Sa.
asmādanantaramarśaścikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya nidāna evoktaḥ|
athato'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| ) kāle sādhāraṇe vyābhre
nātidurbalamarśasam| viśuddhakoṣṭhaṃ laghvalpamanulomanamāśitam||1||
śuci kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyatham| śayane phalake vā'nyanarotsaṅge
vyapāśritam||2|| pūrveṇa kāyenottānaṃ
pratyādityagudaṃ samam| samunnatakaṭīdeśamatha yantraṇavāsasā||3||
sakthnoḥ śirodharāyāṃ ca parikṣiptamṛju sthitam| ālambitaṃ paricaraiḥ
sarpiṣā'bhyaktapāyave||4|| tato'smai
sarpiṣā'yaktaṃ nidaghyādṛju yantrakam| śanairanusukhaṃ pāyau, tato dṛṣṭvā
pravāhaṇāt||5|| yantre praviṣṭaṃ durnāma
plotaguṇṭhitayā'nu ca| śalākayotpīḍya bhiṣak yathoktavidhinā dahet||6||
kṣāreṇaivārdramitaratkṣāreṇa jvalanena vā| mahadvā valinaśchattvā
vītayantramathāturam||7||
svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet| nirvātamandirasthasya
tato'syācāramadiśet||8|| ekaikamiti
saptāhātsaptāhātsamupācaret| ---------------------------------------------|9|
Sa. sādhāraṇe-śaradvasantādike kāle,
tathā vyabhre-vigatābde| tathā nātidurbalamarśasaṃ-api tu kiñcitsaprāṇam| atra
yogyaparatvāt kṛtvetyadhyāhṛtya sambandhaḥ kāryaḥ| tathā viśuddhakoṣṭhādikaṃ
kṛtvā tato'smai-arśasāya, yantraṃ nidadhyāditi| saṅgrahe coktam
(ci.a.10)-"atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ
yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ
snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuci kṛtasvastyayanaṃ
muktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇevyabhre kāle same
phalake śayyāyāṃ vā
pratyādityagudamanyasyotsaṅgeniṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ
yantraṇaśāṭakena parikṣeptagrīvāsakthisandhideśamalajjārhairāptaparicārakaiḥ
suparigṛhītaṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktaṃ yantrakaṃ niddhyāt|" iti|
arśasamiti arśāsi vidyante yasyetyarthaḥ, arśaāditvādac| kimbhūtam ?
viśuddho-vamanavirecanādinā, koṣṭho yasya tam| tathā, annamāśitaṃ kṛtvā|
kimbhūtam ? laghu-svabhāvāt, alpaṃ camātrayā| tathā, anulomanaṃ-vātavarcasāṃ
prāyeṇa pravartakam| tathā, śuciṃ-mṛjjalābhyāṃ kṛtvā| tathā, kṛtaṃ
svastyayanaṃ yasya tam| tathā, mukte-visṛṣṭe, viṇmūtre yena tam| tathā,
atryathaṃvyathārahitamanyena vyādhinā'pīḍitam| tathā, śayane
vyapāśritaṃ-śayyāmāśritya sthitam| athavā, phalake-āsanaviśeṣe, vyapāśritam|
athavā, anyanarotsaṅge vyapāśritam| utsaṅgaviśeṣātsthānakaviśeṣaḥ| narotsaṅge
vyapāśritamityevaṃ siddhe'nyagrahaṇaṃ vaidyasya nirāsārtham| anyotsaṅge
vyapāśritamiti kathaṃ kṛtvā ? pūrveṇa kāyenottānaṃ kṛtvā-nādhareṇa| tathā,
pratyādityagudam| prati-ābhimukhyena, ādityaṃ pratyādityaṃ gudaṃ yasya tam|
yasyāṃ diśyādityo gataḥ tasyāṃ diśyarśasena sammukhaṃ gudaṃ kṛtvā
sthātavyamityarthaḥ, samaṃ ca| tathā, samyagunnataḥ kaṭideśoyasya tam|
atha-samunnatakaṭideśakaraṇādanantaraṃ, arśasaṃ sakthnostathā śirodharāyāṃ
parikṣiptaṃ-samantātkṣiptamākrāntaṃ kṛtvā| kena ? yantraṇavāsasā|
yantraṇārthaṃ vāsaḥ-kārpāsādimayaṃ, yantraṇavāsastena| ṛju-spaṣṭaṃ kṛtvā,
sthitam| tathā, tamāturaṃ paricārakairalambitaṃ-niścalaṃ kṛtbā'vaṣṭabhya
samyak sthāpitam| tataḥ-anantaraṃ, asmai-durnāmavate, sarpiṣā'bhyaktapāyave
ghṛtābhyāktaṃ yantrakamṛju-anusukhaṃ kṛtvā, śanairnidadhyāt-praṇayet|
tataḥ-anantaraṃ gudapraṇihitayantrānte, pravāhaṇāt-pravāhaṇenahetunā, yantre
praviṣṭaṃ durnāma dṛṣṭvā| atha(nu) [ca]-paścācca, śalākayā
cailakhaṇḍaprāvṛtadehayotpīḍya-prakṛtatvāddurnāma ūrdhvaṃ pīḍayitvā| vaidyo
yathoktavidhinā-sūtrasthānoditena, kṣāreṇārdramarśo dahet| evetyavadhāraṇe|
kṣāreṇaiva nāgninā| itaratśuṣkaṃ durnāma, kṣāreṇa jvalanena vā dahet|
yathoktavidhinetyatrāpi yojyam| mahadveti| bahuddurnāma tu balavataḥ puṃsaḥ
chittvā vā śastreṇa kṣārāgnibhyāṃ yathāyogaṃ dahet| atha-anantaraṃ, āturaṃ
vītayantraṃ vidhāya svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet-tatra nihitaṃ
vidadhyādityarthaḥ| tataḥ-anantaraṃ, asyācāraṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" (hṛ.sū.a.
16/26) ityādikaṃ, ādiśet| ekaikaṃ durnāma iti-anena pūrvoktena prakāreṇa,
saptāhātsamupācaret-na tulyakālaṃ sarvāṇi|
---------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ tato vāmamarśaḥ
pṛṣṭāgrajaṃ tataḥ||9||
bahvarśasaḥ---------------------------------|10|
Sa. athaiṣāṃ karmādikramaṃ
darśayitumāha---- bahvarśasaḥ prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇadeśasthamarśa upācaret|
anantaraṃ vāmaṃ, tataḥ pṛṣṭāgre jātamupācaret|
-----------------sudagdhasya syādvāyoranulomatā| ruciranne'gnipaṭutā svāsthyaṃ
varṇabalodayaḥ||10||
Sa. sudagdhasyārśaso vātasyānulomanaṃ
syāt| tathā, anne'bhilāṣaḥ, agneḥ pāṭavaṃ tathā svāsthyaṃ
balavarṇayorudbhūtiśca|
bastiśūle tvadho nābherlepayechlakṣṇakalkitaiḥ|
varṣābhūkuṣṭhasurabhimiśilohāmarāhvayaiḥ||11||
Sa. basti śūle sati punarnāmeradhaḥ
varṣābhvādibhiḥ supiṣṭairlepayet|
śakṛnmūtrapratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ|
varaṇālambuṣairaṇḍagokaṇṭakapunarnavaiḥ||12||
suṣavīsurabhībhyāṃ ca kvāthamuṣṇaṃ prayojayet| sasnehamathavā kṣīraṃ tailaṃ vā
vātanāśanam||13|| yuñjītānnaṃ śakṛdbhedi
snehān vātaghnadīpanān| ---------------------------------------------|14|
Sa. śakṛto mūtrasya ca
pratīghāte-vibandhe sati, varaṇādibhiḥ kvāthaṃ pariṣekāvagāhayoruṣṇaṃ sasnehaṃ
prayojayet| athavā, kṣīraṃ vātanāśanam| balātailadikaṃ tailaṃ vā
pariṣekāvagāhayoḥ prayojayet| annaṃ ca yavādikaṃ śakṛdvibandhaghnaṃ tathā
snehān vātaghnān dīpanāṃśca prayojayet|
---------------------------------------------| athāprayojyadāhasya nirgatān
kaphavātajān||14||
sastambhakaṇḍūrukśophānabhyajya gudakīlakān| bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaiḥ
siddhena secayet||15||
tailenāhibiḍāloṣtravarāhavasayā'thavā| |kāsīsaṃ saindhavaṃ rāsnā śuṇṭhī
kuṣṭhaṃ ca lāṅgalī| śilābhrakāśvamāraṃ ca jantuhṛddanticitrakau||1||
haritālaṃ tathā svarṇakṣīrī taiśca pacetsamaiḥ| tailaṃ sudhārkapayasī gavāṃ
mūtre caturguṇe||2|| etadabhyaṅgato'rśāṃsi
kṣāravatpātayeddrutam| kṣārakarmakaraṃ hyetanna ca dūṣayate valim||3||
] svedayedanu piṇḍena dravasvedena vā punaḥ||16||
saktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā
kārṣṇyagandhikaiḥ||17||
Sa. na prayojyo-niṣiddho, dāho
yasyāsāvaprayojyadāho,-dāhānarhaḥ, tasya, nirgatān-bahirbhūtān, tathā
kaphavātajān gudakīlakān-arśāṃsi, abhyajya bilvādisiddhena tailena secayet|
kimbhūtān ? sastambhakaṇḍūrukśophān, evaṃbhūtān-nānyalakṣaṇān| athavā,
bujhaṅgādivasayā secayet| anusekābhyaṅgābhyāṃ paścāt, piṇḍena-piṇḍasvedena,
svedayet| piṇḍasvedo muninoktaḥ| yathā (ca. sū. a. 14/25)-
"tilamāṣakulatthānnaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ
piṇḍasvedān prayojayet||" iti yojyam| athavā, dravasvedena-svedavidhyuktena,
svedayet| punaḥ śabdo'tra laukikyā uktyā prayuktaḥ| yathā-"idaṃ sāramidaṃ
punarasāram" iti| piṇḍasvedenāthavā saktūnāṃ tailasarpiṣā snigdhānāṃ
piṇḍikābhiḥ svedayet| athavā, rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍaiḥ kārśṇyagandhikarvā
svedayet| tailasarpiṣā snigdhairityatrānuvartanīyam| kṛṣṇagandhāyā ime
