Sa. śvāsahidhmācikitsitādanantaraṃ
rājayakṣmacikitsitārambhaḥ| yataḥ
kāsaśvāsakṣayādīnanyonyabheṣajairupācaredityuktam| kṣayaśca rājayakṣmā|
tasmādetadārabhyate-
athāto rājayakṣmādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam|
ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||1||
Sa. evaṃbhūtasya rājayakṣmiṇa
ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ ca kuryāt, asnigdhasvinnasya
śodhanānarhatvāt| snigdhasvinnagrahaṇaṃ tvatiśayārtham| kimbhūtaṃ śodhanam ?
sasnehaṃ,-īṣatsnigdham, tathā yanna karśanaṃ-dehasya na kṣapaṇam| yakṣmaṇa iti
"dvandvopatāpa" ityādinā inirmitvarthāṃyaḥ|
Ā. rā. atha rājayakṣmacikitsitam| tatra
śodhanamāha-balino bahudoṣasyeti|
tatra vamanamāha----------------------- payasā phalayuktena madhureṇa rasena
vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2||
vamet-----------------------------------------|
------------------------------------------------|3|
Sa. payasā-kṣīreṇa madanaphalānvitena,
rājayakṣmī vamet| evaṃ tena vamanaṃ kāryam| madhureṇa vā māṃsarasena
madanaphalayuktena vamet| athavā, yavāgvā ghṛtavatyā tathā
vamanadravyeṇa-madanaphalādinā, siddhayā vamet|
Ā. rā. vamanamāha---- payaseti|
rasena-māṃsarasena|
----------virecanaṃ dadyātrivṛcchyāmānṛpadrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā
tarpaṇena vā||3||
drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān|
------------------------------------------------|4|
Sa. trivṛdādīnekaikaśaḥ
śarkarāmadhusarpiryutān virecanaṃ dadyāt| athavā payasā trivṛdādīn dadyāt|
tarpaṇena vā saha trivṛdādīn virecanaṃ dadyāt| rasairiti bahuvacananirdeśād
drākṣādīnāṃ pṛthagrasairiti bodhyam|
Ā. rā. virecanamāha---- virecanamiti|
śarkarāditribhiryuktaiḥ| drākṣādicaturbhiḥ pṛthak| vaṅgasene
(rājayakṣmādhikāre ślo. 30)-"balino bahudoṣasya pañcakarmāṇi kārayet|
yakṣmiṇaḥ kṣīṇaśukrasya tatkṛtaṃ syādviṣopamam|| śukrāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ
malāyattaṃ ca jīvitam| ato viśeṣātsaṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī"|| iti|-
------------------------------------------------| śuddhakoṣṭhasya yuñjīta
vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam||4|| hṛdyāni
cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca|
------------------------------------------------|5|
Sa. śuddhakoṣṭhasya sato yakṣmaṇo
bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ ca vidhiṃ prayuñjīta| tathā'nnapānāni hṛdyāni-hṛdayapriyāṇi
tathā vātaghnāni laghūni ca yuñjīta| bāhulyenaitaduktam|
Ā. rā. śuddhasya
kṛtyamāha----śuddhakoṣṭhasyeti|
tathā cāha----------------- ------------------------------------------------|
śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samoṣitam||5||
|laghuma(cā)cyutavīryaṃ ca sujaraṃ balakṛcca yat| ] ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ
kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit| ------------------------------------------------|6|
Sa. tathā śālyādikaṃ varṣoṣitaṃ
yuñjīta| ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ tathā kravyānmāṃsaṃ ca kṣayajit|
Ā. rā.
yakṣmaghnānnapānamāha----śāliṣaṣṭiketi| samā-saṃvatsaraḥ| kravyānmāṃsāśināṃ
māṃsam|
kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam||6||
gṛdhrābhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam| jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi
chardiṣe na balaujase||7||
Sa. kākolūkādikametanmāṃsaṃ hitam|
kimbhūtam ? chadmanopasaṃhitam-kākādayastittiryādiśabdena deyā ityarthaḥ|
kimityevaṃ kriyate ? ityāha-yasmāttat jugupsitaṃ jñātaṃ sat chardiṣe
sampadyate, na balāya na vaujase|
Ā. rā.
kākādimāṃsabhakṣaṇopāyamāha----kākolūketi|
mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ| vesavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca
kalpitāḥ||8|| bhṛṣṭāḥ sarpaṣatailena sarpiṣā
vā yathāyatham| rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ||9||
hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ|
------------------------------------------------|10|
Sa. mṛgādyāḥ-mṛgaviṣkirapratudā[daya]ḥ,
pittakaphayorhitāḥ| vāte [prasahādayaḥ-] prasahamahāmṛgāpūcarādayo, hitāḥ|
kimbhūtāḥ ? vesavārīkṛtāḥ-piṣṭāḥ, pathyāḥ| tathā, rasādayo-māṃsarasādayaḥ
kalpitāḥ| tathā, sarṣapatailena bhṛṣṭāḥ, sarpiṣā vā deśakālādyapekṣayā
yathāyathaṃ bhṛṣṭāḥ| tathā, rasikāḥ-praśastarasavantaḥ, praśaṃsāyāṃ hyeṣa
matvarthīyaḥ| mṛdavo-na tīkṣṇāḥ| tathā snigdhāḥ saindhavādibhiḥ kṛtasaṃskārā
hitāḥ| tadvat-tathaiva, mūlakādikṛtā yūṣāḥ|
Ā. rā. māṃsapākaprakāramāha---- mṛgādyā
iti| mṛgādyāścatvāro vargāḥ| prasahādyāścatvāraḥ| yathāyathaṃ-pitte sarpiṣā,
kaphavātayoḥ sarṣapatailena| rasikāḥ-surasāḥ| paṭu-dravyalakṣaṇam|
yūṣānāha-hitā iti| tadvat-māṃsarasavat|-
------------------------------------------------| sapippalīkaṃ sayavaṃ
sakulatthaṃ sanāgaram||10|| sadāḍimaṃ
sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet| tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ
pīnasādayaḥ||11||
Sa. pippalyādibhiḥ saṃskṛtamājaṃ
māṃsarasaṃ ghṛtādisnehena snigdhaṃ pibet, ityatra māṃsānāmavaśyaṃ
snigdhatve'pi snigdhagrahaṇameṣāṃ ghṛtādisnehena snigdhatvaṃ kāryamiti
pratipādayati| tena rasena pītena, ṣaṭ vikārāḥ pīnasādayaḥ-"pīnasaśvāsakāsāṃ
samūrdhasvararujaḥ" (hṛ.ni.a.5/13), śāmyanti|
Ā. rā. ājamāṃsarasamāha----
sapippalīkamiti| pīnasādayaḥ-ekādaśasvādyāḥ ṣaṭ| asya pākavidhiḥ [ siddhayoge
rājayakṣmādhikāre ślo.3]-"dravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ jalam|
pādasthaṃ saṃskṛtaṃ cājye ṣaḍaṅgo yūṣa ucyate||" iti| saṅgrahe tu (ci.a.
