Sa. chardyādicikitsitādanantaraṃ
madātyayacikitsitārambhaḥ| cikitsāsāmānyaheturyatastṛṣṇāyā yathā vātapitte
kāraṇaṃ tathā madātyayasyāpi|
āthāto madātyayādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet|
kaphasthānānupūrvyā ca tulyadoṣe madātyaye||1||
Sa. saṃ-yaṃ doṣaṃ-tatra madātyaye
vātādikaṃ, ulbaṇaṃ paśyet-lakṣayejjānīyāt| tasya-doṣasya, ādau-prathamata eva,
pratikārayet-pratikāraṃ kuryāt| evaṃ viṣamadoṣo madātyayaścikitsyaḥ| tulyadoṣe
punarmadātyaye kaphasthānānupūrvyā doṣān pratikārayet| kimetyevaṃ kriyate ?
ityāha-
pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ|
---------------------------------------------|2|
Sa. saṃ-hi-yasmāt, kālakrameṇa
pittamārutāvasāno bāhulyena madātyayaḥ syāt| prathamaṃ kaphasyādhikyam| tataḥ
pittamārutā vadhikau bhavataḥ| kaphasthānānupūrvīvyākhyānaṃ jvaracikitsite
(ślo.148) vyākhyātam|
--------------------------------------------| hīnamithyātipītena yo
vyādhirupajāyate||2|| samapītena tenaiva sa
madyenopaśāmyati| --------------------------------------------|3|
Sa. hīnamithyātipītena madyena yo
vyādhirutpadyate, saḥ-vyādhiḥ, tenaiva madyena samapītena-samyaṅmātrayā
pītena, śāmyati| "yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva
virantavyaṃ madyādātmavatā sadā||" (ślo.14) ityevaṃ lakṣaṇaṃ pānaṃ samameva
pītam| yenaiva mārdvīkenāthavā mādhavena gāḍādinā vā yo jāto vyādhiḥ sa
tenaiva mārdvīkādinā śāmyati| kuta evaṃ syāt ? ityāha-
---------------------------------------------| madyasya
viṣasādṛśyāt------------------------|3|
Sa. yathā
tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairviṣaṃ yuktaṃ tathaiva tatsaṅkhyā taireva
guṇairmadyamapi yuktam| tataśca madyenaiva śāntiryuktā| nanu, yadi
viṣasādṛśyaṃ madyasya, tato yathā viṣasya viṣāntareṇa śāntistathā madyasyāpi
madyāntareṇa śāntiḥ prāptetyāśaṅkhyāha-
---------------------------------------------| --------------viṣaṃ
tūtkarṣavṛttibhiḥ||3||
tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate|
---------------------------------------------|4|
Sa. satyametat| evaṃ prāptam| kintu
guṇairdaśabhirutkarṣavṛttibhiḥ-adhikaśaktisvarūpaiḥ,
tīkṣṇādibhiryogāt-sambandhāt, viṣaṃ viṣāntaramapekṣate| na tu taddhīnāttadeva
svotthe roge praśamāyālam| madyaṃ tu hīnavṛttibhirdaśabhirguṇairyogānna
madyāntaramapekṣate| evaṃ tīkṣṇādīnāṃ guṇānāṃ hīnotkarṣabhedādviṣānmadyasya
vailakṣaṇyam|
--------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa
pītenāmlavidāhinā||4|| madyenānnarasakledo
vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ| yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān||5||
madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| sutīvrā vedanā yāśca
śirasyasthiṣu sandhiṣu||6||
jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati| yaugikaṃ vidhivadyuktaṃ madyameva
nihanti tān||7||
Sa. saṃ-svabhāvata eva tīkṣṇoṣṇena
tathā'timātreṇa tathā'mlavidāhinā madyena pītenānnarasakledo vidagdhaḥ
kṣāratāṃ ca gato yan madādīn kuryāt| tathā māruto madyotkliṣṭena doṣeṇa
srotaḥsuruddho yā dāruṇā mūrdhādiṣu vedanāḥ kuryāt tān-madādīn, tāśca vedanāḥ
madyameva yaugikaṃ vidhinā yuktaṃ nihanti| kimbhūtasya puruṣasya ?
jīrṇāmamadyadoṣasya, tathā prakāṅkṣāyāṃ lāghavesati, te ca tāśca tān, "pumān
striyā" ityekaśeṣaḥ| nanu, yadi madyameva tānnihanti tataścikitsāntarārambho
na yuktaḥ| maivam| bahvayo hi cikitsāḥ pratirogaṃ proktāḥ|
tasmāccikitsāntaropanyāso yukta eva| nanu, kathaṃ tān madyameva nihanti ?
ityāha-
kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ
doṣaviṣyandanādalam||8||
Sa. yasmāt kṣāro'mlopasaṃhito drāgeva
mādhuryaṃ yāti| amleṣu madhye madyaṃ doṣaviṣyandanāt [alaṃ-] paryāptam|
tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadevāsya
dhātusāmyakaraṃ param||9||
Sa.
purā-madātyayanidānoktaistīkṣṇoṣṇādyairguṇaiḥ (ni. a. 6/1) tathā
madyavargoktairdīpanādyairguṇaiḥ (sū. a. 5/62) karaṇabhūtaiḥ, tadeva-madyaṃ,
suṣṭhu dhātusāmyakaram| dhātusāmyakaramiti hetau ṭaḥ|
saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyetāvatā pānaṃ kālena
vipathāśritam||10||
Sa. saptāhamathavā'ṣṭarātraṃ
pānātyayauṣadhaṃ kuryāt-nādhikaṃ kālam| yata etāvatā kālena vimargasthaṃ tat
pānaṃ-madyapānaṃ, pariṇamati|
paraṃ tato'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam| yathāyathaṃ prayuñjīta
kṛtapānātyayauṣadhaḥ||11||
Sa. tataḥ-tasmātkālāt, paraṃ-ūrdhvaṃ,
yo rogo'nubadhnāti, tasya-rogasya, kṛtapānātyayauṣadhaśca yathāsvaṃ bheṣajaṃ
prayuñjīta| iti sāmānyena cikitsitamuktvā viśeṣeṇāha-
tatra vātolbaṇe madyaṃ dadhātipiṣṭakṛtaṃ yutam|
bījapūrakavrukṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ||12||
yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śulyirmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca
sakubhiḥ||13|| uṣṇasnigdhāmlalavaṇā
medyamāṃsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ||14||
godhūmamāṣavikṛtirmṛduścitrā mukhapriyā|
ārdrikārdrakakulmāṣasuktamāṃsādigarbhiṇī||15||
surabhirlavaṇā śītā nirgadā vā'cchhavāruṇī| saraso dāḍimāt kvāthaḥ
pañcamūlātkanīyasaḥ||16|| śuṇṭhīdhānyāttathā
mustusuktāmbhocchhāmlakāñjikam abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ
ghanam||17|| ghanaścāgurujo dhūpaḥ
paṅkaścāgurukuṅkumaḥ| kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ||18||
harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca|