kārṣṇyagandhikāstaiḥ| adhyātmāditvāṭhṭhañ|
arkamūlaṃ śamīpatraṃ nṛkeśāḥ sarpakañcukam| mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṃ
hitamarśasām||18|| tathā'śvagandhā surasā
bṛhatī pippalī ghṛtam| ---------------------------------------------|19|
Sa. arkamūladi carmasarpirantaṃ
dhūpanaṃ hitam| tathā, aśvagandhādikaṃ pṛthageva dhūpanaṃ hitam|
---------------------------------------------|
dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṃ mṛdu||19||
lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartirgudajaśātanī|
---------------------------------------------|20|
Sa. kāñjikena
piṣṭairjīmūtasya-ikṣvākoḥ, bījaistathā tasya jīmūtaphalasya, jālakaṃ
tajjālakaṃ-jālakākaraṃ(raḥ)phalavahirbhāgo, mṛdu-akarkaśaṃ, lepitaṃ
chāyāśuṣkamityeṣā vartirgudajaśātanī|
--------------------------------------------| sajālamūlajīmūtalehe vā
kṣārasaṃyute||20||
guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā|
--------------------------------------------|21|
Sa. sajālamūlajīmūtena kṛto yo
lehastasmillehe kṣārasaṃyute kṛte sati guñjādibījaiḥ kṛta
vartistathāguṇā-gudajaśātanī|
snukkṣīrārdraniśālepastathā, gomūtrakalkitaiḥ||21||
kṛkavākuśakṛtkṛṣṇāniśāguñjāphalaistathā| snukkṣīrapiṣṭaiḥ
ṣaḍgranthāhalinīvāraṇāsthibhiḥ||22||
kulīraśṛṅgivijayākuṣṭhāruṣkaratutthakaiḥ| śigrumūlakajairbījaiḥ
patrairaśvaghnanimbajaiḥ||23|| pīlumūlena
bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ| kuṣṭhaṃ śirīṣabījāni pippalyaḥ saindhavaṃ
guḍaḥ||24|| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā
ca pralepanam| ārkaṃ payaḥ sudhākāṇḍam kaṭukālābupallavāḥ||25||
karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām| ānuvāsanikairlepaḥ
pippalyādyaiśca pūjitaḥ||26||
Sa. snukṣīreṇārdrā-ārdrīkṛtā,
niśā-haridrā, tayā lepaḥ snukkṣīrārdraniśālepaḥ| tathā-pūrvaguṇaḥ| gomūtreṇa
kalkitaiḥ-piṣṭaiḥ, kukkuṭaśakṛdādibhirlepaḥ pūrvaguṇaḥ| sudhākṣīrapiṣṭaiḥ
ṣaḍgranthādibhirlepo hitaḥ| pīlamlena bilvena hiṅgunā ca yuktairlepo hitaḥ|
kuṣṭaditriphalāntaṃ pralepanaṃ pūrvaguṇam| arkakṣīrādibastamūtrāntaṃ
pralepanamarśasāṃ ṣreṣṭhaṃ syāt| ānuvāsanikairiti anuvāsane
bhavānyanuvāsanikāni, adhyātmāditvāt ṭhañ| tairdravyaiḥ "pippalīṃ madanaṃ"
(ślo 89) ityādibhirvakṣyamāṇairlepo'rśaḥsu pūjitaḥ|
ebhirevauṣadhaiḥ kuryāttailānyabhyañjanāya ca|
---------------------------------------------|27|
Sa. ebhireva
pūrvoktairlepanadravyairabhyañjanāni tailāni ca kuryāt|
---------------------------------------------| dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ
prasravanti gudāṅkarāḥ||27|| sañcitaṃ
duṣṭarudhiraṃ, tataḥ sampadyate sukhī|
---------------------------------------------|28|
Sa. dhūpanādibhirgudāṅkurāḥ sañcitaṃ
duṣṭaṃ rudhiraṃ prasravanti| tataḥ-tena srutena, sukhī rujāvirahāt sampadyate|
---------------------------------------------| avartamānamucchūnakaṭhinebhyo
haredasṛk||28|| arśobhyo
jalajāśastrasūcīkūrcaiḥ punaḥ punaḥ|
---------------------------------------------|29|
Sa. arśobhya ucchūnakaṭhinebhyo
rudhiramavartamānaṃ jalaukaśastrādibhirasakṛddharet| śītoṣṇādirupakramaḥ
kasmādatra na kriyate ? ityāha-
---------------------------------------------| śīṣṇasnigdharūkṣairhi na
vyādhirupaśāmyati||29|| rakte duṣṭe bhiṣak
tasmādraktamevāvasecayet| ---------------------------------------------|30|
Sa. yasmāt
śītādibhirupakramairupakrānto'rśovyādhirna śāmyati rakte duṣṭe sati,
tasmāddheto raktamevāvasecayet-na tu śītādiryojyaḥ|
---------------------------------------------| yo jāto gorasaḥ
kṣīrādvahnicūrṇāvacūrṇitāt||30||
pibaṃstameva tenaiva bhuñjāno gudajān jayet|
---------------------------------------------|31|
Sa. yo gorasaḥ kṣīrājjātaḥ-utpannaḥ|
kimbhutāt ? vahnicūrṇāvacūrṇitāt-citrakacūrṇāvakīrṇāt| tameva-gorasaṃ,
pibannarastenaiva ca-gorasena, bhuñjāno gudajān jayet| 'bahumūlāvacūrṇitāt'
iti kva(ke)cit paṭhanti| bahumūlā-śatāvarī|
kovidārasya mūlānāṃ mathitena rajaḥ piban||31||
aśvan jīrṇe ca pathyāni mucyate hatanāmabhiḥ|32|
Sa. kovidāramūlacūrṇaṃ mathitena piban
jīrṇe ca tasmin pathyānyaśrnan durnāmabhirmucyate-naśyanti tānyasyetyarthaḥ|
---------------------------------------------| gudaśvayathuśūlārtho
mandāgnirgaulmikān pibet||32||
hiṅgvādīnanutakraṃ vā khādeṅguḍaharītakīm| takreṇa vā
pibetpathyāvellāgnikuṭajatvacaḥ||33||
kaliṅgamagadhājyotiḥsūraṇān vāṃ'śavardhitān| koṣṇāmbunā vā
tripaṭuvyoṣahiṅgvamlavetasam||34||
Sa. gude śvayathuśūlārtho mandāgnirnaro
gaulmikān-gulmacikitsābhavān, hiṅgvādīn cūrṇān (hṛ. ci. a. 14139) pibet| iha
dravānirdeśādanantaraṃ ca mathitaśabdaśravaṇāt arśovikāre ca hiṅgvādīn cūrṇān
takreṇa vā pibediti yojyam| anutakraṃ vā-takRanupānāt, guḍaharītakīṃ
bhakṣayet| athavā, pathyādīṃstakreṇa pibet| athavā, kaliṅgādīn aṃśavardhitān
mūladravyāpekṣayā bhāgena yathottaraṃ vardhitān, takreṇa pibet|
jyotiḥ-citrakaḥ| athavā, uṣṇajalena tripaṭvādi pibet|
yuktaṃ bilvakapitthābhyāṃ mahauṣadhabiḍena vā| aruṣkarairyavānyā vā
pradadyāttakratarpaṇam||35|| dadyādvā
hapuṣāhiṅgucitrakaṃ takrasaṃyutam| māsaṃ takrānupānāni khādetpīluphalāni
vā||36|| pibedaharahastakraṃ niranno vā
prakāmataḥ| ---------------------------------------------|37|
Sa. takreṇa tarpaṇaṃ-yavasaktūn,
dadyāt| kimbhūtam ? bilvakapitthābhyāṃ yuktamathavā mahauṣadhabiḍena yuktaṃ
bhallātakairvā yuktamathavā yavānyā vā yuktaṃ pradadyāt| takratarpaṇameva
bilvādibhiryathoktaiḥ saha bhuñjīta| nānyatkiñciditi sūcayituṃ praśabdo'tra
nyastaḥ| athavā, hapuṣādikaṃ takrānvitaṃ dadyāt| māsaṃ pīluphalāni
takrānupānāni vā khādet| athavā, icchayā'haraharanannāśī takraṃ pibet|
---------------------------------------------| atyarthaṃ
mandakāyāgnestakramevāvacārayet||37||
Sa. atyarthaṃ mandakāyāgnernarasya
sāyaṃ prātarvā takramevāvacārayedvaidyo-natvannam, ata evaivakāro'tra
nirdiṣṭaḥ|
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā māsārdhaṃ māsameva vā| balakālavikārajño bhiṣak takraṃ
prayojayet||38|| sāyaṃ vā lājasaktūnāṃ
dadyāttakrāvalehikām| jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavam||39||
takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param| yūśai rasairvā takrāḍyaiḥ śālīn
bhuñjīta mātrayā||40||
Sa. saptāhaṃ daśāhaṃ māsārdhaṃ māsaṃ vā
yāvat balādividvaidyo mathitaṃ yojayet| athavā, kevalena
takreṇāśitumaśaktastadā sāyaṃ-dinānte, lājasaktūnāṃ sambandhinīṃ
takrāvalehikāṃ dadyāt| athavā, takre jīrṇe takrasiddhāṃ peyāṃ saindhavānvitāṃ
dadyāt| saindhavaśabdasyānte śrutatvādubhayorapyavalehikāpeyayoḥ
saindhavenayogo vedyaḥ| ataḥ paraṃ-avalehikāpeyāto'nantaraṃ, takreṇa
sahaudanamīṣatsnehaṃ takrānupanaṃ dadyāt| athavā, yūṣai rasairvā
takrabhūyiṣṭhaiḥ śālīn mātrayā bhuñjīta| kārye bhaktādau kāraṇatvenopacārāt
śālīn-bhaktatvena pariṇatān, dadyāditi vedyam| sarvathā'tra takraprayogaḥ
prāyeṇa pūjita ityata evāha-
rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam| takraṃ
doṣāgnibalavitrivistrividhaṃ tatprayojayet||41||
Sa. yathāyogaṃ
kadācidrūkṣaṃ-niḥśeṣamuddhṛtasnehaṃ, athavā'rdhoddhṛtasnehaṃ,
kadācidanuddhṛtaṃ yasmāddhṛtam, kāraṇe navanīte kāryopacārādevamuktam,
tat-etatrividhiṃ, takraṃ doṣādivit prayojayet| takraprayoge kṛte ko guṇaḥ ?
