Sa. rājayakṣmacikitsitādanantaraṃ
chardyādicikitsitamārabhyate| yato yakṣmaṇa eva prāyeṇaita upadravabhūtā
jāyante| ata etadārambho yukta ityāha-
athāta-chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo hitaṃ tataḥ|
laṅghanaṃ prāgṛte vāyorvamanaṃ tatra yojayet||1||
balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu|
---------------------------------------------|2|
Sa.
utkleśanaṃ-utkleśo,-doṣāṇāmucchūnāvasthaiva| āmāśayotkleśāt sambhavo-janma,
yāsāṃ tā āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo yatastasmāt prāk-prathamaṃ,
laṅghanaṃ hitam| prāyograhaṇaṃ vātajāyāṃ chardyāmāmāśayotkleśāsambhavārthaṃ
vāyoṛute tadyojayet| kārye kāraṇopacārādevaṃ nirdiṣṭam| vātajāṃ hi chardi
muktvā'nyāsu chardiṣu laṅghanaṃ kāryam| laṅghane kṛte'pyanu paśāntavegāsu
tatra-tāsu chardiṣu, vamanaṃ kāryam| balinaḥ puṃso-na durbalasya, athavā
bahudoṣasya, tathā pratataṃ-anārataṃ, bahu vamato vamanaṃ yojayet|
---------------------------------------------| tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ
madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2|| kṣīrairvā saha sa
hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ| śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva
tu||3||
Sa. tato-vamanādanantaraṃ virekauṣadhaṃ
kramaśo-na sahasā, yojayet| kimbhūtaṃ virekadravyam ? hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam|
kaiḥ saha ? madyaiḥ-mārdvīkādibhiḥ| tathā, phalāmbubhiḥ-śobhanadrā
kṣādiphalaniṣpāditavāribhiḥ| athavā, kṣīraiḥ-gokṣīrādibhiḥ saha| kimevaṃ syāt
? ityāha-sa hyūrdhvamityādi| yasmātsaḥ-virekaḥ, ūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ
chardyanugamadho nayati| na kevalaṃ śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ vā, tatra
yojayet| yāvacchamanamapi yadauṣadhaṃ tadapi tatra yojayet| rūkṣadurbalasya
punaḥ puṃsastadeva-śamanameva, yojayet, śodhanāsahatvāt|
pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate| upavāsastathā yūṣā rasāḥ
kāmbalikāḥ khalāḥ||4|| śākāni lehā bhojyāni
rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5||
gandhāḥ_ sugandhayo gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhe
śītāmbusecanam||6||
Sa. tatra sarvāsvapi chardiṣu
pariśuṣkādiguṇayuktamannaṃ śasyate| kāmbalikādilakṣaṇaṃ kṛtānnavarge kathitam|
tathā phalāni, snānamudvartanādirūpeṇa gharṣaṇaṃ sugandhayaḥ-śobhanagandhāḥ,
gandhadravyapuṣpaphalānnapānajāḥ śasyante| tatra gandhaśabdena gandhadravyāṇi|
bhuktamātrasya sahasā-jhaṭityevājñātasaṅketasya, mukhe śītāmbusecanam| iti
sāmānyena chardīnāmupakramāḥ|
adhunā viśeṣeṇāha-------------------------- hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ
pītaṃ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām||7||
vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyena śṛtaṃ
tulyāmbu vā payaḥ||8||
vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ
śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9|| koṣṇaṃ
salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam|
---------------------------------------------|10|
Sa. vātajāṃ chardiṣaṃ sarpiḥ pītaṃ
saindhavānvitaṃ kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa hanti| pītaṃ-na tu līḍham, aśaktatvāt|
tathā coktam (hṛ.ci.a.3/111)-"ākrāmatyanilaṃ pītaṃ" iti| tasmāt pītaṃ ghṛtaṃ
chardiṃ hantīti yuktam| athavā trikaṭutrilavaṇotkaṭaṃ sarpiḥ pītaṃ
pūrvoktaguṇam| dāḍimāmbuna vā śuṇṭhī dadhidhānyena saha sāmānyakalpanayā
siddhaṃ ghṛtaṃ pītaṃ pūrvoktaguṇam| jalatulyaṃ vā payaḥ śṛtaṃ pūrvavat|
athavā, vaiṣkiraḥ-kukkuṭādijo, raso bahusarpiḥsaindhavo mārutajāṃ chardiṃ
hanti| kimbhūtaḥ ? phalena-dāḍimamātuluṅgādinā, amlaḥ-amlatāṃ prāpitaḥ|
snigdhaṃ ca bhojanaṃ-aśanaṃ, [śuṇṭhī]dadhidāḍimena saṃskṛtaṃ tu hitaṃ-chardiṃ
hanti| atra ca-mārutacchardiṣi, snehena-eraṇḍatailādinā, virecanaṃ
snehavirecanaṃ koṣṇaṃ salavaṇaṃ ca hitam|
---------------------------------------------| pittajāyāṃ virekārthaṃ
drākṣekṣusvarasaistrivṛt||10|| sarpirvā
tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam| ūrdhvameva haret pittaṃ
svādutiktairviśuddhimān||11|| pibenmanthaṃ
yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkarām| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ
śāliṣaṣṭikam||12|| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ
suśītaṃ salilaṃ pibet| mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām||13||
drākṣārasaṃ rasaṃ vekṣorguḍūcyambu payo'pi vā|
jambvāmrapallavośīravaṭaśuṅgāvarohajaḥ||14||
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati| chardiṃ jvaramatīsāraṃ
mūrcchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām||15||
dhātrīrasena vā śītaṃ pibenmudgadalāmbu vā|
kolamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16||
lihyātkṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā|
---------------------------------------------|17|
Sa. pittajāyāṃ chardyāṃ
virekārthaṃ-virekaprayojanāya, drākṣekṣusvarasaistrivṛddeyā| tailvakaṃ vā
sarpiryojyam| pittaje chardiṣi vṛddhaṃ śleṣmadhāmagaṃ pittamūrdhvameva
haret-vamanaṃ tatra deyamityarthaḥ| kairdravyaiḥ ? svādutiktaiḥ| āturo
viśuddhimān-kṛtavamanavireko lājairmanthaṃ pibet| kimbhūtam ? samadhuśarkaram,
athavā yavāgūṃ lājaiḥ samadhuśarkarāṃ pibet| samadhuśarkaraśca samadhuśarkarā
ceti "pumān striyā" ityekaśeṣaḥ| tathā, mudgajairvyañjanairjāṅgalamāṃsai
(māṃsajai)śca vyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikamadyāt| mṛdbhṛṣṭaloṣṭajaṃ suśītalaṃ jalaṃ
pibet| mudgādibhirvā saha niśāṃ sthitaṃ jalaṃ pibet| drākṣārasādiṃ vā
yathāyogaṃ pibet| jambvāmrādijaḥ kvāthaḥ kṣaudrānvitaḥ śīto vā-śītakaṣāyaḥ,
pītaḥ kṣaudrayutaśchardyādīn hanti| mudgadalaiḥ śṛtamambu mudgadalāmbu,
taddhātrīrasena saha pibet| athavā mudgadalānāmambu mudgadalāmbu,
śītaṃ-śītakaṣāyaṃ, pibet| kolādikaṃ kṣaudreṇa lihyāt| pathyāṃ vā kṣaudreṇa
lihyāt| drākṣāṃ vā badarāṇi vā lihyāt|
Ā. rā. [
pittacchardyauṣadhamāha-pittajāyāmiti|] samadhuśarkaraṃ lājamanthaṃ
lājayavāgūṃ vā samadhuśarkarām| vyañjanaiḥ-yūṣarasādyaiḥ|
śamanamāha-mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavamiti| anyadāha-mudgośīrakaṇādhānyairiti|
śamanacatuṣṭayamāha-drākṣārasamiti| anyadāha-jambavāmreti| śīto vā-śītakaṣāyo
vā| anyadāha-dhātrīraseneti| śītaṃ-candanam| anyadāha-mudgadalāmbu veti|
mudgadalāmbu-mudgaśakalavkātham| anyadāha-kolamajjeti|
lehatrayamāha-kṣaudreṇeti| saṅgrahe (ci. a. 8)-
"kolāsthimajjāstrotojalājotpalarajāṃsi vā| pibecchītāmbunāśālisvarṇagairikajaṃ
rajaḥ|| piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam| śālitaḍulatoyena pibedvā
sasitāmadhu|| madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam| sasārivāparūṣākhyaṃ
mūrvāṃ vā mākṣikānvitām|| madhukaṃ sātmagutpaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā|" iti|
---------------------------------------------| kaphajāyāṃ
vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17||
yuktena koṣṇatoyena, durbalaṃ copavāsayet| āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ
kṣaudrayutaṃ pibet||18|| manthān yavairvā
bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ
sārjakabhūstṛṇāḥ||19|| līḍhaṃ
manaḥśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt| svarasena kapitthasya sakṣaudreṇa vamiṃ
jayet||20|| khādetkapitthaṃ savyoṣaṃ,
madhunā vā durālabhām| lihyānmaricacocailāgośakṛdrasamākṣikam||21||
Sa. kaphajāyāṃ chardyāṃ
nimbādibhiryuktena koṣṇajalena vamet| durbalaṃ ca naramupavāsayet|
āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrānvitaṃ pibet| bahūn vārān
chardighnauṣadhabhāvitairyavairmanthān pibet| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca
bhuktaṃ sadvamiṃ jayet| rāgāḥ sakuṭherakabhūstṛṇā vamiṃ jayanti pītāḥ|
manaḥśilādikaṃ bījapūrakarasena sakṣaudreṇa vamiṃ jayet| kapitthasya vā rasena
mākṣikānvitena manaḥśilādikaṃ līḍhaṃ vamiṃ jayet| kapitthaṃ vā satrikaṭukaṃ
madhunā khādet| dhanvayavāsaṃ vā madhunā lihyāt|
Ā. rā.
