Sa. atīsāracikitsitādanantaraṃ
grahaṇīdoṣacikitsitamucyate, nidānasāmānyāt| tathā ca prāguktam (hṛ. ci. a.
8/164)-"arśotisāragrahaṇīvikārāḥ" ityādi, ata āha-
athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. grahaṇyāmāśrito doṣo
grahaṇīdoṣaḥ,-tadāśritasthānoditakārī vātādyanyatamaḥ, tasya cikitsitaṃ
grahaṇīdoṣacikitsitam| śeṣaṃ pūrvavat|
grahaṇīmāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret| atīsāroktavidhinā tasyāmaṃ ca
vipācayet||1||
Sa. grahaṇimāśritaṃ
doṣamajīrṇavadupācaret-tattulyasādhanena laṅghano(nādyu)ktopacārādinopakramet|
atīsāroktavidhinā tasya-grahaṇidoṣavataḥ puṃso, yathādoṣamāṃ vipācayet|
annakāle yavāgvādi pañcakolādibhiryutam| vitaretpaṭulaghvannaṃ punaryogāṃśca
dīpanān||2||
Sa. annakāle-samyag jātāyaṃ kṣudhi,
yavāgvādyannaṃ-peyāvilepyodanalakṣaṇaṃ, vitaret-dadyāt| kimbhūtam ?
pañcakolādibhiryutam|
ādiśabdenānyairapyevaṃprakārairdravyairdīpanādiguṇayuktairyuktam| tathā,
paṭu-lavaṇam, laghu-ubhayathā mātrayā prakṛtyā ca| punaḥ-bhūyo, dīpanān
ṣāḍavādīn yogān vitaret|
dadyātsātiviṣāṃ peyāmāme sāmlāṃ sanāgarām| pāne'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ
surādi ca||3||
Sa. tathā, āme sati peyāṃ dadyāt|
kimbhūtām ? nāgarātiviṣāyutām| tathā, sāmlāṃ-īṣadamlām| pāne'tīsāravihitaṃ
vāri takraṃ surādi ca sātmyādivaśād yathāyogyaṃ tasmai dadyāt|
grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṃ, madhurapākitvānna ca
pittapradūṣaṇam||4||
kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| vāte
svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||
Sa. grahaṇidoṣiṇāṃ takraṃ pathyam|
kasmāt ? dīpanagrāhilāghavāt| dīpanagrāhiśabdayoratra
bhāvapradhānayornirdeśaḥ, yathā "hyekayordvivacanaikavacane" ityatra| ata
evaitau bhāvapratyāntena lāghavaśabdena saha nirdiṣṭau|
bhāṣyakārastvāha-"dvandvātparo yaḥ śrūyate sa sarvaiḥ sambadhyate|" iti| tena
dīpanagrāhiśabdayorapi bhavapratyayārthasambandho bhavatīti| madhurapākitvāt
pittapradūṣaṇaṃ ca na bhavati| nacapadena prakarṣadūṣaṇaṃ pittasya takraṃ
niṣidhyate| tenārthāt kiñcit pittakaramityuktaṃ bhavati|
kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| takraṃ rūkṣatvācceti
pṛthaṅkṣirdeśādrūkṣatvasya takragatasya yathā kaphe hitatvaṃ dravyasvabhāvānna
tathā kaṣāyādīnāmetad dyotayati| vāte svādvamlasāndratvāttakraṃ pathyam|
kimbhūtam ? sadyaskaṃ-sadyoviloḍitam, ata eva na vidāhi| nanu, grahaṇīdoṣiṇāṃ
takraṃ pathyamityetāvadastu| kiṃ hetunirdeśena ? atrocyate| laghvādiguṇebhyaḥ
prāṅkṣirūpittebhyo'dhikān vikāśitvamadhurapākādīnabhidhātuṃ dīpanādayo'pi
tatprasaṅgānnirdiṣṭāḥ| api ca, grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyam yathā
dīpanādiguṇayogāttathānyadapi yaddravyamevaṃguṇaṃ grahaṇīdoṣacikitsite noktaṃ
tadapi grahaṇīdoṣiṇāṃ pathyamiti hetunirdeśena dyotyate| dravyasvabhāvāttu
viśeṣeṇa grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyamiti| eṣa ca nyāyo'natrāpi
sahetukadravyakathane yojyaḥ| kiñca
yattadornityābhisambandhādevaṃnirdeśāccāyamartho'vatiṣṭhate,- yadevaṃvidhaṃ
