Sa. asmādanantaramatisāracikitsitaṃ
prārabhyate, arśotisārayoḥ parasparaṃ nidānabhūtatvena cikitsāsāmānyāt| ata
evāha-
athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavatyāmāśayānvayaḥ| hatvā'gniṃ
vātaje'pyasmātprāk tasmiṃllaṅghanaṃ hitam||1||
Sa. hi-yasmāt, bāhulyenāgniṃ
hatvā-mandīkṛtya, āmāśayānvayo bhavatyatīsāraḥ|
asmātkāraṇādasmin-atīsārākhyevyādhau, vātaje'pi pūrvaṃ laṅghanaṃ hitam|
āmāśayo'nvayojanmabhūrutpattiḥ yasya sa āmāśayānvayaḥ|
apiśabdātkvacitkaphādije sutarāṃ laṅghanaṃ hitamiti dyotayati| laṅghanaśabdena
copavāsa eveha gṛhyate, śodhanādīnāṃ laṅghanānāmavasthāvaśāducyamānatvāt|
bhūyiṣṭagrahaṇena kvacidbhayajādāvatīsāre vyabhicāraḥ, nāsāvāmāśayānvayaḥ|
prāggrahaṇena nottarakāle laṅhghanaṃ hitam| tadā hi
rogasvabhāvāddhātvapacayo'vaśyaṃbhāvī| laṅghanamapi dhātvapacayahetuḥ,
atastatrāyuktam|
śūlānāhaprasekārtaṃ vāmayedatisāriṇam|
---------------------------------------------|2|
Sa. śūlādibhirārtamatīsāriṇaṃ vāmayet,
na tatra prāg laṅghanaṃ hitam| vamanaṃ caitatsāmānyaṃ pittajādiṣvapyevaṃrūpeṣu
cikitsitaṃ bodhyam, na kevalaṃ vātaje|
---------------------------------------------| doṣāḥ sannicitā ye ca
vidagdhāhāramurcchitāḥ||2|| atīsārāya
kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam| bhṛśotkleśapravṛtteṣu svayameva calātmasu||3||
Sa. ye ca doṣāḥ sannicitāḥ-atiśayena
vṛddhiṃ gatāḥ, tathā vidagdhenapakvāpakvarūpeṇa, āhāreṇa mūrcchitāḥ-ekatāṃ
prāptāḥ, atīsārāya kalpantesampadyante| teṣu
tathotkleśanaṃ-utkleśākhyavikārakaraṇaṃ
pratyunmukhatābījasyāṅkurotpattāvucchūnāvastheva, atiśayenoskleśo
bhṛśotkleśastena pravṛttāḥ-atīsārakaraṇaṃ prati samudyatāsteṣu, tathā
svayameva-yatnaṃ vinā, calātmasu-calasvabhāveṣu, teṣu-tathābhūteṣu,
upekṣāpathyāśitvena samyak pravartanameva bheṣajam, na tu
pācanādikamityarthaḥ| saṅgrahaṇauṣadhaṃ kuṭajatvagādikaṃ
vyādhipratipakṣabhūtaṃ kasmādatra na prayujyate ? api cāgnyasaṅgrahe
paṭhiṣyati (hṛ. u. a. 40/49)- "kuṭajo'tīsāre" iti| tasmādatra saṅgrāhauṣadhaṃ
dātumucitamiti yo manyate taṃ pratyāha-
na tu saṅgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvamāmātisāriṇi|
---------------------------------------------|4|
Sa. saṅgrahaṇaṃ bheṣajaṃ
pūrvamāmātisāriṇi puruṣe na yojyam| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| atra pūrvagrahaṇaṃ
paścādīṣadāmātisāriṇidīyamānaṃ yujyata eveti dyotayati| sāme doṣe'tīsārakāriṇi
prathamamapi bhedanamauṣadhaṃ dātuṃ(dattaṃ) viśiṣṭāyāmavasthāyāṃ
samānakāryamapi kadācidatīsāriṇo guṇāya sampadyate nātīsārapratipakṣabhūtamapi
ca saṅgrahaṇamauṣadhamiti kṛtvā|
---------------------------------------------| api
cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi||4||
prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī|
---------------------------------------------|5|
Sa. vibaddhe-alpālpaṃ kṛtvā
pravartamāne, doṣe'ta eva vibandhatvādādhmānādikāriṇi
tathābhūte'smindoṣe'saṅgrahaṇamapathyamapi prāṇadā-harītakī, prāṇān
dadātīti-prāṇadā, bhavatīti| evaṃ bahudoṣāṇāmatīsāriṇāṃ prāyeṇaiṣa upakramo
bodhyaḥ|
madhyadoṣālpadoṣayostvāha---- ---------------------------------------------|
pibetprakvathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan||5||
bhūtīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ| athavā
bilvaghanakāmustanāgaravālakam||6||
biḍapāṭhāvacāpathyākṛmijinnāgarāṇi vā| śuṇṭhīghanavacāmādrībilvavatsakahiṅgu
vā||7||
Sa. madhyadoṣo'tīsārī bhūtīkādīḥ pibet|
kimbhūtāstāḥ ? toye prakvathitāḥ| nanu, kvathitā ityetāvadevāstu, kiṃ
praśabdena ? brūmaḥ| prakarṣeṇa kvathitāḥ pramathyārūpeṇa śṛtāḥ prakvathitā
ityasyārthasya pratipādanārthaṃ praśabdokāri| pramathyāyāśca tantrāntare
lakṣaṇamuktam| tathā- "śṛtaḥ kaṣāyo niryūhaḥ kvātho yūṣo'kṛtaśca saḥ|
kṛtayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkalkīkṛtācchṛtaḥ||" iti| tadevaṃ dravyaṃ
kalkīkṛtya piṣṭvā yatkriyate sa kṛtayūṣo bhaṇyate| sa eva ca
pramathyāśabdavācyaḥ| tasmānmadhyadoṣo'tīsārī bhūtīkādīni piṣṭvā prakarṣeṇa
kvāthayitvā pramathyārūpeṇa pibedityavatiṣṭhate| muninā'pyuktam (ca. ci. a.