---------------------------------------------|19|
Sa. [tatra-] teṣu madātyayeṣu madhye,
vātādhike madātyaye piṣṭakṛtaṃ madyaṃ dadyāt|
bījapūrakādibhirdeśasātmyādivaśādyastaiḥ samastairyathāyogayuktam| tathā,
medyasya-medurasya, māṃsasyarasā hitāḥ| kimbhūtāḥ ? uṣṇāḥ
snigdhāmalalavaṇāśca| tathā, rāgāḥ ṣāḍavāścāmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā hitāḥ|
lakṣaṇameṣāmṛtucaryāmuktam (hṛ.sū.a.3/30)| tathā, godhūmamāṣayorvikṛtirhitā|
kimbhūtā ? mṛduḥ-atīkṣṇā, citrā-nānāprakārā, mukhapriyā-vadanarucikṛt| tathā,
ārdrikādigarbhiṇī| [tathā,] acchavāruṇī ca hitā| kimbhūtā ? surabhirlavaṇā
śītā ca| tathā nirgadā-purāṇā| tathā, dāḍimātsvaraso hitaḥ| pañcamūlāt
kanīyaso-hṛsvāt, kvāthaḥ| śuṇṭhīdhānyācca kvātho hitaḥ| tathā, mastvādi hitam|
tathā, abhyañjanādi uṣṇaṃ hitam| prāvaraṇaṃ-ācchhadanaṃ, ghanaṃ hitam,
agarujaśca dhūpo ghano-bahulo, hitaḥ| agarukuṅkumapaṅkānulepanaṃ hitam| tathā,
priyā harṣeṇa-prītyā, āliṅganaṃ-pariṣvaṅgaḥ, tatra yuktāḥ,
saṃvāhaneṣu-śarīramardaneṣu ca, yuktā hitāḥ| kucāścoravaśca śroṇayaśca tena
śālante yāstā evam| tathā, yauvane noṣṇā'ṅgayaṣṭiḥ-śarīralatā, yāsāṃ tā evam|
---------------------------------------------| pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ
madhu vā yutam||19||
rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk
ca pānakam||20|| svāduvargakaṣāyairvā yuktaṃ
madyaṃ samākṣikam| ---------------------------------------------|21|
Sa. saṃ-pittādhike madātyaye bahujalaṃ
śārkaraṃ-madyaviśeṣaṃ yojyam| madhu-makṣikaṃ vā, rasairdāḍimādijairyuktam|
tacca suṣṭhu śītaṃ kṛtvā yojyam| paruṣakāṇyatra madhurāṇi yojyāni nāmlāni,
teṣāṃ kaphapittakaratvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/132) "amlaṃ paruṣakaṃ
drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi" iti| tādṛk ca-suśītaṃ,
panakaṃ yojyam| kimbhūtam ? saha sitāsaktubhirvatate yattadevam| saktavaśca
lājānāṃ yojyāḥ, yogyataratvāt, na tu yavānām| tathā, svāduvargasya kvāthena
saṃyuktaṃ madyaṃ samākṣikaṃ yojyam|
---------------------------------------------|
śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ||21||
satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimai rasaiḥ|
---------------------------------------------|22|
Sa. śāliṣaṣṭika bhuñjīta| kaiḥ saha ?
śaśādijai rasairde śādisātmyavaśāt satīnādijaiśca rasaiḥ|
---------------------------------------------| kaphapittaṃ
samuktliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān||22||
pītvā'mbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam| drākṣārasaṃ vā saṃsargī
tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ||23||
tathā'gnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācanaḥ|
---------------------------------------------|24|
Sa. tṛḍvidāhavān madātyayī kaphapittaṃ
samutkliṣṭaṃ-samutthitaṃ svasthānāccyutābhāsaṃ, samyagvamet| kiṃ kṛtvā ? ambu
śītaṃ pītvā, madyaṃ vā bhūriṇekṣurasena saṃyutaṃ pītvā, athavā drākṣārasaṃ
pītvā| paraṃ-anantaraṃ, saṃsargī tarpaṇādiḥ suṣṭhu hitaḥ|
kṛtavamanādikasyānantaraṃ peyādikramaḥ saṃsargītyucyate| evaṃ kṛte sati
tasya-madātyayinaḥ, agnirdīpyate| kimbhūtaḥ ? doṣaśeṣasyānnasya-āhārasya ca,
pācanaḥ|
---------------------------------------------| kāse saraktaniṣṭhīve
pārśvastanarujāsu ca||24|| tṛṣṇāyāṃ
savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi| guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthava
rasam||25|| saśṛṅgaberaṃ yuñjīta
tittiripratibhojanam| ---------------------------------------------|26|
Sa. saṃ-pittamadātyaye kāse
raktaniṣṭhīvasahite pārśvādirujāsu ca tṛṣṇāyāṃ vidāhasitāyāṃ hṛdaya urasi ca
sotkleśe sati guḍūcyādīnāṃ rasamathavā paṭolasya rasaṃ sanāgaraṃ yuñjīta|
alpastittiristittiriprati| "suppratinā mātrārthe" ityavyayībhāvaḥ|
---------------------------------------------| tṛṣyate cāti balavadvātapitte
samuddhate||26|| dadyād drākṣārasaṃ pānaṃ
śītaṃ doṣānulomanam| jīrṇe'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca||27||
Sa. atitṛṣyate ca puruṣāya
vātapitte'dhike sati drākṣārasapānaṃ dadyāt| kimbhūtam ? śītalaṃ tathā
doṣānulomanam| jīrṇe ca tasmin chāgamāṃsarasena madhurāmlenāśnīyāt|
tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā
parṇinīśṛtam||28|| pāṭalyutpalakandairvā
svabhāvādeva vā himam| ---------------------------------------------|29|
Sa. tṛṣi satyāmalpaṃ-mandaṃ, madaṃ
rakṣan bahūdakaṃ madyaṃ pibet| mustādijalaṃ vā pibet| parṇinībhiḥ kvathitaṃ vā
paṭo (pāṭa)lyādiśṛtāṃ vā sarvametacchītaṃ pātvyam| yattoyaṃ svabhāvādeva vā
himamiti|
---------------------------------------------| madyātipānādabdhātau kṣīṇe
tejasi coddhate||29|| yaḥ śuṣkagalatālovṣṭho
jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate| pāyayetkāmato'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam||30||
Sa. madyātipānāddhetorabdhātau
kṣīṇe-alpībhūte, tejasi coddhate-kṣobhite sati, yaḥ puruṣaḥ
śuṣkagalatālvoṣṭhaḥ san jihvāṃ niṣkṛṣya-niḥsārya, ceṣṭate-itaścetaśca luṭhti,
taṃ-naraṃ, kāmataḥ-icchayā, ambho niśīthe yaḥ pavanastenāhataṃ pāyayet|
koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇaṃ
niyacchati||31||
Sa. saṃ-kolādibhiḥ pañcāmlako mukhālepo
drāk tṛṣṇāṃ śamayati|
tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṃ prakurute ghoraṃ
tatrātiśiśiro vidhiḥ||32|| aśāmyati
rasaistṛpte rohiṇīṃ vyadhayecchirām|