ityāha-
na virohanti gudajāḥ punastakrasamāhatāḥ| niṣiktaṃ taddhi dahati bhūmāvapi
tṛṇolupam||42||
Sa. takreṇa samāhatāḥ-unmūlitāḥ,
gudajāḥ punarna prarohanti, samūlā naśyantītyarthaḥ| kathametadavagamyate ?
ityāśaṅkyāha-hi-yasmāt, tat-takraṃ, bhūmāvapi niṣiktaṃ tṛṇolupaṃ viśeṣeṇa
dahatyapunarutpādanāt| bhūmāvapītyapiśabdo na kevalaṃ śarīre, bāhyāyāmapi
bhuvīti sandarśanārthaḥ| sṛṇolupaṃ kaṭhinaṃ yaddahati tadavaśyamarśāsi mṛdūni
māṃsaprāyāṇi dahatyeva|
srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ
tuṣṭiśca jāyate||43|| vātaśleṣmavikārāṇāṃ
śataṃ ca vinivartate| --------------------------------------------|45|
Sa. vātaśleṣmāvṛteṣu srotaḥsu takreṇa
śuddheṣu satsu yo rasaḥ-āhāraraso, dhātūn upaiti-samprāpnoti, tena-rasena
prāptena, puṣṭyādayo jāyante| tathā, vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ
vinivartate-śāmyati|
--------------------------------------------| mathitaṃ bhājane
kṣudrabṛhatīphalalepite||44|| niśāṃ
paryuṣitaṃ peyamicchadbhirgudajakṣayam|
--------------------------------------------|45|
Sa. kaṇṭakārikāphalalepite bhājane
mathitaṃ niśāṃ sthita gudajakṣayamicchubhiḥ peyam|
---------------------------------------------|
dhānyopakuñcikājājīhapuṣāpippalīdvayaiḥ||45||
kāravīgranthikaśaṭhīyavānyagniyavānakaiḥ| cūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ
takramāsutam||46|| takrāriṣṭaṃ pibejjātaṃ
vyaktāmlakaṭu kāmitaḥ| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃkaphavātānulomanam||47||
gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam|
---------------------------------------------|48|
Sa.
dhānyopakuñcikādibhiścūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ takramāsutaṃ
kṛtvā'nantaraṃ vyaktāvamlakaṭū yasya tad vyaktāmlakaṭu, jātaṃ sattakrāriṣṭaṃ
kāmataḥ pibet| tacca pītaṃ dīpanādiguṇaṃ syāt| atra ca takre palaśatamātre
dhānyakādīni pālikāni deyānīti vṛddhavaidyavyavahāraḥ|
---------------------------------------------| tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā
kumbhaṃ pralepayet||48|| takraṃ vā dadhi vā
tatra jātamarśoharaṃ pibet| ---------------------------------------------|49|
Sa. citrakamūlasya tvacaṃ jalena piṣṭvā
kumbhaṃ pralepayet| takraṃ tatra jātamathavā dadhi jātamarśoharaṃ pibet|
---------------------------------------------|
bhārṅgyāsphotāmṛtāpañcakoleṣvapyeṣa saṃvidhiḥ||49||
Sa. bhārṅgyādiṣvapyeṣa
saṃvidhiḥ-etattvagādibhājanalepanādikaṃ kāryamityarthaḥ
piṣṭairgajakaṇāpāṭhākāravīpañcakolakaiḥ| tumbarvajājīdhanikābilvamadhyaiśca
kalpayet||50|| phalāmlān yamakasnehān
peyāyūṣarasādikān| ebhirevauṣadhaiḥ sādhyaṃ vāri sarpiśca dīpanam||51||
Sa. hastipippalyādibhiḥ
piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, tathā phalaḥ-bījapūrādibhiḥ, amlān yamakasnehāṃstathā
peyādikān kuryāt| ebhireva-hastipippalyādibhiḥ, vāri sādhyaṃ-śrapaṇīyam,
sarpiśca sādhyam, tacca dvayaṃ vahnerdīpanaṃ syāt|
kramo'yaṃ bhinnaśakṛtāṃ--------------------|
---------------------------------------------|52|
Sa. ayaṃ-pūrvoktaḥ, kramo
bhinnaśakṛtām|
----------------------vakṣyate gāḍhavarcasām|
---------------------------------------------|52|
Sa. kaṭhinapurīṣāṇāṃ tu
vakṣyate-bhaṇiṣyate| tamevāha-
---------------------------------------------| snehāḍyaiḥ saktubhiryuktāṃ
lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet||52|| lavaṇā eva vā
takrasīdhudhānyāmlavāruṇīḥ| ---------------------------------------------|53|
Sa. snehāḍyaiḥ-bahusnehasampṛktaiḥ,
saktubhiryuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet| takrādīn vā lavaṇān pṛthak pṛthak
yathāyogaṃ pibet| evaśabdo'tra kevalānevaitān sakturahitān pibediti dyotayati|
---------------------------------------------| prāgbhaktān yamake bhṛṣṭān
saktubhiścāvacūrṇitān||53|| karañjapallavān
khādedvātavarconulomanān| ---------------------------------------------|54|
Sa. tathā, karañjapallavān bhakṣayet|
kimbhūtān ? prāgbhaktān,- bhaktāt prāk, mayūravyaṃsakāditvātsamāsaḥ,
karañjapallavān bhuktvyamityarthaḥ| kimbhūtān? yamakesnehadvaye,
bhṛṣṭān-pakvān, tathā saktubhiḥ suṣṭu cūrṇitān tāṃśca bhuktvā
vātavarconulomanān|
--------------------------------------------| saguḍaṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ
guḍakṣāraghṛtāni vā||54||
gomūtrādhyuṣitāmadyātsaguḍāṃ vā harītakīm|
--------------------------------------------|55|
Sa. tathā, guḍena saha śuṇṭhīṃ pāṭhāṃ
vā'śnīyāt| athavā, guḍayavakṣārasarpīṣyadyāt| guḍena vā saha harītakīmadyāt|
kimbhūtām ? gomūtre'dhyuṣitām|
---------------------------------------------|
pathyāśatadvayānmūtradroṇenāmūtrasaṅkṣyāt||55||
pakvāt khādetsamadhunī dve dve hanti kaphodbhavān|
durnāmakuṣṭhaśvayathugulmamehodarakṛmīn||56||
granthyarbudāpacīsthaulyapāṇḍurogāḍyamārutān|
---------------------------------------------|57|
Sa. saṃ-pathyānāṃ śatadvayaṃ
pathyāśatadvayam, tasmādgomūtradroṇena mūtrasaṅkṣyaṃ yāvat-mūtrakṣayāvadhi,
pakvāt dve dve-pathyākhye phale, khādet| kimbhūte ? samadhunī-mākṣikayukte|
pathyāśatadvayaṃ copayuktaṃ kaphodVavānāmayān durnāmādīn hanti|
--------------------------------------------| ajaśṛṅgījaṭākalkamajāmūtreṇa yaḥ
pibet||57|| guḍavārtākabhuk tasya
naśyantyāśu gudāṅkurāḥ| --------------------------------------------|58|
Sa. ajaśṛṅgīmūlakalkaṃ yaḥ
puruṣo'jamūtreṇa pibet| kimbhūtaḥ ? guḍavārtākabhuk-etadāhāraḥ,
tasya-puruṣasya, drāk durnāmāni naśyanti|
---------------------------------------------| śreṣṭhārasena trivṛtāṃ pathyāṃ
takreṇa vā saha||58|| pathyāṃ vā
pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍānvitām| athavā satrivṛddantīṃ
bhakṣayedanulomanīm||59|| hate gudāśraye
doṣe gudajā yānti saṅkṣyam| ---------------------------------------------|60|
Sa. śreṣṭhārasena-triphalākvāthena,
trivṛtāmadyāt| abhayāṃ vā takreṇa sahādyāt| pathyāṃ vā pippalīyuktāṃ
ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍayuktāṃ bhuñjīta| athavā pathyāṃ trivṛddantībhyāṃ
sahānulomakṛtāṃ bhakṣayet| gudāśraye doṣe hate sati gudajāḥ saṅkṣayaṃ Yānti,
āśrayābhāva āśritānupapatteḥ| tasmadanulomanamarśaḥsu hitamityarthaḥ|
---------------------------------------------|
dāḍimasvarasājājīyavānīguḍanāgaraiḥ||60||
pāṭhayā vā yutaṃ takraṃ vātavarconulomanam| sidhuṃ vā gauḍamathavā
sacitrakamahauṣadham||61|| pibetsurāṃ vā
hapuṣāpāṭhāsauvarcalānvitām| ---------------------------------------------|62|
Sa. dāḍimādibhiryuktaṃ takraṃ pāṭhayā
vātavarconulomanaṃ syāṭ| athavā, sīdhuṃ citrakaśuṇṭhīyutaṃ pibet| gauḍaṃ vā
citrakaśuṇṭhīyutaṃ pibet| athavā, surāṃ hapuṣādiyuktāṃ pibet|
---------------------------------------------| daśādidaśakairvṛddhāḥ
pippalīrdvipicuṃ tilān||62|| pītvā kṣīreṇa