19/22)- "pramathyāṃ madhyadoṣebhyo dadyāddīpanapācanīm|" iti| kiṃ kurvan pibet
? viśoṣayan,- laṅghayan, prakṛtatvādātmānameva| athavā, bilvadhanikādīni
pibet| athavā, biḍādīni śuṇṭhyādīni vā pibet|
śasyate tvalapadoṣāṇāmupavāso'tisāriṇām|
---------------------------------------------|8|
Sa. alpadoṣāṇāmatisāriṇāmupavāsaḥ
śasyate| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| atropavāsa evālpadoṣāṇāṃ śasyate na
bahudoṣamadhyadoṣokto'para upakramaḥ, sa na tathā teṣāṃ śasyata iti|
sarvamatīsāriṇaṃ doṣadeśādyanurodhena kadācilaṅghayet|
---------------------------------------------| vacāprativiṣābhyāṃ vā
mustāpaparṭakena vā||8|| hnīberanāgarābhyāṃ
vā vipakvaṃ pāyayejjalam| ---------------------------------------------|9|
Sa. tṛṣi sañjātāyāṃ
doṣadeśādyanurodhena kadācidvacāprativiṣābhyāṃ vipakvaṃ jalaṃ pāyayet
kadācinmustāparpaṭakena kadācidvālakanāgarābhyām| pāyayedityatra
kartrabhiprāye kriyāphale parasmaipadam, anyathā "na pādamya" ityādinā
parasmaipadaniṣedhaḥ syāt|
---------------------------------------------| yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ
laghvannaprati bhojayet||9|| tathā sa
śīghraṃ prāpnoti rucimagnibalaṃ balam|
---------------------------------------------|10|
Sa. yukte-yogye, annakāle
kṣutkṣāmamatisāriṇaṃ laghvannapratibhojayet, nāparavyādhyārtamiva
laṅghanocitaṃ samyaglaṅghanādanantarameva bhojayet| api tu
samyaglaṅghitalakṣaṇotpannamapyatīsāriṇaṃ kiñcitkālapratīkṣaṇaṃ kṛtvā
bhojayediti kṣāmaśabdena dyotayati| alpaṃ laghvannaṃ laghvannaprati,
"suppratinā mātrārthe" iti samāso'vyayībhāvaḥ| evaṃ kriyamāṇe saḥ-atisārī,
drāgeva ruciṃ prāpnoti, tathā vahnibalaṃ dehabalam [ca]|
evaṃ ca bhuñjānasya pānamupadiśyate----
---------------------------------------------| takreṇāvantisomena yavāgvā
tarpaṇena vā||10|| surayā madhunā vā'tha
yathāsātmyamupācaret| ---------------------------------------------|11|
Sa. kadācittakreṇa kadācitkāñjikena
kadācitpeyayā kadācittarpaṇena kadācitsurayā| kadācinmārdvīkeṇeti
yathāsātmyamupācaret|
---------------------------------------------| bhojyāni kalpayedūrdhvaṃ
grāhidīpanapācanaiḥ||11||
bālabilvaśaṭhīdhānyahiṅguvṛkṣāmladāḍimaiḥ|
palāśahapuṣājājīyavānībiḍasaindhavaiḥ||12||
laghunā pañcamūlena pañcakolena pāṭhayā|
---------------------------------------------|13|
Sa. asmātkramādūrdhvaṃ-anantaraṃ,
bhojyāni-bhoktavyāni,kalpayedatīsāriṇe| grāhidīpanapācanaireva saṅgrahaṇāni
dīpanāni pācanāni ca yāni dravyāṇi tāni sarvāṇyatīsāriṇe pathyānīti| evaṃ
saṅkṣepeṇa sāmānyena cikitsitamuktam| tadeva diṅmātraṃ darśayati-bāletyādi|
balabilvādibhirbhojyāni kalpayet|
---------------------------------------------| śāliparṇībalābilvaiḥ
pṛśniparṇyā ca sādhitā||13|| dāḍimāmlā hitā
peyā kaphapitte samulbaṇe| ---------------------------------------------|14|
Sa. śāliparṇyādibhiḥ sādhitā dāḍimāmlā
peyā kaphapittādhike hitā|
---------------------------------------------|
abhayāpippalīmūlabilvairvātānulomanī||14||
Sa. abhayādibhiḥ peyā vātānulomanī|
vibaddhaṃ doṣabahulo dīptāgniryo'tisāryate| kṛṣṇāviḍaṅgatriphalākaṣāyaistaṃ
virecayet||15|| peyāṃ yuñjayādviriktasya
vātaghnairdīpanaiḥ kṛtām| ---------------------------------------------|16|
Sa. yo bahudoṣo vibaddhaṃ-alpālpaṃ
kṛtvā, atisāryate sa kṛṣṇādikaṣāyairvirecayet| viriktasya ca tasya sataḥ peyāṃ
vātaghnairdīpanaiśca dravyaiḥ kṛtāṃ yuñjyāt|
---------------------------------------------| āme pariṇate yastu
dīpte'gnāvupaveśyate||16|| saphenapicchaṃ
sarujaṃ savibandhaṃ punaḥ punaḥ| alpālpamalpaśamalaṃ nirviḍvā
sapravāhikam||17|| dadhitailaghṛtakṣīraiḥ sa
śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet| svinnāni guḍatailena bhakṣayedbadarāṇi vā||18||
gāḍhaviḍvihitaiḥ śākairbahusnehaistathā rasaiḥ| kṣudhitaṃ bhojayedenaṃ
dadhidāḍimasādhitaiḥ||19|| śālyodanaṃ
tilairmāṣairmudgairvā sādhu sādhitam| śaṭhyā mūlakapotāyāḥ pāṭhāyāḥ
svastikasya vā||20||
sūṣāyavānīkarkārukṣīriṇīcirbhaṭasya vā| upodakāyā jīvantyā bākucyā vāstukasya
vā||21|| suvarcalāyāścuñcorvā loṇīkāyā
rasairapi| kūrmavartakalopākaśikhitittirikaukkuṭaiḥ||22||
Sa. yaḥ-atīsārī, āme pariṇate
dīpte'gnau satyupaveśyate saphenapicchaṃ tathā sarujaṃ tathā savibandhaṃ punaḥ
punastathā'lpamalpaṃ tathā'lpapurīṣaṃ nirviḍvā-purīṣarahitam, tathā
sapravāhikaṃmistānikāsahitam| "srute rakte purīṣe ca vāyunā viḍvivarjitam|
pravāhiteti vikhyātaṃ yat phenābhaṃ pravartate||" iti pravāhikālakṣaṇam| ya
evaṃvidho'tīsārī sa dadhitailaghṛtakṣīraiḥ samuditaiḥ śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet|
athavā, svinnāni badarāṇi guḍatailenāśnīyāt| evaṃ doṣādivaśācchuṇṭhīṃ
pāyayitvā kadācit pūrvoktāni badarāṇi bhakṣayitvā'nantaraṃ
kṣudhitaṃ-atisañjātabubhukṣaṃ, enaṃ-atīsāriṇaṃ,
gāḍhaviḍvihitaiḥ-vāstukādibhiḥ, śākaistathā
māṃsarasairbahusnehairdadhidāḍimasaṃskṛtaiḥ śālyodanaṃ bhojayet| athavā
tilairmāṣairmudgairvā sādhu-śobhanaṃ kṛtvā, sādhitaṃ śālyodanaṃ bhojayet|
mūlakapotā-laumūlakaṃ potikāsaṃjñaṃ deśāntare prasiddhaṃ kurukṣetrādau deśe|
atra bhāṣyaṃ kiyat tyaktam|
bilvamustākṣibhaiṣajyadhākīpuṣpanāgaraiḥ| pakvātīsārajittakre yavāgūrdādhikī
tathā||23||
kapitthakacchurāphañjīyūthikāvaṭaśolujaiḥ| dāḍimīśaṇakārpāsīśālmalīnāṃ ca
pallavaiḥ||24||
Sa. bilvādibhistakre siddhā yavāgūḥ
pakvātīsārajit| dādhikīti| kapitthādijaiḥ pallavairdāḍimādīnāṃ ca
pallavairdadhni siddhā dādhikī yavāgūḥ| tathā-pakvātīsārajit|
kalko bilvaśalāṭūnāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlaḥ sasnehaḥ khalo
hanti pravāhikām||25||
Sa. tathā
bilvaśalāṭūnāṃ-stokakālajātānāṃ laghūnāṃ bilvānāṃ, kalkaḥ| tathā
tilakalkastatsamo-bilvaśalāṭusamaḥ| tathā dadhnaḥ saro'mlo-na madhuraḥ,
sasneho-deśādyanurodhāddhṛtādinā snehena yathāyathaṃ yuktaḥ| ayaṃ khalaḥ
siddhaḥ pravāhikāṃ hanti|
maricaṃ dhanikā'jājī tittiḍīkaṃ śaṭhī biḍam| dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā triphalā
pañcakolakam||26|| yāvaśūkaṃ
kapitthāmrajambūmadhyaṃ sadīpyakam| piṣṭaiḥ ṣaṅguṇabilvaistairdadhni mudgarase
guḍe||27|| snehe ca yamake siddhaḥ