7)-"koladāḍimaniryāsapiṣṭayā'sthivihīnayā| drākṣayā
svacchadhānyāmlaplutāloḍitakalkayā|| kāryaḥ
sauvarcalavyoṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅgaḥ
sakesaraḥ| candrakānto yathārthākhyaḥ śoṣahā'gnirucipradaḥ|
śuktāmradhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṃ palam|| guḍaṣaṭpalasaṃyuktaṃ yuktaṃ
ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vṛkṣāmladhānyadraviḍīrājikādāḍimoṣaṇaiḥ| palena
nāgapuṣpasya kiñcitsauvarcalena ca| sasevyapatratvaktoyaḥ
surasārasamūrcchitaḥ|| bhūribhūstṛṇako rāgaḥ kalpyo rucyaḥ samākṣikaḥ||" iti|
draviḍī-elā| toyaṃ-vālakam| surasārasaḥ-tulasīrasaḥ, tena
mūrcchitaḥ-ekalolībhāva nītaḥ| bhūri-udbhūtarasagandhi, bhūstṛṇaṃ yatra sa
tathā| rāgaḥ-pānakabhedaḥ|
pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam| pittādiṣu viśeṣeṇa
madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12|| siddhaṃ vā
pañcamūlena tāmalakyā'thavā jalam| parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa
vā||13|| kalpayeccānukūlo'sya tenānnaṃ śuci
yatnavān| ------------------------------------------------|14|
Sa. atitarāṃ jīrṇaṃ purāṇaṃ, ca madyaṃ
srotoviśuddhikaraṃ pibet| pittādiṣu pittakaphavāteṣu, yathāyuktyā madhvādīn
viśeṣeṇa pibet| athavā, pañcamūlena-hrasvena, siddhaṃ jalaṃ pibet| tāmalakyā
vā jalaṃ parṇinībhiścatasṛbhirvā jalaṃ pakvaṃ pibet| dhānyanāgarakābhyāṃ vā
śṛtaṃ pibet| asya ca-yakṣmiṇaḥ, anukūlo yatnavān paricārako'nnaṃ śuci
tena-pañcamūlādijalena, kalpayet| anukūlādigrahaṇamatrātiśayārtham|
Ā. rā. madyamāha---- pibecceti|
sutarāṃ-anyebhyo dravyebhyaḥ| madhu-mārdvīkaṃ,tatpitte| ariṣṭaṃ kaphe|
acchavāruṇī vāte| pānīyamāha-siddhaṃ veti| etāni catvāri jalānyannapāke'pi
yojyānītyāha-kalpayecceti| tena-pañcamūlādijalānyatamena| anukūlo yatnavāniti
pācakaviśeṣaṇam| śucīti pākyaviśeṣaṇam| yakṣmiṇo'nne tātparyārtham|
------------------------------------------------| daśamūlena payasā siddhaṃ
māṃsarasena vā||14|| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ
yojyaṃ kravyānmāṃsarasena vā| sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena
vā||15||
Sa. daśamūlakvāthena tathā payasā'thavā
māṃsarasena balākalkena sādhitaṃ ghṛtaṃ yojyam| kravyānmāṃsarasena vā
balāgarbhaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ yojyam| kṣīreṇa vā daśaguṇena balāgarbhaṃ siddhaṃ
ghṛtaṃ sakṣaudraṃ yojyam|
Ā. rā. atha ghṛtāni|---- tatra
ghṛtasapta[ka]māha-daśamūleneti| daśamūlagarbhe dve| balāgarbhamekam|
daśamūlasya kvāthaścecatvāri| balāgarbhāgarbhahīnamekamiti sapta(?)|
sakṣaudrāṇi peyāni|
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ
vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||16|| nīlotpalaṃ
tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ
param||17||
Sa. jīvantyādīn kalkīkṛtya ghṛtaṃ
caturguṇe jale pakvaṃ rogarājaharaṃ param|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha---- jīvantīmiti|
ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṃ
vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||
Sa. kalkīkṛtya pakvamityanuvartate|
kharjūrādibhiḥ kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ pippalīcūrṇena yuktaṃ
vaisvaryādiharam|
Ā. rā. anyadāha---- ghṛtamiti|
kharjūrādikvāthena pippalīkalkena|
daśamūlaśṛtātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tatparaṃ
svarabodhanam||19|| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ
kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyāddhṛtam||20||
Sa. daśamūlakvathitāt
kṣīrādyatsarpirudiyāt-udgacchet, tat-pratyagraṃ, pippalīkṣaudrānvitamatiśayena
svarabodhanaṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsādiharam| athavā, pañcabhiḥ
pañcamūlaiḥ śṛtātkṣīrāt yadudbhaveddhṛtaṃ tatpūrvaguṇam|
Ā. rā. anyadāha---- daśamūlaśṛtāditi|
navaṃ-pratyahaṃ kṛtam|
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ
saptakaṃ balam||21||
Sa. pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase
kṣīracaturgaṇe pakvametadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balaṃ-pīnasādikaṃ, etaddhṛtaṃ
jayet|
Ā. rā. anyadāha---- pañcābhiḥ
pañcamūlairveti| rasakṣīrayoścaturguṇatvaṃ militayoḥ, paribhāṣayā prāptatvāt|-
pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena paceddhṛtam| prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ
tadviśodhanam||22||
gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān|
śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayet||23||
Sa. pañcakolādinā ṣaṭpalena kalkena
ghṛtaprasthaṃ tulyakṣīraṃ pacet| tatsrotasāṃ viśodhanaṃ syāt| atra cānuktamapi
jalaṃ snehāccaturguṇaṃ triguṇaṃ vā deyaṃ pūrvoktanyāyāt| tathā gulmādīn jayet|
Ā. rā. ṣaṭphalaṃ ghṛtamāha----
pañcakoleti| ṣaṇṇāṃ palāni kalkīkṛtānām, paścātkalkīkaraṇe kalkādhikyat|
dravacāturguṇyaṃ jalena puraṇīyam, jalaṃ vinā muktarasatvābhāvāt|
rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ
śoṣajiddhṛtam||24||
Sa. rāsnādikvāthe jīvantīpippalīkalkaṃ
kṣīrasahitaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śoṣajit|
Ā. rā. anyadāha---- rāsnābaleti|
aśvagandhāśṛtātkṣīrāddhṛtaṃ ca sasitāpayaḥ|
------------------------------------------------|25|
Sa. aśvagandhayā śṛtāt kṣīrādudbhūtaṃ
ghṛtaṃ śarkarākṣīrayutaṃ pūrvoktaguṇam|
Ā. rā. anyadāha---- aśvagandhāśṛtāditi|
sitayā kalkena payasā vaidreṇa (draveṇa) siddham|
------------------------------------------------| sādhāraṇāmiṣatulāṃ
toyadroṇadvaye pacet||25||
tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| sādhayetsarpiṣaḥ prasthaṃ
vātapittāmayāpaham||26|| māṃsasarpiridaṃ
pītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā| kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit||27||
Sa. sādhāraṇasya-bileśayaprasahānāṃ
māṃsasya, tulāṃ-palaśataṃ jaladroṇadvaye pacet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa kvāthena
jīvanīyaiḥ pālikaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pacet| māṃsasarpiḥsaṃjñametat kevalaṃ
pītaṃ māṃsarasena vā yuktaṃ pītaṃ vātapittaghnaṃ kāsādijit|
Ā. rā.
māṃsaghṛtamāha----sādhāraṇāmiṣatulāmiti| sādhāraṇaṃ-prasahabileśayānām| pītaṃ
prātaḥ, rase[na]yuktaṃ bhojanam| saṅgrahe (ci.a. 7)-"durālabhāṃ gokṣurakaṃ
catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca||
paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| pūte tasmin ghṛtaprasthaṃ kṣīraṃ ca
dviguṇaṃ pacet|| garbhaṃ datvā śaṭhīkṛṣṇā bhūnimbotpalasārivāḥ| trāyantīṃ
pauṣkaraṃ mūlaṃ sahapatraphalāṃ phalam|| kuṭajasya jatettaddhi
śiraḥpārśvāṃsavedanām| tṛṣṇāṃ chardimatīsārakāsadāhabhramajvarān||
utpalasārivā-kṛṣṇasārivā| yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṃ pacet|
śūrpe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra pātraṃ pacedghṛtāt|| dhātrīvidārīkṣurasatripātre
payaso'rmaṇe| sampiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṃ ghṛtam|| sasainyaṃ
rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam| murvāharidrākhadirakvāthaṃ sarpiḥ
śakṛdrasam|| gogajājāvihayajaṃ payastulyān daśa dravān| svāduskandhaṃ
trikaṭukaṃ kalkitaṃ devadāru ca|| pacettacchvāsaśoṣaghnaṃ
tadvadvāsāvarīghṛtam| sapañcapaṭu pañcājaṃ kṣayī kṣīrānupaḥ pibet||
dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ|
karañjaboṭasthavirakulatthabadarāgnikāḥ|| bhallātakaṃ ca tatkvāthe ṣaḍguṇe
sādhayeddhṛtam| garbhaṃ datvā snuhīkṣīraṃ śukākhyācavyasaindhavam|| harītakīṃ
ca tacchoṣaśophamedodarāpaham||" iti| tathā (saṅgrahe ci. a. 7)-"yavāgvā vā
pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā'nvitām| siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā
saha||" iti| sarveṣāṃ sarpiṣāṃ prayogāntarametat| vaṅgasene tu (rāja.ślo.