labhate balaṃ dehahutāśayoḥ| ---------------------------------------------|63|
Sa. daśādidaśakairvṛddhāḥ pippalīstathā
tilān dvipicuṃ pītvā dehasya vahneśca balaṃ prāpnoti| daśapippalya
ādi-prathamaṃ dinaṃ, yeṣāṃ daśakānāṃ ta evam| daśadayaśca te daśakāśca
daśādidaśakāḥ, tairvṛddhāḥ| prathame dine daśapippalīstilakarṣadvayaṃ ca
kṣīreṇa peyāḥ, anantaraṃ pratidinaṃ daśadaśa pippalīḥ pippalīvardhamānyāyena
vṛddhati(ddhāsti)lakarṣadvayena saha kṣīreṇa pītvā dehasyāgneśca balaṃ
labhate| atra kālasyānirdiṣṭatvāddehāgnayorbalamicchatā yatheṣṭakālaḥ prayogaḥ
kāryaḥ| kṣīrasya cātra pramāṇānukteḥ sāmānyaparibhāṣayā "peṣyasya
karṣamāloḍyaṃ taddravasya palatraye|" (hṛ.ka.a.6/13) iti parimāṇaṃ kalpyam|
---------------------------------------------| duḥsparśakena bilvena yavānyā
nāgareṇa vā||63|| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā
hantyarśasāṃ rujam| ---------------------------------------------|64|
Sa. dhanvayavāsakena bilvena yavānyā
śuṇṭhyā vaikaikenāpyevaṃ pāṭhā yuktā durnāmrāṃ rujaṃ hanti|
ekaikenāpītyapiśabdāt dvābhyāṃ tribhiścaturbhiśca| ekaikenetyekaśabdasya "ekaṃ
bahuvrīhivat" iti dvitvabahuvrīhivadbhāvātsupo luk|
---------------------------------------------| salilasya vahe paktvā
prasthārdhamabhayātvacām||64|| prasthaṃ
dhātryā daśapalaṃ kapitthānāṃ tato'rdhataḥ| viśālāṃ
rodhramaricakṛṣṇāvellailavālukam||65||
dvipalāṃśaṃ pṛthkapādaśeṣe pūte guḍāttule| dattvā prasthaṃ ca dhātakyāḥ
sthāpayeddhṛtabhājane||66|| pakṣātsa
śīlito'riṣṭaḥ karotyagniṃ, nihanti ca|
gudajagrahaṇīpāṇḍukuṣṭhodaragarajvarān||67||
śvayathuplīhahṛdrogagulmayakṣmavamikṛmīn|
---------------------------------------------|68|
Sa. salilasya vahe-droṇacatuṣṭaye,
paktvā harītakītvacāṃ prasthārdhaṃ-aṣṭapalāni, āmalakadalānāṃ prasthaṃ,
kapitthasya palānidaśa, tataḥ-kapitthāt, ardhena viśālaṃ pañcapalāṃ,
rodhrādhikaṃ dvipalāṃśaṃ pṛthakpṛthagetatsarvaṃ paktvā tasmin
pādaśeṣe-droṇaśeṣe, pūte gālite cāsmin guḍāttule dve dattvā dhātakyāḥ prasthaṃ
ca tato ghṛtarūḍhe bhājane sthāpayet| pakṣādūrdhvaṃ śīlitaḥ
saḥ-abhayāriṣṭasaṃjñaḥ, agniṃ karoti-dīpayati, gudajādīṃśca hanti|
---------------------------------------------| jaladroṇe
paceddantīdaśamūlavarāgnikān||68|| pālikān
pādaśeṣe tu kṣipeṅguḍatulāṃ param| pūrvavatsarvamasya
syādanulomitarastvayam||69||
Sa. jalasya droṇe dantyādīn pratyekaṃ
pālikān pacet| pādaśeṣe cāsmin guḍāttulāṃ kṣipet| paraṃ-anyat,
sarvamasya-dantyariṣṭasya, pūrvavat-abhayāriṣṭatulyaṃ
dhātakīparimāṇaghṛtabhājanasthāpanapakṣottarakālapānādi, syāt| ānulomītyādi|
ānulomīvātavibandhanut abhayāriṣṭaḥ| āyaṃ punastato'pyānulomitaraḥ|
pacehurālabhāprasthaṃ droṇe'pāṃ prāsṛtaiḥ saha|
dantīpāṭhāgnivijayāvāsāmalakanāgaraiḥ||70||
tasmin sitāśataṃ dadyātpādasthe'nyacca pūrvavat| limpetkumbhaṃ tu
phalinīkṛṣṇācavyājyamākṣikaiḥ||71||
Sa. saṃ-apāṃ droṇe dhanvayāsaprasthaṃ
dantyādibhiḥ dvipalikaiḥ saha pacet| tasmin-pādasthe kvāthe, sitāyāḥ śataṃ
kṣipet| anyat-dhātakīparimāṇādikaṃ, pūrvavat-abhayāriṣṭavat, kāryam|
limpedityādi| turviśeṣe| viśeṣastu phalinyādibhiḥ kumbhaṃ limpet, yatrāyaṃ
nikṣipyate durālabhāriṣṭa iti|
prāgbhaktamānulomyāya phalāmlaṃ vā pibeddhṛtam| cavyacitrakasiddhaṃ vā
yavakṣāraguḍānvitam||72|| pippalīmūlasiddhaṃ
vā saguḍakṣāranāgaram| ---------------------------------------------|73|
Sa. prāgbhaktaṃ-bhaktāt pūrvaṃ, ghṛtaṃ
phalaiḥ-mātuluṅgādibhiranulomanaprāyaiḥ, amlaṃ taiḥ pakvaṃ pibet|
cavyacitrakābhyāṃ siddhaṃ pakvaṃ yavakṣāraguḍābhyāṃ yuktaṃ ghṛtaṃ pibet|
athavā, pippalīmūlasiddhaṃ guḍayavakṣāranāgarasahitaṃ pibet|
---------------------------------------------|
pippalīpippalīmūladhānakādāḍimairghṛtam||73||
daghnā ca sādhitaṃ vātaśakṛnmūtravibandhanut|
---------------------------------------------|74|
Sa. pippalyādibhirdadhisahitaiḥ
sādhitaṃ ghṛtaṃ vātaśakṛnmūtravibandhajit|
---------------------------------------------| palāśakṣāratoyena triguṇena
paceddhṛtam||74||
vatsakādipratīvāpamarśoghnaṃ dīpanaṃ param|
---------------------------------------------|75|
Sa. palāśakṣārasya jalena triguṇena
vatsakādipratīvāpaṃ ghṛtaṃ pacet| taccārśoghnaṃ paraṃ dīpanaṃ ca|
---------------------------------------------|
pañcakolābhayākṣārayavānībiḍasaindhavaiḥ||75||
sapāṭhādhānyamaricaiḥ savilvairdadhimaddhṛtam| sādhayet tajjayatyāśu
gudavaṅkṣṇavedanām||76|| pravāhikāṃ
gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam|
---------------------------------------------|77|
Sa. pañcakolādibhirdadhisahitaṃ ghṛtaṃ
pacet| tacca gudādi vedanādīn jayati|
---------------------------------------------|
pāṭhājamodadhanikāśvadaṃṣtrāpañcakolakaiḥ||77||
savilvairdani cāṅgerīsvarase ca caturguṇe| hantyājyaṃ siddhamānāhaṃ
mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||78||
gudabhraṃśārtigudajagrahaṇīgadamārutān|
---------------------------------------------|79|
Sa. pāṭhādibhiścāṅgerīsvarase daghni ca
caturguṇe ghṛtaṃ pakvaṃ cāṅgerīghṛtam| etadānāhādīn hanti|
---------------------------------------------| śikhitittirilāvānāṃ rasānamlān
susaṃskṛtān||79|| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ vā
dadyādviṅvātasaṅgrahe| ---------------------------------------------|80|
Sa. saṃ-maYuratittiryādīnāṃ
susamskṛtānamlān māṃsarasān viḍvātasaṅgrahanivṛttyarthaṃ dadyāt|
---------------------------------------------|
vastukāgnitrivṛddantīpāṭhāmlīkādipallavān||80||
anyacca kaphavātaghnaṃ śākaṃ ca laghumedi ca| sahiṅgaṃ yamake bhṛṣṭaṃ siddhaṃ
dadhisaraiḥ saha||81|| dahnikāpañcakolābhyāṃ
piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā| āRdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalairādrakasya ca||82||
yuktamaṅgāradhūpena hṛdyena surabhīkṛtam| sajīrakaṃ samaricaṃ
biḍasauvarcalotkaṭam||83|| vātottarasya
rūkṣasya mandāgnervaddhavarcasaḥ| kalpayedraktaśālyannavyañjanaṃ
śākavadrasān||84|| gogodhāchagaroṣṭrāṇāṃ
viśeṣātkravyabhojinām| ---------------------------------------------|85|
Sa. vāstukādīnāṃśākaṃ tathā'paramapi
śākaṃ yatkaphavātaghnaṃ kośātakādikaṃ, laghu medi ca| tacca sahiṅgu ca tathā
yamake bhṛṣṭaṃ-santalitam| tathā, dadhisareṇa ḍhanikāpañcakolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ
dāḍimāmbunā ca siddham| tathā, ārdrikāyāḥ-dhanikāyāḥ, kisalayaiḥ-pallavaiḥ,
yuktam| tathā, ārdrakasya śakalairyuktam| tathā, hṛdyena-manaḥpriyeṇa,
aṅgāradhūpena-aṅgārairyo dhūpo hiṅgvādinā prasiddhastena, surabhīkṛtam| tathā,
sajīrakaṃ samaricaṃ biḍasauvarcalalavaṇābhyāmutkaṭaṃ-adhikaṃ, vātottarasya
pavanfādhikasya puruṣasya, tathā rūkṣasya tathā mandāgrestathā vaddhavarcasaḥ
kalpayet| raktaśālibhaktasya vyañjanaṃ-temanākhyaṃ,