kaphacchardyauṣadhamāha-kaphajāyāmiti| piṇḍīto-madanaḥ| upavāsamāha-durbalaṃ
copavāsayediti| durbalaṃ-vamanāsamartham| śamanamāha-āraragvadhādiniryūhamiti|
saṅgrahe (ci. a. 8)- " triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ|" iti|
triphalādibhyaḥ vkāthaṃ sakṣaudram, karañjapatrapeyāṃ vā sakṣaudrām|
anyadāha-manthān yavairveti| bhojanamāha-kaphaghnamannamiti|
śamanamāha-līḍhamiti| anyadāha-khādediti| anyadāha-madhunā veti|
anyadāha-lihyāditi| cocaṃ-lavaṅgatvak| saṅgrahe (ci. a. 8)- " samustāṃ madhunā
śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam| tadvadviḍaṅgatriphalaṃ viḍaṅgaparipelavam||"
iti| yogaratne-"piṣṭvā dhātrīphalaṃ lākṣāṃ śarkarāṃ ca palonmitām| datvā madhu
palaṃ cātra kuḍavaṃ salilasya ca|| vāsasā gālitaṃ pītaṃ hanti chardiṃ
tridoṣajām|| sārivośīramadhukakustumbaruphalāni ca| yuktyā śrāvyajalaṃ deyaṃ
madhunā chardināśanam|| kṛtaṃ guḍūcyā vidhivatkaṣāyaṃ himasaṃjñitam| tisṛṣvapi
bhavetpathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam|| kapittharasasaṃyuktāṃ pippalīṃ
mākṣikānvitām| muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pratimucyate||
dhātrīmustakacūrṇaṃ tu madhunā parimiśritam| pralihan prātarutthāya chardyate
sukhamāpnuyāt|| priyaṅgucandanośīraśatapuṣpāyavaiḥ samaiḥ| kalkaṃ samustakaṃ
lihyācchardighnaṃ madhusaṃyutam|| kuṣṭhaṃ nāgarasammiśraṃ lihyāccūrṇaṃ samaṃ
tataḥ| prātarutthāya toyena chardyāmayaharaṃ param|| yaṣṭyāhvaṃ candanopetaṃ
samyakkṣīraprapeṣitam| tenaivāloḍya pātavyaṃ rudhiracchardināśanam||
mātuluṅgaraso lājāśarkarāmadhusaṃyutaḥ| pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ
śreṣṭhaścchardinivāraṇaḥ|| jātyā rasaḥ kapitthasya pippalīmaricānvitaḥ|
kṣaudreṇa yuktaḥ śamayelleho'yaṃ chadrimulbaṇām|| sauvarcalamajājyaśca śarkarā
maricāni ca| kṣaudreṇa saṃyutaṃ curṇaṃ śreṣṭhaṃ chardinivāraṇam|| vidalāni ca
mudgānāṃ pippalyaścaiva kuṭṭitāḥ| prastrutaṃ salilaṃ peyaṃ chardyāṃ
madhusamanvitam| jabvāmrasāro mustaṃ ca mācīdrākṣā (?) ca sādhayet| kaṣāyo
madhusaṃyuktaḥ peyaśccharditṛṣāpahaḥ|| phalgupravālaṃ maricaṃ madhukaṃ
nīlamutpalam| kṣuṇṇaṃ śītakaṣāyo'yaṃ tṛṣṇācchardinivāraṇaḥ|| etairevauṣadhaiḥ
siddhāṃ lājapeyāṃ pibennaraḥ| saśarkarāṃ madhuyutām tṛṣṇācchardinivāriṇīm||
ardhodakaṃ niṣeveta mākṣikeṇāthavā payaḥ| tuṣṇāchardipraśamanaṃ jāṅgalaṃ
rasameva vā|| kṣīriṇāṃ caiva vṛkṣāṇāṃ śuṅgān lihyātsukuṭṭitān|
pippalīmadhusaṃyuktān tṛṣṇāchardinivāraṇān||" iti| [siddhasāre (chardyadhikāre
ślo. 22)]-" lājākapitthamadhumāgadhikoṣaṇānāṃ
kṣaudrābhayātrikaṭudhānyakajīrakāṇām| pathyāmṛtāmaricamākṣikapippalīnāṃ
lehāstrayaḥ sakalavamyarucipraśāntyai||
elālavaṅgagajakesarakolamajjālājāpriyaṅgughanacandanapippalīnām| cūrṇāni
mākṣikasitāsahitāni līḍhvāchardiṃ nihanti kaphamārutapittajātām|"
"lājasaindhavasaṃyuktamāmrabījaṃ samālihet| madhunā chardināśāya kṣipraṃ
sukhamavānpuyāt||" (vaṅga. chardya. ślo. 49)- "aśvatthavalkalaṃ śuṣkaṃ dgdhvā
nirvāpitaṃ jale| tajjalaṃ pānamātreṇa chardiṃ jayati dustarām||"
"vijayātiviṣāvkāthaśchardihṛcchūlanāśanaḥ||" (vaṅga. chardya. ślo. 57)- "
āmrāsthibilvaniryūhaḥ pītaḥ samadhuśarkaraḥ| nihanyācchardyatīsāraṃ vaiśvānara
ivāhutim||" iti|
anūkūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam|
---------------------------------------------|22|
Sa. dviṣārthajā
chardirmanaso'nukūlopacāreṇa śāmyati|
Ā. rā.
dviṣṭārthachardyauṣadhamāha----anukūlopacāreṇeti|-
---------------------------------------------| kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca
bhiṣagjitaiḥ||22|| yathāsvaṃ pariśeṣāśca,
tatkṛtāśca tathā''mayāḥ| ---------------------------------------------|23|
Sa. kṛmibhyo jātā chardiḥ
kṛmihṛdrogagaditairauṣadhaiḥ śamaṃ yāti| na kevalaṃ kṛmijā chardireva śamaṃ
yāti| yathāsvaṃ pariśeṣā apyāmayāḥ-kṛmihṛdrogakṛtāḥ, te'pi
kṛmihṛdrogagaditairbheṣajaiḥ śamaṃ yānti|
Ā. rā. kṛmircchardyauṣadhamāha-krimijā
iti| tṛṣṇā (śeṣa) cchardyāmayādīnāmauṣadhamāha-yathāsvaṃ pariśeṣāśceti|
yathāsvaṃ-kāraṇabhūtarogānusāreṇa anubandhidoṣānusāreṇa vā|
pariśeṣāḥ-uktebhyonyāḥ| chardyupadravāṇāmauṣadhamāha-tatkṛtāśceti|
tatkṛtāḥ-chardikṛtāḥ| tathā-yathāsvam|
chardiprasaṅgena hi mātariśvā dhātukṣayātkopamupaityavaśyam| kuryādato'smin
vamanātiyoga- proktaṃ vidhiṃ stambhanabṛṃhaṇīyam||23||
sarpirguḍā māṃsarasā ghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| payāṃsi pathyopahitāni
lehāśchardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti||24||
iti chardicikitsitam|25|
Sa. hi-yasmāt,
chardiprasaṅgena-anubandhena, yo dhātukṣayaḥ tasmāddhetormātariśvā avaśyaṃ
kopamāyāti| ato hetorvamanātiyogaproktaṃ vidhiṃ stambhanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca kuryāt,
na punastaduktamanyaṃ vidhim| indravajrāvṛttam| tathā, sarpirguḍādayo
doṣadūṣyānurodhato yathākālamupayuktāśchardiṃ prasaktāṃ śamayanti|
upajātivṛttam| tantrāntare(?)coktam (hṛ.ka.a.3/25)-"añjanaṃ
candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||"
iti|
Ā. rā.