takraṃ tad grahaṇīdoṣiṇāṃ pathyam, nānyādruśaṃ
yadanuddhṛtasnehamathavā'rdhoddhṛtasnehaṃ tathā'tijātatvādamlaṃ
tathā'sadyaskaṃ vidāhi ca, tatsarvaṃ grahaṇīdoṣiṇāmapathyameva| takre ca
rūkṣasvādvamlādayo guṇāḥ parasparaviruddhā āpi dravyaprabhāvāt kaphavijayitvaṃ
vātavijayitvaṃ ca yathāyogaṃ kurvantyeva svaṃ svaṃ karma, yathā
satvarajastamaḥsaṃjñā guṇāḥ|
caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri
śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6|| taccūrṇaṃ
śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet| kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍuplīhagulmanut||7||
Sa. amlānāṃ
caturṇāṃ-koladāḍimavṛkṣāmlacukrikāṇāṃ, prastham| kecittu
vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadarāṇāmityāhuḥ| trikaṭukāt palatrayam| lavaṇānāṃ ca
catvāri palāni| śarakarāyāḥ palānyaṣṭau| tadetaccūrṇaṃ
śākādiṣvavacārayet-miśrayet| tacca kāsādijit|
nāgarātiviṣāmustaṃ pākyamāmaharaṃ pibet| uṣṇāmbunā vā tatkalkaṃ nāgaraṃ
vā'thavā'bhayām||8|| sasaindhavam vacādiṃ vā
tadvanmadirayā'thavā| ---------------------------------------------|9|
Sa. nāgarādi pākyaṃ
kvāthayitvā''maghnaṃ pibet| athavā, teṣāṃ-nāgarādīnāṃ, kalkamuṣṇāmbunā pibet|
athavā, śuṇṭhīmuṣṇāmbunā pibet harītakīṃ va| vacādigaṇaṃ vā saindhavānvitaṃ
tadvat-uṣṇāmbunā, pibet| vacādimeva madirayā vā pibet|
---------------------------------------------| varcasyāme sapravāhe pibedvā
dāḍimāmbunā||9|| biḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ
bilvacitrakanāgaram| sāme kaphānile koṣṭharukkare koṣṇavāriṇā||10||
Sa. purīṣa āme tathā sapravāhe
biḍenopalakṣitaṃ lavaṇaṃ biḍalavaṇaṃ piṣṭaṃ dāḍimāmbunā vā pibet| sāme
vātakaphe koṣṭharujākare bilvādīni koṣṇavāriṇā pibet|
kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam| chardihṛdrogaśūleṣu peyamuṣṇena
vāriṇā||11|| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ
maricasaṃyutam| ---------------------------------------------|12|
Sa. chardyādiṣu kaliṅgādikaṃ koṣṇena
vāriṇā peyam| pathyādikaṃ cūrṇaṃ samaricamuṣṇajalena pibet| pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ
bṛhatīdvayam||12|| citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ
tathā lavaṇapañcakam| cūrṇīkṛtaṃ dadhisurātanmaṇḍoṣṇāmbukāñjikaiḥ||13||
pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ param|
---------------------------------------------|14|
Sa. pippalyādikaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ
dadhyādibhiragnidīptyarthaṃ pibet| tasyāḥ surāyā maṇḍastanmaṇḍaḥ|
koṣṭhavātaharaṃ caitaccūrṇaṃ syāt|
---------------------------------------------| paṭuni pañca dvau kṣārau
maricaṃ pañcakolakam||14|| dīpyakaṃ
hiṅgugulikā bījapūrarase kṛtā| koladāḍimatoye vā paraṃ pācanadīpanī||15||
Sa. lavaṇapañcakādibhirguṭikā
bījapūrarase kṛtā koladāḍimajale vā kṛtā'tiśayena pācanī dīpanī ca syāt|
tālīsapatracavikāmaricānāṃ palaṃ palam| kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhī
palatrayam||16|| caturjātamuśīraṃ ca
karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam| guḍena vaṭakān kṛtvā triguṇena sadā bhajet||17||
madyayūṣarasāriṣṭamastupeyāpayonupaḥ| vātaśleṣmātmanāṃ
chardigrahaṇīpārśvahṛdrujām||18||
jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām| prasekapīnasaśvāsakāsānāṃ ca
nivṛttaye||19|| abhayāṃ nāgarasthāne
dadyāttatraiva viḍgrahe| chardyādiṣu ca paitteṣu caturguṇasitānvitāḥ||20||
pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayā'pi vā| paraṃ hi vahnisamparkāllaghimānaṃ
bhajanti te||21||
Sa. tālīsapatrādīnāṃ pratyekaṃ palam|
pippalī pale dve| pippalīmūlasya dve| śuṇṭhī palatrayam| caturjātamuśīraṃ ca
pṛthak karṣabhāgam| guḍena triguṇena vaṭakān kṛtvā madyādīn piban sadā bhajet|
kimarthamityāha-vātakaphātmakacchardyādīnāṃ śāntyartham| tatra ca
(traiva)-eteṣveva ca vaṭakeṣu, viḍgrahe-viḍvibandhe sati, abhayāṃ nāgarasthāne
dadyāt| chardyādiṣu pūrvokteṣu pittodbhaveṣu satsu guḍavarjaṃ caturguṇasitayā
yuktā vaṭakāḥ kāryāḥ| vaṭakānāṃ vidhānamāha-pakvena guḍena vaṭakāḥ kāryāḥ,
sitayā vā pakvayā kāryāḥ| kimiti pakvena kriyante ?
ityāha-yasmātkāraṇādagnisamparkāt te-vaṭakāḥ, paraṃ laghutvaṃ bhajanti|
laghorbhāvo laghimā, "pṛthvādibhya imanic|" "ṭeḥ" iti ṭilopaḥ|
sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṃ viśeṣeṇāha---- athainaṃ parikvāmaṃ
mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayedalpaśo bhiṣak||22||
kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya
svinnābhyaktaṃ nurūhayet||23|| tata
eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ
virecayet||24||
Sa. mārutagrahaṇīgadā vidyante yasyeti
"arśaāditvāt(bhyo')ac"| enaṃ-mārutagrahaṇīgadavantaṃ,
dīpanīyauṣadhayutaṃ-pañcakolaprāyadravyānvitaṃ,
vahnisandhukṣaṇārthamalpamātrayā ghṛtaṃ pāyayet| kiñcitsandhukṣite-manāk
sandīpite, tvagnau sati saktaviṇmūtrapavanaṃ naraṃ dve dine trīṇi vā
sasnehya-snehayitvā, anantaraṃ svinnābhyaktaṃ kṛtvā niruhayet|
tato-niruhādanantaraṃ, mārute śānte satyeraṇḍatailenāthavā tailvakena
(hṛ.ci.a.29132) ghṛtena sakṣāreṇa srastadoṣaṃ-pracyutadoṣaṃ, virecayet|
śuddharūkṣāśayaṃ baddhavarcaskaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailena
taṃ tataḥ||25|| nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca
samyakcāpyanuvāsitam| laghvannapratisaṃyuktaṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ||26||
Sa. śuddho rūkṣa āśayo yasya sa evam,
tathā baddhaṃ varcaḥ-purīṣaṃ yasya tam, śuddharūkṣāśayamitihetau prathamā,
śuddharūkṣāśayatvena vaddhavarcaskamityarthaḥ| tathāvidhaṃ naramanuvāsayet|
kena ? dīpanīyāni-nāgarādīni, amlani-vṛkṣāmlamātuluṅgadāḍimādīni,
vātaghnāni-kuṣṭharāsrairaṇḍādīni, tairdīpanīyāmlavātaghnaiḥ siddhatailena|
nirūḍhaṃ viriktaṃ ca vidhinā cānuvāsitaṃ mātrayetyarthaḥ, samyak
cāpyanuvāsitaṃ laghvannapratisaṃyuktaṃ punaḥ sarpiḥ śīlayet|
pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ|
rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghṛtam||27||
śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmlacukrikādāḍimasya
ca||28||
takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tatpakvamagnidīptikaraṃ
param||29||
śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham|
---------------------------------------------|30|
Sa. pañcamūlādibhiḥ kalkairdravyaiḥ
śuktādibhirdravadravyaiḥ sāmānyaparibhāṣayā ghṛtaṃ pacet| pañcamūlamiha
mahadgrāhyam, sutarāṃ vātaghnatvāt| etacca ghṛtaṃ paramagnidīptikaraṃ
śūlādighnam|
---------------------------------------------| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā
pāyayeddhṛtam||30||
Sa. bījapūrakarasena saha siddhaṃ vā
ghṛtaṃ pāyayet|
tailamabhyañjanārthaṃ ca siddhamebhiścalāpaham|
---------------------------------------------|31|
Sa. ebhiḥ pañcamūlādibhirghṛtauṣadhaiḥ
siddhaṃ tailaṃ vā'bhyañjanārthaṃ hitam|
---------------------------------------------| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ
sukhāmbunā||31|| vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe
vā vāyunoddhate| ---------------------------------------------|32|
Sa. eteṣāmauṣadhānāṃ pañcamūlādīnāṃ
cūrṇamuṣṇāmbunā vā pibet| kasyāmavasthāyāmityāha-vāte| kimbhūte? śleṣmāvṛte,
tathā sāme kaphe vā, vātenoddhate sāme vā|
adhunā pittagrahaṇīrogacikitsāmāha----
---------------------------------------------| agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa
vamanena vā||32|| hatvā
tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ| annaiḥ sandhukṣayedagniṃ cūrṇaiḥ snehaiśca
tiktakaiḥ||33||
Sa. agnipittayorgrahaṇyāśrayatvād
dravatvācca yadagneḥ plāvakaṃ pittamūrdhvādhaḥ prapannaṃ tadyathāsannadeśaṃ
vamanena virekeṇa vā hatvā, ānantaraṃ tamagnimannaistiktalaghugrāhidīpanaiḥ
sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? avidāhibhiḥ,-na tu sāmānyena dīpanaiḥ| na
kevalamevaṃvidhairannairagniṃ sandhukṣayet, tathā ca cūrṇaiḥ snehaiśca taṃ
sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ?
tiktakaiḥ-tiktadravyabhūyiṣṭhaiścūrṇaistiktadravyasādhitaiḥ snehaiśca|
paṭolanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam| kuṭajatvakphalaṃ mūrvā
madhuśigruphalaṃ vacā||34||
dārvītvakpadmakośīrayavānīmustacandanam| saurāṣṭryativiṣāvyoṣatvagelāpatradāru
ca||35|| cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ
madyairjalena vā| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān||36||
kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet|
---------------------------------------------|37|
Sa. madhuśigruḥ-sobhāñjanakaviśeṣaḥ,
tasya phalaṃ śvetamaricākhyam| etatpaṭolādikaṃ cūrṇitaṃ madhunā lehyamathavā
jalena peyaṃ madyairvā| tacca hṛdrogādīn nāśayet|
---------------------------------------------|
bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇendrayavān samān||37||
dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet| guḍaśītāmbunā pītaṃ
grahaṇīdoṣagulmanut||38||
kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisārajit|
---------------------------------------------|39|
Sa. bhūnimbādyān samabhāgān citrakāt
dvau kuṭajatvacāṃ ṣoḍaśa bhāgāṃścūrṇayet| tadetaccūrṇaṃ guḍayutena śītāmbunā