śākavatkalpayet-śākasaṃskāreṇa kuryādityarthaḥ| vyañjanāniti pāṭhe puṃstvaṃ
cintyam| tathā, rasān| keṣāṃ rasān ? gogodhādīnām, viśeṣeṇa
kravyabhojināṃ-māṃsabhakṣiṇām| tadevamāhāraṃ nirupya pānaṃ nirupayannāha-
---------------------------------------------| madirāṃ śāRkaraṃ gauḍaṃ sīdhuṃ
takraṃ tuṣodakam||85|| ariṣṭaṃ mastu
pānīyaṃ, pānīyaṃ vā'lpakaṃ śṛtam| dhānyena dhānyaśuṇṭhībhyāṃ
kaṇṭakārikayā'thavā||86|| ante bhaktasya
madhye vā vātavarconulomanam|
---------------------------------------------|87|
Sa. madirādi pānīyaṃ-pātavyam| athavā,
pānīyaṃ-jalaṃ, atiśayenālpaṃ-alpakaṃ, śṛtaṃ yathāyogaṃ kadāciddhānyena
kadāciddhānyaśuṇṭhībhyāṃ kadācitkaṇṭakārikayā śṛtaṃ kadacitbhaktamyānte
kadācinmadhye, yogyatāvaśādyeṣāṃ mārutāviṣṭadirupatvaṃ teṣāṃ bhaktasya madhye
anyeśānmante, madirādipānaṃ
vātavarconulomanam,-tayorapravartanopāruḍhayāryathāmāRgapravartanamityarthaḥ|
vātasyānulomanaṃ ca yattatkaphapittayorapyanulomanam| pavano hi
kriyāvānakriyāvatāṃ dehagatānāṃ bhāvānāmanulomanaḥ sambhāvyate| tathā ca
prāgabhyadhāyi (hṛ.sū.a. 19/86)-"viṭśleṣmapittādimaloccyānāṃ
vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt|" ityādi| arśaḥsu cānulomanaṃ kāryamiti
daśaṃyitumāha-
---------------------------------------------| viḍvātakaphapittānāmānulomye hi
nirmale||87|| gude śāmyanti gudajāḥ
pāvakaścābhivardhate| ---------------------------------------------|88|
Sa. yasmādviḍvātādīnāmānulomye sati
gudaṃ nirmalaṃ bhavati| gude ca nirmale gudajāḥ śāmyanti| pāvakaḥ-kāyāgniśca,
abhivardhate yatastasmādarśasāṃ viḍvātakaphapittānulomanaṃ bheṣājānnapānādi
yattaddeyamiti bhāvaḥ|
---------------------------------------------| udābartaparītā ye ye cātyarthaṃ
virūkṣitāḥ||88|| vilomavātāḥ
śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam| ---------------------------------------------|89|
Sa. ye puruṣā udāvartayuktā ye
cātiśayena virukṣitāstathā viguṇapavanāḥ śūlapīḍitāśca teṣvanuvāsanamiṣṭam,
tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| tadevānuvāsanamāha-
---------------------------------------------| pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ
śatāhvāṃ madhukaṃ vacām||89|| kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ
puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca| piṣṭvātailaṃ vipaktavyaṃ
dviguṇakṣīrasaṃyutam||90|| arśasāṃ
mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam| gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ
pravāhikām||91||
kaṭyūrupṛṣṭhadaurvalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam| picchāsrāvaṃ gude śophaṃ
vātavarcovinigraham||92|| utthānaṃ bahuśo
yacca jayettaccānuvāsanāt| ---------------------------------------------|93|
Sa. pippalyādīni piṣṭvā jalena tailaṃ
dviguṇakṣīreṇa saṃyuktaṃ paktavyam| jalasyātrānuktasyāpi caturguṇo'śaḥ
prakalpyaḥ| evaṃ hi dravyāṇi samyak muktarasāni syuḥ| tantrāntare coktam
"snehe sakṣīramāṃsādyaiḥ pāko yatretiraḥ kacit| jalaṃ caturguṇaṃ tatra
bījādānārthamāvapet|| na muñcati rasaṃ dravyaṃ kṣīrādibhirupaskṛtam|
samyakpākop na jāyeta tasmāttoya vinikṣipet||" iti| tacca-tailaṃ,
viguṇapavanānāmarśasāṃ śreṣṭhaṃ-hitam| anuvā sanācca tat-tailaṃ,
gudaniḥsāraṇādīn jayet|
---------------------------------------------| niruhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ
pāñcamūlikam||93|| samūtrasnehalavaṇaṃ
kalkairyukraṃ phalādibhiḥ| ---------------------------------------------|94|
Sa. athavā niruhaṃ pāñcamūlikaṃ
samānakṣīraṃ mūtrasnehalavaṇānvitaṃ phalādibhiḥ-pūrvoktaiḥ, kalkairyuktaṃ
prayuñjīta| sa ca pūrvoktaguṇaḥ| samānaṃ kṣīraṃ yasmin tatsakṣīram| "samānasya
chandasi" iti yogavibhāgāt sabhāvaḥ| saha mūtrasnehalavaṇairvartate
samūtrasnehalavaṇastam| "vopasarjanasya" iti sabhāvaḥ|
sahaśabdaśceṣacchabdārthaḥ| arśasāṃ śuṣkārdratvena dvaividhyam| tatra
śuṣkārśasāṃ cikitsitamuktvā, adhunā ārdrāṇāṃ raktārśasāmāha-
---------------------------------------------| atha raktārśasāṃ vīkṣya
mārutasya kaphasya vā||94|| anubandhaṃ tataḥ
snigdhaṃ rūkṣaṃ vā yojayeddhimam|
---------------------------------------------|95|
Sa. raktārśasāmadhikāre pittasya
sarvadā'vyabhicāritvāṭ kadācinmārutānubandhaṃ kadācitkaphānubandhaṃ svaliṅgato
vīkṣya upalabhya, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā pānānnauṣadhaṃ yojayet| etaccobhayamapi
śītaṃ-na tūṣṇam, pittasyātra nityaṃ sannihitatvāt| vātānubandhaṃ vīkṣya
snigdhaṃ, kaphānubandhaṃ vīkṣya rūkṣaṃ, cikitsitaṃ yojyam|
vātānubandhakaphānubandhayorlakṣaṇamāha-
---------------------------------------------| śakṛcchayāvaṃ kharaṃ rūkṣamadho
niryāti nānilaḥ||95|| kaṭyūrugudaśūlaṃ ca
heturyadi ca rūkṣaṇam| tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā||96||
śvetā pītā guruḥsnigdhā, sapicchaḥ stimito gudaḥ| hetuḥ
snigdhagururvidyādyathāsvaṃ cāsralakṣaṇāt||97||
Sa. śakṛcchyāvādiśūlaparyantaṃ lakṣaṇaṃ
yadā syāt tatrānubandho vātasyetyavabodhyam| heturyadi rūkṣaṇaṃ-rūkṣaṇaṃ
ceddheturāsevitaḥ śakṛcchyāvādilakṣaṇaṃ cotpannaṃ tadā vātānubandhatvaṃ
jñeyam| tathaiva viṭślathādilakṣaṇaṃ snigdhaguruṇā ca sevitena hetunā sahitaṃ
śleṣmaṇo'nubandhasyānumāpakam| asrasya lakṣaṇācca-sirāvyadhavidhyuktāt
"vātāchchyāvāruṇaṃ" (hṛ.sū.a.37/40) ityādikācca lakṣaṇāt, vātasyānubandhaṃ
vidyāt| "kaphāt snigdhaṃ" (hṛ.sū.a. 37/41) ityādikāllakṣaṇāt kaphasyānubandhaṃ
vidyāt|
duṣṭe'sre śodhanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathābalam|
---------------------------------------------|98|
Sa. duṣṭe-vātādidūṣite, asre
yathābalaṃ-balānatikrameṇa, kadācillaṅghanaṃ śodhanaṃ ca kāryam| bahudoṣasya
śodhanaṃ, itarasya laṅghanaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, kāryam|
---------------------------------------------| yāvacca doṣaiḥ kālupyaṃ
srutestāvadupekṣaṇam||98||
Sa. yāvacca doṣeṇāsrasya
kāluṣyaṃ-anairmalyaṃ sāmadoṣaduṣṭatvāt, tāvatsruteḥ prakṛtatvādasrasyopekṣaṇaṃ
kāryam,-tathābhūtāyā raktasruteḥ saṅghrahaṇāya yatno na kārya ityarthaḥ|
doṣāṇāṃ pācanarthaṃ ca vahnisandhukṣaṇāya ca| saṅgrahāya ca raktasya paraṃ
tiktairupācaret||99||
Sa. kāluṣyarahitāyā raktasruteḥ
paraṃ-anantaraṃ, doṣāṇāṃ sāmānāṃ paktyartha tathā vahneḥ sandhukṣaṇāya tathā
raktasya saṅghrahaṇārthaṃ tiktaiḥ-tiktarasāghrātaidravyaiḥ,
tamarśasamupācaret, iti sāmānyopakramo raktārśovikāraśāntyarthamupadiṣṭaḥ|
yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya vā| snehaistatsādhayedyuktaiḥ
pānābhyañjanabastiṣu||100||
Sa. yatpunaḥ prakṣīṇadoṣasya
nirāmayasya raktaṃ sravet, vātādhikasya vā puruṣasya yadraktaṃ sravet,
tatsnehaiḥ pānādiyuktaiḥ-dattaiḥ, cikitset|
yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna
cedvātakaphānugam||101||