khalo'yamaparājitaḥ| dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśināśanaḥ||28||
Sa. maricādibhiḥ piṣṭaiḥ ṣaḍguṇaṃ
bilvaṃ-bilvamajjā, yeṣāṃ maricādīnāṃ taiḥ siddhaḥ| tathā paripakvaśca dadhni
tathā mudgarase guḍe tathā yamake ca snehe| khalo'yamaparājito nāma
dīpanādiguṇaḥ| bimbiśināśanaḥ-pravāhikāghnaḥ|
kolānāṃ bālabilvānāṃ kalkaiḥ śāliyavasya ca| mudgamāṣatilānāṃ ca dhānyayūṣaṃ
prakalpayet||29|| ekadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ
dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||30||
dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ
vyañjanārthaṃ prayojayet||31|| phalāmlaṃ
yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| bhṛṣṭānvā yamake saktun
svādehyoṣāvacūrṇitān||32|| māṣān
susiddhāṃstadvadvā ṛtamaṇḍopasevanān| rasaṃ susiddhapūtaṃ vā
chāgameṣāntarādhijam||33||
paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram| raktaśālyodanaṃ tena bhuñjānaḥ
prapibaṃśca tam||34|| varcaḥkṣayakṛtairāśu
vikāraiḥ parimucyate| ---------------------------------------------|35|
Sa. kolādīnāṃ kalkaiḥ śāleryavasya ca
kalkairmudgādīnāṃ cakalkairekadhyaṃ-vyatimiśraṃ, dhānyayūṣaṃ prakalpayet|
kimbhūtam ? yamake bhṛṣṭaṃ tathā dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye-purīṣakṣaye
sati, śuṣkamukhaṃ-mukhaśoṣopadravānvitamatīsāriṇaṃ, tena-yūṣeṇa, śālyannaṃ
bhojayet| śāligrahaṇena raktaśālyādināṃ grahaṇam| athavā, dadhnaḥ saraṃ yamake
pakvaṃ guḍanāgarasahitaṃ vyañjanārthaṃ prakalpayet| athavā, yamake bhṛṣṭāṃ
surāṃ vyañjanārthaṃ prakalpayet| athavā gṛñjanakasya-haritakaviśeṣasya, yūṣaṃ
phalaiḥ-dāḍimādibhiramlaiḥ, amlaṃ-amlīkṛtaṃ, vyañjanārthaṃ prakalpayet| yamake
snehadvaye, vā saktūn bhṛṣṭan vyoṣāvacūrṇitān bhakṣayet| tathaiva māṣān
susvinnān ghṛtamaṇḍopasevanān khādet| athavā, chāgameṣayorantarādhijaṃ rasaṃ
susiddhapūtaṃ śobhanaṃ kṛtvā pūrvaṃ siddhaṃ paścātpūtaṃ-nirmalīkṛtaṃ, tathā
dāḍimasāreṇāmlaṃ dhānyakasnehaśuṇṭhīyutaṃ vyañjanārthaṃ pacet| tena rasena
raktaśālyannaṃ bhuñjānastamevamāṃsarasaṃ prapiban
varcaḥkṣayakṛtairvikāraiḥ-"purīṣe vāyurantrāṇi" (hṛ. sū. a. 11/21) ityādibhiḥ
sutrasthānoditaiḥ, mucyate| pravāhikā varcaḥkṣaye sati syāt| tasmāttayā'pi
mucyate|
---------------------------------------------| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ
pippalīṃ viśvabheṣajam||35|| lihyādvāte
pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ|
---------------------------------------------|36|
Sa. saṃ-vāte pratihate pravāhikāśūlavān
bālabilvādikaṃ lihyāt|
---------------------------------------------| valkalaṃ śābaraṃ puṣpaṃ
dhātakyābadarīdalam||36||
pibeddadhisarakṣaudrakapitthasvarasāplutam|
---------------------------------------------|37|
Sa. rodhratvak dhātakīpuṣpaṃ
badarīpatrametat dadhisarādibhirāplutaṃ-āloḍitaṃ, pibet|
---------------------------------------------| vibaddhavātavarcāstu
bahuśūlapravāhikaḥ||37||
saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati| yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ
vā prayojayet||38|| śṛtameraṇḍamūlena
bālabilvena vā punaḥ| ---------------------------------------------|39|
Sa. vibaddhe vātavarcasī yasya, tathā
prabhute śūlapravāhike yasya, tathā saharaktena picchayā ca yo vartate, tathā
tṛṣṇayā''rtaḥ, evaṃvidho naraḥ kṣīrasauhityaṃ-dugdhatṛptiṃ, arhati| athavā,
yamakaṃ pītvā'nu dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ prayojayet| eraṇḍamūlena vā śṛtaṃ
bālabilvena vā śṛtaṃ kṣīraṃ prayojayet|
---------------------------------------------| payasyutkvāthya mustānāṃ
viṃśatiṃ triguṇe'mbhasi||39|| kṣīrāvaśiṣṭaṃ
tatpītaṃ hanyādāmaṃ savedanam|
---------------------------------------------|40|
Sa. kṣīre triguṇe'mbhasi mustāviṃśatiṃ
prakvāthya kṣīrāvaśiṣṭaṃ pītamāmaṃ sarujaṃ hanyāt| atra ca viṃśatibhirmustaiḥ
prāyeṇa palaṃ bhavati| sāmānyakalpanayā ca mustāpalaṃ
ṣoḍaśabhirdravapalairutkvāthya catvāri palāni caturbhāgāvaśeṣatayā kāryāṇi|
tadevaṃ kṣīrapalāni catvāri pānīyapalāni dvādaśa mustāviṃśatiṃ datvā
kṣīrāvaśiṣṭaṃ peyamityayamatra kvāthakramo vedyaḥ|
---------------------------------------------| pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṃ rajo
maricajanma vā||40|| cirakālānuṣaktā'pi
naśyatyāśu pravāhikā| ---------------------------------------------|41|
Sa. pippalyāḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ jalena
pibato maricasya vā sūkṣmaṃ cūrṇaṃ jalena pibato bahukālānuṣaktā'pi pravāhikā
naśyati|
---------------------------------------------| nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ
laṅghanādyaiśca karṣitam||41||
rūkṣakoṣṭhamapekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayed ghṛtam|
---------------------------------------------|42|
Sa. nirāmarūpaṃ tathā śūlena pīḍitaṃ
laṅghanādyaiḥ karṣitaṃ tathā rūkṣakoṣṭhaṃ vahnimapekṣya kṣārasahitaṃ ghṛtaṃ
pāyayet|
---------------------------------------------| siddhaṃ dadhisurāmaṇḍe
daśamūlasya cāmbhasi||42||
sindhūtthapañcakolābhyāṃ tailaṃ sadyortināśanam|
---------------------------------------------|43|
Sa. dadhisurāmaṇḍe daśamūlakvāthe ca
saindhavapañcakolakalkena tailaṃ siddhaṃ sadyo rujāpaham|
---------------------------------------------| ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palairdvābhyāṃ
dvābhyāṃ granthyagnisaindhavāt||43||
tailaprasthaṃ paceddadhnā niḥsārakarujāpaham|
---------------------------------------------|44|
Sa. śuṇṭhīpalaiḥ ṣaḍbhiḥ
pippalīmūlapaladvayena citrakapaladvayena saindhavapaladvayena ca
tailaprasthaṃ dadhnā pacet| tanniḥsārakarujāpaham|
---------------------------------------------| ekato māṃsadugdhājyaṃ
purīṣagrahaśūlajit||44||
pānānuvāsanābhyaṅgaprayuktaṃ tailamekataḥ| taddhi vātajitāmagryaṃ śūlaṃ ca
viguṇo'nilaḥ||45||
Sa. ekataḥ-ekasmin
purīṣagrahaśūlajittvapakṣe, māṃsadugdhājyaṃ trayametat prayuktaṃ
purīṣagrahaśūlajit| ekataḥ-ekasmin śūlajittvapakṣe, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ
prayuktaṃ tailaṃ purīṣagrahaśūlajit 'sampadyate' iti vākyaśeṣaḥ| kathamevam ?