---------------------------------------------|33|
Sa. pānasya madyasyoṣmā tvacaṃ prāptaḥ
pittaraktābhyāmabhimūrcchito-miśrito, dāhaṃ dāruṇaṃ prakarṣeṇa kurute|
tatra-dāhe, [ati] śīto vidhiḥ kāryaḥ| śītopacāreṇāpyaśāmyati sati dāhe
māṃsarasaistṛpte nare rohiṇīsaṃjñāṃ śirāṃ vyadhayet, vaidya iti śeṣaḥ|
vyadhayediti 'ghaṭāditvānmatve' hRasvaḥ|
Ā. rā. atha dāhaprakaraṇam| dahaḥ
saptadhā,-madyajaḥpittajastṛḍrodhajaḥ kṣayajoraktapūrṇajo
marmābhighātajaśceti| ...........................māha-tvacaṃ prāptastviti|
saṅgrahe.................................|
---------------------------------------------| ullekhanopavāsābhyāṃ
jayecchleṣmolbaṇaṃ pibet||33|| śītaṃ
śuṇṭhīsthirodīcyaduḥsparśānyatamodakam|
---------------------------------------------|34|
Sa. śleṣmādhikaṃ madātyayaṃ
vamanopavāsābhyāṃ jayet| śuṇṭhyādyanyatamodakaṃ śītakaṣāyaṃ pibet|
---------------------------------------------| nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle
pāyayedvahumākṣikam||34|| śārkaraṃ madhu vā
jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam||35||
Sa. tato nirāmaṃ jātakṣudhaṃ santaṃ,
kāle-yatocite, śārkaraṃ bahumākṣikaṃ-bahukṣaudraṃ, pāyayet| madhu-mārdvīkaṃ,
vā bahukṣaudram| dvayamapyetat purāṇam| tathā, ariṣṭaṃ-abhayādikṛtaṃ, pāyayet|
sīdhuṃ vā pāyayet| kimbhūtam ? rūkṣāye tarpaṇāstaiḥ saṃyuktaṃ [tathā]
yavānīśuṇṭhībhyāṃ saṃyuktam|
yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunā'lpena bhojayet| uṣṇāmlakaṭutiktena
kaulatthenālpasarpiṣā||36||
śuṣkamūlakajaiścchāgai rasairvā dhanvacāriṇām|
sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ||37||
Sa. tathā kaulatthena yūṣeṇa
yavagodhūmaṃ bhojayet| kimbhūtena ? tanunā-svacchena| tathā,
alpenoṣṇāmlakaṭutiktenālpaghṛtena| athavā, śuṣkamūlakajai rasaiśchāraivā
rasairdhanvacāriṇāṃ vā rasairbhojayet| kimbhūtaiḥ ?
sahāmlavetasatittiḍīkapaṭolapatratrikaṭukadāḍimaiḥ|
prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam|
bījapūrarasādyamlabhṛṣṭanīrasarvatitam||38||
karīrakaramardādi rociṣṇu bahuśālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ
vikalpitanimardakam||39|| yathāgni bhakṣayan
māṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet|
---------------------------------------------|40|
Sa. māṃsaṃ yathāgni-agnyanatikrameṇa,
bhakṣyan mādhavaṃ nigadaṃpurāṇaṃ, pibet| kimbhūtaṃ māṃsam ? vividhaiḥ
prakāraiḥ kalpitoniṣpādito, nimardako yena māṃsena tadvikalpitanimardakam|
tadeva vividhaprakāratvaṃ nimardakasyāha-prabhūtāḥ-utkaṭāḥ, śuṇṭhī
marīcaharitārdrakapeśayo yasmiṃstadevam| haritārdrakasya śastrakṛtā dīrghākārā
avayavāḥ peśaya ucyante| bījapūrarasādibhiramlastathā bhṛṣṭo-yathāyathaṃ
snehādinā, nīrasaḥ-śuṣkaprāyo, vartitovyañjanaprakāro, yatra tadevam| karīrādi
rociṣṇu-rocanaśīlaṃ, bahu-prabhūtaṃ, śālanaṃ-haritakaṃ, yasmin| tathā,
prakarṣeṇa vyaktaṃ spaṣṭaṃ, vakṣyamāṇamaṣṭāṅgalavaṇaṃ yatra| tadevaṃ vividhaṃ
kalpanaṃ kṛtam| kriyāviśeṣaṇānyetāni|
---------------------------------------------|
sitāsauvarcalājājītittiḍīkāmlavetasam||40||
tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam| srotoviśuddhyagnikaraṃ kaphaprāye
madātyaye||41||
Sa.
sitādyairaṣṭāṅgalavaṇamanvarthasaṃjñaṃ madātyaye hitam|
srotaḥśuddhikṛdagnidīpanaṃ ca|
rūkṣoṣṇodvartanoddharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā
jāgaraṇena ca||42|| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ
śīghraṃ samupaśāmyati| ---------------------------------------------|43|
Sa. rūkṣoṣṇairudvartanādibhirlaṅghanena
tathā yuktyā-deśakālādyapekṣiṇyā, sakāmābhirdayitābhiḥ saha yajjāgaraṇaṃ tena
ca kaphādhiko madātyayo drāgeva śamaṃ yāti|
---------------------------------------------| yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ
pṛthagdoṣabalaṃ prati||43|| sannipāte
daśavidhe tacchheṣe'pi vikalpayet|
---------------------------------------------|44|
Sa. "tatra vātolbaṇe madyaṃ" (ślo. 12)
ityādi| "pittolabaṇe bahujalaṃ" (ślo 19) ityādi, tathā "ullekhanopavāsābhyāṃ
jayecchleṣmolbaṇaṃ" (ślo 33) ityādi ca trividhaṃ sannipātaṃ pṛthagdoṣabalaṃ
prati lakṣīkṛtya karma nirdiṣṭaṃ karmadamuktam| na kevalamatra trividhe
sannipāte, śeṣe'pi daśavidhe sannipāte vikalpayet-vividhaṃ kṛtvā kalpayet,-
kuryāṭ, vaidya iti śeṣaḥ| etaduktaṃ bhavati,-vātolbaṇe madātyayaje sannipāte
yatkarma nirdiṣṭaṃ tathā pittolbaṇe madātyayaje sannipāte yatkarma nirdiṣṭaṃ
tadeva vātapittolbaṇe kuryāt| evaṃ doṣabalamapekṣya sarvasmin madātyaye
cikitsitaṃ kuryāṭ| sa daśavidhaḥ sannipātaḥ śiṣyahitāya padyena
pradarśyate,-"utkarṣeṇa tveko madyena dvau tadā''dimaḥ| utkarṣeṇa yadā dvau tu
madhyenaiko dvitīyakaḥ|| eko madhyena doṣaḥ syād dvāvalpena tṛtīyakaḥ|
utkarṣeṇaika eva syādalpena dvau caturthakaḥ|| utkarṣeṇa yadā dvau tu
alpenaikaśca pañcamaḥ| eko'lpena tu madhyena dvau doṣāviti ṣaṣṭhakaḥ||
utkarṣeṇa samastāḥ syurevaṃ bhavati saptamaḥ| madhyena sarve'pi yadā tadā
bhavati cāṣṭamaḥ|| alpena sarve'pi yadā tadā tu navamaḥ smṛtaḥ| alpeneko
madhyenaikastadā tvantya iti sphuṭāḥ|| sannipātasya muninā daśa bhedāḥ
prakīrtatāḥ|" iti|
---------------------------------------------|
tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ||44||
paruṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ
śaśibovitam||45|| madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ
rucyagnidīpanam| ---------------------------------------------|46|