prasaktacchardyauṣadhamāha-chardiprasaṅgeneti| saṅgrahe (ci. a. 7)- "tvaramāṇo
jayecchardiṃ prasaktāmanubandhanīm| koṣṭhāśrayā mahāmarmapīḍākaratarā hi sā||
na cānnena vinā kāyastanmayo vartate'pi ca| dhātukṣayo'tivamathau
samīraṇasamīraṇāt|| niyataṃ jāyate tasmāddrutamatra prayojayet dhānvantaraṃ
tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedasāyane|
chardiprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam||
chardicikitsitādanantaraṃ hṛdrogasādhanamucyate,
hṛdrogaśabdaśravaṇasambandhāt| atha hṛdrogacikitsitam|
---------------------------------------------| hṛdroge vātaje tailaṃ
mastusauvīratakravat||25|| pibetsukhoṣṇaṃ
sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat|
---------------------------------------------|26|
Sa. vātaje hṛdroge tailaṃ
sukhoṣṇaṃ-kiñciduṣṇaṃ, pibet| kimbhūtam ? mastusauvīratakrāṇi vidyante
yasmiṃstadevam| tathā saha biḍalavaṇena sabiḍaṃ, gulmādijit|
Ā. rā. athahṛdrogacikitsitam| tatra
vātajauṣadhamāha-hṛdroga iti| sauvīraṃ-kāñjikam| mastvāditrayaṃ dravyam| biḍaṃ
kalkaḥ|
---------------------------------------------| tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ
samūtrāmlaṃ tathāguṇam||26||
Sa. lavaṇaiḥ-pañcabhiḥ saindhavādibhiḥ,
gomūtreṇa kāñjikena ca tailaṃ sāmānyaparibhāṣayā pakvaṃ tathāguṇaṃ-gulmādijit|
Ā. rā. anyadāha-tailamiti|
amlaṃ-kāñjikam|
bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāruṃ punarnavām| kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā
tasminpacejjale||27|| tailaṃ tannāvane pāne
bastau ca viniyojayet| ---------------------------------------------|28|
Sa. bilvādīni jale paktvā tasmin jale
kvāthībhūte tailaṃ pacet| tattailaṃ nasye pāne'nuvāsane ca viniyojayet| tacca
pūrvasamam|
Ā. rā. anyadāha-bilvamiti|
---------------------------------------------|
śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28||
pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam|
---------------------------------------------|29|
Sa. śuṇṭhyādibhiḥ pakvaṃ ca ghṛtaṃ
pārśvahṛdrujādijit| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-kākolī|
Ā. rā.
ghṛtamāha----śuṇṭhīkayasthālavaṇavavayasthāhiṅgupauṣkarairiti|
kayasthā-tulasī| vayasthā-guḍūcī|
---------------------------------------------| sauvarcalasya dvipale
pathyāpañcāśadanvite||29|| ghṛtasya sādhitaḥ
prastho hṛdrogaśvāsagulmajit|
---------------------------------------------|30|
Sa. sauvarcalasya paladvaye
pathyāpañcāśadyukte sādhito ghṛtaprastho hṛdrogādijit|
Ā. rā. anyadāha-sauvarcalasyeti|
---------------------------------------------| dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ śuṇṭhī
hiṅgvamlavetasam||30||
apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam|
---------------------------------------------|31|
Ā. rā. cūrṇamāha-dāḍīmamiti|
apatantrako-vātavyādhinidānoktaḥ|
---------------------------------------------|
puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31||
pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ|
vikartikāśūlaharāḥ---------------------------------|32|
Sa. puṣkarāhvādayaḥ kalkīkṛtāḥ-piṣṭāḥ,
tathā ghṛtādiyuktāḥ pītā vikartikāśūlaharāḥ|
vikartikā-hṛdayasyāvartacchedanikā iva rugviśeṣaḥ|
hṛdrogaprasaṅgādetacikitsā'pyuktā|
Ā. rā. anyadāha---- puṣarāhveti|
vikartikāśūlaṃ-hṛdayacchedanamiva|
-----------------kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ||32||
yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ|
sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33||
(yavakṣāro yavānī ca pibeduṣṇena vāriṇā| etena vātajaṃ śūlaṃ gulmaṃ caiva
cirotthitam||1|| bhidyate saptarātreṇa
pavanena yathā ghanaḥ| )||1.5||
Sa. kvāthaśca koṣṇo
yavānyādibhirdevadārusahitaistadguṇo vikartikāśūlaharaḥ| auṣadhaṃ-śuṇṭhī|
bījahvaḥ-bījasāram, bījapūrakamityanye|
Ā. rā. kvāthamāha-kvātha iti|
auṣadhaṃ-śuṇṭhī| pūtīkarañjaḥ| bījāhvo-bījapūraḥ| yavānyādibhiḥ saha peyaḥ|
saḥ-kvāthaḥ, pūtyādibhiḥ kṛtaḥ| vaṅgasene (hṛdayarogādhikāre ślo. 10)-
"kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśapūtīkaśaṭhīsurāhvaiḥ| sa
nāgarājājivacāyavābhiḥ sakṣāra uṣṇo lavaṇaśca peyaḥ||" iti vacanamūleyaṃ
vyākhyā|
pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake
lavaṇānvitam||34|| hṛtpārśvayoniśūleṣu
khādedgulmodareṣu ca| ---------------------------------------------|35|
Sa. pañcakolādikaṃ vāruṇyā-prasannayā
surayā, kalkitaṃpiṣṭaṃ, yamake bhṛṣṭaṃ saindhavayutaṃ hṛdādiśūleṣu gulmādiṣu
ca khādet|
Ā. rā. cūrṇamāha-pañcakoleti|
---------------------------------------------| snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ
saṃskṛtāni ghṛtāni ca||35||
Sa. iha-vātaje hṛdroge, svedāśca
snigdhā hitāḥ| ghṛtāni pakvāni vā (ca)|
Ā. rā. snehasvedāvāha-snigdhāśceti|
ghṛtāni snehanārtham|
laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ
vā pibettṛṣi||36||
Sa. tṛṣi satyāṃ hrasvena pañcamūlena
śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalaṃ pibet| vāruṇīmaṇḍaṃ vā dadhimaṇḍaṃ vā pibet|
Ā. rā. pānapañcakamāha-laghuneti|
sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite|
kriyaiṣā----------------------------------|37|
Sa. āyāmaḥ-ākṣepaḥ, saha
āyāmādibhirvartate yad hṛdayaṃ tasmiṃstathāvidhe hṛdi tathā mārutadūṣite sati
kriyaiṣācikitseyaṃ pūrvoktā|
Ā. rā. uktānāmauṣadhānāṃ
viṣayamāha-sāyāmastambhaśūlāma iti| āyāmaḥ-ākarṣaṇamiva|
---------------------------------------------| ------------sadravāyāmapramohe
tu hitā rasāḥ||37||
snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ|
---------------------------------------------|38|
Sa. sadravāyāmapramohe punaḥ hṛdi
mārutadūṣite rasāstittiryādijāḥ| snehādyāḥ-bahusnehāḥ, hitāḥ|
Ā. rā.
viṣayāntarabheṣajamāha-sadravāyāmapramohe tviti|
---------------------------------------------| balātailaṃ sahṛdrogaḥ pibedvā
sukumārakam||38|| yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā
mahāsnehaṃ tathottamam| ---------------------------------------------|39|
Sa. sahṛdrogo naro balātailaṃ pibet|
sukumārakaṃ vā-pramehoktaṃ ghṛtaṃ, yaṣṭyāhvaṃ ca tacchatapākaṃ ca
yaṣṭyāhvaśatapākaṃ-śatakṛtvaḥ pakvaṃ tattailaṃ vātaśoṇitoktaṃ (hṛ.ci.a.22/41)
pibet| mahāsenhaṃ tathottamaṃ pibet|
Ā. rā. snehacatuṣkamāha-balātailamiti|
balātailaṃśārīrake garbhavyāpadyuktam (hṛ. śā.a. 2/47) , vātaraktoktaṃ vā
balākaṣāyakalkābhyāṃ śataṃ sahasraṃ vā vārābhyaktam (hṛ. ci. a. 22/45)|
sukumārakaṃ-vṛddhyuktaṃ ghṛtairaṇḍatailayamakam (hṛ. ci. a. 13/41) , tailameva
vā tantrāntaroktarājayakṣmaṇi saṅgṛhītam|
yaṣṭyāhvaśatapākaṃ-yaṣṭīmadhukalkakaṣāyābhyāṃ śataṃ vārān pakvam| uttamaṃ
mahāsnehaṃ-vātavyādhyuktamapantrake (hṛ. ci. a. 21/28)|
tadeva cāha---------------------------------
---------------------------------------------|
rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39||
bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet| dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ
sa niṣevitaḥ||40|| tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo
vātahṛdroganāśanaḥ| ---------------------------------------------|41|
Sa. rāsnādibhiḥ kalkīkṛtairmahāsnehaṃ
dadhipādaṃ vipācayet| dadhipādaṃ ca daghnaḥ pādaḥ-caturthabhāgapramāṇo,
yasmiṃstathābhūtam| tathā, amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, lābhato-yathālābham| anayaiva
kalpanayā saḥ-mahāsneho, niṣevitastarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdrogaghnaśca
syāt|
Ā. rā.
mahāsnehāntaramāha-rāsnājīvaketi| dadhipādaṃ-pādāṃśena dadhnā yuktam|
---------------------------------------------| dīpte'gnau sadravāyāme hṛdroge
vātike hitam||41|| kṣīraṃ dadhiguḍaḥ
sarpiraudakānūpamāmiṣam| ---------------------------------------------|42|
Sa. dīpte'gnau sati vātahṛdroge
sadravāyāme saha draveṇa-kampanena, āyāmena ca vartate yastasmiṃstathābhūte
kṣīrādi hitam| audakāmiṣaṃ-matsyādimāṃsam, ānūpāmiṣaṃ-grāmyavarāhādijaṃ
māṃsam|
Ā. rā.