ityāha-taddhītyādi| tat-tailaṃ, yasmātsarveṣāṃ vātajitāmagnyaṃ-pradhānam|
śūlaṃ ca viguṇo'nilaḥ-prakupitaḥ pavano, nāparaḥ kaścit| śūlānilayoḥ
kāryakāraṇabhāvāhyatireke satyapi śūlasya vātakāryasya vātaprakope
satyavinābhāvitvaṃ sūcayituṃ śūlaṃ ca viguṇo'nila ityevamuktam|
kupitaścedvāyurutpannameva śūlamityarthaḥ|
vāyorvaiguṇye kope dhātukṣaya evātra hetuḥ| ata evāha----
dhātvantaropamardeddhaścalo vyāpī svadhāmagaḥ| tailaṃ mandānalasyāpi yuktyā
śarmakaraṃ param||46|| vāyvāśaye sataile hi
bimbisī nāvatiṣṭhate| ---------------------------------------------|47|
Sa. vāyumapekṣyānye
pittaśleṣmādayo-dhātvantarāḥ, teṣāmupamardaḥ-anyathābhāvaḥ, tena
iddhaḥ-uddhataḥ, calo-vāyvākhyaḥ, sa vyāpī-sakalaśarīravyāpanaśīlo'pi,
svadhāmagaḥ-pakvāśayasthaḥ, tatrādhikyena tasya vṛtteḥ,
asyāmavasthāyāmasyātīsāriṇastailaṃ mandānalasyāpi yuktyā-yogaviśeṣeṇa,
paraṃ-atiśayena, śarmakaram, rogasya duḥkhahetoḥ śamanāt|
apiśabdātkimudīptāgneratīsāriṇo na sukhakaraṃ bhavati ? atraiva
hetumāha-vāyvāśaye-pakvāśayākhye, sataile bimbisī-pravāhikā,
nāvatiṣṭhatesthitiṃ na prāpnoti|
kṣīṇe male svāyatanacyuteṣu doṣāntareṣvīraṇa ekavīre| ko niṣṭananprāṇiti
koṣṭhaśūlī nāntarbahistailaparo yadi syāt||47||
Sa. male-purīṣākhye, kṣīṇe tathā
doṣāntareṣu-vātavivarjiteṣu pittakaphādiṣu, āyatanacyuteṣu-svādhārabhraṣṭeṣu,
vyaktyapekṣayā bahuvacanam, īraṇe-vāyau, ekavīre-ekanāyake, śeṣadoṣāṇāṃ
svasthānabhraṣṭatvātko'tīsārī niṣṭanan-pravāhikāṃ kurvan, prāṇiti ?-na
kaścijjīvati| yadi nāntarbahiḥ-ubhayatra, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ,
tailaparaḥ-atiśayena tailasaivī, na syāt| ākrandanapūrvaṃ
saśūlamupaveśanaṃ-niṣṭhanannucyate| indravajrāvṛttam|
---------------------------------------------|
gudarugbhraṃśayoryuñjyātsakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ||48||
rase kolāmlacāṅgeryordadhni piṣṭe ca nāgare|
---------------------------------------------|49|
Sa. gudaruji gudabhraṃśe ca ghṛtaṃ
sakṣīraṃ kolādirase dadhni nāgare ca kalkite pakvaṃ yuñjyāt| atra ca kṣīraṃ
sarpiḥpramāṇaṃ ghṛtātkolādirasādikaṃ caturguṇaṃ śuṇṭhītaścaturguṇaṃ ghṛtamiti
pākakramaḥ|
taireva cāmlaiḥ saṃyojya siddhaṃ suślakṣṇakalkitaiḥ||49||
dhānyoṣaṇabiḍājājīpañcakolakadāḍimaiḥ|
--------------------------------------|50|
Sa. taireva- pūrvoktaiḥ
kolādibhiramlaiḥ, saṃyojya sūkṣmarajīkṛtaiśca dhānyakādibhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ
pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| yojayetsnehabastiṃ vā
daśamūlena sādhitam||50||
śaṭhīśatāhvākuṣṭhairvā vacayā citrakeṇa vā|
---------------------------------------------|51|
Sa. gudaśūlī ca daśamūlena sādhitaṃ
haviḥ-ghṛtaṃ, snehabastiṃ vā yojayet| śaṭhyādibhirvā sādhitaṃ vacayā vā
sādhitaṃ citrakeṇa vā sādhitaṃ yojayet| tacca pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| pravāhaṇe gudabhraṃśe
mūtrāghāte kaṭigrahe||51|| madhurāmlaiḥ
śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā'pyanuvāsanam|
---------------------------------------------|52|
Sa. pravāhaṇādiṣu madhurāmlaiḥ śṛtaṃ
tailaṃ ghṛtaṃ vā'nuvāsanaṃ yojayet|
---------------------------------------------| praveśayehgudaṃ
dhvastamabhyaktaṃ sveditaṃ mṛdu||52||
kuryācca goḥphaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā|
---------------------------------------------|53|
Sa. gudaṃ dhvastaṃ sadhabhyaktaṃ
sveditaṃ ca mṛdu kṛtvā'ntaḥ praveśayet| goḥphaṇābandhaṃ carmaṇā
madhyacchidravatā kuryāt|
---------------------------------------------| pañcamūlasya mahataḥ kvāthaṃ
kṣīre vipācayet||53|| unduraṃ cāntrarahitaṃ
tena vātaghnakalkavat| tailaṃ pacedgudabhraṃśaṃ pānābhyaṅgena tajjayet||54||
Sa. mahataḥ pañcamūlasya-bilvādeḥ
kvāthaṃ tailasamaṃ kṛtvā kṣīre vipācayet| unduruṃ cāntrarahitaṃ tasminneva
kṣīre vipācayet| tenaiva kṣīreṇ taireṇa tailaṃ pacet| kimbhūtam?