Sa. tvagādibhiḥ śarkarānvitaiḥ
kapittharasayuktaṃ karpūrakṛtādhivāsaṃ pānakaṃ sarveṣu madātyayeṣu pātavyaṃ
rucyagnivṛddhikaram|
---------------------------------------------| nāvikṣobhya mano madyaṃ
śarīramavihanya vā||46|| kuryānmadātyayaṃ
tasmādiṣyata harṣaṇī kriyā| ---------------------------------------------|47|
Sa. madyaṃ yasmānmānasaṃ
nāvikṣobhya-api tu manasaḥ prakṣobhaṇaṃ kṛtvā, na ca śarīrasya
vihananamakṛtvā, evameva yathā kathañcinmadātyayaṃ kuryāt| yataścaivaṃ
tasmāddhetorharṣotpādikā kriyā eṣṭavyā| nākṣobhyetyayaṃ pāṭho na śreyān,
lyabādeśasyātra durlabhatvāt|
---------------------------------------------| saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ
kṛteṣvapi||47|| na cecchāmyetkaphe kṣīṇe
jāte daurvalyalāghave| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca||48||
grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ|
---------------------------------------------|49|
Sa. saṃśuddhiśamanādyeṣūpakrameṣu
kṛteṣvapi yadi madadoṣomadyottho vyādhiḥ, na śāmyet, tasya madyena
vidagdhasyāta eva ca kaphe sau-yadhātau kṣīṇe'ta eva jāte
daurbalyalāghave-alpapramāṇatve kārśye ca sati, tadānīṃ
sāmarthyādvātapittayoratiriktatā, vātapittadhikasya ca kṣīṇaujastvāttathā
payaḥ pathyam| yathā grīṣmopataptasya tarorvarṣam| varṣamiti kṛdvidhau
"bhayādīnāmupasaṅkhyānam" ityac|
madyakṣīṇasya hi kṣīṇaṃ kṣīramāśveva puṣyati||49||
ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ|50|
Sa. hi-yasmāt, tasya-tulyaṃ guṇaiḥ
sarvaiḥ-gurvādibhirojasaḥ kṣīraṃ, madyācca viparītaṃ guṇaiḥ| tathā ca muniḥ
(ca. sū. a. 27/217)-"svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru
mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| tadevaṃguṇamevaujaḥ
sāmānyādabhivardhayet|" iti| yataścaivaṃ tasmānmadyakṣīṇasva kṣīṇamojaḥ
kṣīramāśceva puṣyati-vṛddhi prāpayati, na tvaparaṃ, dravyaṃ,
yathoktahetvabhāvāt|
--------------------------------------------| payasā vihate roge bale jāte
nivartayet||50|| kṣīraprayogaṃ, madyaṃ ca
krameṇālpālpamācaret| na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśetopadravairyathā||51||
Sa. payasā roge-madātyayākhye,
nivartite bale jāte sati madyocitaḥ pumān kṣīraprayogaṃ nivartayet| madyaṃ
cālpālpaṃ krameṇopayuñjīta| yathā vikṣayadhvaṃsakodbhavairupadravairasau na
spṛśeta| vikṣayodbhavā vikārāḥ-kāyaśirorogādyāḥ (hṛ.ni.a.6/22),
dhvaṃsakopadravāḥ-śleṣmaniṣṭhīvādayaḥ (hṛ.ni.a.6/22)|
tayostu syāddhṛ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ|
abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit||52||
yuktamadyasya madyottho na vyādhirupājāyate| ato'sya vakṣyate yogo yaḥ
sukhāyaiva kevalam||53||
Sa. tayorvikṣayadhvaṃsakayorghṛtaṃ
kṣīraṃ ca cikitsitaṃ syāt| tathā bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ-nirapāyāḥ| tathā,
ābyāṅgādīni yacca vātajidannapānaṃ tacca syāt| yuktamadyasya puṃso madyottho
vyādhirnopajāyate, yuktamadyatvāt| ataḥ-asmāddhetoḥ, asya-madyasya, saṃyogo
vakṣyate| yaḥ kevalaṃ sukhāyaiva syāt| adhunā surāṃ sampannāmāha-
āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ
prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā||54|| astraṃ
makaraketoryā puruṣārtho balasya yā| sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe yā hutāśe ca
hūyate||55|| yā
sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahodadheḥ samudbhūtā
śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha||56||
madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujjhantī yā
rūpairbahubhiḥ sthitā||57|| yāmāsvādya
vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati| kulāṅganā'pi yāṃ pītvā
nayatyuddhatamānasā||58||
anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi|
taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ||59||
ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim| yathākāmaṃ
bhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsarogaṇe||60||
tṛṇavatpuruṣā yuddhe yāmāsvādya tyajantyasūn| yāṃ śīlayitvā'pi ciraṃ bahudhā
bahuvigrahām||61|| nityaṃ harṣātivegena
tatpūrvamiva sevate| śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate||62||
goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā| smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ
śocate yayā||63|| aprasannā'pi yā prītyai
prasannā svarga eva yā| apīndraṃ manyate duḥsthaṃ hṛdayasthitayā yayā||64||
anirdeśyasukhāsvādā svayaṃvedyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu
priyāmanukaroti yā||65|| priyā'tipriyatāṃ
yāti yatpriyasya viśeṣataḥ| yā prītiryā ratirvā vāgyā puṣṭiriti ca stutā||66||
devadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ
vidhinā pibet||67||
Sa. yā-surā, aśvinaṃ mahattejo-dīptaṃ,
dadhāti| āśvinamityaśvinoridamityaṇ, "nastaddhite" iti ṭilope prāpte
"inaṇyanapatye" iti prakṛtibhāvaḥ| yā ca surā sārasvataṃ balaṃ utsāhaṃ, endraṃ
ca vīryaṃ-śakti, vaiṣṇavaṃ ca prabhāvaṃ-māhātmyaṃ, dadhāti| yā ca
madanasyāstraṃ-praharaṇaṃ, balabhadrasya yā puruṣāRthaḥ-paraṃ prayojanam| yā
ca sautrāmāṇyāṃ yajñe dvijāsye hutāśe ca hūyate| yā ca mahodadheḥ
sarvauṣadhisampūrṇāddevadānavairviloḍyamānāt lakṣmyādibhiḥ sahotpannā| yā ca
surā madaśaktimatyajantī bahubhirmadhvādibhirākāraiḥ sthitā| yāṃ surāṃ pītvā
vilāsinyo mṛgalocanāḥ, yathārthaṃ-anvarthaṃ, nāma bibhrati vilāso vidyate