pītaṃ grahaṇīrogādiharam|
--------------------------------------------| nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṃ
rasāñjanam||39|| kuṭajatvakphalaṃ tiktā
dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ| kṣaudrataṇḍulavāribhyāṃ paittike grahaṇīgade||40||
pravāhikārśogudarugraktotthāneṣu ceṣyate|
--------------------------------------------|41|
Sa. nāgarādidravyaṃ cūrṇitaṃ
kṣaudrataṇḍulajalābhyāṃ saha paittikagrahaṇīroga iṣyate, pravāhikādiṣu ca|
---------------------------------------------| candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ
mūrvāṃ kuṭannaṭam||41||
ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭārūṣakān|
paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42||
kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśakān| droṇe'pāṃ sādhayettena
pacetsarpiḥ picūnmitaiḥ||43||
kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ| pittagrahaṇyāṃ tatpeyaṃ kuṣṭhoktaṃ
tiktakaṃ ca yat||44||
Sa. candanādidravyaṃ pratyekaṃ
dvipalāṃśakamapāṃ droṇe pacet| tena kvāthena picupramāṇaiśca kirātatiktādibhiḥ
kalkaiḥ sarpiḥ pacet| kuṭannaṭaḥ-śyonākaḥ| āsphotā-utpalasārivā|
kapītano-vānīraḥ| atra ca sarpiḥpramāṇaṃ kvāthāpekṣayā dvātriṃśatpalāni
kalpyāni, na tu kalkāpekṣayā pañca palāni| kvāthādidravadravyasya snehapāke
prādhānyāt| yataḥ kvāthādidravamantareṇa snehapāko'pi nopapadyate, na tu tathā
kalkaṃ vinā| tasmāt kvāthasya prādhānyāt kvāthāpekṣayaiva sarpirgrāhyam|
tat-etadghṛtaṃ, pittagrahaṇyāṃ peyam| yacca kuṣṭhacikitsite (ci. a. 19/2)
gaditaṃ tiktakaṃ ghṛtaṃ tacca peyam| caśabdo mahātiktakasyāpi grahaṇārthaḥ|
grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte| kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ
kramādagniṃ vivardhayet||45||
Sa. śleṣmaduṣṭāyāṃ grahaṇyāṃ
tīkṣṇairdravyaiḥ pracchardane-vamane, kṛte sati prathamaṃ
kaṭvamlalavaṇakṣārairagniṃ vivardhayet|
pañcakolābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ| bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ
peyādi kalpayet||46||
Sa. pañcakolādibhiḥ
siddhaiḥ-kvathitaiḥ, peyādikaṃ kalpayet| gandhapalāśaṃ-gandhapatram|
droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ ca
tathā bhallātakāḍhakam||47||
mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṃ caitajjaladroṇatraye pacet| droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ
madhvardhāḍhakasaṃyutam||48||
elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ
prayojayet||49|| grahaṇīṃ dīpayatyeṣa
bṛṃhaṇaḥ pittaraktanut| śoṣakuṣṭhakilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ||50||
Sa. madhūkakusumānāṃ droṇam|
tato-madhūkapuṣpebhyaḥ, ardhena viḍaṅgam| tato-viḍaṅgāt, citrakasyārdham|
bhallātakasya cāḍhakam| mañjiṣṭhāyāḥ palānyaṣṭau| etatsarvaṃ pānīyadroṇatraye
pacet| etacca droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhuno'rdhāḍhakena saṃyuktamelādibhiḥ
kumme rūṣite-lipte, māsaṃ sthitaṃ taṃ-evaṃvidhaṃ jātaṃ, āsavaṃ prayojayet|