vātaghnakalkavat| vātaghnānāṃ-rāsnairaṇḍādīnāṃ kalkaḥ, sa yasyāsti
vātaghnakalkavat| unduroratra rāsnādyaghrutānusāreṇa pramāṇaṃ nirupya kāryam|
tatraivaṃ paṭhyate (carake ci.a.18/42)-"tulārdhaṃ cājamāṃsasya" iti| evaṃ
māyurādiṣvapi ghṛteṣu (hṛ.u.a.24/47) mayūrādīnāṃ pramāṇaṃ cintyam| tena tailaṃ
pacediti vacanācca kṣīraṃ tailāccaturguṇaṃ kāryam| atra
dravasyāparasyābhāvāttailācca dravaṃ caturguṇaṃ kāryamiti pākakramaḥ|
tasmānnānyasnehavadatra kṣīraṃ grāhyam| anyatra
hyevamadhītam-"dravyāccaturguṇaḥ snehaḥ snehātkvāthaścaturguṇaḥ| kṣīraṃ
snehasamaṃ" iti| bahukṣīratvena vātakāryasya gudabhraṃśākhyasya śīghraṃ śamaṃ
karoti, iti caturguṇamevātra kṣīraṃ nyāyyam|
paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ prāgiva laṅghanam|
--------------------------------------------|55|
Sa. paitte tvatīsāre sāme prāgiva-yathā
vātātīsāre pūrvaṃ laṅghanaṃ śarīralāghavaṃ kartuṃ yatkarma dravyaṃ vā
nirdiṣṭaṃ tatsarvaṃ, tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ 'asmin kāryam' iti śeṣaḥ|
---------------------------------------------| tṛḍvān pibet ṣaḍaṅgāmbu
sabhūnimbaṃ sasārivam||55|| peyādi
kṣudhitasyānnamagnisandhukṣaṇaṃ hitam|
bṛhatyādigaṇābhīrudvibalāśūrpaparṇibhiḥ||56||
Sa. sa pittātīsārī tṛḍvān
ṣaḍaṅgāmbu-jvaracikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 1/15), bhūnimbasārivābhyāṃ sahitaṃ
pibet, ardhamaṣṭāṅgajalaṃ tena peyamityavatiṣṭhate| kṣudhitasya-atiśayena
bubhukṣitasya, peyādyannamagnisandhukṣaṇaṃ hitam| [ kimbhūtam? ] bṛhatyādinā
gaṇenābhīruṇā tathā balādvayena śūrpaparṇīdvayena ca sādhitam|
pāyayedanubandhe tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā| kaṭujasya phalaṃ piṣṭaṃ savalkaṃ
saghuṇapriyam||57||
pāṭhāvatsakabījatvagdārvīgranthikaśuṇṭhi vā| kvāthaṃ
vā'tiviṣābilvavatsakodīcyamustajam||58||
athavā'tiviṣāmūrvāniśendrayavatārkṣyajam|
samadhvativiṣāśuṇṭhīmustendrayavakaṭphalam||59||
Sa. evaṃ laṅghanapeyādike
kṛte'pyanubandhe'tīsārasya sati, tamatīsāriṇaṃ kuṭajasya
phalaṃ-śakrayavākhyaṃ, piṣṭaṃ savalkaṃ-prakṛttvāttasyaiva kuṭajasya tvacā
yuktaṃ, tathā saghuṇapriyaṃ tathā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā pāyayet| athavā,
pāṭhādipiṣṭaṃ taṇḍulāmbhasā sakṣaudraṃ tamatīsāriṇaṃ pāyayet| athavā,
kvāthamativiṣādijaṃ taṃ pāyayet| athavā, ativiṣāmūrvādijaṃ pāyayet|
tārkṣyaṃ-rasāñjanam| samadhvityādi| samākṣikamativiṣādikaṃ kvāthīkṛtaṃ vā
pāyayet|
palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa
paittaṃ jaṭharāmayam||60|| mustākaṣāyamevaṃ
vā pibenmadhusamāyutam| sakṣaudraṃ śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā himāhvayam||61||
Sa. vatsakabījasya vā palaṃ jalena
kvāthayitvā tadrasaṃ yo māṃsarasāśī san pibet sa pittajamatīsāraṃ jayet| evaṃ
prāgvat, mustākaṣāyaṃ-mustānāṃ palaṃ śrapayitvā, madhusamāyutaṃ rasāśī san
kvāthaṃ pibet sa paittaṃ jaṭharāmayaṃ jayet| śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā
himāhvayaṃ-śītakaṣāyaṃ, sakṣaudraṃ vā pibet|
kirātatiktakaṃ mustaṃ vatsakaṃ sarasāñjanam| kaṭaṅkaṭerī hrīberaṃ bilvamadhyaṃ
durālabhā||62|| tilā mocarasaṃ rodhnaṃ
samaṅgā kamalotpalam| nāgaraṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimasya tvagutpalam||63||
ardhaślokaiḥ smṛtā yogāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā|
---------------------------------------------|64|
Sa. kirātatiktādayaścatvāro yogā
ardhaślokaiḥ smṛtāḥ samākṣikāstaṇḍulajalena yojyāḥ|
---------------------------------------------| niśendrayavarodhnailākvāthaḥ
pakvātisārajit||64||
Sa. niśādikvāthaḥ pakvātīsārajit|
rodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇāṃstadvat pṛthak pibet|
---------------------------------------------|65|
Sa. rodhrādīn gaṇān pṛthak [tadvat-]
samākṣikāṃstathaiva taṇḍulāmbhasā, pibet|
---------------------------------------------|
kaṭvaṅgavalkayaṣṭyāhvaphalinīdāḍimaṅkuraiḥ||65||
peyāvilepīkhalakān kuryātsadadhidāḍimān| tadvaddadhitthabilvāmrajambumadhyaiḥ
prakalpayet||66||
Sa. kaṭvaṅgatvagādibhiḥ peyādīn
sadadhidāḍimān kuryāt| tathaiva dadhitthādibhiḥ peyādīn sadadhidāḍimān
kalpayet| dadhitthaḥ-kapitthaḥ|
ajāpayaḥ prayoktavyaṃ nirāme, tena cecchamaḥ| doṣādhikyānna jāyeta balinaṃ taṃ
virecayet||67||
Sa. ajāpayaḥ pathyaṃ nirāme smṛtam|
tena-ajākṣīreṇa, yadi doṣādhikyāddhetoḥ śamo na bhavet tadā taṃ balavantaṃ
virecayet-na durbalam|
vyatyāsena śakṛdraktamupaveśyeta yo'pi vā| palāśaphalaniryūhaṃ yuktaṃ vā
payasā pibet||68|| tato'nu koṣṇaṃ pātavyaṃ
kṣīrameva yathābalam| pravāhite tena male praśāmyatyudaramayaḥ||69||
Sa. vyatyāsaḥ-parasparakṣepaṇam,
śakṛdraktaṃ kṣipati raktaṃ śakṛtkṣipatyevaṃ vyatyāsaḥ, tena ya upaveśyeta sa
palāśaphalakvāthaṃ kevalaṃ pibedathavā payasā yuktam| tataḥ-tatkaṣāyaṃ
pītvā'nantaraṃ, koṣṇaṃ kṣīrameva yathā-balaṃ-balānatikrameṇa, peyam|
tenakṣīreṇa, male pravāhite-niḥsārite sati, atīsāraḥ śāmyati|
palāśavatprayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī|
---------------------------------------------|70|
Sa. palāśaṃ yathā tathā trāyamāṇā
viśodhanāya prayojyā|
---------------------------------------------| saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ
yadyanuvartate||70|| srutadoṣasya taṃ
śīghraṃ yathāvahnyanuvāsayet|
---------------------------------------------|71|
Sa.