yāsāmiti| yā pītvā kulavāmalocanā'pyuddhatamānasā
satyanaṅgāliṅgitairaṅgairmunerapi cetaḥ kvāpi nayati| taraṅgabhaṅgā-kuṭilā,
bhrukuṭistayā tarjanāni-praṇayakalahaviśeṣāḥ, tairmānityā mānasamekaṃ prasādya
dvayorapi-strīpuṃsayoḥ, nirvṛtiṃ-saukhyaṃ, yā surā karoti| yāṃ surāmāsvādya
narāḥ samare tṛṇamiva prāṇāṃstyajanti| kīdṛṣi yuddhe ? yathecchaṃ
bhaṭasya-śūrapuruṣasya, yā'vāptistayā parihṛṣṭo-muditaḥ, apsaraḥsaṅgho
yasminnāhave tasmin| yāṃsurāṃ, bahubhiḥ
prakāraiḥ-āhārādimadhyāvasānalakṣaṇaiḥ, tathā yāṃ
bahuvigrahāṃ-madhumādhavādibhiranekaśarīrāṃ, śīlayitvā'pi nityaṃ
harṣasyātivegena tatpūrvamiva-tatprathamamiva, sevate| yāṃ dṛṣṭvā
upalabhyāsvādādinā, śokādibhirnābhibhūyate| yasyāḥ surāyā ṛte goṣṭhyādirna
śobhate| yayā ca viyuktaḥ śocate| śocata iti naṅibhyastaṅ| yā
cāprasannā-kaluṣā'pi prītyai, prasannāsvacchā satī, svarga eva syāt| yayā
cāntaḥsthitayendramapi duḥsthitaṃ manyate| anirdeśyaṃ-abhaṇanīyaṃ sukhaṃ
yasminnāsvāde sa tathāvidha āsvādo yasyāḥ saivam| yā kevalamātmanaiva vedyā|
iti-pūrvoktena prakāreṇa, citrāsu-nānāvidhāsvavasthāsu, priyāṃvallabhāṃ,
anukaroti-anuharati| priyāpakṣe narmāthaḥ-praṇayakalahārthaḥ|
aprasannā-kupitā| prasannā-tyaktakopā| anirdeśyaḥ sukhāsvādaḥ-sukhopalambho,
yasyā iti yojyam| evaṃ "yāṃ śīlayitvā" ityādiḥ sarvo'pi granthaḥ priyāyāmapi
yojyaḥ| tathā, yat-yasmāt, surā priyā-iṣṭā, atipriyatāṃ-suṣṭhu vallabhatvaṃ,
yāti| yatpriyasya-prakṛtatvātsurāpriyasya, viśeṣeṇa priyatāṃ yāti| yā surā
prītiriti yā vāgiti yā puṣṭiriti yā ca devādibhiḥ stutā| pānapravṛttau satyāṃ
yeṣāṃ pānādhikāro'sti dharmaśāstreṣvaniṣiddhatvāt tāṃ pūrvoktaguṇāṃ surāṃ
vidhinā-vakṣyamāṇena (ślo. 75) , pibet|
sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ| vidhiyuktādṛte madyādye na
sidhyanti dāruṇāḥ||68||
Sa. te medonilakaphodbhavā rogā na
sambhavanti| dāruṇāḥ duḥsahāḥ| ye vidhiyuktānmadyādṛte na sidhyanti|
vidhiyuktena madyena sarve medonilakaphajā rogāḥ sidhyantīti bhāvaḥ|
asti dehasya sā'vasthā yasyāṃ pānaṃ nirvāyate| anyatra
madyānnigadādvividhauṣadhasaṃskṛtāt||69||
Sa. dehasya
sā'vasthā-praklinnadehamehādikā (hṛ.sū.a.8/54) asti, yasyāṃ pānaṃ nivāryate,
madyādanyatra| kimbhūtāt ? nigadāt, tathā vividhauṣadhasaṃskṛtāt|
madyamevaṃvidhaṃ varjayitvā pānaṃ niṣidhyata ityarthaḥ|
ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṃ sahāyamaprāpya samyak
pariṇametkatham||70||
Sa. ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ
vidhānenāpyupakalpitaṃ madyaṃ vino payuktaṃ kathaṃ samyak pariṇamati ?
sutīvramārutavyādhighātino laśunasya ca| madyamāṃsaviyuktasya prayoge
syātkiyān guṇaḥ||71||
Sa. punarapi madyameva ślāghayannāha-
laśunasya ca dāruṇataravātavyādhivināśinaḥ madyamāṃsarahitasya prayoge kiyān
guṇaḥ syāt ? alpa evetyarthaḥ|
nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyo viṣahate sukhaṃ
vaidyavikatthanām||72||
Sa. tathā nigūḍhasya-atyarthaṃ
praṇaṣṭasya, śalyasyāharaṇe ākarṣaṇe, tathā śastrādikarmaṇi pītamadyo naraḥ
sukhaṃ-akleśena, vaidyavikatthanāṃ-kadarthanāṃ, sahate|
analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavinodakam| na cātaḥ
paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt||73||
Sa. tathā, analasya-agneḥ uttejanaṃ
śokādighnam| na ca kadācit ta(a)smānmadyāt paraṃ-anyat,
śreṣṭhamastyārogyādikṛt|
rakṣatā jīvitaṃ tasmātpeyamātmabatā sadā| āśritopāśritahitaṃ paramaṃ
dharmasādhanam||74||
Sa. yata evaṃ mahāguṇaṃ madyam,
tasmājjivitaṃ rakṣatā nareṇa tathā''tmavatā-sudhīmatā, sadā peyam|
āśritānāmupāśritānāṃ ca hitam| paramaṃ dharmasādhanaṃ-dharmopāyaḥ| athāsya
pāne vidhināha-
srātaḥ praṇamya suravipragurūn yathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca
samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣīktā-
māhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta||75||
svāstrūte'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ| svaṃ yaśaḥ
kathakacāraṇasaṅghai ruddhataṃ niśamayannatilokam||76||
vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛtyaṃ kalatūryaghoṣaiḥ|
kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam||77||
maṇikanakasamutthairāvaneyairvicitraiḥ
sajalavividhalekhakṣo-mavastrāvṛtāṅgaiḥ| api munijanacittakṣobhasampādinībhi-
ścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ||78||
stananitambakṛtādatigauravā- dalasamākulamīśvarasambhramāt| iti gataṃ
dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam||79||
yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṃ
yugapattanvaṅgībhiritastataḥ||80||
tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatība śītalaiḥ| darśane'pi
vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ||81||
cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham| sphāṭikaśuktigataṃ
sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam||82||
tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṃ vā|
tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca||83||
ghṛtimān smṛtimānnityamanūnādhikamācaran| ucitenopacāreṇa
sarvamevopapādayan||84||
jitavikasitāsitasaro janayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kānṭamukhamiva saurabha-
hṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam||85||
Sa. srāto naraḥ surādīn praṇamya
yathāsvaṃ-yathāyogyaṃ, samastasya parikarasya vṛttiṃ kṛtvā, atha pānabhūmiṃ
gandhajalena-karpūrośīrādinā vā sirenāmbunā, ābhiṣiktāmāśrayet| kīdṛśīm ?