viṣayāntarabheṣajamāha-dīpte'gnāviti|
---------------------------------------------| etānyeva ca varjyāni hṛdrogeṣu
caturṣvapi||42|| śeṣeṣu,
stambhajāḍyāmasaṃyukte'pi ca vātike|
---------------------------------------------|43|
Sa. vātahṛdrogaṃ muktvā'nyeṣu-śeṣeṣu,
caturṣu hṛdrogeṣvetāni-kṣīrādīni, varjyāni-na prayojyāni| na kevalameṣvetāni
varjyāni, yāvatstambhajāḍyāmasaṃyukte vātike'pi hṛdroga etāni varjyāni|
Ā. rā. hṛdgogāntare kṣīrādīni
niṣedhati-etānyeveti|
---------------------------------------------| kaphānubandhe tasmiṃstu
rūkṣoṣṇāmācaretkriyām||43||
Sa. tasmin-vātike hṛdroge,
kaphānubandhe tu sati rūkṣoṣṇāṃ kriyāṃ seveta|
Ā. rā. sakaphe vātahṛdroge
bheṣajamāha-kaphānubandha iti| yogaratne-" nāgaraṃ vā pibeduṣṇaṃ kaṣāyaṃ
vahnivardhanam| kāsaśvāsānilaharaṃ śūlahṛdroganāśanam|| pāṭhāṃ vacāṃ
yavakṣāramabhayāmamlavetasam| durālabhāṃ citrakaṃ ca tryūṣaṇaṃ lavaṇatrayam||
śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca tittiḍīkaṃ sadāḍimam| mātuluṅgyāśca mūlāni sūkṣmacūrṇāni
kārayet|| sukhodakena madyairvā cūrṇānyetāni pācayet| arśaḥ śūlaṃ sahṛdrogaṃ
gulmaṃ cāpi vyapihati||" iti| saṅgrahe (ci. a. 8.)- "tryūṣaṇaṃ triphalā pāṭhā
madhūkaṃ madhukaṃ truṭī| pañcamūlaṃ laghu bale mede vṛddhiḥ śatāvarī||
kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaścākṣasammitaiḥ| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ
prasthena māhiṣāt|| yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam|
hṛtpāṇḍugrahaṇīpārśvaśvāsakāsahalīmakān||" iti|
paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yukto vireko hṛdyaḥ syātkramaḥ
śuddhe ca pittahā||44|| kṣatapittajvaroktaṃ
ca bāhyāntaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibetsasitamambhasā||45||
Sa. paitte hṛdroge
drākṣekṣuniryāsādiyukto vireko hṛdyaḥ syāt| śuddhe satyanantaraṃ kramaḥ
pittahā syāt, sa tu peyādikaḥ kāryaḥ| kṣate pittajvare ca yā bahirantaśca
śuddhiruktā sā cātra kāryā| kaṭukīmadhukakalkaṃ śarkarānvitamambhasā pibet|
Ā. rā. pittahṛdrogasyauṣadhamāha-paitte
iti| virecaḥtrivṛccūrṇaḥ| virecakānantaraṃ peyādikramamāha-kramaḥ śuddhe ca
pittaheti| pittahā-pittaghnaiḥ kṛtaḥ| atideśamāha-kṣatapittajvaroktaṃ ceti|
parimārjanaṃ-śodhanam, bāhyaṃ pariṣekeṇa, antarvirekeṇa|
auṣadhāntaramāha-kaṭvīmadhukakalkamiti|
śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ| balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca
sādhitam||46|| sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ
pittahṛdroganāśanam| ---------------------------------------------|47|
Sa. śreyasyādibhiḥ sādhitaṃ kṣīrānvitaṃ
māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdrogaghnam| śreyasī-hastipippalī| māhiṣaghṛtasyātra
nirdeśaḥ śītatamatvāt|
Ā. rā. ghṛtamāha-śreyasīti|
śreyasī-gajapippalī|
---------------------------------------------|
prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaserukāḥ||47||
saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacedghṛtam| śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ
svāduvargakṛtaṃ ca yat||48|| bastiṃ ca
dadyātsakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam|
---------------------------------------------|49|
Sa. prapauṇḍarīkādibhiḥ kṣīrayutaṃ
pakvaṃ ghṛtaṃ śītībhutaṃ sanmākṣikopetaṃ tacceṣṭamatra roge|
svāduvargeṇa-drākṣādinā, yacca kṛtaṃ tacca hitam| tathā, bastiṃ
madhukasādhitaṃ-madhukena pakvaṃ, mākṣikānvitaṃ dadyāt|
Ā. rā. ghṛtāntaramāha-prapauṇḍarīketi|
śaivalaḥ-śaivālaḥ| ghṛtāntaramāha-svāduvargakṛtaṃ ca yaditi|
svāduvargorasaskandheṣūktaḥ (hṛ. sū. a. 10/22)| bastimāha-bastiṃ
ceti-anuvāsanam| vaṅgasene(hṛdayarogā. ślo. 18)- " arjunasya tvacā siddhaṃ
kṣīraṃ yojyaṃ hṛdāmaye| sitayā pañcamūlyā vā balayā madhukena vā||
sthirādikalkavatsarpiḥ kṣīreṇekṣurasena vā| drākṣārasena vā pakvaṃ
pittahṛdroganāśanam||" iti|
---------------------------------------------| kaphodbhave vametsvinnaḥ
picumandavacāmbhasā||49||
kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ|
---------------------------------------------|50|
Sa. kaphodbhave hṛdroge svinno
nimbavacābhyāṃ kvathitena jalena vamet kulatthajāṅgalādirasa(larasādi)bhuk|
Ā. rā.
kaphahṛdrogauṣadhamāha-kaphodbhava iti|
---------------------------------------------| pibeccūrṇaṃ
vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50||
sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā|
phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51||
puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṃ
tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||
Sa. cūrṇaṃ vacādibhya uṣṇodakena pibet|
yavānako-yavānībhedaḥ| tathā, phaladhānyāmladibhirvaikatareṇa(mena)pibet|
tathā, puṣkarādeścūrṇaṃ pūrvoktairuṣṇā(mbvā)dibhiḥ pibet| tathā, harītakyādeḥ
kvāthaṃ pibet|
Ā. rā. cūrṇamāha-pibeccūrṇamiti|
saśabdaḥ sahārthe| yavānakaḥ-ajamodā| phalāmlaṃ dhānyāmlaṃ ca| ṣaṇṇāṃ dravāṇāṃ
prakṛtyādivaśādviṣaya[vi]bhāgaḥ| kvāthamāha-puṣkarāhveti|
kvāthāntaramāha-tatheti| mādrī-ativiṣā| pīradruḥ-dārvī|
kvāthe rohitakāśvatthakhadirodumbarārjune| sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite
kṛtaḥ||53|| sukhodakānupānaśca lehaḥ
kaphavikārahā| ---------------------------------------------|54|
Sa. rohitakādīnāṃ kvāthe
trikaṭutrivṛccūrṇayute kṛto leha uṣṇodakānupānaḥ kaphavikārahā|
arśaścikitsitoktaṃ (hṛ.ci.a.8/104)-"tulāṃ divyāmbhasi pacet" iti
pramāṇānusāreṇa parimāṇamatra nirūpitam|
Ā. rā. lehamāha-kvātha iti|
rohitakādīnāṃ saptānāṃ kvāthaḥ| tasya punaḥ pākādghanībhāvasamaye
cūrṇaprakṣepaḥ|
---------------------------------------------| śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca
vividhān pibet||54|| prayojayecchilāhvaṃ vā
brāhmaṃ vā'tra rasāyanam| tathā''malakalehaṃ vā prāśaṃ vā'gastyanirmitam||55||
Sa. kaphahṛdroge, śleṣmagulme yāni
gaditānyājyāni-sarpīṣi, tatraivoktān kṣārāṃśca nānāvidhāṃstān pibet| śilājatu
prayojayet| vā brāhmaṃ rasāyanaṃ-rasāyanādhyāyoktam (hṛ.u.a.39/15)| tathā,
āmalakalehaṃ vā-rasāyanoktameva cyavanaprāśākhyam (hṛ.u.a.39/33)| athavā,
prāśaṃ-lehaṃ, agastyanirmitaṃ kāsacikitsitoktaṃ (hṛ.ci.a.3/127), prayojayet|
Ā. rā.
atidiśati-śleṣmagulmoditājyānīti| śilāhvaṃ-śilājaturasāyanam (hṛ. u. a.
39/137) , brāhyaṃekāśanam (hṛ. u. a. 39|15) , āmalakalehaṃ-cyavanaprāśam (hṛ.
u. a. 39/33) , etāni rasāyanoktāni| agastyanirmitaṃ-kāsoktam (hṛ. ci. a.