95)-"guḍūcīsārivāhvasvāpañcamūlībalāvṛṣam| samūlapatraśākhaṃ tu
pṛthagdaśapalāṃśikam|| jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitam| pippalī
candanaṃ rodhraṃ hīberośīraparpaṭam||
pāṭhābhūnimbayaṣṭyāhvatrāyantīnīlamutpalam| mustakendrayavāḥ śuṇṭhī kaṭukaṃ
sadurālabham|| tvakpatraṃ vṛṣamūlaṃ ca kalkairardhapalairbhiṣak| ajākṣīreṇa
tattulyaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| hanti yakṣmāṇamatyugraṃ raktapittaṃ
tridoṣajam| śvāsakāsakṣatakṣīṇadāhaśoṣarujāpaham|| vāsāmṛtāriṣṭanidigdhikānāṃ
rase'śvagandhebhabalārjunānām| siddhaṃ sapañcoṣaṇapuṣkarāṇāṃ kalkairghṛtaṃ
chāgapayaśca śoṣe||" iti| yogaratne-"madhukasya śataṃ dadyāt kāśmaryāṇāṃ
tathā''ḍhakam| parūṣakāṇāṃ drākṣāyāḥ kharjūraudanapākyayoḥ|| madhūkapuṣpasya
tathā mujātakāḍhakam(?)| dvidroṇe'pāṃ vipaktavyaṃ caturbhāgāvaśeṣitam||
tasminkaṣāye pūte ca punaragnāvadhiśrayet|
ārdrāmalakakāśmaryavidārīkṣurasāḍhakam|| tailāḍhakaṃ tu saṃyojya pacetkṣīre
caturguṇe| tasmiṃstathā pacyamāne kalkāṃścemān samāvapet|| pippalīṃ śṛṅgaberaṃ
ca kadalīṃ [ ca sa ] śarkarām| balāvālakadambaṃ ca sūkṣmailāṃ padmabījakam||
śṛṅgāṭakaṃ kaseruṃ ca jīvanīyāni yāni ca| dvipalīnaṃ pṛthagdatvā
vipacenmṛdunā'gninā|| tatsiddhaṃ srāvayitvā tu śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet|
nasyamabhyañjanaṃ pānaṃ praśastaṃ bastikarmaṇi| vātavyādhiṣu sarveṣu
kṣatakṣīṇe śirograhe| vātaścale(?)pramehe ca gulme cārśe bhagandare||
vātabhagnāṅgahīnānāṃ kāse śvāse ca hṛdgrahe| jvarātisāreṣvarucau karṇanāde
svarakṣaye|| sukumāramidaṃ tailaṃ bālavṛddhasukhāvaham| etaddhi vṛṣyaṃ balyaṃ
[ ca ] raktamāṃsavivardhanam|| svarvarṇakaraṃ caiva śoṣiṇāmamṛtopamam|
niḥpākasvasya śailasya(?)samyaksiddhasya yojayet|| udasvidiva dadhyarthaṃ
so'pi kṛtyakaro bhavet| ekādaśa ca ṣaṭ caiva śoṣiṇāṃ ya upadravāḥ|| sukumāraṃ
praśamayenmedhyo(gho)'gniri(mi)va vṛṣṭimān||" iti| odanapākyā-balā|
elājamodātriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān|
sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28||
bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthagaṣṭapalonmitam| salile ṣoḍaśaguṇe
ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet||29|| punastena
ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsminpalāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipotrniṃśatsitāyā
dviguṇaṃ madhu||30|| ghṛtātrnijātātrnipalaṃ
tato līḍhaṃ khajāhatam| payonupānaṃ tatprāhṇe rasāyanamayantraṇam||31||
medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cācirāt|
mehagulmakṣayavyādhipāṇḍurogabhagandarān||32||
Sa. elādi pratyekamaṣṭapalapramāṇaṃ
ṣoḍaśaguṇe jale ṣoḍaśāṃ śasthitaṃ-ṣoḍaśāṃśāvaśeṣitaṃ yathāsyāttathā, pacet|
tena-kvāthena, punarghrutaprasthaṃ pacet| siddhe cāsmin ghṛte tugākṣīryāḥ
palāni ṣaṭ, sitāyāstriṃśatpalāni, mākṣikaṃ ghṛtāddviguṇaṃ-prasthau
dvāvityarthaḥ, trijātakāt palatrayaṃ tadetasmin kṣipet| khajāhataṃ
samīkaraṇāya darvyā''loḍitaṃ, pūrvāhṇe līḍhaṃ payonupānaṃ rasāyanamayantraṇaṃ
medhyādiguṇaṃ ca syāt| āśveva gulmādīn hanti|
Ā. rā. atha sarpirguḍāḥ|
tatrailādisarpirguḍamāha-elājamodeti|
ye ca sarpirguḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye'pi te|
------------------------------------------------|33|
Sa. ye ca kṣate sarpirguḍā gaditāste ca
kṣaye'pi yojyāḥ|
Ā. rā. kṣatakāsoktān
sarpirguḍānatidiśati---- ye ceti| vaṅgasene (rāja. ślo. 121)-"chāgamāṃsatulāṃ
gṛhya sādhayennalvaṇe'mbhasi| pādaśeṣeṇa tenaiva sarpiḥprasthaṃ vipācayet||
ṛddhirvṛddhiśca mede dve tathāṛṣabhajīvite(vake)| kākolīkṣīrakākolī kalkaiḥ
pṛthakpalonmitaiḥ|| samyaksiddhe cāvatārya śīte tasmin pradāpayet| śarkarāyāḥ
palānyaṣṭau madhunaḥ kuḍavaṃ kṣipet|| palaṃ palaṃ lihetprātaryakṣmāṇaṃ hanti
dustaram| kṣatakṣayaṃ ca kāsaṃ ca pārśvaśūlamarocakam|| svarakṣayamurorogaṃ
śvāsaṃ hanyātsudustaram| balamāṃsakaraṃ vṛṣyamagnisandīpanaṃ param|| (ślo.