āhāramaṇḍapasya nikaṭasthitām| pītamadyasya dūraṃ vrajata āyāsādi syāt|
vasantatilakaṃ vṛttam| atha-bhūmiśrayaṇādanantaraṃ, śayanīye sthito madyaṃ
pibediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| kimbhūte ? suṣṭhu
āstṛte-pradattapracchadapaṭe| tathā, kamanīye-ramye| mitrādisahitaḥ| svaṃ yaśa
ityādi| kiṃ kurvan ? svaṃ-ātmīyaṃ, yaśaḥ kathakādisaṅgairniśamayan-śrāvayan|
kīdṛśam ? uddhataṃ tathā'tilokaṃ-adbhutarupam| svāgatāvṛttam| tathā
vilāsinīnāṃ sambandhi gītaṃ niśamayan| kimbhūtam ? saha nṛtyena sanṛtyam|
dvayamapi bilasaśobhi| vilāsalakṣaṇaṃ coktam-"sthānāsanayamanānāṃ
harṣabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva| utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ
syāt||" iti| tathā tadgītaṃ madhuratūryaśabdaistathā kañcīkalāpaiḥ
sphuṭāstathā sphurantyaḥ kiṅkiṇyaḥ-sūkṣmaghaṇṭikāḥ, yeṣāṃ
taistathāvidhaistathā krīḍāvihaṅgaiḥ-sārasādibhiśca, kṛtānunādam|
upajātivṛttam| āvaneyaiḥ-ḍoluṅgakaiḥ, tanvaṅgībhiryugapaditastataḥ
sañcāryamāṇam| evaṃ hyunubhūyamānaṃ rāmaṇīyakaṃ dhatte| kimbhūtairāvaneyaiḥ ?
maṇikanakasamutthaiḥ, tathā vicitraiḥ-nānāvidhaiḥ, tathā sajalaṃ
nānāprakāralekhaṃ yat kṣau-vastraṃ tenāvṛttamaṅgaṃ yeṣāṃ taiḥ|
kimbhūtābhistanvaṅgībhiḥ ? munijanacittakṣobhasampādinībhiḥ| tathā,
cakitaḥ-trasto, yo hariṇastadvannetreḥ sādhu prekṣante yāstābhiḥ| bāhulakāt
kartari lyuṭ| tathā, ballabhābhiḥ| mālinīvṛttam| tathā, gatamiti|
asaṃsthitaṃ-anavasthitasvarūpaṃ, dadhatībhiḥ| yataḥ stanābhyāṃ nitambena ca
kṛtādadhikaṃ gauravādalasam| tathā, īśvarasya-prabhoḥ, yaḥ sambhramo-bhayaṃ,
tasmādākulaṃ [gataṃ-]| ata eva ca taruṇacittānāṃ vilobhane
kārmaṇaṃvaśīkaraṇam|" drutavilambitamāha nabhau bharau|" tathā,
tanvaṅgībhiritastato yugapatsañcāryamāṇam| kimbhūtābhiḥ ? yauvanāsavābhyāṃ
mattābhiḥ| tathā vilāsenādhiṣṭhita ātmā-cittaṃ, yāsāṃ tābhiḥ| tathā ca kīdṛśaṃ
madyam ? tālavṛntādibhiratiśītaiḥ śītalīkṛtam| darśane'pyevaṃrūpaṃ madyaṃ
kāmasya vaśānugaṃ janaṃ vidadhat kandarpoddīpanatvāt| kimuta-kiṃpunaḥ, pītaṃ
satkāmavaśaṃ janaṃ kuryāt| "rānnarau lagayutā rathoddhatā|". tathā,
cūtarasādibhiḥ kṛtādhivāsaṃ-sugandhīkṛtam| tathā, mallikayā-puṣpaviśeṣeṇa,
ujjavalayā-vikasitayā, sanāthaṃyuktam| tathā, sphaṭikasya vikārā sphāṭikī,
sphāṭikī cāsau śuktiśca, tasyāṃ gataṃ-sthitam| sphaṭikasyeyaṃ sphāṭikīti
vyutpattau puṃvadbhāvo durnivāraḥ syāt| tathā, sataraṅgam| evaṃ ca
kāntaṃ-ramyaṃ, aṅgamudvahan| utprekṣate| anaṅgaṃ [iva]-pañcaśaramiva,
cārutaratvena kāmotpādakatvāt| dodhakavṛttam| prāk-pūrvaṃ, tālīsādyaṃ
cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyamathava vayaḥ-sthāpanaṃ-rasāyanoktaṃ,
prāśya-bhakṣayitvā| tathā, sumṛṣṭe-upalipte
tatprārthibhyo-madyapānādhikṛtebhyo devadānavakūṣamāṇḍādibhyaḥ, toyonmiśraṃ
madyaṃ dāpayitvā paścājjalaṃ dāpayitvyamityarthaḥ| tataśca-anantaraṃ, pibet|
śālinīvṛttam| kiṃ kurvan ? anūnādhikaṃ-pūrvoktaṃ, nityamācaran| dhṛtimān
smṛtimāṃśca san ucitena-yogyena, upacāreṇa sarvamevopapādayet(yan)| kimbhūtaṃ
madyam ? vikasitaṃ ca tat asitaṃ sarojaṃ ca vikasitāsitasarojam|
jitaṃ-nyakkṛtaṃ, vikasitāsitasarojaṃ yābhyāṃ nayanābhyāṃ te tathāvidhe, tayoḥ
saṅkrāntiḥ-pratibimbatvaṃ, tayā saṃvardhitā śrīryasya sarakasya tadevam|
tathā, saurabheṇa hṛto ramyagatitvād bhramarasārtho yena tadevam|
suramerbhāvaḥ saurabham, "igantācca laghupūrvāt" ityaṇ| tacca kāntāmukhamiva|
yato jitavikasitāsitasarojanayanayoryā saṅkrāntiḥ-sañcāraḥ sakaṭākṣekṣitādinā.
tayā saṃvardhitā śrīḥ-śobhā, yasya tadevam| sakaṭākṣekṣitaṃ hi mukhaṃ nitarāṃ
rājate| tathā, uttamastrīṇāṃ mukhaṃ sugandhi bhavatīti
saurabhahṛtamadhupagaṇam| "vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"
pītvaivaṃ caṣakadvayaṃ parijanaṃ sanmānya sarvaṃ tato gatvā''hārabhuvaṃ puraḥ
subhiṣajo bhuñjīta bhūyo'tra ca| māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ
sasauvarcalai- rdvistrirvā niśi cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet||86||
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, caṣakadvayaṃ
pītvā tata-anantaraṃ, parijanaṃ sarvaṃ-veśyādikamapi, sanmānya
tathā''hārabhuvaṃ gatvā subhiṣajaḥ-śobhanavaidyasya, puraḥ-agre, bhuñjīta|
atre ca-āhārabhuvi, māṃsāpūpādibhiryuktaṃ dvistrirvā sarakaṃ pibet|
māṃsāpūreti kecit peṭhuḥ| niśi tu kāntāyāḥ saṃvalganārthaṃ-rañjanārthaṃ,
alpameva pibet-na tu bahu| śārdulavikrīḍitam| kāntārañjanapānaṃ ślāghayannāha-
rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanā- tpulakitatanuṃ jātasvedāṃ
sakampapayodharām| yadi sarabhasaṃ śīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati
kleśapRyaṃ tato gṛhatantratām||87||
varatanuvakrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva
padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato'lpamapi
kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param||88||
Sa. kṛtī-pravīṇo, yadi priyāṃ madhoḥ
sarakaṃ na pāyayate, tataḥ kiṃ-kasmāt,
gṛhatantratāṃ-gṛhopakaraṇasampādanakleśaṃ, anubhavati ? kiṃ kṛtvā ?
