ
payaḥ||35|| anu śālyodanaṃ peyaṃ
vātapittānubandhini| caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram||36||
Sa. saptaparṇasya-ayugmacchadasya
svarasaḥ, śirīṣāt puṣpāṇāṃ vā svarasaḥ, etau madhukaṇāyutau pittakaphānuge
hidhmāśvāse sati pāyayet| pittānubandhini hidhmāśvāse tugādibhirutkārikā
yojyā| madhūlī-jalajā madhuyaṣṭī, godhūmaviśeṣo vā| pavane punaranubandhini
śvāvidādibhirutkārikā niṣpāditā yojyā| hidhmāśvāse vātapittānubandhini sati
suvarcalārasādibhiḥ siddhaṃ payo'nu śālyodanaṃ bhuktvā paścāt kṣīraṃ peyam,
gavyaṃ chāgaṃ vā deśasātmyādivaśāt| athavā caturguṇāmbusiddhaṃ vā payaśchāgaṃ
saguḍanāgaraṃ pibet|
pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān
lihyānmadhughṛtānvitān||37||
Sa. pippalīmūlādīn madhughṛtānvitān
sammiśrya hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyāt|
gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasam| samadhvekaikaśo lihyādbahuśleṣmā'thavā
pibet||38||
catuṣpāccarmaromāsthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm| tathaiva vājigandhāyā
lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ||39||
śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ
vā kapitthajam||40|| rasena vā kapitthasya
dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghṛtakṣaudreṇa vā pathyāviḍaṅgoṣaṇapippalīḥ||41||
kolalājāmaladrākṣāpippalīnāgarāṇi vā| guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni
vā||42||
pibedrasāmbumadyāmlairlehauṣadharajāṃsi vā|
------------------------------------------------|43|
Sa. gogajādīnāṃ śakṛdrasaṃ bahukaphaḥ
samākṣikamekaikaśo lihyāt, athavā pibet| athavā, catuṣpadāṃ carmādijāṃ maṣīṃ
pibet| śvāsī kaphādhiko'śvagandhāyāśca maṣīṃ tadvat-madhunā, lihyāt|
śaṭhīpauṣkarādiṇ vā madhunā lihyāt| pauṣkaraṃ sakaṇaṃ vā lihyāt| gairikādīn vā
lihyāt, kapitthajaṃ svarasaṃ vā| kapitthasvarasena dhātryādīn lihyāt|
pathyāviḍaṅgādīn ghṛtakṣaudreṇa vā lihyāt| kolādīn vā pūrvavallihyāt, guḍādīn
vā| athavā, lehasya-agastyādeḥ, auṣadhānāṃ cūrṇāni māṃsarasādibhiḥ pibet|
------------------------------------------------|
jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram||43||
caṇḍātāmalakīlohabhārgīnāgaravālakam|
karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam||44||
upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram| pārśvarugjvarakāsaghnaṃ
hidhmāśvāsaharaṃ param||45||
Sa. jīvantyādikaṃ cūrṇaṃ bhuktaṃ
pārśvarugādighnaṃ suṣṭhu hidhmādiharam| lohaṃ-aguru|
śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram| śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ
hidhmāśvāsaharaṃ param||46||
Sa. śaṭhyādikaṃ cūrṇaṃ pūrvaguṇam|
tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣyennāvayeta vā|
------------------------------------------------|47|
Sa. tulyāṃ saguḍaśuṇṭhīṃ ca bhakṣayet
nasyaṃ vā dadyāt|
Ā. rā. atha nasyāni| tatra
guḍanāgaranasyamāha-tulyaṃ guḍamiti| nāvayet-nāsāyāṃ niṣecayet| bhakṣaṇamapi
śvāsaghnam|
------------------------------------------------| laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ
gṛñjanakasya vā||47|| candanādvā rasaṃ
dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam| stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā||48||
sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā, siddhaṃ stanyena vā ghṛtam|
kalkitairmadhuradravyaistatpibennāvayeta vā||49||
sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitāmadhu| tadvatpayastathā
siddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam||50||
Sa. laśunādīnāṃ mūlaṃ piṣṭvā
nārīkṣīreṇa pṛthak pṛthak nāvanaṃ ca syāt hidhmāśvāsārtāya| candanādvā rasaṃ
nārīkṣīreṇa saha nasyaṃ dadyāt| makṣikāviṣṭhāṃ stanyena saha nasyaṃ dadyāt,
alaktakarasena vā|
Ā. rā. nasyacatuṣkamāha----
laśunasyeti| nārīkṣīraṃ caturṣvapi| nasyatrayamāha-stanyeneti|
mākṣikāviṣṭhāṃ-madhu| ghṛtācchaṃ-ghṛtamaṇḍam| nasyāntaramāha-siddhaṃ
stanyeneti| madhuraiḥ-jīvantyādibhiḥ| taddhṛtaṃ pāne nasye ca yojyam| tacca
vyatyāsāt-prathamamuṣṇaṃ tataḥ śītaṃ tataḥ punaruṣṇaṃ tataḥ punaḥ śītamityādi|
yadoṣṇaṃ tadā sasitam| yadā śītaṃ samadhu| kṣīramāha-tadvatpaya iti|
tadvat-kalkitairmadhuraiḥ siddhaṃ vyatyāsātprayojyam| ghṛtamāha-tathā
siddhamiti| adhobhāgauṣadhāni-śyāmādiverecanāni| tathā-pūrvavatprayojyam|-
kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiṅgucorakaiḥ| sakāyasthairghṛtaṃ mastudaśamūlarase
pacet||51|| tatpibejjīvanīyairvā
lihyātsamadhu sādhitam| ------------------------------------------------|52|
Sa. kaṇādibhiḥ kalkairmastudaśamūlarase
snehapānavidhyuktaparibhāṣāmāśritya ghṛtaṃ paktvā hidhmāśvāsārtaḥ pibet|
jīvanīyairvā dravyaiḥ kalkairghṛtaṃ paktvā samākṣikaṃ lihyāt-na pibet|
viṣayabhedādevaṃ kāryam| athavā, vastusvabhāvādekasminnapi viṣaye kaṇādibhiḥ
pakvaṃ ghṛtaṃ pītaṃ hidhmāśvāsārtānāmārogyāya, jīvanīyaiḥ punaḥ kalkaiḥ pakvaṃ
ghṛtaṃ līḍhaṃ teṣāmārogyāyeti|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-----
kaṇāsaurvarcaleti| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-harītakī| ghṛtāntaramāha|
jīvanīyairveti| jīvanīyaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ madhunā saha lihyāt|
------------------------------------------------| tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ
pippalī kaṭurohiṇī||52|| bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ
mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bilvapeśikā||53||
vacā patraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairvipācayet| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ
pītamāśu nihanti tat||54||
śākhānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ|
------------------------------------------------|55|
Sa. tejovatyādibhiḥ kalkaiḥ
karṣāṃśairhiṅgupādairhiṅgunaḥ pādaḥ-caturthāṃśo, yeṣāṃ tairevaṃvidhairghṛtaṃ
pacet| tatpītaṃ duṣṭakaphāvṛtasrotasāṃ pramāthitayā teṣāṃ vivṛtatvamutpādayan
śākhānilādīn hanti|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha----
tejovatyabhayeti| bhūtīkaṃ-kattṛṇam| pādaḥ-karṣacaturthāṃśaḥ| saṅgrahe tu
(ci.a. 6)- "siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet|
sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā
prathame gaṇe| sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsāvapohati|| prathame-vidāryādau|
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ| kolamātrairghṛtaprasthaṃ
pācayetsalilāḍhake|| kṣīraprasthadvayopetaṃ tatkāsaśvāsapīnasān|
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet||" iti| kolaṃ-karṣaḥ|
------------------------------------------------| ardhāṃśena pibetsarpiḥ
kṣāreṇa paṭunā'thavā||55|| dhānvantaraṃ
vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā|
------------------------------------------------|56|
Sa. dhānvantarādighṛtasyārdhāṃśena
kṣāreṇa, athavā paṭunā-lavaṇena cārdhāṃśena, sarpiḥ pibet|
dhānvantaraṃ-pramehoktam (hṛ. ci. a. 12/19)| vṛṣaghṛtaṃ-raktapittoktam (hṛ.