135)-vāsakasya rasaprasthaṃ mānikā sitaśarkarā| pippalī dvipalaṃ tadvadājyaṃ
mṛdvagninā pacet|| lehībhūte tataḥ paścācchīte kṣaudrapalāṣṭakam|
datvā'vacārayedvaidyo mātrayā lehamuttamam|| nihanti rājayakṣmāṇaṃ kāsaṃ
śvāsaṃ ca dāruṇam| pārśvaśūlaṃ ca hṛcchūlaṃ raktapittaṃ jvaraṃ tathā||
tvakkṣīrīsrāviṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ|
vīradvikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ|| kharjūravṛṣamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ
palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet|
śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca|| datvā sarpirguḍān kuryāt
kāsahikkājvarāpahān| yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam||
śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ sakāmalam| tathaiva cyavanaprāśaḥ
pittodreke praśasyate||" iti|
------------------------------------------------| tvagelāpippalīkṣīrīśarkarā
dviguṇāḥ kramāt||33|| cūrṇitā bhakṣitāḥ
kṣaudrasarpiṣā vā'valehitāḥ| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||
Sa. tvagelādayaḥ krameṇa
dviguṇāścūrṇitā bhuktā mākṣikasarpirbhyāṃ vā'valehitāḥ svaryāḥ-svarāya hitāḥ
syuḥ, kāsādighnāśca|
Ā. rā. atha cūrṇādīni| tacca(tra)
tvagādicūrṇamāha tvageleti| kṣīrī-tugākṣīrī| saṅgrahe (ci.a. 7)-
"kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ|
triphalāpippalīmustaśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ|| vīrā śaṭhī puṣkarākhyā surasā
śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ||
viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṃ ca vicūrṇitam| ardhaślokaiḥ smṛtā lehāḥ pañcaite
kṣaudrasarpiṣā|| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||
tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājaṛtadrutāḥ| pūrvokteṣveva [rogeṣu vātaprāyeṣu ]
pūjitāḥ||" iti| vaṅgasene (rāja. ślo. 36)- "dhānyākapippalīviśvadaśamūlījalaṃ
pibet| pārśvaśūlajvaraśvāsapīnasādinivṛttaye||
aśvagandhāmṛtābhīrudaśamūlībalāvṛṣāḥ| puṣkarātiviṣe ghnanti kṣayaṃ
kṣīrarasāśinaḥ|| kapimāṃsaṃ samādāya ślakṣṇacūrṇaṃ tu kārayet| tatpibet
kṣīrasaṃyuktaṃ kṣayarogaharaṃ param|| hariṇaḥ chāgamāṃsaṃ tu [
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śubham| ajākṣīreṇa pātavyaṃ kṣayavyādhivināśanam||
daśamūlavacārāsnā ]puṣkarasuradārunāgaraiḥ kvathitam|| peyaṃ
pārśvaśirorukkāsaśvāsādiśāntaye salilam| kakubhatvaṅnāgabalāvānaribījāni
cūrṇitaṃ payasi| pakvaṃ madhughṛtayuktaṃ sasitaṃ yakṣmādikāsaharam||
dvipañcamūlamagadhādhānyanāgarajaṃ jalam| cāturjātakasaṃyuktaṃ pibennityaṃ
kṣayāturaḥ| kāsajvarādiśamanaṃ balapuṣṭivivardhanam|| samūlapuṣpatvakpallavāyā
rasaḥ prayojyo madayantikāyāḥ| māsopayogena samastaliṅgaṃ yakṣmāṇamugraṃ
jayati prasahya|| chāgaṃ māṃsaṃ payaśchāgaṃ chāgaṃ sarpiḥ sanāgaram|
chāgopasevā śayanaṃ chāgamadhye tu yakṣmanut|| kūṣmāṇḍakaphalotthena rasena
paripeṣitam| lākṣākarṣadvayaṃ pītvā jayedugraṃ kṣayaṃ naraḥ|| vyoṣaṃ śatāvarī
trīṇi phalāni dve bale tathā| sarvāmayaharo yogaḥ so'yaṃ loharajonvitaḥ||
etadvakṣaḥkṣataṃ hanti kaṇṭhajāṃ vividhāṃ rujam| rājayakṣmāṇamatyugraṃ
sorustambhamathārditam|| (ślo.
85)-śṛṅgyarjunāśvagandhānāgabalāpuṣkarābhayācchinnaruhāḥ| tālīsādisametā lehyā
madhusarpiṣā ca yakṣmaharāḥ||" iti| yogaratne-"kṛṣṇādrākṣāsitālehaḥ kṣayahā
kṣaudratailavān| madhusarpiryuto vā'śvagandhākṛṣṇāsitodbhavaḥ|| śatāvarī
vidāryaśvagandhā pathyā punarnavā| balātrayaṃ [śva]daṃṣṭrā''jyamadhulehaḥ
kṣayāpahaḥ|| śilājitumadhuvyoṣatāpyaloharajāṃsi yaḥ| kṣīrabhuk leḍhitasyāśu
kṣayaḥ kṣayamavāpnuyāt|| madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulohaghṛtābhayāḥ| ghnanti
yakṣmāṇamatyugraṃ sevyamānā hitāśinā|| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihan
kṣayī| kṣīrāśī labhate puṣṭimatulye vā''jyamākṣike|| bāhyālakaraso(sāt)
siddhaṃ sarpiḥ pītaṃ kṣayaṃ haret| ghṛtamākṣikasammiśro bāhyālakaraso yathā||
jātasāraṃ tu gaṇḍīraṃ sapuṣpaṃ pariśoṣayet| ṣaḍaṃśaścheditaṃ kṛtvā tasya
pañcāḍhakaṃ pacet|| trīṃścaiva triphalāprasthān daśamūlītulāṃ tathā|
dadyātkuṭajavalkasya palānāṃ pañcaviṃśatim|| bhallātakānīḍa(ndra)yavā viḍaṅgaṃ
ghanameva ca| ardhaprastha samān bhāgānekaikasya samāpayet|| pāṭhā
madhurasā.....ṣaḍgranthā citrakastathā| eṣāṃ daśapalān bhāgān
mṛdvīkāyāstathā''ḍhakam|| toyadroṇeṣu daśasu paceddvidroṇaśeṣitam|
tasminkaṣāye pūte tu dve guḍasya tule pacet|| yogena sādhitaṃ caiva śubhe
bhāṇḍe nidhāpayet| dvau prasthau pippalīnāṃ tu dvau cāyorajasastathā||
ardhaprastho viḍaṅgānāṃ kuḍavo maricasya ca| etāni sūkṣmacūrṇāni
pratīvāpārthamāharet|| cūrṇamindrayavānāṃ ca madhunā saha yojayet|
bhāṇḍapralepaḥ kartavyaḥ samāsicya nidhāpayet|| eṣa māsasthito lehyo
yathāvyādhibalābalam| gaṇḍīrāriṣṭa ityeṣa vyāsataḥ parikīrtitaḥ|| eṣa śoṣān
pramehāṃśca gulmāṃśca jaṭharāṇi ca| krimikoṣṭhāni vardhmāni plīhārśāṃsi
bhagandaram|| śvayathuṃ pāṇḍurogāṃśca grahaṇīdoṣameva ca| granthīn
sagalagaṇḍāṃśca gaṇḍamālāṃ tathaiva ca|| viṣamajvarakāsāṃśca vidradhiṃ
vātaśoṇitam| ariṣṭaḥ śamayatyeṣa yudhi śakra ivāsuram|| samūlāṃ pippalīṃ
śṛṅgīṃ bṛhatīmaśmabhedakam| paṭolaṃ devakāṣṭhaṃ ca śvadaṃṣṭrāmabhayāśatam||
ekaikaṃ ṣoḍaśapalaṃ kolānāmāḍhakaṃ mitam| dantīcitrakamūlānāṃ pañcaviṃśatpalaṃ
pṛthak|| caturguṇe jaladroṇe pacedardhāvaśeṣitam| śītaṃ samāvapedbhāṇḍe
pralipte madhusarpiṣā|| khaṇḍasya dve śate śuddhe tadvallehasya cāvapet|
patraṃ kṛtvā tilotsedhaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtāni ca|| priyaṅguṃ pippalīṃ rodhraṃ
mṛdvīkāmelavālukam| kramukaṃ śatapuṣpaṃ ca nimbaṃ tejovatīmapi|| pālikaṃ
devadāruṃ ca khadirācca catuṣpalam| kṣaudraprasthadvayaṃ cāpi samāsicya ghaṭe
śubhe|| saumye puṣye tathā haste rohiṇyāmuttarāsu ca| daśarātrasthito
pe(de)yo'riṣṭa ātreyapūjitaḥ|| aśvibhyāṃ kathitaṃ pūrvaṃ rasāyanamidaṃ śubham|
yathāgnibalamātrāṃ tu pibedasya hitāśinaḥ|| dhanyaṃ puṣṭikaraṃ medhyaṃ
valīpalitanāśanam| kṣayakāsajvaraplīhakuṣṭhagulmāgnimārdave||
śvitre'śmaryākva(ma)thodarde vidradhyāmatha(nna)vidviṣu|
gaṇḍarogodaratathā(?)retodoṣe ca śasyate|| nāḍīpīḍakayordoṣe
bhūtāpasmārasaṅkare| rahasyametadvaidyānāmupadiṣṭaṃ cikitsitam|| madyaṃ
kravyādamāṃsaṃ ca śoṣiṇāmamṛtopamam|| phalatrikakvāthaviśuddhamādau śuddhaṃ
guḍūcyā daśamūlaśuddham| sthirādikākoliyugādisiddhaṃ śilājatu syātkṣayiṣu
praśastam|| sthirādiḥ-vidāryādiḥ| kākolī yugādiḥ-padmakādiḥ| rasonayogaṃ
vidhivatkṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam| bhaveta vā māgadhikāvidhānaṃ
tathaiva yogaṃ jatuno'śmajasya||" iti|
atha svarasādacikitsitam| viśeṣātsvarasāde'sya nasyadhūmādi yojayet|
------------------------------------------------|35|