rahasyaṅke-utsaṅge, dayitāṃ kṛtvā| kibhūtām ? bhujāntarapīḍanāt
pulakitaśarīrām, tathā jātasvedām, tathā savepathukucām| romāñcasvedakampāḥ
sātvikā bhāvāḥ śṛṅgārasyāvirbhāvikāḥ| dayitāmiti "gatibuddhi" ityādinā
karmatvam| pāyayate iti "nigaraṇacalanārthebhyaśca" iti parasmaipade prāpte
"na pādamya" ityādinā niṣiddhe ca svetyādyātmanepadam| "bhavati hariṇī vsau
mrau slau gorasodadhisaptibhiḥ|" saṃ-kimbhūtaṃ madyam ? varatanuvadanasaṅatyā
surabhitaram| tathā padmarāgamaṇiṃ-dravatvamiva, prāptamāsavarūpadharam|
yataśca ratiśrameṇālpamapi madyaṃ pibato mado bhavati, tato madyamojasaśca
kṣayahetuḥ| āta ojaḥkṣayaṃ pariharan saḥ-madyapāyī, pānānantaraṃ
śayīta-svapyāt| "najabhajajā lagau ca yadi narkuṭakaṃ tu tadā|"
itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate| asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ
cādhigacchati||89|| eśvaryasyopabhogo'yaṃ
spṛhaṇīyaḥ surairapi| ---------------------------------------------|90|
Sa. itthaṃ-evaṃprakārayā, yuktyā madyaṃ
piban puruṣastrivargāt-dharmārthakāmalakṣaṇāt, yasmānna hīyate| hīyata iti
karmakartari taṅ| asārasaṃsārasya paramaṃ sukhaṃ cādhigacchatiprāpnoti|
ayaṃ-madyapānalakṣaṇaḥ, eśvryasyopabhogaḥ surairapi spṛhaṇīyaḥ|
---------------------------------------------| anyathā hi vipatsu
syātpaścāttāpendhanaṃ dhanam||90||
upabhogena rahito bhogāvāniti nindyate| nirmito'tikadaryo'yaṃ vidhinā
nidhipālakaḥ||91|| tasmāhyavasthayā pānaṃ
pānasya satataṃ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām||92||
Sa. anyathā-evamapi bhogamakurvato, hi
vipatsu satīṣu dhanaṃ-dravyaṃ, paścāttāpendhanaṃ syāt| sa hyevaṃ vipadi
cintayati,-kiṃ mayā dhanaṃ prāpyopabhogo'smin kṛtaḥ ? upabhogaṃ
vinābhogavāniti solluṇṭhamucyamāno garhyate| ninditatvamevāsya
prakaṭayati-nirmita ityādi| ayamatikadaryaḥ-kusvāmī, vidhinā nidhipālako
nirmitaḥ-kṛtaḥ| yata evaṃ tasmāt pānasya-madyasya, vyavasthayā niyamena pānaṃ
hitam| nanu, kathaṃ nisargato viṣayalubdheṣvindriyeṣu vyavasthā pālayituṃ
śakyate ? ityāha-jitvetyādi| viṣayābhilāṣiṇāmindriyāṇāṃ svātantrayaṃ jitvā
niyamena vyavasthayā pānaṃ kartuṃ śakyata ityarthaḥ|
vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ
mātrayā hitam||93||
Sa. vasumatāṃ-dhanināṃ, eṣa vidhiḥ| ye
tu bhaviṣyadvasavasteṣāṃ ca tairyathopapatti-yathāyukti, hitaṃ madyaṃ mātrayā
pātavyam|
yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ
madyādātmavatā sadā||14||
Sa. yāvadeva dṛṣṭerna
sambhrāntiryāvadeva mano na kṣobhaṃ yāti, tāvadeva madyāt dhīmatā sarvadā
virantavyaṃ-nivṛttiḥ kāryā| eṣa eva samayogaḥ| etadatikramo'tiyogaḥ|
yathoktātsamayogāddhīnasvalakṣaṇo hīnayogaḥ| doṣadeśaprakṛtyādīnaparīkṣaya
mithyāyogaḥ|
abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ
vātottaraḥ pibet||15||
Sa. vātādhiko
naro'bhyaṅgodvartanādibhiḥ snigdhoṣṇairbhāvito'nnaiśca madyaṃ pibet|
śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhavitaścānnaiḥ
pibanmadyaṃ na sīdati||16||
Sa. paittiko vividhaiḥ
śītopacāraiḥ-candanānulepanādibhiḥ, madhurasnigdhaśītalaiścānnaiḥ saha madyaṃ
piban na sīdati|
upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ṣlaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ
māricikaiḥ saha||17||
Sa. ślaiṣmiko yavagodhūmabhuk san
madyamaśiśirairupacāraistathā māṃsairdhanvodbhavairmaricasaṃskṛtaiḥ saha
pibet|
tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pitte sāmbhomadhu, kāphe
mārdvīkāriṣṭamadhavam||98||
Sa. tatra-teṣu madyeṣu madhye,
vātādhike nare prāyo-bāhulyena, madyaṃ paiṣṭikaṃ gauḍikaṃ ca hitam| pitte
sajalaṃ samākṣikaṃ ca madyaṃ hitam| kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavaṃ hitam|
prāk pibecchlaiṣmiko madyaṃ, bhuktasyopari paittikaḥ| vātikastu pibenmadhye,
samadoṣo yathecchayā||19|| iti
madātyayacikitsitam||2||
Sa. ślaiṣmikaḥ prāgbhaktaṃ madyaṃ
pibet| pibet bhaktaṃ bhuktvā pibet| vātottaraḥ punarmadhye bhaktasya pibet|
samadoṣo yathecchayā-bhaktasya pūrvaṃ madhye'nte vā, pibet|
atha madamūrcchāyacikitsitam| madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrcchāsu ceṣyate|
sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet||100||
Sa. madeṣu prāyeṇa vātapittaghnaṃ
cikitsitam, mūrcchāsu-mūrcchāyeṣu ceṣyate| sarvatraiva-made mūrcchāye ca,
pittamevādhikaṃ jānīyāt| ata eva teṣāmupakramaḥ-
Ā. rā. atha madādicikitsitam| tatra
madamūrcchayorāha-madeṣviti| sarvatrāpi-kaphajādiṣvapi| vātapittaghne'pi
pittaghnaṃ viśeṣataḥ|
śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ| sitā
drākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ||101||
siddhaṃ madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ
sarpiśca jīvanam||102|| kalyāṇakaṃ
mahātiktaṃ ṣaṭpalaṃ payasā'gnikaḥ| pippalyo vā śilāhvaṃ vā
rasāyanavidhānataḥ||103|| triphalā vā
prayoktavyā saṛtakṣaudraśarkarā|
---------------------------------------------|104|
Sa. śītāḥ pradehāḥ| payo
madhuravargeṇa-drākṣādinā, siddham| tathā,rasāḥ-māṃsarasādayaḥ| yūṣāśca
dāḍimānvitāḥ| tathā, śālayo-raktaśālaya ityarthaḥ| ṣaṣṭikādayaśca| tathā,
ghṛtaṃ kalyāṇakādikam| [kalyāṇakaṃ-] unmādapratiṣedhoktam (hṛ.u.a.)|
mahātiktaṃ-kuṣṭacikitsitoktam (hṛ.u.a.6/26)| mahātiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktam
(hṛ.ci.a.19/8)| ṣaṭpalaṃ-rājayakṣmacikitsitoktam (hṛ.ci.a.5/22)| tathā,
kṣīreṇa citrakam| tathā, pippalyo rasāyanavidhānena| athavā, śilājatu
rasāyanavidhānena| athavā, triphalā saghrutakṣaudraśarkarā prayoktavyā|
Ā. rā. tadeva prapañcayati-pradehā iti|
jīvanādīni catvāi sarpiṣi| agnikādīni catvāri rasāyanāni| agnikaḥ-citrakaḥ|
tatra trīṇi payasā| triphalā ghṛtādibhiḥ|