srutadoṣasya-apacitamalasyātīsāriṇaḥ, saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ-peyādike krame
vidhīyamāne, yadi śūlamanuvartatenirvṛttiṃ na yāti, taṃ-āturaṃ, āśu
yathāvahni-agnyanatikrameṇa, anuvāsayet|
---------------------------------------------| śatapuṣpāvarībhyāṃ ca bilvena
madhukena ca||71|| tailapādaṃ payoyuktaṃ
pakvamanvāsanaṃ ghṛtam| ---------------------------------------------|72|
Sa. śatapuṣpādibhistailapādaṃ
kṣīrayutaṃ ghṛtaṃ pakvamanuvāsanaṃ syāt|
---------------------------------------------| aśāntāvityatīsāre picchābastiḥ
paraṃ hitaḥ||72||
Sa. iti-anena prakāreṇa kṛtena,
atīsārasyāśāntau satyāṃ paraṃ-anantaraṃ, picchābastiḥ-vakṣyamāṇo, hitaḥ|
alpayā mātrayā niruhākhyo bastiḥ-picchābastiḥ|
pariveṣṭya kuśairādrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya
svedayedgomayāgninā||73|| mṛcchoṣe tāni
saṅkṣudya tatpiṇḍaṃ muṣṭisammitam| mardayetpayasaḥ prasthe
pūtenāsthāpayettataḥ||74||
natayaṣṭyāhvakalkājyakṣaudratailavatā'nu ca| snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena
rasena vā||75|| pittātisārajvaraśophagulma
samīraṇāsragrahaṇīvikārān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛttiṃ
virecanāsthāpanayośca bastiḥ||76||
Sa. ārdraiḥ-aśuṣkairdarbhaiḥ,
śālmalerārdravṛntāni-kusumabandhanāni, pariveṣṭya tataḥ kṛṣṇamṛttikayā''lipya
gomayāgninā svedayet| mṛcchoṣe sati tāni saṅkṣudya-sañcūrṇya, taṃ piṇḍaṃ
muṣṭisammitaṃ-palapramāṇaṃ, payasaḥ prasthe mardayet| tena ca pūtenānantaraṃ
natādimatā''sthāpayet| nataṃ-tagaram| puṭapākānāṃ ca sarveṣāmayameva vidhiḥ|
āsthāpitaśca paścāt| snātaḥ payasā bhuñjīta, sātmyādivaśājjāṅgalarasena vā|
ayaṃ-bastiḥ prayuktaṃ, pittātīsārādīn
virecanāsthāpanayoścātipravṛttiṃ-doṣāṇāmatiyogaṃ, jayati| etaduktaṃ
bhavati,-bahudoṣasya yā pravṛttirvirecanaviṣaye āsthāpanaviṣaye vā tāṃ ca
prayuktā'yaṃ jayati| upajātiḥ|
phāṇitaṃ kuṭajotthaṃ ca sarvātīsāranāśanam| vatsakādisamāyuktaṃ sāmbaṣṭhādi
samākṣikam||77||
Sa. kuṭajotthaṃ ca phāṇitaṃ
vatsakādiyuktamambaṣṭhādisahitaṃ mākṣīkayuktaṃ sarvātīsāraḥ-āmātīsāraḥ
pakvātīsāraśca, tasya nāśanaṃ syāt|
nīruṅnirāmaṃ dīptāgnerapi sāsraṃ cirotthitam| nānāvarṇamatīsāraṃ
puṭapākairupācaret||78||
Sa. nīruk cāsau nirāmaśca
nīruṅnirāmastamatīsāraṃ, api sāsraṃ-apiśabdātkimuta nirasram?, taṃ tathābhūtaṃ
corotthitaṃ, tathā nānāvarṇaṃ-anekavarṇaṃ, dīptāgneḥ puṭapākairupācaret|
tvakpiṇḍāddīrghavṛntasya śrīparṇīpatrasaṃvṛtāt| mṛlliptādagninā svinnādrasaṃ
niṣpīḍitaṃ himam||79|| atīsārī pibedyuktaṃ
madhunā sitayā'thavā| ---------------------------------------------|80|
Sa. tvacaḥ piṇḍastvakpiṇḍaḥ,
dīrghavṛntasya tvakpiṇḍaḥ, tasmāt, kāśmaryapatrasañchāditāt mṛlliptāt
sāmānyoktāvapi kṛṣṇamṛttikayā liptāditi vedyam| prāguktaṃ hi
(ślo.73)-"kṛṣṇamṛttikayā''lipya" iti| anantaramagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ
śītaṃ kṛtvā'tīsārī madhunā yuktamathavā sitayā yuktaṃ pibet|
dīrghavṛntaḥ-śyonākaḥ|
---------------------------------------------| evaṃ
kṣīridrumatvagbhistatprarohaiśca kalpayet||80||
kaṭvaṅgatvagghṛtayutā sveditā saliloṣmaṇā| sakṣaudrā hantyatīsāraṃ
balavantamapi drutam||81||
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, kṣīridrumāṇāṃ
tvagbhistatprarohaiḥ-komalairvigatamūlaiśca, kalpayet| prarohāḥ-aṅkurā
ityanye| śyonākatvak ghrutayutā tathoṣṇasaliloṣmaṇā sveditā
mākṣikayuktā'tīsāraṃ balavantamapi śīghraṃ hanti|
pittātisārī seveta pittalānyeva yaḥ punaḥ| raktātisāraṃ kurute tasya pittaṃ
satṛḍjvaram||82|| dāruṇaṃ gudapākaṃ ca tatra
chāgaṃ payo hitam| padmotpalasamaṅgābhiḥ śṛtaṃ mocarasena ca||83||
sārivāyaṣṭirodhrairvā prasavairvā vaṭādijaiḥ| sakṣaudraśarkaraṃ pāne bhojane
gudasecane||84||
Sa. pittātīsārī pittalānyevānnapānāni
yaḥ sevate, tasya pittaṃ kartṛ raktātīsāraṃ kurute| kimbhūtam?
tṛṣṇājvarayutam| tathā dāruṇaṃ gudapākaṃ karoti| tatra-evaṃvidhe'tīsāre,
chāgaṃ kṣīraṃ padmādibhirmocarasena ca śṛtaṃ hitam| athavā, sārivādibhiḥ śṛtaṃ
chāgaṃ kṣīraṃ hitam athavā, vaṭādijaiḥ pallavaiḥ śṛtaṃ kṣaudraśarkarānvitaṃ
pāne bhojane gudaseke ca chāgaṃ payo hitam|
tadvadrasādayo'namlāḥ sājyāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ
saśarkaraḥ||85||
Sa. tathaiva rasayūṣādayo'namlāḥ
saghṛtāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaro hitaḥ|
payasyardhodake chāge hrīberotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī
pṛśniparṇīrasānvitā||86|| prāgbhaktaṃ
navanītaṃ vā lihyānmadhusitāyutam|
---------------------------------------------|87|
Sa. chāge payasyardhodake
vālakotpalanāgaraiḥ pṛśniparṇīkvāthena ca yuktā peyā raktātīsāraṃ hanti|
athavā navanītaṃ prāgbhaktaṃ madhuśarkarānvitaṃ lihyāt|
---------------------------------------------| balinyasre'sramevājaṃ mārgaṃ vā
ghṛtabharjitam||87|| kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī
tryahaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtam| kapiñjalarasāśī vā lihannārogyamaśrute||88||
Sa. pravṛddhe rakte chāgaṃ raktamathavā
mārgaṃ-mṛgasambandhi raktaṃ, ghṛtabharjitaṃ bhuñjīta, evakārānna tvaparaṃ
kiñcidajasya mṛgasya ceti gamyate| ubhayamapi kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī ca san
bhuñjīta| athavā, kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ tryahaṃ lihan kapiñjalarasāśano nara
ārogyaṃ prāpnoti|
pītvā śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa kṣīrabhojanaḥ| raktātisāraṃ hantyāśu tayā vā
sādhitaṃ ghṛtam||89||
Sa. śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa pītvā
kṣīrāśī san raktātīsāraṃ drāgeva parākaroti| athavā, tayā-śatāvaryā, pakvaṃ
ghṛtaṃ raktātīsāraṃ hanti|
lākṣānāgaravaidehīkaṭukādārvivalkalaiḥ| sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṃ
peyāmaṇḍāvacāritam||90|| atīsāraṃ
jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam|
---------------------------------------------|91|
Sa. lākṣādibhiḥ siddhaṃ ghrutaṃ
peyāmaṇḍenāvacāritaṃ śīghraṃ tridoṣamapyatīsāraṃ ghoraṃ jayati|
apiśabdādraktātīsāramapi|
---------------------------------------------|
kṛṣṇamṛcchaṅkhayaṣṭyāhvakṣaudrāsṛktaṇḍulodakam||91||
jayatyasraṃ priyaṅguśca taṇḍulāmbumadhuplutā|
---------------------------------------------|92|