Sa. asya-kṣayiṇaḥ, svarasāde viśeṣeṇa
nasyadhūmādi yojyam|
------------------------------------------------| tatrāpi vātaje koṣṇaṃ
pibedauttarabhaktikam||35||
kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam| sādhitaṃ kāsajitsvaryaṃ
siddhamārtagalena vā||36||
Sa. [tatra]-teṣu ca svarasādeṣu madhye,
vātaje svarasāde kāsamardādisvarasaiḥ sādhitamauttarabhaktikaṃ-bhaktādūrdhvaṃ,
ghṛtaṃ pibet| mārkavo-bhṛṅgarājaḥ| tacca sarpiḥ kāsajit svaryaṃ ca syāt|
uttarabhaktāditi "mayūravyaṃsakāditvāt" samāsaḥ, tataśca "adhyātmāditvāt"
ṭhañ| athavā, ārtagalena-nīlapuṣpasahacareṇa, siddhaṃ ghṛtamevaṃ pibet|
badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam|
------------------------------------------------|37|
Sa. athavā badaryāḥ patrakalkaṃ
ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavaṃ yojayet|
tailaṃ vā- -----------------------------------------------|
madhukadrākṣāpippalīkṛminutphalaiḥ||37||
haṃsapādyāśca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet|
------------------------------------------------|38|
Sa. athavā tailaṃ madhukādibhiḥ pakvaṃ
nasto'vasecayet| kṛmighnaṃ(nut)-viḍaṅgam| phalaṃ-madanaphalam|
haṃsapādī-kīṭamārikā| nasta iti "nasnāsikāyā yattaskṣudreṣu" ityanena tasi
nasādeśaḥ|
------------------------------------------------| sukhodakānupānaṃ ca
sasarpiṣkaṃ guḍaudanam||38|| aśrnīyātpāyasaṃ
caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ niyojayet|
------------------------------------------------|39|
Sa. tathā guḍaudanaṃ sarpiṣā saha
sukhodakānupānamaśnīyāt| pāyasaṃ caivaṃ sasarpiṣkaṃ sukhodakānupānamadyāt|
svedaṃ ca snigdhaṃ yojayet|
------------------------------------------------| pittodbhave pibetsarpiḥ
śṛtaśītapayonupaḥ||39||
kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṃ
yaṣṭīmadhukapāyasam||40||
Sa. pittodbhave sarpiḥ samākṣikaṃ
kṣīrivṛkṣāṅkurādikvāthakalkasiddhaṃ śṛtaśītakṣīrānupaḥ pibet|
madhuyaṣṭikānvitaṃ pāyasaṃ sasarpiṣkaṃ bhuñjīta|
balāvidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ
svaryamanuttamam||41||
Sa. balādibhiḥ siddhaṃ sarpiḥ
sasaindhavaṃ paraṃ svaryaṃ syānnasyam| vidārigandhā-śāliparṇī|
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṃ
nāvanaṃ param||42||
Sa. pittaje svarasāde
prapauṇḍarīkādisādhitaṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ nasyam|
lihyānmadhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhughṛtāplutam|
------------------------------------------------|43|
Sa. madhurakāṇāṃ
ca-madhurarasadravyāṇāṃ, cūrṇaṃ madhughṛtānvitaṃ lihyāt|
------------------------------------------------| pibetkaṭūni mūtreṇa kaphaje
rūkṣabhojanaḥ||43|| kaṭūphalāmalakavyoṣaṃ
lihyāttailamadhuplutam| vyoṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||
Sa. kaphodbhave kaṭūni-kaṭukarasāni
dravyāṇi, mūtreṇa pibet| rūkṣabhojanaśca syāt| tathā, kaṭūphalādikaṃ
tailamadhuplutaṃ lihyāt| vyoṣādīni vā evaṃ lihyāt|
yavairyavāgūṃ yamake kaṇādhātrīkṛtāṃ pibet| bhuktvā'dyātpippalīṃ śuṇṭhīṃ
tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet||2||
Sa. yavairupādānairyamake-snehadvaye,
kaṇādhātrīkṛtāṃ-etatkvāthe siddhāṃ, yavāgūṃ pibet| tathā, bhuktvā pippalīṃ
śuṇṭhīṃ vā'dyāt| athavā, tīkṣṇaṃ vamanaṃ bhajet|
śarkarākṣaudramiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha| pibetpayāṃsi
yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ||46|| iti
svarasādacikitsitam|47|
Sa. yasyoccairbhāṣamāṇasya
svaro'bhihataḥ sa madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ saha, śṛtāni śarkarāmākṣikamiśrāṇi
payāṃsi pibet|
athārocakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam| bahirantarmṛjā
cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham||47|| dvau
kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayedāsyaṃ dhūmaṃ
prāyogikaṃ pibet||48|| tālīsacūrṇavaṭakāḥ
sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||
Sa. arocake vicitraṃ-nānāvidhamannaṃ,
hitaṃ-pathyam| kimbhūtam ? hitaiḥ-pathyaiḥ, upahitaṃ-miśritam| evamarucyākhyo
vyādhiviśeṣaḥ sarvavyādhibhyo garīyān| yenāpathyamapi yadannaṃ tasmai tadapi
deyaṃ prāṇasandhāraṇārtham, "annameva prāṇināṃ prāṇāḥ" ityāhuḥ| evaṃ ca
sarvavyādhiṣvarucireva pūrvaṃ jetavyā, tato jvarādaya ityarthāduktaṃ bhavati|
bahirmṛjā-bahiḥśuddhiḥ snānādinā bahiḥ parimārjanam| antarmṛjā-antaḥśuddhiḥ|
tathā, cittanirvāṇamarucau hitaṃ hrudyamauṣadhaṃ ca| tathā, dbau
kālau-sāyaṃprātarākhyau, dantadhāvanaṃ bhakṣayet| tathā, mukhadhāvanaiḥ
kaṣāyairāsyaṃ kṣālayet| prāyogikaṃ-snaihikaṃ, dhūmaṃ pibet| tathā,
tālīsacūrṇavaṭakāśca| tathā, sakarpūraśarkarāḥ śaśāṅkakiraṇākhyā bhakṣyāḥ
paraṃ-atiśayena, rucikarāḥ|
Ā. rā. athārocakacikitsitam| tatra
sāmānyamāha-vicitramannamiti| antarmṛjā-vamanādi| nirvāṇaṃ-nivṛttiḥ| dvau
kālau-prātarbhuktvā sāyaṃ ca| mukhadhāvanaiḥ-tiktakaṭvamlakṛtaiḥ|
prāyogikaṃ-śamanam| tālīsacūrṇaṃ-tālīsapatracūrṇaḥ, tasya vaṭakāḥ sitopalayā
kāryāḥ| te ca karpūreṇa surabhīkṛtāḥ| śaśāṅkakiraṇāḥ-karpūranālikāḥ|
sāmānyenārucau cikitsitānyuktvā viśeṣamāha------------------ vātādarocake
tatra pibeccūrṇaṃ prasannayā| hareṇukṛṣṇākṛmijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50||
elābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhṛtena vā| chardayedvā
vacāmbhobhiḥ------------------------|51|
Sa. vātenārucau satyāṃ
hareṇvādibhyaścūrṇaṃ prasannayā pibet| elābhārgyādiyuktaghṛtena vā peyam|
vacājalairvā vamet|
Ā. rā. vātasyauṣadhamāha---- vātāditi|
vamanamāha-chardayedveti| vacāmbhobhiḥ-vacākalkitairuṣṇāmbubhiḥ|--
------------------------------------------------| ----------------pittācca
guḍavāribhiḥ||51|| lihyādvā
śarkarāsarpirlavaṇottamamākṣikam|
------------------------------------------------|52|
Sa. pittādarucau guḍavāriṇā vamet|
śarkarādikaṃ [vā] lihyāt|
Ā. rā. pittajasyauṣadhamāha----
pittācceti| guḍavāribhiriti madanaphalayuktaiścchardayet| lehamāha-lihyādveti|
lavaṇottamaṃ-saindhavam|
---------------------------------------------|
kaphādvamennimbajalairdīpyakāragvadhodakam||52||
pānaṃ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibeccūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ
hareṇvādyuṣṇavāriṇā||53||
Sa. kaphādarocake nimbajalairvamet|
dīpyakakarṇikārayorudakaṃ pānaṃ samākṣikam| ariṣṭāśca tīkṣṇāḥ
samārdvīkamādhavāḥ pānam| hareṇvādicūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ (ślo.50)uṣṇāmbunā
pibet|
Ā. rā. kaphajasyauṣadhamāha----
kaphādvamediti| nimbajalairiti madanaphalayuktaiḥ|
pānamāha-dīpyakāragvadhodakamiti| madhu-mādhvīkam| mādhavo-madhukṛtaṃ madyam|
|| cūrṇamāha-pibeccūrṇamiti| saṅgrahe (ci.a.