---------------------------------------------| prasaktavegeṣu hitaṃ
mukhanāsāvarodhanam||104|| pibedvā
mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam| mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyātkhaudreṇa
sābhayāḥ||105|| durālabhāṃ vā mustaṃ vā
śītena salilena vā| pibenmaricakolāsthimajjośīrāhikesaram||106||
dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam|
---------------------------------------------|107|
Sa. prasaktavegeṣu madādiṣu mukhasya
nāsāyāśca pāṇyādinā'varodhanaṃ hitam| mānuṣyā vā kṣīraṃ pibet| tena ca
mānuṣīkṣīreṇa, nasyaṃ dadyāt| mṛṇālādīn saharītakīn mākṣikeṇa vā lihyāt| atavā
dhanvayavāsaṃ mustaṃ vā madhunā lihyāt| athavā śītena jalena maricādīn pibet|
ahikesaraṃ-nāgakesaram| athavā, āmalakarase siddhaṃ ghṛtaṃ harīta kīkkāthena
vā siddhaṃ pibet|
Ā. rā. prasaktavegeṣu
viśeṣamāha-prasaktavegeṣviti| maricādicatuṣkaṃ śītodakena pibet| vaṅgasene
(mūrcchādhikāre ślo. 32)-"mahauṣadhāmṛtākṣudrāpauṣkaragranthikodbhavam|
pibetkaṇāyutaṃ kvāthaṃ mūrcchāsu sa madeṣu ca|| svinnamāmalakaṃ piṣṭvā
drākṣayā saha saṃsṛjan| viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet| tenāsya
śāmyate mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| pañcamūlīkaṣāyaṃ ca madhunā
sitayā'pi vā| yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaśāyāṇi prayojayet|| raktajāyāṃ tu
mūrcchāyāṃ hitaḥ śītakriyāvidhiḥ| madyajāyāṃ pibenmadyaṃ nidrāṃ seveta vā
sukham|| triphalāyāḥ prayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya
sarpiṣo vā praśasyate|| añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca|
pibeddurālabhākvāthaṃ saghṛtaṃ bhramaśāntaye|| kṛṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāṃ pratyekaṃ
tu palaṃ palam| guḍātpalāni catvāri guṭikāṃ bhramanāśinīm||
kṛṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāmabhayānāṃ palaṃ palam| guḍasya ṣaṭpalānyeṣā guṭikā
bhramanāśinī||' iti| yogaratne-"madhunā hantyupayuktā triphalā rātrau
guḍārdrakaṃ prātaḥ| saptāhātpathyabhujo madamūrcchā[kāsa]kāmalonmādān|| śītena
toyena pibenmṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām|" iti|
---------------------------------------------| kuryātkriyāṃ yathoktāṃ ca
yathādoṣabalodayam||107||
Sa. yathoktāṃ ca kriyāṃ
doṣabalodayānusāreṇa kuryāt|
Ā. rā.
viśeṣacikitsāmāha-kuryātkriyāmiti| sāmānyaśaktiṃ vicārya viśeṣaṃ prayuñjīta|
pañcakarmāṇi ceṣṭāni secanaṃ śoṇitasya ca|
---------------------------------------------|108|
Sa.
pañcakarmāṇī-vamanavirekāsthāpanāvvāsananasyākhyāni, ceṣṭāni raktamokṣaśca|
Ā. rā. śodhanamāha-pañcakarmāṇi ceti|
---------------------------------------------| sattvasyālambanaṃ
jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca||108||
Sa. sattvasyālambanaṃ-āśrayaṇam| tathā,
jñānaṃ-mahābhūtendriyatanmātramanobudhdyahaṅkārapuruṣādīnām| viṣayeṣvagṛddhiḥ
anabhilāṣaḥ|
Ā. rā.
sattvāvajayamāha-sattvasyālambanamiti|
madeṣvatipravṛddheṣu mūrcchāyeṣu ca yojayet| tīkṣṇaṃ
sannyāsavihitaṃ-------------------------|109|
Sa. madeṣu mūrcchāyeṣu atipravṛddheṣu
tīkṣṇaṃ nasyādi sannyā soktaṃ yojayet|
Ā. rā.
atipravṛddhānāmauṣadhamāha-madeṣvatipravṛddheṣviti|
---------------------------------------------| ----------------viṣaghnaṃ
viṣajeṣu ca||109|| iti
madamūrcchāyacikitsitam||3||
Sa. tathā viṣajeṣu madeṣu viṣaghnaṃ
cikitsitaṃ yojayet|
Ā. rā. viṣajānāmauṣadhamāha-viṣaghnaṃ
viṣajeṣu ceti|
atha sannyāsacikitsitam| āśu prayojyaṃ sannyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam|
dhūmaḥ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare||110||
keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśanavṛścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṃ vakre
kapikacchvavagharṣaṇam||111|| utthito
labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet| khādetsavyoṣalavaṇaṃ
bījapūrakakesaram||112|| laghvannaprati
tīkṣṇoṣṇamadyātsrotoviśuddhaye|
---------------------------------------------|113|
Sa. sannyāse śīghraṃ suṣṭhu
nasyamañjanaṃ dhūmaḥ pradhamanaṃ ca prayojyam| sūcītodādikaṃ ca nakhamadhye|
tathā, vakre kaṭūnāṃ marīcādīnāṃ, amlānāṃ-mātuluṅgādīnāṃ, ca gālanaṃ
prayojyam| tathā| kapikacchvavagharṣaṇam| evamupakrāntaḥ samutthito
labdhacetanaśca san laśunasvarasaṃ pibet| tathā, bījapūrakakesaraṃ
savyoṣalavaṇaṃ bhakṣayet| srotoviśodhanārthaṃ laghvannaprati bhuñjīta| kīdṛśam
? tīkṣṇoṣṇam| laghvannapratīti alpalaghvannam| "suppratinā mātrārthe" iti
samāsaḥ|
Ā. rā. sannayāsasyauṣadhamāha-āśu
prayojyamiti|
vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ|113|
paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ
śoṇitasyāvasecanaiḥ|114| upācarettaṃ pratatamanubandhabhayātpunaḥ| tasya
saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralayahetutaḥ|115| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaīhitāyāṃ
caturthe cikitsita- sthāne madātyayādicikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. taṃ-madādimantaṃ, upācaret| kaiḥ ?
saṃsmaraṇaiḥ| vismāpanaiḥ-vismayakāribhiḥ| vipūrvāt smiṅo ṇici "nityaṃ
smayateḥ" ityātve puki lyuṭi ca vismāpanairiti rūpam| tathā, priyasya
śravaṇena darśanena ca gītavāditraśabdaiḥ paṭubhiḥ-manoharaiḥ| tathā,
vyāyāmaśīlanaiḥ| tathā vamanavirecanābhyāṃ dhūmena śoṇitasrāveṇa
cānubandhabhayācca kāraṇāt tasya-āturasya, praleyahetuto manaḥ
samyagrakṣitavyaṃ-tata idaṃ kāryamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne madā- tyayādicikitsitaṃ nāma
saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7||
Ā. rā. iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| madamūrcchāyasatryāsāḥ sāmastyena nirūpitāḥ||
7||