3|127)| vaṅgasene (hrudayarogā. ślo. 28)- " sūkṣmailā māgadhīmūlaṃ pralīḍhaṃ
haviṣā saha| nāśayatyāśu hṛdrogaṃ gulmānapi viśeṣataḥ|| phalatailaṃ
vidadhyācca bastau bastiviśāradaḥ| 'phalairaṣṭaguṇe'thāmle siddhamanyāsanaṃ
kaphe (?)|' ityuktaṃ phalatailam|
'hiṅgūgragandhābiḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhābhayācitrakayāvaśūkam|
pibetsasauvarcalapuṣkarāhvaṃ yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam|| daśamūlakaṣāyaṃ tu
lavaṇakṣārayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ sahṛdrogaṃ gulmaśūlaṃ ca nāśayet|| ghṛtena
dugdhena guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṃ kakubhatvaco ye|
hṛdrogajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścijīvinaste||
puṭadagdhahariṇaśṛṅgaṃ piṣṭaṃ gavyena sarpiṣāpibataḥ|
hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṃ sukaṣṭamapi|| tailājyaguḍavipakvaṃ cūrṇaṃ [
godhūmapārthajaṃ vā'pi| pibati payasā sa bhavejjitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ||
godhūmakakubhacūrṇaṃ ] chāgapayogavyasarpiṣā yuktam| madhuśarkarāsametaṃ
śamayati hṛdrogamuddhataṃ puṃsām|| mūlaṃ nāgabalāyāstu cūrṇaṃ dugdhena
pāyayet| hṛdrogaśāsakāsaghnaṃ kakubhasya ca valkalam| rasāyanaṃ paraṃ balyaṃ
vātajinmāsayojitam| saṃvatsaraprayogeṇajīvedvarṣaśatatatrayam|| pārthasya
kalkasvarasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvahṛdāmayeṣu| ghṛtaṃ
balānāgabalārjunāmbusiddhaṃ sayaṣṭīmadhukalkapādam|
hṛdrogaśūlakṣataraktapittakāsānilāsṛśamayatyudīrṇam||" iti|
syācchūlaṃ yasya bhukte'ti, jīryatyalpaṃ, jarāṃ gate| śāmyetsa
kuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56||
sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet|
---------------------------------------------|57|
Sa. yasya-puṃso, bhukte-tatkāla eva,
ati śūlaṃ syāt| jīryatyanne-madhyamāyāṃ pākāvasthāyāṃ, alpaṃ śūlaṃ syāt| jarāṃ
gate-kiṭṭasāratayā pariṇate'nne, tu śāmyet| saḥ-naraḥ,
kuṣṭhādibhiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet|
Ā. rā. atha prasaṅgācchūlaprakaraṇam|
śūlaṃ caturdhā,-ajīrṇe'nne jīryati jīrṇe sarvadā ceti|
tatrājīrṇaśūlasyauṣadhamāha-syācchūlamiti| ]
---------------------------------------------| yasya jīrṇe'dhikaṃ snehaiḥ sa
virecyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57|| jīryatyanne,
tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadā'dhike|
---------------------------------------------|58|
Sa. yasya-puṃso, jīrṇe satyadhikaṃ
śūlaṃ bhavet, sa snehaiḥ-virecanadravyasiddhaiḥ, virecanīyaḥ|
jīryatyanne-pacyamānāvasthāyāṃ, adhikaṃ śūle sati phalairvirecyaḥ| tathā ca
muniḥ(?)-"mṛdvīkā'tha viḍaṅgāni kharjūrāṇi parūṣakam| āragvadho'thāmalakaṃ
harītakyo bibhītakam|| kampillakopacitre ca trapusaṃ ca mukūlakam| nīlikā
kuvalaṃ pīlu bhavetphalavirecanam||" iti| yasya punaḥ sadā'dhikameva
śūlaṃ-kevalaṃ na bhuktamātre jīrṇe jīryati vā, saḥ-puruṣo,
mūlaistīkṣṇaiḥ-mūlavirecanairdantītrivṛcchyāmāsaptalādidravyaiḥ samanvitaiḥ,
virecyaḥ| tathā coktam-"saptalāśaṅkhinīdantīdravantīgirikarṇikāḥ|
trivṛcchyāmodakīryā ca prakīryā kṣīriṇī tathā|| chagalāṇḍī gavākṣī ca kucākṣī
girikarṇikā| masūravidalā caiva bhavenmūlavirecanam||" iti|
Ā. rā. jīrṇaśūlasyauṣadhamāha-yasyeti|
snehaiḥ-eraṇḍatailādibhiḥ| jīryacchūlasyauṣadhamāha-phalaiḥ punarjīryatyanna
iti| phalaiḥ-āragvadhādibhiḥ| sarvadā śūlasyauṣadhamāha-tatheti|
mūlaiḥ-śyāmādibhiḥ| tantrāntare śūlaprakaraṇaṃ ca smṛtam| tatra vaṅgasene
(śūlarogādhikāre ślo. 1)- "doṣaiḥ pṛthaksamastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet|
sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ|| vyāyāmayānādatimaithunācca
prajāgarācchītajalātipānāt|
kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt||
kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt|
viṭśukramūtrānilavegarodhacchokopavāsādatibhāṣyahāsyāt|| vāyuḥ pravṛddho
janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe| jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca
śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham|| muhurmuhuścopaśamaprakopau
viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ| saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ
snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti||
kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakultthayūṣaiḥ|
kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ||
grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam|
tṛṇmohadāhārtikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramadoṣayuktam|| madhyaṃdine
kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca| śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ
susvāduśītairapi bhojanaiśca||
ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ|
anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam||
hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ| bhukte
sadaiva rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye ca śiśire kusumāgame ca||
[dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam|] sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ
vidyādbhiṣaksarvabhavaṃ hi śūlam| sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ
pravadanti tajjñāḥ|| āṭopahrullāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ|
kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti|| bastau
hṛtkaṇṭhapārśveṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ| kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ
kaphapaittikaḥ| dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ|| ekadoṣotthitaḥ
sādhyaḥ kṛcchrasādhyodvidoṣajaḥ| sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo
bhūryupadravaḥ|| nigṛhya mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśve vyavasthitaḥ|
sādhmāṭopāmasaṃruddhaḥ sūcībhiriva nistudan|| ucchvasityatha vaktreṇa na
cānnamabhinandati| na ca nidrāmupaityeṣa pārśvaśūlaḥ prakīrtitaḥ|| prakupyati
yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ| tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na
pacyati|| ucchvāsyānītaśakṛtā śūlenāhanyate mṛduḥ|| naivāsane na śayane
tiṣṭhan vā labhate sukham|| kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavāt||
kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ| hṛdisthaḥ kurute
śūlamucchvāsārodhanaṃ param| hṛcchūla iti sa khyāto rasamārutasambhavaḥ||
saṃrodhātkupito vāyurbastiṃ saṃśritya tiṣṭhati| bastivaṅkṣaṇanāḍīṣu tataḥ
śūlo'sya jāyate| viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa saṃjñitaḥ|| nābhyāṃ
vaṅkṣaṇayoścaiva kukṣau meḍhre'nuvartakaḥ| mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa
mārutāt|| vāyuḥ prakupitoyasya rūkṣāhārasya dehinaḥ| vātaṃ ruṇaddhi
koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam|| śūlaṃ sañjanayecchīghraṃ strota āvṛtya
mārutaḥ| dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate|| sarvatra vardhate kṣipraṃ
[bhramaniḥśvāsaghoṣavat| pipāsā vardhate'tīva bhramo mūrcchā ca jāyate||
uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati| viṭśūlametaṃ jānīyādbhiṣak
paramadāruṇam|| vedanā ca tṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā
ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ|| svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihitastadā|
kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedbalī|| bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva
pariṇāmajam| tasya lakṣaṇamapyetat samāsena vidhīyate||
ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ| sigdhoṣṇaiḥ praśamaṃ yāti vātikaṃ
tadvadedbhiṣak|| tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlalavaṇottaram| śūlaṃ
śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ tadvadedbhiṣak||
chardihṛllāsasammohasvalparugdīrghasantati| kaṭutiktopaśāntau ca tadvijñeyaṃ
kaphātmakam|| saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā parikalpayet| tridoṣajamasādhyaṃ syāt
kṣīṇamāṃsabalānalam|| jīrṇe jīryatyajirṇe vā yacchūlamupajāyate|
pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā| na śamaṃ yāti niyamātso'nnadrava
udāhṛtaḥ||"] ............... (?)-" śṛṅgī dvījīrakaṃ dhānyaṃ
vṛddhadārukapatrakaiḥ| tumburūṇi bhadradāru kṣārāśca lavaṇāni ca|| ajamodā
tālamulī viśālā bhūtikaṃ vacā kośātakī paṭolaṃ ca bṛhatpatrakagandhakaiḥ||
yāvantyetāni cūrṇāni maṇḍūraṃ dviguṇaṃ tataḥ| gomūtratriphalākvāthe niṣiktaṃ
lohacūrṇitam|| kandātkaṭāśṛṅgaberaśrāvaṇīkeśarāṅgajaiḥ| rasaiḥ
savajravallījaistasya tālasamasya ca|| bhāvayitvaikataścūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe
pacet| caturguṇe triphalaje kvāthe vā darvilepanāt|| upayuñjīta matimān
yathādoṣaṃ yathābalam| ye ca kukṣigatā rogā grahaṇīmārdavādayaḥ|| arśāṃsi ca
pravṛddhāni śūlāni jaṭharāṇi ca| madodoṣāmavātāśca kaphānilabhavāśca ye||
vyādhayastānnihantyetadbhāskarastimiraṃ yathā| vidyāvidyā.....gataṃ maṇḍūraṃ
sarvaroganuta|| yadi sakalarujo yannaiva yogo nihanyāt kathamiti niyatervā
yādadoṣaṃ vinā vā| tadakhilamunivākyaprātpatatvārtharatno niyatamamṛtavākyo
vallabhaḥ syādgurūṇām|| āśubhukto yavaiḥ piṣṭamabhrakaṃ tatra saṃsthitam|
kandamāṇāsthisaṃhārakhaṇḍakarṇarasairadhaḥ| taṇḍulīyaka.....śoṇomātrikameva
ca|| vṛścīvaṃ bṛhatībhaṅgaṃ tatkṣaṇātkesarāñjanaiḥ| peṣaṇaṃ bhāvanaṃ kuryāt
puṭaṃ vā'nekaśo bhiṣak|| yāva....drakaṃ tatsyācchuddhirevaṃ vihāyasam|
svarṇamākṣikaśāṇaṃ ca dhmātanirvāpitaṃ jale|| traiphaleṣvavacūrṇyaṃ vā lohaṃ
pittādikaṃ punaḥ| bṛhatpatraka[|]rikarṇatriphalāvṛddhadārakaiḥ||
māṇakandāsthisaṃhāraśṛṅgaberabhavai rasaiḥ|
daśamūlīmuṇḍitikātālamūlīsamudbhavaiḥ| puṭitaṃ sādhu yatnena
śuddhimevamayojayet| vasiraṃ.....ghālamadhuparṇīmayūrakam|| taṇḍulīyaṃ ca
varṣābhūdattādhaścordhvameva ca| pākyaṃ tu jīrṇamaṇḍūraṃ gomūtreṇa
dinatrayam|| antarbāṣpamadaghnaṃ ca tathā sthāpyaṃ dinatrayam| vicūrṇitaṃ
śuddhiriyaṃ lohākarasya darśitā|| jayantyā vardhamānasya ārdrakasya rasena vā|
payasyāścānupūrvyeṇa mardanaṃ rasaśodhanam|| gandhākaṃ navanītākhyaṃ kuṭitaṃ
lohabhājane| tridhā caṇḍātape yuktaṃ bhṛṅgarājarasāplutam|| tato
vahnidravībhūtaṃ tvaritaṃ vastragālitam| yatnādbhṛṅgarase kṣitpaṃ punaḥ śuṣkaṃ
viśudhyati|| gaganādvipalaṃ cūrṇaṃlohasya palamātrakam| lohakiṭṭaṃ palārdhaṃ
ca sarvamekatra saṃsthitam|| maṇḍūkaparṇīvasinatālamūlarasaiḥ śubhaiḥ|
varībhṛṅgakesarājamāṇamarṇarasaistathā|| triphalābhadramustābhiḥ sthālīpākaṃ
vicūrṇitam| rasagandhakayoḥ karṣaṃ pratyekaṃ grāhyamekataḥ|| tanmanāśca
śilākhalve yatnataḥ kajjalīkṛtam| vacā cavyaṃ yavānī ca jīrake śataparṇikā||
vyoṣaṃ mustaṃ viḍaṅgaṃ ca grathitaṃ kharamañjarī| trivṛtā citrako dantī
sūryāvartaḥ sitastathā|| bhṛṅgamāṇavakandāśca khaṇḍakarṇaka eva ca|
daṇḍotpalaṃ kesarā jakālīyakaṭako'pi vā|| eṣāmardhapalaṃ grāhyaṃ paṭaghṛṣṭaṃ
sucūrṇitam| pratyekaṃ triphalāyāśca palārdhaṃ palameva ca|| etatsarvaṃ
samāloḍya lohapātreṣu bhāvayet| ātape caṇḍasaṃghṛṣṭamārdrakasya rasaistridhā||
tadrasena śilāpiṣṭaṃ guṭikāṃ kārayedbhiṣak| badarāsthimitāḥ
śuṣka....bhāvayet|| tatprātarbhojanādau tu sevitaṃ guṭikātrayam|
annodakānupānaṃ ca hitaṃ madhurasaṃśritam|| dugdhaṃ ca nālikeraṃ ca varjanīyaṃ
viśeṣataḥ| bhojyaṃ yatheṣṭamiṣṭaṃ ca vāri bhaktāmlakāñjikam|| hantyamlapittaṃ
plīhānaṃ śūlaṃ ca pariṇāmajam| pī...............śothodaragulmādāmayān||
yakṣmā.........mandāgnitvamarocakam| plīhānaṃ śvāsamānāhamāmavātaṃ svarāmayam|
gu................yakhyātavo ....nīkesā viśvayuto yūṣo dhātrīmudgādibhiḥ
kṛtaḥ| rirya.......sargaśca saṃsevya kulitthān sa vivarjayet||" iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedasāyane| amlāpittaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|
---------------------------------------------| prāyo'nilo ruddhagatiḥ
kupyatyāmāśaye gataḥ||58|| tasyānulomanaṃ
kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ|
---------------------------------------------|59|
Sa. bāhulyena māruto ruddhamārga
āmāśayaṃ(ye) gataḥ kupyati| tasya-marutaḥ, śuddhyādibhiḥ-avasthāvaśādvayastaiḥ
samastairvā, anulomanaṃ kāryam|
---------------------------------------------| kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije
hṛdayāmaye||59|| iti hṛdrogacikitsitam|60|
Sa. kṛmije hṛdroge sarvameva ca
kṛmighnamauṣadham|
Ā. rā.
krimihṛdrogauṣadhamāha-krimindhamauṣadhamiti| vaṅgasene (hṛdayaro. ślo. 39)- "
krimihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayetpiśitaudanam| dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ,
paścādvirecayet|| sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ|
viḍaṅgagāḍhairdhānyāmlaṃ pāyayeddhitamuttamam|| hṛdi sthitāḥ
patantyevamadhastātkrimayo nṛṇām| yavānnaṃ vitareccāsmai saviḍaṅgamataḥ
param|| krimije pibenmūtraṃ viḍaṅgāmayasaṃyutam|" iti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| hṛdrogasya prakaraṇaṃ sāmstyena nirūpitam||
atha tṛṣṇācikitsitam| tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate| sarvāsu
śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ||60||
divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhomaṃ ca tadguṇam| nirvāpitaṃ
taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ||61||
saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam| darbhaphūrveṇa manthaśca
praśasto lājasaktubhiḥ||62||
vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvatkodravaiśca
cirantanaiḥ||63|| śītena śītavīryaiśca
dravyaiḥ siddhena bhojanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64||
rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ| mudgādīnāṃ tathā
yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65|| nasyaṃ
kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ| nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ
sūtrasthānoditā hitāḥ||66|| dāhajvaroktā
lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ| mahāsariddhradādīnāṃ darśanarumaraṇāni ca||67||
Sa. tṛṣṇāsu sarvāsu vātapittaharaḥ
sarvo'pi vidhiriṣyate| tathā, bāhyato'bhyantare ca śīto vidhiḥ| tathā, śamanaṃ
śodhanaṃ ca śasyate| divyāmbu-āntarikṣaṃ jalaṃ, śītaṃ mākṣikeṇa saha śasyate|
bhaumaṃ ca jalaṃ tadguṇaṃ-divyāmbusamānaguṇaṃ "śucipṛthvasitaścete deśe"
(hṛ.sū.a.5|5) ityādilakṣaṇalakṣitam, tacca śasyate| tasya-divyajalasyeva guṇā
yasya tattadguṇam| taptaloṣṭakakapālasikatādibhistaptaṃ
tannirvāpitaṃ-śītīkṛtaṃ śasyate| athavā, tadeva samaśarkaraṃ śasyate| athavā,
darbhapūrveṇa-tṛṇākhyena, pañcamūlena kvathitaṃ nirvāpitaṃ śasyate| tathā,
lājasaktubhiḥ kṛto manthaḥ praśastaḥ| tathā, āmaiḥ-abhṛṣṭaiḥ, yavairvāṭyaḥ
praśastaḥ śītībhūtaḥ śarkarāmākṣikayuktaḥ| yavāgūḥ śālibhistathaiva