7)-"trikaṭutriphalārātriyavakṣāraṃ madhuplutam| prātarāhārakāle ca yuñjīta
mukhadhāvanam|| rātriḥ-haridrā| biḍaṃ sauvarcalaṃ kuṣṭhamajājīmarīcaṃ sitā|
dhātryelāpadmakośīrapippalīcandanotpalam|| rodhraṃ tejovatī pathyā yavakṣāraṃ
kaṭutrayam| ārdrādāḍimaniryāsaḥ sājājīsitaśarkaraḥ||
satailamākṣikayutāścatvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān
hanyurekadoṣasamastajān|| kāravyajājīmaricadrākṣāvṛkṣāmladāḍimam|
sauvarcalaguḍakṣaudraṃ sarvārocakanāśanam||" iti|
vaṅgasene(?)-"jambvāmrapallavaṃ rodhraṃ triphalā cayacitrakau| paṭolaṃ
naktamālaśca śirīṣaṃ khadirāsanau|| dārvī haridrā mustaṃ ca tejohvā madhukaṃ
balā| etāni samabhāgāni kaṣāyamupasādhayet|| kvalagraha ityeṣa kartavyo
madhunā yutaḥ| sarveṣāṃ mukharogāṇāmarucīnāṃ ca nāśanaḥ|| ṣāḍavaśca
kapitthānāṃ savyoṣamadhuśarkaraḥ| arocakeṣu sarveṣu praśasto dhārito mukhe||
āranālaṃ ca śuktaṃ ca mārdvīkamadirāsavāḥ| dantayorantare dhāryāstathaiva
kavalagrahāḥ|| tvaṅmustavelādhānyāni, mustamāmalakaṃ tvacā|
tvacodāryāyavānyaśca, pippalī tejavatyapi|| yavānī tittiḍīkaṃ ca, pañcaite
mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣu vihitā rocanā mukhaśodhanāḥ|| kārañjaṃ dantakāṣṭhaṃ
ca vidheyamarucau sadā| (vaṅgasene arocakādhikāre ślo. 11)-"maricaṃ madhunā
lehyaṃ kaphaje'rocake bhṛśam|| amlīkāguḍatoyaṃ ca tvagelāmaricānvitam|
abhaktacchandarogeṣu śastaṃ kavaladhāraṇam|| śṛṅgaverarasaṃ caiva madhunā saha
yojayet| aruciśvāsakāsaghnaṃ pratiśyākaphavātanut|| bhojanāgre sadā pathyaṃ
jihvākaṇṭhaviśodhanam| agnisandīpanaṃ hṛdyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇam||
kāravyajājīpatrailāvyoṣavṛkṣāmladāḍimam| sakṣaudraśarkaraṃ hṛdyaṃ
rucikṛdvahnidīpanam|| biḍacūrṇamadhūpeto raso dāḍimasambhavaḥ| asādhyāmapi
saṃhanyādaruciṃ vaktradhāritaḥ|| śigrūphalānyaṣṭādaśa daśa maricaṃ viṃ[śatiśca
pippalyaḥ| ārdrakapalaṃ guḍapalaṃ prasthatrayamāranālasya||
biḍalavaṇasahitametat khajāhataṃ surabhigandhāḍhyam| vyañjanasahasraghāti
jñeyaṃ kalahaṃsakaṃ nāmnā||" iti|]
elātvaṅnāgakusumatīkṣṇakṛṣṇāmahauṣadham| bhāgavṛddhaṃ kramāccūrṇaṃ nihanti
samaśarkaram||54||
prasekārucihṛtpārśvakāsaśvāsagalāmayān|
---------------------------------------------|55|
Sa. elādikaṃ cūrṇaṃ krameṇa
bhāgavṛddhaṃ samaśarkaraṃ prasekādīn hanti|
Ā. rā. [ samaśarkaracūrṇamāha-]
elātvagiti| kecittvaṅnāgapuṣpayormadhye patrakamadhikaṃ paṭhanti,
kecinnāgapuṣpamarīcayormadhye| pāṭhatrayamapi pramāṇam|
---------------------------------------------|
yavānītittiḍīkāmlavetasauṣadhadāḍimam||55||
kṛtvā kolaṃ ca karṣāśaṃ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ
cārdhakārṣikam||56|| pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ
dve śate maricasya ca| cūrṇametatparaṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi, hinasti ca||57||
vibandhakāsahṛtpārśvaplīhārśograhaṇīgadān|
---------------------------------------------|58|
Sa. yavānītyādi kolāntāni pratyekaṃ
kārṣikāṇi, śarkarāyāḥ palāni catvāri, dhānyakādikamardhakārṣikaṃ, śatamekaṃ
pippalīnāṃ, dve śate maricasya ca, cūrṇamidaṃ paraṃ rucyaṃ tathā hṛdayāya
hitaṃ grāhi, vibandhādīn hanti|
Ā. rā. ṣāḍavamāha---- yavānīti|
auṣadhaṃ-śuṇṭhī| kolaṃ-badaram| varāṅgaṃ-tvak| śataṃ-meyasya, na mānasya
karṣādeḥ| "saṅkhyā phalānāṃ śataśo'palā syāt|" iti vacanāt|
---------------------------------------------| tālīsapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ
pippalī śubhā||58|| yathottaraṃ bhāgavṛddhyā
tvagele cārdhabhāgike| tadrucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59||
kāsaśvāsārucicchardiplīhahṛtpārśvaśūlanut| pāṇḍujvarātisāraghnaṃ
mūḍhavātānulomanam||60||
ityarocakacikitsitam|61|
Sa. tālīsapatrādayo
yathottaraṃ-uttarottaraṃ, bhāgavṛddhāḥ kāryāḥ| tvak ca elā ca
ete'rdhabhāgapramāṇe| etaccūrṇaṃ pippalyaṣṭaguṇaśarkaraṃ dīpanaṃ kāsādijicca,
pāṇḍvādighnaṃ mūḍhavātānulomanaṃ ca|
Ā. rā. tālīsādimāha----
tālīsapatramiti| śubhā-vaṃśarocanā| ardhabhāgike-milite tālīsasame|
yogaratne-"tālīsoṣaṇanāgacavyalavaṇaistulyāṃśakairdvistataḥ kṛṣṇā
granthikatittiḍīkahutabhuktvagjīrakākhyairyutaiḥ|
viśvailābadarāmlavetasaghanairdhānyājamodāyutaisryaṃśairdāḍimapāda eṣa vihitaḥ
śreṣṭhaḥ sitārdhāyutaḥ|| kaṇṭhāsyodarahṛdvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpano
gulmādhmānaviṣūcikāgudarujāśvāsakrimicchardihā| kāsārucyatisāramūḍhamarutāṃ
hṛdrogiṇāṃ kīrtitaścūrṇo'yaṃ bhiṣajāmatīva dayitaḥ khyāto mahākhāṇḍavaḥ||
lavaṅgakaṅkolamuśīracandanaṃ nataṃ sanīlotpalakṛṣṇajīrakam| elā
sakṛṣṇā'gurubhṛṅgakesaraṃ kaṇā saviśvā naladaṃ sahāmbunā||
karpūrajātīphalavaṃśalocanaṃ sitāṣṭabhāgaṃ samasūkṣmacūrṇitam| surocanaṃ
tarpaṇamagnidīpanaṃ balapradaṃ vṛṣyatamaṃ tridoṣanut|| urovibandhaṃ tamakaṃ
galagrahaṃ sakāsahidhmāruciyakṣmapīnasam| grahaṇyatīsāramathāsṛjaḥ kṣayaṃ
pramehagulmāṃśca nihanti satvaram|| karpūracocakaṅkolajātīphaladalāḥ samāḥ|
lavaṅganāgamaricakṛṣṇāśuṇṭhyo vivardhitāḥ| cūrṇaṃ sitāsamaṃ hṛdyaṃ rocanaṃ
kṣayakāsajit| vaisvaryaśvāsagulmārśaśrcchārdikaṇṭhāmayāpaham|| prayuktaṃ
cānnapāne vā bheṣajadveṣiṇāṃ hitam|" iti| vivardhitāḥ-krameṇa bhāgottarāḥ|
arkāmṛtākṣārajale śarvarīmuṣitairyavaiḥ| praseke kalpitānsaktūn
bhakṣyāṃścādyādvalī vamet||61||
kaṭutiktaistathā śūlyaṃ bhakṣyejjāṅgalaṃ palam| śuṣkāṃśca bhakṣyān
sulaghūṃścaṇakādirasānupaḥ||62||
Sa. arkādijale rātristhitairyavaiḥ