ci. a. 2/40)| dādhikaṃ-gulmoktam (hṛ. ci. a. 14/13)| hapuṣādikaṃ-udaroktam
(hṛ. ci. a. 15/22)|
Ā. rā. ghṛtantaramāha---- ardhāṃśeneti|
sarpiḥ-purāṇam, uktaṃ hi saṅgrahe (ci. a. 6)-"saindhavārdhāṃśasaṃyuktaṃ
purāṇaṃ prāyayeddhṛtam||" iti| ghṛtacatuṣkamatidiśati-dhānvantaramiti| [
dhānvantarādīni-] prameharaktapittagulamjaṭharoktāni| vaṅgasene (śvāsāślo.
59)- "sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ| ghṛtaṃ vacāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ
śvāsaśāntaye|| kulattharasasaṃyuktaṃ pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam| dīpanaṃ
śvāsakāsaghnaṃ kaphavyādhiharaṃ param||
tiktāsauvarcalakṣārapathyātrikaṭuhiṅgubhiḥ| samālūrairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ
śvāsakāsanut| gulmānāhaṃ(hau) ca śamayetpravṛddhān gudajānapi|| suvahākālikā
bhārgī śugākhyā niculaṃ phalam| kākādanī śṛṅgaberaṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam||
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedetairjalāḍhake| kaduṣṇaṃ
pītametadviśvāsāmayavināśanam|| tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe|
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ kāsaśvāsau vyapohati||" iti|
------------------------------------------------| śītāmbusekaḥ sahasā
trāsavikṣepabhīśucaḥ||56||
harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam|
------------------------------------------------|57|
Sa.
sahasā-jhaṭityevājñātasaṅketasyaiva, hidhmāśvāsārtasya śītāmbunā seko hitaḥ|
trāsaḥ-cittasyodvegakṛtkarma, vikṣepaḥ-avadhūnanam, bhīḥ-bhayam,
śuk-śokaścetasaḥ santāpaḥ, trāsādayaścatasrastāmasaguṇodbhavāḥ, īrṣyā-asūyā
paraguṇāsahiṣṇutā, iyaṃ rajoguṇodayā, tathā ucchvāsasya rodhaḥ, ete ca sarve
hidhmāśvāsārtāya hitāḥ| tathā, kīṭaiḥ-pipīlikādibhiḥ, tasmin daṃśanaṃ hitam,
vātavegavighātāya|
Ā. rā.
cittakṣobhaṇamauṣadhamāha----śītāmbuseka iti| vikṣepeṇa vaiyagryam|-
evaṃ hidhmāśvāsānāṃ viśeṣeṇa cikitsāmuktvā sāmānyenāha---------
yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam||57||
tatsevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham|
------------------------------------------------|59|
Sa. yatkiñcit-āhāravihārauṣadhādikaṃ,
kaphavātau-pṛthak sahitau vā, nihanti tatkaphavātaghnam| tathā,
uṣṇaṃ-na-śītam| kaphavātaghnaṃ hi prāyeṇoṣṇameva bhavati| uṣṇamiti yadiha
kṛtaṃ tadatiśayenoṣṇaṃ na tvīṣaduṣṇamiti pratipādanārtham| tathā,
vātānulomanaṃ kaphavātaghnatvenaiva vātānulomanakāritve labdhe prādhānyena
vātapratipakṣeṇa snigdhena yadyuktaṃ taddhidhmāśvāsārtaiḥ
kaphavātaghnamadhikoṣṇaṃ sevyamiti pratipādanāyeti| ata evāha-prāyaśa ityādi|
prāyaśo-bāhulyena, yat sutarāṃ mārutaśamanaṃ tat hidhmāśvāsārtaiḥ sevyam|
Ā. rā. anuktasaṅgrahārthamāha----
yatkiñciditi| yanmārutāpahaṃ tatsutarāṃ sevyam, kaphakṛnna ceti| uktaṃ hi