eṣaḥ-āsavo, grahaṇīṃ dīpayati bṛṃhaṇo raktapittādināśanaḥ|
madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ
pūrvavatsannidhāpayet||51|| tatpiban
grahaṇīdoṣān jayetsarvān hitāśanaḥ|
---------------------------------------------|52|
Sa. madhūkapuṣpāṇāṃ kuḍavasvarasaṃ ca
kvathitamardhakṣayīkṛtaṃ-ardhāvaśeṣaṃ, śītaṃ mākṣikacaturthabhagayutaṃ
pūrvavat-pūrveṇa tulyamelādirūṣite bhāṇḍe māsaṃ yāvat, sannidhāpayet-samyak
sthāpayet| "madhūkapuṣpakuḍavaṃ" ityādi yo'yaṃ parimāṇanirdeśaḥ sa iha
mātrādikpradarśanaparaḥ| anayā diśā'yaṃ sandhātavyo bahuḥ, na tvetāvān|
anyathā hyalpasambhṛtatvādayamāsavo na śobhanaḥ syāt| anyatra
tvāsavāriṣṭalehādau paripūrṇatvāt yathānirdiṣṭaiva mātrā yathoktaguṇakalāpaṃ
karoti, na nyūnādhiketi vedyam| tat etat, pibannāturo hitabhojī san sarvān
grahaṇīdoṣān jayati|
---------------------------------------------|
tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān pibet||52||
Sa. [tadvat-] yathaiṣa
madhūkapuṣpakvātha āsutastathaiva, drākṣādisvarasānāsutān pibet| yathā ca
madhūkapuṣpāṇāṃ kvātha ādiṣṭo granthakṛtā tathaiva drākṣādīnāṃ svarasābhave
kvātho grāhyāḥ, tasya dikpradarśanaparatvāt|
hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhendrayavagokṣuram| pañcakolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ
paṭupañcakam||53|| ghṛtatailadvikuḍave
dadhnaḥ prasthadvaye ca tat| āpothya kvāthayedagnau mṛdāvanugate rase||54||
antardhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇīkṛtya ghṛtāplutam| pibetpāṇitalaṃ tasmin jīrṇe
syānmadhurāśanaḥ||55|| vātaśleṣmāmayān
sarvān hanyādviṣagarāṃśca saḥ|
--------------------------------------------|56|
Sa. hiṅgvādi karṣapramāṇaṃ lavaṇāni
pañca palapramāṇāni| tadetadghṛtatailayoḥ kuḍavadvaye dadhiprasthadvaye
cāpothya-saṅkṣudya, mṛdāvagnau kvāthayet| rase cānugate-praviṣṭe sati,
anantaramantardhūmaṃ kalaśe dagdhvā tataścūrṇīkṛtya karṣamātraṃ ghṛtāloḍitaṃ
pibet| tasmin jīrṇe madhurabhojī syāt| sa ca-kṣāro, vātakapharogādīn hanti|
---------------------------------------------| bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ
paṭolaṃ nimbaparpaṭam||56|| dagdhvā
māhiṣamūtreṇa pibedagnivivardhanam|
---------------------------------------------|57|
Sa. bhunimbādīni dagdhvā māhiṣamūtreṇa
pibet| tacca pītaṃ vahniṃ vardhayati|
---------------------------------------------| dve haridre vacā kuṣṭhaṃ
citrakaḥ kaṭurohiṇī||57|| mustā ca
chāgamūtreṇa siddhaḥ kṣāro'gnivardhanaḥ|
---------------------------------------------|58|
Sa. kaṭurohiṇī-kaṭukā|
haridrādvayādeśchāgamūtreṇa siddhaḥ pūrvavadagnivṛddhikṛt kṣāraḥ|
---------------------------------------------| catuṣpalaṃ sudhākāṇḍātripalaṃ
lavaṇatrayāt||58|| vārtākakuḍavaṃ
cārkādaṣṭau dve citrakātpale| dagdhvā rasena vārtākādguṭikā bhojanottarāḥ||59||
bhuktamannaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ|
visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ||60||
Sa. sudhāstambhāccatvāri palāni,
lavaṇatrayātrīṇi palāni, pakvaśuṣkavārtākakuḍavam, arkādaṣṭau palāni,