saktūn kalpitān bhakṣyāṃśca praseke bhakṣayet| balavān kaṭutiktakairvamet|
tathā, śūlyaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ bhakṣayet| śuṣkāṃśca bhakṣyān bhojayet|
bhojyaviśeṣān laghutarān bhakṣayet| caṇakādirasamanu-paścāt, pibet|
Ā. rā. athopadravacikitsā| tatra
prasekacikitsāmāha-arkāmṛtākṣārajala iti| arkaguḍūcyoḥ kṣārasya kṣāravidhinā
gṛhīte jale rātrimuṣitairyavaiḥ saktavo bhakṣyāśca kalpyāḥ| yastu prasekī
balavān sa kaṭutiktairvamet| caṇakādīnāṃ rūkṣāṇāṃ raso-yūṣaḥ, anupāne|
śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ
vidvānsnigdhoṣṇaireva nirjayet||63||
Sa. vāyuḥ śleṣmāṇaṃ kṣipati
śleṣmaṇo'tiprasekena hetubhūtena taṃ kaphaprasekaṃ vidvān snigdhoṣṇaireva
nirjayet|
Ā. rā. cikitsāntaramāha-śleṣmaṇa iti|
yasmin kaphasyātiprasekena kṣīṇatve sati kupito vāyuḥ kṣīṇamapi kaphaṃ
balādasyati-prerayati, taṃ snigdhoṣṇena cauṣadhena nirjayet-na rūkṣaśītena|
vidvān-avasthopacārajño vaidyaḥ|
pīnase'pi kramamimaṃ vamathau ca prayojayet|
---------------------------------------------|64|
Sa. imaṃ-kaphaprasekoktaṃ, kriyākramaṃ
pīnase vamathau-chardiṣi ca, prayojayet|
Ā. rā. chardipīnasayoḥ
prasekacikitsāmāha-pīnase'pīti|
viśeṣātpīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca śīlayet||64||
snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān
snehopasaṃhitān||65||
Sa. viśeṣeṇa pīnase'bhyaṅgān snehān
svedāṃśca snigdhān śīlayet| kaiḥ ? utkārikāpiṇḍaiḥ| keṣu ?
śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇādīṃśca rasān snehopasaṃhitān śīlayet|
Ā. rā. pīnase viśeṣamāha-viśeṣāditi|
snigdhān snigdhadravyakṛtān| utkārikāśca piṇḍāśceti dvandvaḥ| piṇḍāḥ-piṇḍākārā
bhakṣyāḥ|
śiroṃsapārśvaśūleṣu yathādoṣavidhiṃ caret| audakānūpapiśitairupanāhāḥ
susaṃskṛtāḥ||66|| tatreṣṭāḥ
sacatuḥsnehāḥ----------------------|
---------------------------------------------|67|
Sa. śiroṃsapārśvaśūleṣu
doṣānusāreṇopakramaḥ kāryaḥ| teṣvaudakānūpamāṃsaiśctuḥsnehayutāḥ susaṃskṛtā
upanāhā iṣṭāḥ|
Ā. rā.
śiraḥśūlādicikitsāmāha----śiroṃsapārśvaśūleṣviti| vātajeṣu
viśeṣamāha-audakānūpapiśitairiti| susaṃskṛtāḥ-kaṭupaṭvamlaiḥ|
----------------------------doṣasaṃsarga iṣyate| pralepo
natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67||
balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukotpalaiḥ|
punarnavākṛṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||
Sa. doṣasaṃsarge ca-dvandve,
tagarādibhiḥ pralepa iṣyate| tathaiva balādibhiḥ ghṛtamadhukotpalayutaiḥ,
[tathā] punarnavādibhiḥ|
Ā. rā. saṃsargajeṣu viśeṣamāha----
doṣasaṃsarga iti| tribhirardhaistrayo lepāḥ| saṅgrahe tu dvāvadhikau (ci. a.
7)-"palaṅkaṣā devadāru candanaṃ madhukaṃ ghṛtam| abhīruyaṣṭīmadhukaṃ payasyā
kaṭtṛṇaṃ ghṛtam||" iti|
nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma
tathā param||69||
Sa. nasyaṃ tathā dhūmapānānīṣyante|
tathā, auttarabhaktikāśca snehāḥ|
tailānyabhyaṅgayogīni-abhyaṅgayogapraśastāni| tathā bastikarma-"prāksnehaḥ"
(hṛ.sū.a.19/63) ityādikam, paraṃ-ceṣṭam|
Ā. rā. nasyādīnyāha---- nāvanamiti|
uttarabhaktikāḥ-bhojanottaraṃ prayuktāḥ| paraṃ-śreṣṭham|
śṛṅgādyairvā yathādoṣaṃ duṣṭameṣāṃ haredasṛk| pradehaḥ saghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ
padmakośīracandanaiḥ||70||
dūrvāmadhukamañjiṣṭhākesarairvā ghṛtāplutaiḥ| vaṭādisiddhatailena śatadhautena
sarpiṣā||71|| abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ
śastaśca madhukāmbunā| ---------------------------------------------|72|
Sa. śṛṅgādyaiḥ-śṛṅgajalaukolābubhiḥ,
yathādoṣaṃ-vātapittakaphaduṣṭaṃ, raktameṣāṃ-yakṣmiṇāṃ, haret| pralepaḥ
padmakādibhiḥ saghrutaiḥ śreṣṭhaḥ, dūrvādibhirvā ghṛtāplutaiḥ|
vaṭādinā-nyagrodhādinā, siddhena tailenābhyaṅgaḥ śastaḥ| śatadhautena vā
ghṛtena tathā kṣīreṇa sekaḥ śastaḥ| madhuyaṣṭikājalena vā|
Ā. rā. raktaduṣṭau
viśeṣamāha----śṛṅgādyairveti| "vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt|"
(hṛ. sū. a. 26|55)ityuktatvāt| eṣāṃ-śiroṃsapārśvaśūlinām| kesaraṃ-padmasya
vaṭādiḥ-nyagrodhādigaṇaḥ|-
---------------------------------------------|
prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate||72||
tasyātisāragrahaṇīvihitaṃ hitamauṣadham|
---------------------------------------------|73|
Sa. bāhulyenopahatāgnitvātkāraṇāt
picchayā sahātisāryate yakṣmī| tasyātisāre grahaṇyāṃ ca yaduktamauṣadhaṃ
taddhitam|
Ā. rā. atisāracikitsāmāha----
prāyeṇeti| saṅgrahe tu (ci. a. 7)-"sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā|
jīrṇeṣu teṣu peyāṃ ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ|| pāṭhā bilvayavānīnāṃ cūrṇaṃ
takreṇa vā pibet| surayā vā plutāṃ pāthāṃ sanāgaradurālabhām||
jambvāmrabilvamadhyaṃ vā sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena yogaiśca
pāṭhādyaiḥ kārayettribhiḥ|| sasūpyadhānyān sasnehān sāmlān salavaṇān khalān|
vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ|| śrīparṇyā mātuluṅgasya dhātakyā
dāḍimasya ca| cāṅgeryā madayantyāśca yūthi kāyāśca pallavaiḥ||
kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yojayet| khalān dadhisaropetān sasarpiṣkān
sadāḍimān|| rocanān dīpanān hṛdyānatīsāraharān parān|" iti| peyāyā maṇḍena
bhaktasya[|n]te jambvādicūrṇaṃ pibet| mṛṇālī-padminī| kṛṣṇagandhā-śigruḥ|
madayantyāḥ-mallikāyāḥ| cukrikā-vi.... dā| tathā (saṅgrahe ci. a.