Sa. yatpunaḥ pittolbaṇaṃ raktaṃ
grīṣmatau pravartate tadekāntena-avaśyaṃ, stambhanīyaṃ-nopekṣaṇīyam,
śīghrakāritvāt| kiṃ sarvameva gharmatau raktaṃ stambhanīyam ? netyāha-na
cedvātakaphānugam,-vātakaphānubaddhaṃ tu laṅghanādibhireva cikitseta|
sakaphe'sre pibetpākyaṃ śuṇṭhīkuṭajavalkam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ dhanvayāsaṃ
kucandanam||102|| dārvītvaṅkṣimbasevyāni
tvacaṃ vā dāḍimodbhavām| ---------------------------------------------|103|
Sa. kaphānugate rakte
śuṇṭhīkuṭajabalkalaṃ kvathitaṃ pibet| kirātatiktakādinā(kaṃ) vā kvathitaṃ
pibet| athavā, dāḍimajāṃ tvacaṃ pibet|
---------------------------------------------| kuṭajatvakphalaṃ tārkṣyaṃ
mākṣikaṃ ghuṇavallabhām||103||
pibettaṇḍulatoyena kalkitaṃ vā mayūrakam|
---------------------------------------------|104|
Sa. kuṭajatvacamindrayavān
rasāñjanādīṃśca taṇḍulajalena pibet| ghuṇapiryāṃ(vallabhāṃ)-ativiṣām| athavā,
tenaiva taṇḍulajalena piṣṭamapāmārgaṃ pibet|
---------------------------------------------| tulāṃ divyāmbhasi pacedārdrāyāḥ
kuṭajatvacaḥ||104|| nīrasāyāṃ tvaci kvāthe
dadyātsūkṣmarajīkṛtān| samaṅgāphalinīmocarasān muṣṭyaṃśakānsamān||105||
taiśca śakrayavān pūte tato darvīpralepanam| paktvā'valehaṃ līḍhvā ca taṃ
yathāgnivalaṃ pibet||106|| peyāṃ maṇḍaṃ
payaschāgaṃ gabyaṃ vā chāgadugdhabhuk| leho'yaṃ śamayatyāśu
raktātīsārapāyujān||107|| balavadraktapittaṃ
ca sravadūrdhvamadho'pi vā| ---------------------------------------------|108|
Sa. kuṭajatvaca ārdrāyāstulāṃ
divye-āntarikṣe jale, pacet| divi bhavaṃ divyam, digāditvādyat| etacca dravyaṃ
sāmānyaparibhāṣāparimāṇakalpanayaiva kvāthasāmānyaparimāṇena ca
kvathitamekatvaṃ prāptamiti tadapavādārthamāha-nīrasāyāmityādi|
tāvatpacedyāvadeṣā kuṭajasya tvak nīrasā syāt| nīrasatvaṃ ca prāyeṇāṣṭāṃśaśeṣe
kvāthe bhavati| tasyāṃ ca nīrasāyāṃ satyāṃ yatparimāṇaḥ kvātho'vaśiṣyate
tasmin kvāthe ślakṣṇacūrṇīkṛtān samaṅghādīn suṣṭhyaṃśakān-palaparimāṇān,
dadyāt| taiśca samaṅgādibhiḥ sarvaiḥ samānindrayavān dadyāt| tataḥ-anantaraṃ,
pūtaṃ,darvīpralepanaṃ paktvā līḍhvā ca taṃ-avalehaṃ, anantaraṃ
yathāgnibalaṃbalānusāreṇa, peyādikaṃ pibet| kimbhūtaḥ san ?
chāgadugdhabhojanaḥ| ayaṃ leho raktātīsāraṃ rakārśāsi ca śamayati| raktapittaṃ
ca pravṛddhamūrdhvamadho vā sravat jayet|
---------------------------------------------| kuṭajatvak tulāṃ droṇe
pacedaṣṭāṃśaśoṣitam||108|| kalkīkṛtya
kṣipettatra tāRkṣyaśailaṃ kaṭutrayam| rodhradvayaṃ mocarasaṃ balāṃ dāḍimajāṃ
tvacam||109|| bilvakarkaṭikāṃ mustaṃ
samaṅgāṃ dhātakīphalam| palonmitaṃ daśapalaṃ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ||110||
triṃśatpalāni guḍato ghṛtātpūte ca viṃśatiḥ| tatpakvaṃ lehatāṃ yātaṃ dhānye
pakṣasthitaṃ lihan||111||
sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānniyacchati|
---------------------------------------------|113|
Sa. vatsakatvak tulāṃ jaladroṇe
pacedaṣṭāṃśaśeṣitaṃ yāvacca| tatra-āṣṭāṃśaśeṣite kvāthe pūte sati, kalkayitvā
tāRkṣyaśailādīn palapramāṇān kṣipet| evaṃ trikaṭūni| bilvakarkaṭikā laghūni
bilvaphālānī| kuṭajatvacaśca daśapalāni| guḍapalāni trīmśat| ghṛtasya palāni
viṃśatiḥ| etatsarvaṃ lehatāṃ yātaṃ pakvaṃ sat dhānyarāśimadhye māsārdhaṃ
sthitaṃ taṃ lihan sarvānarśaḥpramṛtīn jayet|
---------------------------------------------| rodhraṃ tilānmocarasaṃ samaṅgāṃ
candanotpalam||112|| pāyayitvā''jadugdhena
śālīṃstenaiva bhojayet| ---------------------------------------------|113|
Sa. rodhrādinajādugdhena
pāyayitvā''turaṃ śālīstenājakṣīreṇa bhojayet| etaccopayuktaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------|
yaṣṭyāhvapadmakānantāpayasyākṣīramoraṭam||113||
sasitāmadhu pātavyaṃ śītatoyena tena vā|
---------------------------------------------|115|
Sa. yaṣṭyāhnādi saśarkarāmākṣikaṃ
śītajalena tenājapayasā vā pātavyam| kṣīramoraṭā-madhurasravā|
--------------------------------------------|
rodhrakaṭvaṅgakuṭajasamaṅgāśālmalītvacam||114||
himakesarayaṣṭyāhvasevyaṃ vā taṇḍulāmbunā|
--------------------------------------------|115|
Sa. lodhrādikaṃ taṇḍulāmbunā
raktārśaḥsu pātavyam| athavā, candananāgakesaramadhukośīraṃ taṇḍulāmbasā
pātvayaṃ pūrvoktanuguṇam|
---------------------------------------------| yavānīndrayavāḥ pāṭhā bilvaṃ
śuṇṭhī rasāñjanam||115|| cūrṇaścale hitaḥ
śūle pravṛtte cāti śoṇite| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ siddhaṃ sarpiḥ
praśasyate||116|| athavā
dhātakīrodhrakuṭajatvakphalotpalaiḥ| sakesarairyavakṣāradāḍimasvarasena
vā||117||
Sa. yavānyādīnāṃ cūrṇo jalena pīto vāte
śūle pravṛtte cātiśayena rakte hitaḥ| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ pakvaṃ
sarpirasminviṣaye praśasyate| athavā, dhātakyādibhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ hitam|
yavakṣāradāḍimasvarasena vā siddhaṃ ghṛtaṃ hitam|
śarkarāmbhojakiñjilkasahitaṃ saha vā tilaiḥ| abhyastaṃ raktagudajān navanītaṃ
niyachchati||118||
Sa.
śarkarāpadmakesarasahitamabhyastaṃ-bahūnyahāni bhuktaṃ, navanītaṃ raktārśāsi
śamayati| tilairvā sahābhvastaṃ navanītaṃ raktārśāsi śamayati|
chāgāni navanītājyakṣīramāṃsāni, jāṅgalaḥ| anamlo vā kadamlo vā savāstukaraso
rasaḥ||119|| raktaśāliḥ saro daghnaḥ
ṣaṣṭikastaruṇī surā| taruṇaśca surāmaṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṃ param||120||
Sa. chāgasambandhīni navanītādīna tathā
jāṅgalarasādīni raktasya paramauṣadham| jāṅalo vā rasaḥ sa-vāstukarasena
vartata iti savāstukarasaḥ, anamlaḥ-amlarahitaḥ, kadamlaḥ-īṣadamlo vā, āmyasto
raktagudajānniyachchati| raktaśāliḥ-tajjo bhakta ityarthaḥ| daghnaḥ
saro-dapyuttaraḥ| ṣaṣṭiko vrīhiḥ| taruṇī sañjātamadhuraprāyā surā, [taruṇo
surā]maṇḍaśca| etadraktajñālyādi śoṇitasya paramauṣadham|
peyāyūṣarasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo'pi vā| sa jayatyulbaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca
prayojitaḥ||121||
Sa. peyādiṣu prayojitaḥ palāṇḍuḥ,
kevalo vā raktamatyulbaṇaṃ vātaṃ ca jayati|
vātolbaṇāni prāyeṇa bhavantyasne'tiniḥsṛte| arśāsi tasmādadhikaṃ tajjaye
yatnamācaret||122||
Sa. prāyeṇarakte'tisrute vātādhikāni
durnāmāni mato bhavanti, tasmāddhetostajjaye-pavanaye, yatnaṃ kuryāt|
dṛṣṭvā'srapittaṃ prabalamabalau ca kaphānilau| śītopacāraḥ kartavyaḥ sarvathā
tatpraśāntaye||123||
Sa. raktapittaṃ pravṛddhaṃ dṛṣṭvā
kaphanilau cābalāvupalabhya tatpraśāntayarthaṃ śītopacāraḥ kartavyaḥ|
na cedevaṃ śamastasya snigdhoṣṇaistarpayettataḥ| rasaiḥ, koṣṇaiśca
sarpirbhiravāpīḍakayojitaiḥ||124||
secayettaṃ kavoṣṇaiśca kāmaṃ tailapayoghṛtaiḥ|
--------------------------------------------|125|
Sa. yadyevaṃ śamo na syāttadā
rasaistarpayet| "rasa ityaviśeṣoktau yojyo māṃsabhavo rasaḥ|" kimbhūtaiḥ ?