citrakapale dve, etatsarvaṃ dagdhvā, tato vārtākānāṃ rasena kṛtā gulikā
bhuktaṃ upayuktaṃ, bhojanaṃ pacantyāśu| kāsādibhyo hitāḥ| visūcikādighnyaśca
smṛtāḥ|
mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni
ca||61|| sukhāmbupītaṃ taccūrṇaṃ
balavarṇāgnivardhanam| ---------------------------------------------|62|
Sa. mātuluṅgādikaṃ cūrṇamuṣṇodakena
pītaṃ balādivardhanam|
---------------------------------------------| ślaiṣmike grahaṇīdoṣe savāte
tairghṛtaṃ pacet||62|| dhānvantaraṃ ṣaṭpalaṃ
ca bhallātakaghṛtābhayam| ---------------------------------------------|63|
Sa. ślaiṣmike grahaṇīdoṣe vātānvite
taiḥ-mātuluṅgādibhiḥ, ghrutaṃ pacet| athavā, dhānvantaraṃ
ghṛtaṃ-pramehacikitsite "daśamūlaśaṭhī" (ci. a. 12/19) ityādikam|
ṣaṭpalaṃ-rājayakṣyacikitsite "pañcakolayavakṣāra" (ci. a. 5/22) ityādikam|
bhallātakaghṛtaṃ-gulmoktaṃ "bhallātakānāṃ dvipalaṃ" (ci. a. 14/80) ityādikam|
abhayghṛtaṃ-udaracikitsite "harītakīsūkṣmarajaḥ" (ci. a. 15/28) ityādikam|
---------------------------------------------|
biḍakācoṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63||
saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet| saptakṛtvaḥ srutasyāsya
kṣārasyārdhāḍhake pacet||64|| āḍhakaṃ
sarpiṣaḥ peyaṃ tadagnibalavṛddhaye|
---------------------------------------------|65|
Sa. biḍalavaṇaṃ
kācalavaṇaṃ-kṛṣṇalavaṇaṃ, kṣāralavaṇaṃ svarjikādīṃścaikasmin kṛtvā dahet|
saptavārānasya kṣārasya srutasya cārdhāḍhake sarpiṣa āḍhakaṃ pacet|
tadghṛtamagnibalādivṛddhaye peyam|
---------------------------------------------| nicaye pañcakarmāṇi
yuñjyāccaitadyathābalam||65||
Sa. nicaye-sannipātaje grahaṇīdoṣe,
pañcakarmāṇi-vamanavirecanāsthāpanānuvāsananasyāni, yathābalaṃ yuñjyāt|
yadyapi śirovirecanākhyasya karmaṇo bāhulyena grahaṇīdoṣe prayojanaṃ na tathā
dṛśyate yathā vamanādīnām, tathā'pi bhūyastvamurarīkṛtya pañcakarmāṇītyuktam|
caśabdādyadetaddhahaṇītraye pratidoṣamāśrityoktaṃ karma tadapi nicayotthe
grahaṇīdoṣe yuñjyāt|
iti grahaṇidoṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyedānīṃ pratipuruṣaṃ
pratidoṣaṃ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha----
praseke ślaiṣmike'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam| yojyaṃ kṛśasya
vyatyāsātsnigdharūkṣaṃ kaphodaye||66||
kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ
madhurakairyutam||67||
sneho'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate|
---------------------------------------------|68|
Sa. praseko dvividhaḥ-vātikaḥ
ślaiṣmikaśca| tatra mandāgneḥ ślaiṣmaprakopaje praseke dīpanaṃ rūkṣatiktaṃ yad
dravyaṃ tatprayojyam, na ghṛtaṃ nāpi madhurāmlalavaṇādikam| śleṣmajaprasekasya
ca lakṣaṇam (hṛ.ci.a.5/63)- "śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati|"
ityādi| kṛśasya punarmandāgneḥ kaphodaye sati vyatyāsāt paryāyeṇa
vyatikarmavyavahārārthaḥ| vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ yojyam,-snigdhaṃ yojayitvā
rūkṣaṃ yojyaṃ rūkṣaṃ yojayitvā snigdhaṃ yojyamityarthaḥ| yadi hi kṛśe