7)-"jvarādiṣvapi kurvīta vikāreṣu yathāmayam| bahvāmayasamūho hi yakṣmā'taḥ
so'tiduḥsahaḥ||" iti|
---------------------------------------------| purīṣaṃ yatnato rakṣecchuṣyato
rājayakṣmiṇaḥ||73|| sarvadhātukṣayārtasya
balaṃ tasya hi viḍbalam| ---------------------------------------------|74|
Sa. tathā, rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ
purīṣaṃ yatnena rakṣet| kimityāha-yasmāttasya-śoṣiṇaḥ, sarvadhātukṣayārtasya
sato viḍbalameva balaṃ-na dhātvādijaṃ balam|
---------------------------------------------| māṃsamevāśnato yuktyā mārdvīkaṃ
pibato'nu ca||74|| avidhāritavegasya yakṣmā
na labhate'ntaram| surāṃ samaṇḍāṃ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75||
yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan| srotovibandhamokṣārtha
balaujaḥpuṣṭaye ca tat||76||
Sa. māṃsameva
yuktyā-deśakālasātmyādilakṣaṇayā, bhakṣayato mārdvīkaṃ ca paścāt pibato
vegamadhārayato yakṣmā antaraṃ-avakāśaṃ, na labhate| tathā,
surādīnanupānārthaṃ pibet| māṃsāni bhakṣayet| tat-surādyanupānaṃ
māṃsabhakṣaṇaṃ ca, srotovibandhabhokṣārthaṃ balāyaujasaśca puṣṭaye|
Ā. rā. māṃsamadyaprayogamāha----
māṃsameveti|
snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet| uttīrṇaṃ miśrakaiḥ
snehairbhūyo'bhyaktaṃ sukhaiḥ karaiḥ||77||
mṛdgīyātsukhamāsīnaṃ sukhaṃ codvartayetparam|
---------------------------------------------|78|
Sa. snehādikoṣṭheṣu svabhyaktaṃ
santamavagāhayet-nimagnaṃ sthāpayet| tataḥ koṣṭhāduttīrṇaṃ bhūyaḥ
punarmiśrakaiḥ snehaiḥ-gulmoktaiḥ (hṛ.ci.a.14/89), abhyaktaṃ
sukhaiḥ-sukhāvahairna duṣkaraiḥ, karaiḥ sukhena tiṣṭhantaṃ mṛdgīyāt|
paraṃ-atiśayena, sukhaṃ yathā bhavati tathodvartayet|
Ā. rā.
avagāhādīnyāha----snehakṣīrāmbukoṣṭheṣviti| avagāhābhyaṅgamardanodvartatāni
krameṇa kuryāt| miśrako-yamakādiḥ|-
---------------------------------------------| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ
sapunarnavām||78|| aśvagandhāmapāmārgaṃ
tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||79||
māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇaṃ triguṇitaṃ dadhnā
yuktaṃ samākṣikam||80|| etadudvartanaṃ
kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| ---------------------------------------------|81|
Sa. jīvantyādikaṃ kiṇvaparyantaṃ
sarvamekatra cūrṇayet| vikasā-mañjiṣṭhā| yavacūrṇaṃ sarvebhyastriguṇaṃ dadhnā
yuktaṃ samākṣikametadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭyādipradam|
Ā. rā. udvartanayogamāha----
jīvantīmiti| śatavīryāṃ-śatāvarīm| vikasāṃ-mañjiṣṭhām| taṇḍulān-śālīnām|
utsādanaṃ-udvartanam|
------------------------------------------------| gaurasarṣapakalkena
snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81||
snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyopasādhitaiḥ|
------------------------------------------------|82|
Sa. gaurasarṣapāṇaṃ kalkena
snānīyaiḥ-snānārhairgandhadravyaviśeṣaiḥ, auṣadhibhiśca-sahadevyādibhiḥ,
ṛtau-hemantādike, sukhāvahaiḥ-uṣṇādibhiḥ, toyairjīvanīyadravyaśṛtaiḥ snāyāt|
Ā. rā. snānamāha----
gaurasarṣapakalkeneti| snānaiḥ-grahasnānoktaiḥ dravyairmantraiścāṣaudhibhiḥ
saṃjñābhiḥ|
---------------------------------------------| gandhamālyādikāṃ
bhūṣāmalakṣmīnāśanīṃ bhajet||82||
Sa. tathā,
gandhaiḥ-candanakuṅkumādibhiḥ, mālyaiḥ-kusumaiḥ, ādiśabdenālaṅkārādigrahaṇaṃ,
tairbhūṣāmalakṣmīghnīṃ seveta|
Ā. rā. anulepanādīnyāha----
gandhamālyādikāmiti|
suhṛdāṃ darśanaṃ gītavāditrotsavasaṃśrutiḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṣi
madyamāṃsasuśīlatā|83| daivavyapāśrayaṃ tattadatharvoktaṃ ca pūjitam| 83 1/2|
iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. tathā, suhṛdāṃ-bandhūnāṃ, darśanam|
gītasya vāditrāṇāṃ tathotsavasya-putrajanmavivāhādeḥ, saṃśravaṇam| tathā,
bastayaḥ kṣīrasarpīṣi-kṣīrāṇāṃ ghṛtāni, madyamāṃsānāṃ suśīlatā| tathā,
daivavyapāśrayaṃ-balimaṅgalahomaprāyaścittādikam| tathā,
athavoktaṃ-atharvavedavihitaṃ yāgādikaṃ ca, pūjitaṃ-praśastametadatretyarthaḥ|
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. suhṛddarśanādīnyāha---- suhṛdāṃ
darśanamiti| saṅgrahe (ci.a. 7) "iṣṭyā yayā ca candrasya rājayakṣmā purā
jitaḥ| purohitaḥ prayuñjīta vedoktāṃ tāṃ jitātmanaḥ|| ajā vā paryupāsīta
ṣaṇmāsānuṭaje vasan| tatpayomūtraviḍvṛttipariṣekapragharṣaṇaḥ|| tābhiḥ
parivṛtaḥ svapyāttacchākṛdreṇusaṃstare| etadrasāyanaṃ śreṣṭhaṃ rogarājasya
nāśanam||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rājayakṣmaprakaraṇaṃ
sāmastyena nirūpitam|| 5||