snigdhoṣṇaiḥ| tathā, koṣṇairghṛtaiśca punastarpayet| kimbhūtaiḥ ?
avapīḍakenarogānutpādanīyoktena (hṛ. sū. a. 4/6), prayojitaiḥ| taṃ ca
kavoṣṇairyathāyogaṃ tailapayoghṛtaiḥ secayet|
---------------------------------------------| yavāsakuśakāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ
ca śālmaleḥ||125||
nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ| triprasthe
salilasyaitatkṣīraprasthe ca sādhayet||126||
kṣīraśeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet| kalkīkṛtaṃ mocarasaṃ samaṅgā
candanotpalam||127|| priyaṅguṃ kauṭajaṃ
bījaṃ kamalasya ca kesaram| picchābastirayaṃ siddhaḥ
saghṛtakṣaudraśarkaraḥ||128||
pravāhikāgudabhraṃ śaraktasrāvajvarāpahaḥ|
---------------------------------------------|129|
Sa. yavāsādīnāṃ mūlaṃ śālmaleḥ puṣpaṃ
tathā nyagrodhādīnāṃ ca śuṅgā etad dravyakadambakaṃ pratyekaṃ dvipalapramāṇaṃ
jalaprasthatraye kṣīraprasthe ca pācayet| kṣīraśeṣe ca kaṣāye tasmin pūte sati
kalkīkṛtaṃ mocarasādi miśrayet| mocarasādayo'tra satribhāgamātraśāṇakarṣamātrā
grāhyā. (?), bastikalpe kośātakādau niruhe (hṛ. ka. a. 4/17)
viṃśatipalapramāṇe kārṣikāṇāmeva dravyāṇāmabhyanujñānāt| ayaṃ picchābastiḥ
siddho ghṛtamākṣikaśarkarānvitaḥ pravāhikādiharaḥ| alpayā mātrayā niruho
bastireva picchābastirucyate|
---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapuṇḍarīkeṇa tathā
mocarasādibhiḥ||129|| kṣīradviguṇitaḥ pakvo
deyaḥ sneho'nuvāsanam| ---------------------------------------------|130|
Sa. madhuyaṣṭikayā prapauṇḍarīkeṇa
tathā mocarasādibhiḥ-pūrvoktaiḥ (ślo.127) kalkīkṛtaiḥ, kṣīradviguṇitaḥ pakvaḥ
san sneho'nuvāsanaṃ deyaḥ|
---------------------------------------------| madhukotpalarodhnāmbu samaṅgā
bilvacandanam||130|| cavikā'tiviṣā mustaṃ
pāṭhā kṣāro yavāgrajaḥ| dārvītvaṅkṣāgaraṃ māṃsī citrako devadāru ca||131||
cāṅgerīsvarase sarpiḥ sādhitaṃ taistridoṣajit|
arśotisāragrahaṇīpāṇḍurogajvarārucau||132||
mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle deyaṃ
tatparamauṣadham||133||
Sa. madhukādidravyaiḥ
snehacaturthabhāgapramāṇaiścāṅgerīsvarase ghṛtāccaturguṇe ghṛtaṃ sādhitaṃ
tridoṣajit| arśaḥprabhṛtiṣvetad ghṛtaṃ deyam| yataḥ paramauṣadham|
vyātyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī
jayatyarśaḥkṛtān gadān||134||
Sa. vyatyāsena-viparyayeṇa,
madhurāṇyamlāni ca śītānyuṣṇāni ca nityamagnibalāpekṣī yojayet| evaṃ
cārśaḥkṛtāmatiśayinīṃ rujaṃ jayati|
udāvartārtamabhyajya tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ| susnigdhaiḥ
svedayetpiṇḍairvartimasmai gude tataḥ||135||
abhyaktāṃ tatkarāṅguṣṭhasannibhāmanulomanīm|
dadyācchyāmātrivṛddantīpippalīnīphalaiḥ||136||
vicūrṇitairdvilavaṇairguḍagomūtrasaṃyutaiḥ| tadvanmāgadhikārāṭhagṛhadhūmaiḥ
sasarṣapaiḥ||137||
Sa. udāvartenārtaṃ naraṃ tailaiḥ
śītajvarāpahaiḥ-tagarāgurukuṅkumādidravyasādhitaiḥ, abhyajya susnigdhaiḥ
piṇḍaiḥ svedayet| tataḥ-svedādanantaram, asmai-udāvartavate,
gude'bhyakte'bhyaktāṃ varti dadyāt|
tatkarāṅguṣṭhasannibhāṃ-āturahastāṅguṣṭhasadṛśīm| tathā, anulimakarīṃ
dadyāt-kṣipet| kaiḥ kṛtāṃ vartim ? ityāha śyāmetyādi| śyāmādibhiḥ
saindhavākṣalavaṇayuktaiḥ sūkṣmarajīkṛtairguḍagomūtrasaṃyuktaiḥ kṛtāṃ varti
kṣipet| tathaiva māgadhikāmadanaphalagṛhadhūmasarṣapairguḍagomūtrānbitairvarti
kṣipet|
eteṣāmeva vā cūrṇaṃ gude nāḍyā vinirdhamet|
---------------------------------------------|138|
Sa. athavā, eteṣāmeva-pūrvoktānāṃ,
cūrṇaṃ nādyā gude vinirdhamet|
---------------------------------------------| tadvighāte sutīkṣṇaṃ tu bastiṃ
snigdhaṃ prapīḍayet||138|| ṛjū
kuryā-daśirāviṇmūtramaruto'sya saḥ| bhūyā'nubandhe vātaghnervirecyaḥ
sneharecanaiḥ||139|| anuvāsyaśca raukṣyāddhi
saṅgo mārutavarcasoḥ| ---------------------------------------------|140|
Sa. tadvivāte-kāryaṃ kartumaśakte
tasmiṃśrūrṇe, basti snigdhaṃ snehabastiṃ, sutīkṣṇaṃ dadyāt| saḥ-bastiḥ,
asya-āturasya, gudaśirāviṇmūtravātānanulomayet| punaranubandhe sati
sneharecanairvirecanīyaścānuvāsanīyaśca| hi-yasmāt, raukṣyāddhetormarutasya
purīṣasya ca saṅgo bhavati|
---------------------------------------------|
tripaṭucikaṭuśreṣṭhādantyaruṣkaracitrakam||140||
jarjaraṃ snehamūtrāktamantardhūmaṃ vipācayet| śarāvasandhau mṛllipte kṣāraḥ
kalyāṇakāhvayaḥ||141|| sa pītaḥ sarpiṣā
yukto bhakte vā snigdhabhojinā| udāvartavibandhārśogulmapāṇḍūdarakṛmīn||142||
mūtrasaṅgāśmarīśophahṛdrogagrahaṇīgadān| mehaplīharujānāhaśvāsakāsāṃśca
nāśayet||143||
Sa. tripaṭvādi
jarjarīkṛtaṃ-sūkṣmīkṛtaṃ, snehamūtrābhyāmakta mantardhūmaṃ kṛtvā
vipācayeccharāvasampuṭe| ata evāha-śarāvasandhau mṛllipta iti| ayaṃ ca
kalyāṇako nāma kṣāraḥ sarpiṣā pītaḥ snehabhojinā vā bhakte yuktaḥ
sannudāvartādīn nāśayet|
sarvaṃ ca kuryādyatproktamarśasāṃ gāḍhavarcasām|
---------------------------------------------|144|
Sa. yacca gāḍhavarcasāmarśasāṃ proktaṃ
tacca sarvaṃ kuryāt|
droṇe'pāṃ pūtivalkadvitulamatha pace- tpādaśeṣe ca tasmin deyā'śītiruguḍasya
pratanukarajaso vyoṣato'ṣṭau palāni| etanmāsena jātaṃ janayati paramā-
mūṣmaṇaḥ paktiśaktiṃ śuktaṃ kṛtvā''nulomyaṃ prajayati gudaja-
plīhagulmodarāṇi||144||
Sa. dvayostulayoḥ samāharo dvitulam|
pūtikarañjasya tvacastulādvayaṃ-palaśatadvayaṃ, jaladroṇe pacet| tasmiṃśca
pādaśeṣe sati guḍasyāśītiḥ palāni kṣeptavyāni| trikaṭukasya sūkṣmacūrṇasyāṣṭau
palāni deyāni| etatsarvaṃ māsena śuktaṃ jātaṃ prabalamagni kurute| ānulomyaṃ
kṛtvā gudajādiṇ jayati| sragdharāvṛttam|
pacettulāṃ pūtikarañjavalkād dve mūlataścitrakakaṇṭakāryoḥ| droṇatraya'pāṃ
caraṇāvaśeṣe pūte śataṃ tatra guḍasya dadyāt||145||
palikaṃ ca sūcirṇitaṃ trijāta trikaṭugranthikadāḍimāśmabhedam|
purapuṣkaramūladhānyacavyaṃ hapuṣāmāRdrakamamlavetasaṃ ca||146||
śītībhutaṃ kṣaudraviṃśatyupeta- mārdradrākṣābījapūrādrakaiśca| yuktaṃ kāmaṃ
gaṇḍikābhistathekṣoḥ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātam||147||
cukraṃ krakacamivedaṃ durdāmnāṃ vahnidīpanaṃ paramam|