saṅgrahe (ci. a. 6)-"vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| kāryaṃ
naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham||" iti|
kimityevaṃ kriyate ? ityāha- ------------------------------------------------|
sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet||58||
nātyarthaṃ śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karṣaṇe| śamanairbṛṃhaṇaiścāto
bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret||59||
Sa. sarveṣāṃ-hidhmāśvāsārtānāṃ,
hi-yasmāt, bṛṃhaṇe vidhīyamāne kadāciddaivavaśāt
yo'pāyo-rogādhikyamanyarogaprādurbhāvo vā, bhavet sa prāyaśo'lpastathā
śakyaḥ-sādhayituṃ sukhasādhyaḥ| tathā, teṣāṃ, śamane bheṣajādau kriyamāṇe'pāyo
yadi daivātsyāt sa nātyarthaṃ-nātiśayena| kiṃ tarhi ? madhyamayā vṛttyā|
hidhmāśvāsaśāntyarthaṃ karṣaṇe bheṣajādau kriyamāṇe yo'pāyo jāyate sa
bhṛśo-duḥsahaḥ, ata evāśakyaḥ-sādhayituṃ na śakyate| yata evaṃ karṣaṇe
bhṛśo'śakyaścāpayo bhavati| ataḥ-asmātkāraṇāt, tān-hidhmāśvāsān,
bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena, śamanairbheṣajaistathā bṛṃhaṇairupācaret|
Ā. rā. śamanabṛṃhaṇakarśanānāṃ
kramaddhīnatvamāha---- sarveṣāmiti| yanna bṛṃhaṇaṃ na ca karśanaṃ tacchamanam|
tatra nātyarthamapāyaḥ-apāyasyātyantābhāvaḥ| apāyo bṛṃhaṇe tu kadācidbhavet,
sa cālpaḥ, sa ca śakyaḥ| karśane tu sadā, sa cānalpaḥ sa cāśakyaḥ| ataḥ
karśanaṃ na kāryamityāha-śamanairbṛṃhaṇairiti| prathamaṃ śamanaistairanupaśame
bṛṃhaṇaiḥ| bhūyiṣṭhagrahaṇātkasyāñcidavasthāyāṃ karśanairapi|
adhunā kāsādīnāṃ pañcānāmapyeṣāṃ sāmānyena cikitsitaṃ vaktumāha--------
kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyonyabheṣajaiḥ| 59 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. kāsoktairbheṣajaiḥ
śvāsādīnupācaret| śvāsādyuktaiḥ kāsānupācaret| evaṃ parasparaṃ
sarvairyathoktairbheṣajaiḥ sarvānetānupācarediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma
caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ||4||
Ā. rā.
kāsādibheṣajamanyonyamatidiśati----kāsaśvāseti| upācaredityanuvartyam| [
vaṅgasene tu- (hikkādhikāre ślo.
18)-"prāṇāvarodhatarjanavismāpanabhayabhāṣakaiścaghoraiḥ| kathāprayogaiḥ
śamayeddhikkāṃ ghorāṃ manoghātaiḥ|| hikkārtasya payaścchāgaṃ hitaṃ
nāgarasādhitam| rasaṃ pibetphalinyā ]śca lājasaktūn sasaindhavān||
pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṃ madhughṛtāplutam| pippalī gairikaṃ ceti leho
hikkānivāraṇaḥ|| kolamajjā'ñjanaṃ lājā tiktā kāñcanagairikam| kṛṣṇā dhātrī
sitā śuṇṭhī kāsīsaṃ dadhināma ca|| pāṭalyāḥ saphalaṃ puṣpaṃ kṛṣṇā
kharjūramustakam| ṣaḍete pādikā lehā hikkāghnā madhusaṃyutāḥ||
nirdhūmāṅgāranikṣiptaślakṣṇamāṣarajobhavaḥ| hikkāḥ pañca nihantyāśu dhūmaḥ
pīto na saṃśayaḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
śvāsahikkāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 4||