śarkarāmākṣikānvitā śastā| tathā, cirantanaiḥ kodravaiḥ śarkarāmadhuyuktā
yavāgūḥ śastā| tathā, śītena-śītīkṛtena dravyeṇa, śītavīryaiśca dravyaiḥ
siddhena bhojanaṃ hitam| athavā, śītajalaiḥ pariṣiktasya puṃsaḥ payasā
saśarkarāmārdvīkaṃ bhojanaṃ hitam| athavā na kevalaṃ payasā
sātmyādivaśānmāṃsarasairjāṅlaiḥ kiñcidamlalavaṇaiṛutabharjitairbhojanaṃ hitam|
tathā, mudgamasūrādikānāṃ yūṣairjīvanīyarasayuktairbhojanaṃ hitam| tathā,
śītaiḥ-śītavīryaiścandanādibhiḥ, tathekṣurase siddhaṃ kṣīraghṛtaṃ nasyaṃ
hitam| kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtam| tathā, sūtrasthānoditāḥ (a.22)
nirvāpaṇāḥ-ropaṇāḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| tathā, dāhajvare ya uktā
lepādyāḥ-"dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ" (hṛ.ci.a.1/131) ityādigranthanirdiṣṭāḥ,
te ca hitāḥ| tathā, nirīhatvaṃ-nirvyāpāratvaṃ hitam| tathā,
manasoratiḥ-nirvṛtatvam| tathā, mahāsaritāṃ mahāhradānāṃ-mahātaḍāgānāṃ, ca
darśanasmaraṇāni hitāni|
Ā. rā. atha tṛṣṇācikitsitam|[tatra
sāmānyatṛṣṇauṣadhamāha]-tṛṣṇāsviti| tadguṇaṃ-divyaguṇam|
darbhapūrveṇa-pañcasūktena tṛṇākhyena| āmayavaiḥ-komalayavaiḥ, kṛto vāṭhyaḥ|
śītadravyasiddhena śītena payasā bhojanam, payorasayūṣāṇāṃ
sātmyādivaśādvyavasthā| kṣīraghṛtaṃ-kṣīramanthanotthaṃ ghṛtam| ikṣuraso
nasyam| nirvāpaṇāḥ-madhugaṇḍūṣādayaḥ| nirīhatvaṃnirvyāpāratvam|
manoratiḥ-manaḥ sukham| saṅgrahe tu (ci. a. 8)
nātya[va]pīḍanaṃ(?)-"nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam|" iti|
vaṅgasene (tṛṣādhikāre ślo. 24)- "lājodakaṃ madhuyutaṃ śītaṃ guḍavimarditam|
kāśmarīśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇārdito naraḥ||
bhu(ca)vikāpippalīmūlayavānīdhānyanāgaraiḥ| śṛtaṃ śītaṃ hitaṃ toyaṃ
[murcchātṛṭchardi] doṣajit|| śarkarākesarakṣaudrakṛṣṇājīrakadāḍimaiḥ| leho vā
tṛḍjayī kṛṣṇādhukṣīridrumāṅkuraiḥ|| amlaṃ dāḍimabījaṃ pītaṃ dhātrīphalaṃ ca
dhānyāmlaiḥ| ārdrapaṭāstaraṇakṛtaprāvṛ gātrastṛṣaṃ hanti||
gostanīkṣurasakṣīrayaṣṭīmadhūtpalaiḥ| niyataṃ nasyataḥ pītaistṛṣṇā śāmyati
dāruṇā|| karṇaśiromukhalepācchuktikayā vā'mladāḍimarasena| tarpayati
śīghrametajjalaughavatsaikata rāśim|| koladāḍīmavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ|
pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati|| kṣīrekṣurasa
mārdvīkakṣaudrasīdhuguḍodakaiḥ| vṛkṣāmlāmlaiśca gaṇḍūṣā mukhaśoṣapraṇāśanāḥ||
dāḍimaṃ badaraṃ rodhraṃ kapitthaṃ bījapurakam| piṣṭvā mūrdhni pralepastu
pipāsādāhanāśanaḥ|| vāri śītaṃ madhuyutamākaṇṭhādvā pipāsitam|
pāyadvāmayeccāpi tena tṛṣṇā praśāmyati|| vaṭaprarohaṃ madhukuṣṭhamutpalaṃ
salājacurṇaṃ guṭikāṃ prakalpayet| susaṃhitā sā vadane vidhāritā tṛṣṇāṃ
pravṛddhāmapi hanti satvaram||" iti| yogaratne-"madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ
śītaiśca satiśūkaiḥ śritaṃ kṣīraṃ pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam|
lohitakaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ madhupakve loṣṭhameva ca jale
sthitaṃ śītalaṃ peyam|| jambāmrātakabadarīdalavetasapañcavalkapañcāmlaiḥ|
hṛnmukhaśiraḥpradehāḥ saghṛtā mūrcchābhramātitṛṣṇādhnāḥ||
drākṣekṣūtpalayaṣṭyādyaiḥ śarkarāmadhuyojitaiḥ| kaṣāyaṃ saṃpibecchītaṃ
tṛṣṇānāśakaraṃ param|| loṣṭapratatpatoyaṃ tu śarkarāmadhuyojitam|
lākṣācūrṇasamāyuktaṃ pītaṃ tṛḍdāhanāśanam|| jambvāmrapallavośīraiḥ
sitāvaruṇakājitaiḥ| sapayaskaḥ kṛtaḥ kvāthaḥ sampītastṛḍvināśanaḥ||
....rakavṛkṣāmladāḍimāmloṣṇavetasaiḥ| saśarkarairnihantyāśu lehastṛṣṇāṃ
sudurjayām|| sārivā....lājapippalīmadhunāgaraiḥ| payastṛṣādhno gaṇḍūṣaḥ
kāñjikairmukha....|| ....madanamadhukaṃ śītamambu
vivardhitam|....ardhaśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇārditai....|| iti|
iti tṛṣṇāsu sāmānyena cikitsitamuktam| viśeṣeṇāha------------ tṛṣṇāyāṃ
pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate| rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu
ca||68||
Sa. pavanotthāyāṃ tṛṣṇāyāṃ dadhi guḍena
saha śasyate| māṃsarasāśca bṛṃhaṇāḥ śastāḥ| tathā vidāryādigaṇāmbu
"vidāripañcāṅgula" (hṛ.sū.a.15/9)ityādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ-pānīyaṃ, śastam|
Ā. rā. vātatṛṣṇauṣadhamāha-tṛṣṇāyāmiti|
yogaratne-"pañcāṅgikāḥ pañca gaṇā ya uktāsteṣvambu[siddhaṃ prathame ga] ṇe vā|
pibetsukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ|| [tṛṣṇātivṛddhau]
udare ca pūrṇe saṃcchardayenmāgadhikodakena| vilekhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ
syāddā[ḍimāmrā] takabījapūraiḥ||" [iti|] vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 22)-"
vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ raso guḍūcyāśca|" [iti|]
pittājāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ| tatkvātho vā
himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69||
tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat
kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān||70||
bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale
śṛtam||71|| jvaroditaṃ vā drākṣādi
pañcasārāmbu vā pibet| ---------------------------------------------|72|
Sa. pittotthāyāṃ śarkarānvitaḥ
pakvodumbaraphalajo rasaḥ, teṣāṃ-udumbarāṇāṃ vā kvātho himaḥ,
tadvat-sitāyuktaḥ, śasyate| tathaiva sārivādigaṇāmbu-"sārivośīra"
(hṛ.sū.a.15|11) ityādi praśasyate| tadvidhaiḥ-śītavīryaiśca, gaṇaiḥ kṛtān
śītakaṣāyān sasitāmākṣikān pibet| tathaiva madhuraiḥ-drākṣādibhirdravyaiḥ,
kalpitān| kṣīrivṛkṣaiśca-aśvatthanyagrodhādibhiḥ, kalpitān śītakaṣāyān
saśarkarāmadhūn pibet| bījapūrakādipallavān kuśakāśānāṃ mūlāni madhukaṃ
caitajjale śṛtaṃ pibet| śītamiti prakṛtatvādyogyatvāccātra yojyam| athavā,
jvaracikitsitoktaṃ [drākṣādi-] "drākṣāmadhūka" (hṛ.ci.a.1|55) ityādikaṃ
phāṇṭaṃ śītakaṣāyaṃ [vā] pibet| pañcasārāmbu vā-"madhukharjūramṛdvīkā"
(hṛ.ci.a.2/14) ityādi raktapittacikitsite paṭhitaṃ, pibet|
Ā. rā.
pittatṛṣṇauṣadhamāha-pittajāyāmiti| tadvidhaiḥ-pittaghnaiḥ|
tadvat-sasitāmadhūn| kṣīrivṛkṣaiśca tadvat| bījapūrapallavādisaptakaṃ jale
śṛtam| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 18)- "kāśmaryaṃ śarkarāyuktaṃ
candanośīradhānyakam| drākṣāmadhūkasaṃyuktaṃ pittatarṣe jalaṃ pibet||
syājjīvanīyasiddhakṣīraghṛtaṃ vātapittaje tarṣe|
tadvaddrākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam|| jīrṇabhuktaḥ pibedvā'pi
madhunā taṇḍulodakam|" [iti|]
---------------------------------------------| kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ
nimbaprasavavāriṇā||72||
bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam| jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ
sakṣaudraśarkaram||73|| mudgayūṣaṃ ca
savyoṣapaṭolīnimbapallavam| yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet||74||
Sa. śleṣmajāyāṃ tṛṣṇāyāṃ
nimbapatrapānīyena vamanaṃ śastam| bilvādibhirjalaṃ sādhitaṃ kaphatṛṣṇāyāṃ
pibet| rajanyā-haridrayā, jalaṃ siddhaṃ pibet| sakṣaudraśarkaraṃ kaphatṛṣṇāyāṃ
mudgayūṣaṃ ca trikaṭupaṭolanimbapallavānvitaṃ pibet| yavānnaṃ tīkṣṇakavalaṃ
tīkṣṇanasyaṃ tīkṣṇalehaṃ ca śīlayet| śimbīdhānyam| kacchakaḥ-tumu(tūṇī)kaḥ|
vaṅgasene (tṛṣā-ślo.22)-"bilvāḍhakīdhātakīpañcakoladarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ
nihanti| "iti| yogaratne-"bilvāḍhakī[kanyaka] pañcamūladarbheṣu siddhaṃ
kaphajāṃ nihanti|" iti| kacchaka(dhātaki)-pañcakolayoḥ sthāne laghu
[pañcamūlam]| vaṅgasene(tṛṣā.