pāṇḍugarodaragulmaplīhānāhāśmakṛcchraghnam||148||
Sa. pūtikarañjatvacastulāmekāṃ dve ca
tule citrakakaṇṭakārīmūlayorjaladroṇatraye pacet| pādaśeṣe ca tasmin pūte
guḍasya palaśataṃ dadyāt| upajātivṛttam| trijātakādi sūkṣmarajīkṛtaṃ pratyekaṃ
palapramāṇaṃ niḥkṣipet| etatsarvaṃ cūrṇitaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ dadyāt|
aupacchandasikaṃ vṛttam| etacca śītībhutaṃ sat
kṣaudraviṃśatyopetamārdradrākṣādibhiścopetamikṣugaṇḍikābhiśśca yathecchaṃ
yuktaṃ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātaṃ cukramiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|
śuktamidamarśasāṃ krakacamiva-karapatratulyaṃ, kartanaśaktisāmārthyāt| tathā
paraṃ vahnidīpanaṃ pāṇḍhvādighnaṃ ca| śālinīvṛttam, āryā ca|
droṇaṃ pīlurasasya vastragalitaṃ nyastaṃ havirbhājane yuñjīta
dvipalairmadāmadhuphalākharjūradhātrīphalaiḥ|
pāṭhāmādridurālabhāmlavidulavyoṣatvagelollakaiḥ
spṛkkākolalavaṅgavellacapalāmūlāgnikaiḥ pālikaiḥ| guḍapalaśatarojitaṃ nivāte
nihitamidaṃ prapibaṃśca pakṣamātrāt| niśamayati gudāṅkurān sugulmā-
nanalabalaṃ prabalaṃ karoti cāśu||150||
Sa. pīluphalānāṃ rasasya droṇaṃ
vastrapūtaṃ sarpirbhāṇḍe nyastaṃ madādibhirdvipalapramāṇaiḥ pāṭhādibhiśca
pālikairyuñjīta| madādhātakī| madhuphalā-drākṣā| mādrī-reṇukā| vidulo-vetasaḥ|
śārdūlavikrīḍitam| tathā guḍapalaśatena yojitaṃ nivāte dhṛtaṃ
pakṣamātrādanantaraṃ prapibannara idamarśāsi gulmaṃ ca śamayati| drāgagnibalaṃ
ca prakṛṣṭaṃ vidhatte| puṣpitāgrā|
kaikaśo daśapale daśamūlakumbha pāṭhādvayārkauṇavallabhakaṭphalaghnām| dagdhe
srute'nu kalaśena jalena pakve pādāsthate guḍatulāṃ, palapañcakaṃ ca||151||
vahnarmuṣṭī dve yavakṣārataśca| darvīmālimpan hanti līḍho guḍo'yaṃ
gulmaplīhārśaḥkuṣṭhamehāgnisādān||152||
Sa. daśamūlādīnāṃ pratyekaṃ daśapale
dagdhe jaladroṇena srute jale pakve pādaśeṣe cāsmin guḍatulāṃ vyoṣādīnāṃ ca
pratyekaṃ palapañcakaṃ dadyāt| citrakasya paladvayaṃ yavakṣārasya ca
paladvayaṃ dadyāt| darvīmālimpan darvīlepī sannayaṃ guḍo līḍho-bhakṣito,
gulmādīn parākaroti| vasantatilakaṃ vaiśvadevīyaṃ vṛttaṃ ca|
toyadroṇe citrakamūlatulārdhaṃ sādhyaṃ yāvatpādadalasthamathedam| aṣṭau datvā
jīrṇaguḍasya palāni kvāthyaṃ bhuyaḥ sāndratayā samametat||153||
trikaṭukamisipathyākuṣṭamustāvarāṅga kṛmiripudahanailācūrṇakīrṇo'valehaḥ|
jayati gudajakuṣṭhaplīhagulmodarāṇi prabalayati hutāśaṃ
śaśvadabhyasyamānaḥ||154||
Sa. toyasya droṇe citrakamūlasya
tulārdhaṃ sādhyaṃ yāvadaṣṭāṃśaśeṣamidaṃ syāt| tataḥ purāṇagudapalānyaṣtau
dattvā punarapi kvāthyaṃ yāvatsāndratvaṃ gatam| "mtau jyo bhadrā vedavasū ca
virāmaḥ|" trikaṭukādicūrṇayukto'yaṃ leho nityamabhyasyamāno dāruṇa(durnāma)
kuṣṭhādīni jayati| agniṃ ca prakṛṣṭaṃ kurute| mālinīvṛttam|
guḍavyoṣavarāvellatilāruṣkaracitrakaiḥ| arśāṃsi hanti gulikā tvagvikāraṃ ca
śīlitā||155||
Sa. guḍādibhirgulikā kṛtā'bhyastā
durnāmāni hanti tvagvikāraṃ ca|
mṛlliptaṃ sauraṇaṃ kandaṃ paktvā'gnau puṭapākavat| adyāṭsatailalavaṇaṃ
drunāmavinivṛttaye||156||
Sa. sauraṇaṃ kandaṃ mṛdā liptamagnau
puṭapākavat pakvaṃ tailalavaṇānvitamaśnīyād durnāmopaśamāya|
maricapippalināgaracitrakān kramavivardhitabhāgasamāhṛtān|
śikhicaturguṇasūtaṇayojitān kuru guḍena guḍān gudajacchidaḥ||157||
cūrṇikṛtāḥ ṣoḍaśa sūraṇasya bhāgāstato'rdhena ca citrakasya| mahauṣadhāddvau
maricasya caiko guḍena durnāmajayāya piṇḍī||158||
Sa. maricādīn kramavardhitabhāgān
citrakacaturguṇasūraṇayojitān guḍān guḍena kuru gudāṅkuracchidaḥ|
drutavilambitam| sūkṣmarajīkṛtāḥ sūraṇabhāgāḥ ṣoḍaśa, citrakabhāgā aṣṭau,
nāgarasya dvau, maricasya caiko, guḍenaiṣāṃ piṇḍī *kṛtā durnāmajayāya syāt|
upajātivṛttam|
pathyānāgarakṛṣṇākarañjavellāgnibhiḥ sitātulyaiḥ| vaḍavāmukha iva jarayati
bahugurvapi bhojanaṃ cūrṇaḥ||159||
Sa. pathyādibhiḥ sitātulyaiścūrṇau bahu
guru ca bhojanaṃ vaḍavāmukha iva jarayati| "āryāyāḥ pūrvārdhe
yathoktamātrādatomayā lakṣma| gītiṃ [ tatra ] vidhivido vadanti saṃvīkṣya
taditaratrāpi||"
kaliṅgalāṅgalīkṛṣṇāvahnyapāmārgataṇḍulaiḥ| bhūnimbasaindhavaguḍairguḍā
gudajanāśanāḥ||160||
Sa. kaliṅgakādibhirguḍāḥ-vaṭikāḥ,
arśoghnāḥ|
lavaṇottamavahnikaliṅgayavāṃ- ściribilvamahāpicumandayutān| pibi saptadinaṃ
mathitāluḍitān yadi marditumicchāsa pāyuruhām||161||
Sa. saindhavādīni takrāloḍitāni piba
yadyarśāsi jighāṃsasi| "atha toṭakamabdhisakāracitam|"
śuṣkeṣu bhallātakamagnyamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak| sarveṣu
sarvartuṣu kālaśeya- marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca||162||
Sa. śuṣkeṣvarśaḥsu bhallātakaṃ
bhaiṣajyaṃ agnyaṃ-pradhānamuditam| āRdreṣu punararśaḥsu
kuṭajatvagbhaiṣajyamagnyaṃ kathitam| sarveṣvarśaḥsu-śuṣkaṣvārdreṣu ca,
sarvartuṣu-sarvakālaṃ, kālaśeyaṃ-mathaitaṃ, agnyaṃ balyaṃ-balāvahaṃ,
malāpahaṃ-doṣāpahaṃ ca| indravajrāvṛttam|
bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca|
tadannapānauśadhamarśasena sevyaṃ, vivarjyaṃ viparītamasmāt||163||
Sa. vibandhān-styānakaphadirupān,
bhittvā yat-annapānauṣadhamāsevitaṃ,
mārutasyānulomanāya-svavartmapravartanāya, tathā yaccāgnibalāya-agnivardhanāya
sampadyate, tadevānnapānauṣadhaṃ durnāmavatā sevyam| asmāt-yathoktāt,
viparītaṃ-yadannapānauṣadhaṃ mārutasya vibandhakaramagnisādanaṃ ca tat, tena
vivarjya-na se-vyam| upajātivṛttam|
arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ| sanne'nale santi, na
santi dīpte, rakṣedatasteṣu viśeṣato'gnim|164| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsita- sthāne'rśaścikitsitaṃ nāmā ṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa.
arśotisāragrahaṇyonyanidānabhūtāḥ-parasparaṃ hetubhūtāḥ, prāyeṇa-bāhulyena,
anale ca sanna ete rogā bhavanti| dīpte tvagnau na santi,
yatastataḥ-asmātkāraṇāt, teṣu viśeṣeṣāgni rakṣediti| indravajrāvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne'rśa- ścikitsitaṃ
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||