Sa. kṛṣṇamṛdādikaṃ taṇḍulajalāloḍitaṃ
raktaṃ jayati| tathā, taṇḍulāmbumadhuyuktā priyaṅgū raktaṃ jayati|
---------------------------------------------| kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ
śarkarāpāñcabhāgikaḥ||92|| ojena payasā
pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati|
---------------------------------------------|93|
Sa. pañcamo bhāgaḥ pañcabhāgaḥ, sa
yasyāsti sa pāñcabhāgikaḥ| ko'sau? kṛṣṇātilānāṃ kalkaḥ, śarkarāyāḥ
pāñcabhāgikaḥ kṛṣṇatilānāṃ kalkaḥ chagalīkṣīreṇa pītaḥ san sadyo raktaṃ
niyacchati|
---------------------------------------------| pītvā saśarkarākṣaudraṃ
candanaṃ taṇḍulāmbunā||93||
dāhatṛṣṇāpramohebhyo raktasrāvācca mucyate|
---------------------------------------------|94|
Sa. taṇḍulajalena candanaṃ
śarkarāmākṣikānvitaṃ pītvā dāhādibhyo mucyate| mucyata iti karmakartari taṅ|
---------------------------------------------| gudasya dāhe pāke vā sekalepā
hitā himāḥ||94||
Sa. gudasya dāhe pāke ca sati sekalepā
himā hitāḥ|
alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate| yadā vibaddho vāyuśca kṛcchrāccarati
vā na vā||95|| picchābastiṃ tadā tasya
pūrvoktamupakalpayet| ---------------------------------------------|96|
Sa. alpamalpaṃ punaḥ punaḥ śūlena saha
yaśca bahuśo raktamupaveśyate| vāyuśca yada vibaddho-nānulomagaḥ, ata eva
kṛcchreṇa carati na vā carati tadā tasya-puruṣasya, pūrvoktaṃ-"tvakpiṇḍāt"
(ślo.79) ityādikaṃ picchābastimupakalpayet|
---------------------------------------------| pallavān jarjarīkṛtya
śiṃśipākovidārayoḥ||96|| pacedyavāṃśca sa
kvātho ghṛtakṣīrasamanvitaḥ| picchāsrutau gudabhraṃśe pravāhaṇarujāsu ca||97||
picchābastiḥ prayoktavyaḥ kṣatakṣīṇabalāvahaḥ|
-------------------------------------------|98|
Sa. śiṃśipākovidārayoḥ pallavān
jarjarīkṛtya yavāṃśca pacet| sa kvātho ghṛtakṣīrasaṃyuktaḥ picchāsrutyādiṣu
picchābastiḥ prayoktavyaḥ| sa ca kṣatakṣīṇānāṃ balapradaḥ|
---------------------------------------------| prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā
cānuvāsanam||98||
Sa. prapauṇḍarīkapakvena
ghṛtenānuvāsanaṃ ca prayoktavyam|
raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate| śatāvarīghṛtaṃ tasya
lehārthamupakalpayet||99||
Sa. raktaṃ viśā sahitamathavā pūrvaṃ
paścādvā yo'tisāryate tasya lehārthaṃ śatāvarīghṛtakalpayet|
śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ
vikāraṃ hitāśinaḥ||100||
Sa. navanītaṃ navaṃ śarkarāyā
ārdhabhāgena yuktaṃ mākṣikacaturthapramāṇaṃ mākṣikasya caturthabhagenānvitaṃ
līḍhaṃ taṃ-pūrvoktaṃ, vikāraṃ hitāhārasya jayet|
nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ
tenāmbhasā pacet||101||
tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam| adho vā yadi vā'yūrdhvaṃ yasya
raktaṃ pravartate||102||
Sa. adho vā ūrdhvaṃ vā yasya raktaṃ
pravartate, sa nyagrodhādīnāṃ śuṅgān āpothya-jarjarīkṛtya, tapte jale'horātraṃ
vāsayet| tenāmbunā ghṛtaṃ pacet| tacca-ghṛtaṃ, śarkarāyā ardhabhāgena yuktaṃ
mākṣikacaturthāśakaṃ lehayet| pūrvaguṇam|
śleṣmātisāre vātoktaṃ viśeṣādāmapācanam| kartavyamanubandhe'sya
pibetpaktvā'gnidīpanam||103||
bilvakarkaṭikāmustaprāṇadāviśvabheṣajam| vacāviḍaṅgabhūtīkadhānakāmaradāru
vā||104|| athavā
pippalīmūlapippalīdvayacitrakam|
---------------------------------------------|105|
Sa. śleṣmatīsāre vātātīsāroktaṃ
yadāmapācanaṃ tadviśeṣāttatra kartavyam, na tathā vātātīsārokto'nya upakramaḥ
kārya iti viśeṣaśabdasyārthaḥ| asya-atīsārasya, anubandhe-cikitsāyāṃ samyak
kṛtāyāmapyaśame sati, bilvakarkaṭikādikaṃ pakatvā pānamagnidīpanaṃ pibet|
athavā, vacādīni pibet| athavā, pippalīmūlādikaṃ paktvā'gnidīpanaṃ pibet|
---------------------------------------------|
pāṭhāgnivatsakagranthitiktāśuṇṭhīvacābhayāḥ||105||
kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsārabheṣajam|
---------------------------------------------|106|
Sa. ete pāṭhādayaḥ kvathitāḥ
pācananyāyena, cūrṇitā vā śleṣmātīsārabheṣajamiti| atrāpi vakṣyamāṇaṃ
siṃhāvalokananyāyena' koṣṇavāriṇā ityetatsambadhyate|
---------------------------------------------|
sauvarcalavacāvyoṣahiṅguprativiṣābhayāḥ||106||
pibecchleṣmātisārārtaścūrṇitāḥ koṣṇavāriṇā|
---------------------------------------------|107|
Sa. sauvarcalādīṃścūrṇitān koṣṇajalena
śleṣmatīsārārtaḥ pibet|
---------------------------------------------| madhyaṃ līḍhvā kapitthasya
savyoṣakṣaudraśarkaram||107|| kaṭphalaṃ
madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt|
---------------------------------------------|108|
Sa. kapitthasya madhyaṃ
savyoṣamākṣikaśarkaraṃ līḍhvā, athavā kaṭphalaṃ mākṣikānvitaṃ līḍhvā,
jaṭhararogānmucyate|
---------------------------------------------| kaṇāṃ madhuyutāṃ līḍhvā takraṃ
pītvā sacitrakam||108|| bhuktvā vā
bālabilvāni vyapohatyudarāmayam|
---------------------------------------------|109|
Sa. kaṇāṃ mākṣikānvitāṃ līḍhvā takraṃ
ca sacitrikaṃ pītvā bālabilvāni vā bhuktvā jaṭhararogaṃ vyapohati|
"upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti vā'taṅ|
---------------------------------------------|
pāṭhāmocarasāmbhodadhātakībilvanāgaram||109||
sukṛcchramapyatīsāraṃ guḍatakreṇa nāśayet|
---------------------------------------------|110|
Sa. pāṭhādi guḍatakreṇa pītvā'tīsāraṃ
sukṛcchramapi nāśayet| śleṣmātīsāre prakṛte'tīsāragrahaṇamanyasyāpi nirāmasya
tannāśanamiti dyotanārtham|
---------------------------------------------|
yavānīpippalīmūlacāturjātakanāgaraiḥ||110||
marīcāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ *samaiḥ|
*vṛṣāmladhātakīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ||111||
triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ *kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaḥ|
cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalāmayān||112||
kāsaśvāsāgnisādārśaḥpīnasārocakān jayet|
---------------------------------------------|113|
Sa. yavānyādibhirdravyaiḥ
samairvṛkṣāmlādibhistriguṇairmūladravyāpekṣayā| kimbhūtairetaiḥ ? ṣaḍguṇā sitā
yeṣāṃ vṛkṣāmlādīnāṃ ta evaṃ taiḥ| ṣaḍguṇasitaiścūrṇaḥ kṛta iti yojyam| evaṃ
śarkarābhāgānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ bhavati| kva(kaiḥ) kṛtaścūrṇaḥ ?