ślo.23)-"sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaberasauvarcalānyardhajalaplutāni| madyāni
hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām||" iti|
Ā. rā.
kaphatṛṣṇauṣadhamāha-kaphodbhavāyāmiti| āḍhakī|
sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā|
tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ||75||
Sa. sarvairāmācca tṛṣṇāyāṃ satyāṃ
taddhantrī sannipātaghnyāmaghnī ca kriyeṣṭā| tathā ca vamanamiṣṭam|
tryūṣaṇāruṣkaravacādiyuktena phalāmlenoṣṇajalena vā mastunā vā iṣṭam|
Ā. rā.
sannipātajauṣadhamāha-sarvairiti| taddhantrī-sarvadoṣahantrī āmahantrī ca|
tryūṣaṇādibhirvamanam| phalāmlaṃmātuluṅgādyamlam| madanaphalaṃ vamanatvālubjam
(?)|
annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit|
---------------------------------------------|76|
Sa. annātyayāt-annavirahāt, tṛṣṇāyāṃ
satyāṃ maṇḍamuṣṇaṃ śītaṃ manthaṃ ca kālaprakṛtisātmyādivit pibet|
vātakaphaprakṛtinā uṣṇo maṇḍaḥ peyaḥ| pittaśleṣmaprakṛtinā vātapittaprakṛtinā
ca himo manthaḥ peyaḥ| evaṃ kālasātmyādiṣu nirupyam| "saktavaḥ
sarpiṣā'bhyaktāḥ śītodakapariplutāḥ| nātidravā nāti sāndrā mantha
ityabhidhīyate||" iti|
Ā. rā.
upavāsajauṣadhamāha-annātyayāditi| uṣṇaṃ maṇḍaṃ śītakāle| śītaṃ
manthamuṣṇakāle| ata eva kālavidityuktam|
---------------------------------------------| tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ
vā sasitaṃ pibet||76||
Sa. śramāttṛṣi jātāyāṃ māṃsarasaṃ
madyaṃ vā saśarkaraṃ pibet|
Ā. rā. śramajauṣadhamāha-tṛṣi
śramāditi|
ātapātsasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpecca
tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||
Sa. ātapāttṛṣi yavakolodbhavaiḥ
saktubhiḥ saśarkaraṃ manthaṃ pibet| sarvāṇi cāṅgāni
tilapiṇyākakāñjikairlimpet|
Ā. rā. ātapajauṣadhamāha=ātapāditi|
kolajāḥ-śuṣkabadaratvagudbhavāḥ| tilagrahaṇaṃ piṇyākena vikalpārtham|
śītasnānācca madyāmbu pibettṛṇmān guḍāmbu vā|
---------------------------------------------|78|
Sa. śītasnānācca tṛṇmān madyāmbu pibet|
tṛṇmāniti matupi maya iti ṇatve rūpam| guḍajalaṃ vā pibet|
Ā. rā. uṣṇāklāntasye (ni. a.
5/55)tyuktatṛṣṇauṣadhamāha-śītasnānāttviti|
---------------------------------------------| madyādardhajalaṃ madyaṃ
snāto'mlalavaṇairyutam||78||
Sa. madyāttṛṇmānardhajalaṃ madyaṃ
snātaścāmlalavaṇābhyāṃ yutaṃ pibet|
Ā. rā. madyajauṣadhamāha-madyāditi|
āyutaṃ-yuktam|
snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam|
---------------------------------------------|79|
Sa. snehena tīkṣṇataro'gniryasya sa
narastṛṇmānnisargaśītalaṃ jalaṃ pibet|
Ā. rā. tīkṣṇāgneḥ snehaje (ni. a. 5/56)
tyuktatṛṣṇauṣadhamāha-snehatīkṣṇatarāgnistviti|
---------------------------------------------| snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu
jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ||79||
Sa. snehāt punarajīrṇāt pipāsita
uṣṇāmbu vā pibet| jīrṇāttu snehattṛṣi maṇḍaṃ pibet|
Ā. rā.
ajīrṇasnehajauṣadhamāha-snehāditi| jīrṇasnehajauṣadhamāha-jīrṇāditi|
atīkṣṇagniviṣayamidaṃ bhedadvayam|
pibetsnigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam|
---------------------------------------------|80|
Sa. snigdhānnena bhuktena tṛṣito
himaspardhi-tuhinaśītalaṃ, guḍodakaṃ pibet|
Ā. rā. snigdhānnajauṣadhamāha-pibediti|
himaspardhi-_....|
---------------------------------------------| gurvādyannena tṛṣitaḥ
pītvoṣṇāmbu tadullikhet||80||
Sa. gurvādyannena bhuktena tṛṣitaḥ
pītvoṣṇāmbu tat-gurvādyannaṃ, udvamet|
Ā. rā.
gurvādibhojanajauṣadhamāha-gurvādyanneneti|
kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham|
---------------------------------------------|81|
Sa. kṣayajāyāṃ tṛṣi kṣaye hitaṃ yad
bṛṃhaṇamauṣadhaṃ tatsarvaṃ hitaṃ-śastam|
Ā. rā.
rasakṣayajauṣadhamāha-kṣayajāyāmiti| kṣayahitaṃ-rājayakṣmahitam|
---------------------------------------------| kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ
chāgo raso'thavā||81||
Sa. kṛśādīnāṃ tṛṣi jātāyaṃ kṣīraṃ
hitam| athavā chāgo raso hitaḥ|
Ā. rā. kṛśādīnāṃ
viśeṣamāha-kṛśadurbalarūkṣāṇāmiti|
kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam|
---------------------------------------------|82|
Sa. sordhvavātāyāṃ tṛṣi kṣayakāsaharaiḥ
śṛtaṃ kṣīraṃ hitam| caśabdānmāṃsarasaśca|
Ā. rā. sordhvavātāyāṃ viśeṣamāha-kṣīraṃ
ceti|
---------------------------------------------| rogopasargājjātāyāṃ dhānyāmbu
sasitāmadhu||82|| pāne praśastaṃ sarvā ca
kriyā rogādyapekṣayā| ---------------------------------------------|83|
Sa. rogopasargājjātāyāṃ tṛṣi dhānyāmbu
sasitāmākṣikaṃ pāne praśastam| sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā śastā|
Ā. rā.
rogāpasargajauṣadhamāha-rogopasargajātāyāmiti| dhānyaṃ-kustumbarī| vaṅgasene
(tṛṣā. ślo. 37)- " kṣatodbhavāṃ rūgvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ|
kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā||" iti|
---------------------------------------------| tṛṣyan pūrvāmayakṣīṇo na
labheta jalaṃ yadi|83| maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāttvaritaṃ tataḥ|
sātmyānnapānabhaiṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpurā|84| tasyāṃ jitāyāmanyo'pi
vyādhiḥ śakyaścikitsitum| 84 1/2| iti tṛṣṇārogacikitsitam| iti
śrivaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. pūrvāmayena kṣīṇaḥ san
tṛṣṇak-pipāsito, yadi jalaṃ na labheta tadā maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt|
tataśca hetostvaritaṃ-śīghrataraṃ, tasya-narasya, pūrvamanyebhyo rogebhyaḥ
sātmyānna pānabheṣajaistṛṣaṃ jayet, tato'paraṃ rogam| kimevaṃ kriyate ?
ityāha-tasyāṃ tṛṣi jitāyāṃ satyāmanyo'pi roga upakramituṃ śakyaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ
nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
Ā. rā.
rogādyāpekṣayetyasyāmāha-tṛṣyanniti| rogavirodhe'pi jalaṃ deyamityarthaḥ|
upadravarūpāyā apyupasargajāyāḥ (?) prādhānyamāhatvaritamiti| sātmyagrahaṇaṃ
yadyupaśete tattadyuktinirapekṣamapi deyamityevamarthaḥ| vaṅgasene (tṛṣā. ślo.
41)- "mūrcchāccharditṛṣādāhastrīmadyabhṛśakarśitāḥ| pibeyuḥ śītalaṃ toyaṃ
raktapitte madātyaye|| tṛṣito mohamāyāti mohātprāṇān vimuñjati|
tasmātsarvāsvavasthāsu na kvacidvāri vāryate|| annenāpi vinā jantuḥ prāṇān
dhārayate ciram| toyābhāvātpipāsārtaḥ kṣaṇātprāṇairvimucyate||" iti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| tṛṣṇārogapraśamanaṃ sāmastyena nirūpitam||