mūladravyāpekṣayā'ṣṭāguṇaiḥ kapitthaiḥ kapitthaiḥ| kecittvevaṃ
paṭhanti-'ṣaḍguṇasite kapitthe'ṣṭaguṇe' iti| tatra cedaṃ
vyākhyānam-mūladravyāpekṣayā kapitthe'ṣṭaguṇe| tathā ca kimbhute ? ṣaḍguṇasitā
yasmāttathā tasmin, evaṃ śarkarābhāgā aṣṭacatvāriṃśatsyuriti| ayaṃ
cūrṇo'tīsārādin jayet|
---------------------------------------------| karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṃ
dvikārṣikam||113||
yavānīdhānyakājājīgranthivyoṣaṃ palāṃśakam| palāni dāḍimādaṣṭau
sitāyāścaikataḥ kṛtaḥ||114|| guṇaiḥ
kapitthāṣṭakavaccūrṇo'yaṃ dāḍimāṣṭakaḥ| bhojyo vātātisāroktairyathāvasthaṃ
khalādibhiḥ||115||
Sa. tugākṣīrī caturjātaṃ ca
karṣonmitaṃ-karṣapramāṇam| yavānī ca dhānyakaṃ cājājī ca yavānīcānyakājāji
dvikārṣikam| granthiśca vyoṣaṃ ca tatpalāṃśakaṃ-palabhāgikam| palāni
dāḍimādaṣṭau, caśabdātsitāyā apyaṣṭau palāni| evamayamekataḥ-ekasmin,
kṛtaścūrṇo dāḍimāṣṭakaḥ-etatsaṃjñaḥ| tena caturjātakamekamevāsya
samudāyādyathokta eka eva bhāgaḥ| vyoṣamapyekamevāsyāpi samudāyādyathokta eka
eva bhāgaḥ| evaṃ dravya samudāyasyaikatve kalpanā'pyatrāpyācāryasyābhimataiva|
yathā (hṛ. ci. a. 19/43)-"trikaṭūttamātilaruṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā|
gulikā rasāyanaṃ kuṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||" iti| saptaceti
tugākṣīryekā, caturjātaṃ dvitīyam, yavānī tṛtīyā, dhānyakaṃ caturtham, ajājī
pañcamī, pippalī-mūlaṃ ṣaṣtham, vyoṣaṃ saptamam, dāḍimamaṣṭamamiti| anye
tvevaṃ vyācakṣate,-palamiti prakṛtam| dāḍimamaṣṭakaṃ-aṣṭapalapramāṇaṃ, yasmin
cūrṇe sa dāḍimāṣṭaka iti| yathā cākṣiroge (hṛ.u.a. 16/5)-"sitamaricabhāgamekaṃ
caturmanohvaṃ" ityatra| taccarṇaṃ vātātīsāroktairavasthāvaśāt khalapeyādibhiḥ
saha bhojanīyam|
saviḍaṅgaḥ samaricaḥ sakapitthaḥ sanāgaraḥ| cāṅgerītakrakolāmlaḥ khalaḥ
śleṣmātisārajit||116||
Sa. khalaḥ śleṣmātīsārajit| kimbhūtaḥ ?
viḍaṅgādiyutaḥ cāṅgerītakrakolairamlaḥ|
kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ lākṣādi ṣaṭpalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ
dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||117||
Sa. kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ
ghṛtaṃ-"gudarugbhraṃśayoryuñjayāt sakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ|" (ślo.48) ityādi,
tathā lākṣādi-"lākṣānāgaravaidehī" (ślo. 90) ityādi, ṣaṭpalaṃ-yakṣmoktam (hṛ.
ci. a. 5/22), purāṇaṃ vā ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍamiśritaṃ, dadyāt|
vātaśleṣmavibandhe vā sravatyati kaphe'pi vā| śūle pravāhikāyāṃ vā
picchābastiḥ praśasyate||118||
vacābilvakaṇākuṣṭhaśatāhvalavaṇānvitaḥ|
--------------------------------------------|119|
Sa. vātakaphavibandhe, vā'tiśayena
kaphe sravati, tathā śūle sati, pravāhikāyāṃ vā satyāṃ, picchābastiḥ-pūrvokta
eva "pallavān jarjarīkṛtya" (ślo. 96) ityādiko, vacādibhiryuktaḥ praśasyate|
--------------------------------------------| bilvatailena tailena vacādyaiḥ
sādhitena vā||119|| bahuśaḥ kaphavātārte
koṣṇenānvāsanaṃ hitam| --------------------------------------------|120|
Sa. bilvamajjabhya utpannaṃ tailaṃ
bilvatailam| tena vacādyaiḥ pakvena, athavā tailena-tilatailena vacādyaiḥ
sādhitena, ubhayenāpyuṣṇena bahuśo'nuvāsanaṃ kaphavātārte hitam|
---------------------------------------------| kṣīṇe kaphe gude
dīrghakālātīsāradurbale||120|| anilaḥ
prabalo'vaśyaṃ svasthānasthaḥ prajāyate| sa balī sahasā hanyāttasmāttaṃ
tvarayā jayet||121|| vāyoranantaraṃ pittaṃ
pittasyānantaraṃ kapham| jayetpūrvaṃ trayāṇāṃ vā bhavedyo balavattamaḥ||122||
Sa. kaphe kṣīṇe gude ca dīrghakālo
yo'tīsārastena durbale-balahīne sati, anilaḥ svasthānasthitaḥ-pāyusthitaḥ,
avaśyaṃ prabalo jāyate| saḥ-vāyuḥ, balavān sahasā-jhaṭityeva, vyāpādayet|
tasmāttaṃ-vāyuṃ, śīghraṃ jayet| taṃ vāyuṃ jitvā'nantaraṃ pittaṃ jayet|
pittasyānantaraṃ kaphaṃ jayet| athavā, trayāṇāṃ madhye yo balavattamo
doṣastameva pūrvaṃ jayet|
bhīśokābhyāmapi calaḥ śīghRaṃ kupyatyatastayoḥ| kāryā kriyā vātaharā
harṣaṇāśvāsanāni ca||123||
Sa. bhayaśokābhyāmapyanilo yasmāt
kupyati, atastayoḥ-bhayaśokātīsārayoḥ, vātahara kriyā kāryā| na kevalaṃ
vātaharā, harṣaṇāśvāsanāni ca kāryāṇi, bhayaśokanivṛttaye|
yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate| dīptāgnerlaghukoṣṭhasya
śāntastasyodarāmayaḥ|124| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsita- sthāne'tīsāracikitsitaṃ nām navamo'dhyāyaḥ|9|
Sa. yasya-atīsāriṇaḥ puruṣasya,
uccārāt-malapravṛtteḥ, vinā mūtramathavā vātaḥ pravartate
dīptāgnerlaukoṣṭhasya sataḥ, tasya jaṭhararogaḥ śānta iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsita sthāne'tīsāracikitsitaṃ nāma navamo
'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||