bahukaphe rūkṣe ca nare rūkṣameva yuñjyāt, tato rūkṣe kevale yujyamāne
kārśyasya vṛddhiḥ syāt| atha snehameva yuñjayāt, tataḥ snehe kevale yujyamāne
kaphavṛddhiḥ syāt| iti vyatyāsena snigdharūkṣamupayojyam| kṣīṇakṣāmaśarīrasya
tu kaphodaye dīpanaṃ dravyaṃ-pañcakolādikaṃ, snehaiḥ-ghṛtādibhiḥ, saṃyutaṃ
snehasaṃyuktaṃ yuñjyāt| bahupittasya mandāgrestiktaṃ madhurakairdravyairyuktaṃ
dīpanaṃ yojyam| bahuvātasay mandāgnernarasya sneho'mlalavaṇairyuktaḥ prāyeṇa
śasyate|
snehasya mandāgniviṣayebhyo'nyadravyebhyaḥ prāyeṇa prādhānyaṃ sarvapuruṣaṃ
prati dyotayitumidaṃ brūte---- ---------------------------------------------|
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||68||
nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi|
---------------------------------------------|69|
Sa. evetyavadhāraṇe| paraṃ-pradhānaṃ,
snehameva mandāgrervidyāt, na tato'nyad dravyam|
tasmānmandāgnerdoṣapratipakṣabhutairauṣadhairyuktaḥ sneho bāhulyena pathyaḥ|
ata evedaṃ kāraṇaṃ nirdiśannāha-nālamityādi| yasmāt snehoddīpitasyāgreḥ suṣṭhu
gurvapyannaṃ śamāya nālaṃ-paryāptam| tasmāt sneha eva durbalānaladīpanāya
śreṣṭhaḥ|
---------------------------------------------| yo''lpāgnitvātkaphe kṣīṇe
varcaḥ pakvamapi ślatham||69||
muñcetpaṭvauṣadhayutaṃ sa pibedalpaśo ghṛtam| tena svamārgamānītaḥ svakarmaṇi
niyojitaḥ||70|| samāno dīpayatyagnimagneḥ
sandhukṣako hi saḥ| ---------------------------------------------|71|
Sa. yaḥ-naraḥ, alpāgnitvātkaphe kṣīṇe
sati purīṣaṃ pakvamapi śithilaṃ muñcet, saḥ-naraḥ, alpamalpaṃ ghṛtaṃ pibet|
kimbhutam ? paṭvauṣadhayutaṃ-saindhavaśuṇṭhīyuktam| tena-sarpiṣā, samānaḥ
svamārgamānīya svakarmaṇi-annapacanākhye, niyojito'gniṃ sandīpayati|
yato'sau-samānaḥ, agne sandhukṣakaḥ|
---------------------------------------------| purīṣaṃ yaśca kṛcchreṇa
kaṭhinatvādvimuñcati||71|| sa ghṛtaṃ
lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet|
---------------------------------------------|72|
Sa. yaśca-puruṣaḥ, purīṣaṃ
kāṭhinyāt-saṃhatatvāddhetoḥ,kṛcchreṇa muñcati| saḥ-naraḥ, lavaṇaiḥ
pañcabhiryuktaṃ ghṛtaṃ pibet| kimbhūtam ? annāvagrahaṃ,-annenāvagrahaḥ
sahasordhvakāyagamanapratibandho'vaṣṭambho yasya tadevam| ghṛtaṃ pītvā'nnaṃ
bhoktavyamityarthaḥ|
---------------------------------------------| raukṣyānmande'nale sarpistailaṃ
vā dīpanaiḥ pibet||72||
Sa. raukṣyāddhetormande'gnau sati
sarpirathavā tailaṃ dīpanīyairyutaṃ pibet|
kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ|
---------------------------------------------|73|
Sa. snehātipānāddhetormande'gnau sati
kṣārādīn pibet|
---------------------------------------------| udāvartāttu yoktavyā
nirūhasnehabastayaḥ||73||
Sa. udāvartātpunarmande'gnau sati
nirūhasnehabastayaḥ prayoktavyāḥ|
doṣātivṛdhdyā mande'gnau saṃśuddho'nnavidhiṃ caret|
---------------------------------------------|74|
Sa. saṃ-doṣā'tivṛddhayā mande'gnau sati
vamanavirecanādibhirhṛ tadoṣaḥ kṛtasaṃśuddhirannavidhiṃ-peyādikramaṃ, ācaret|
---------------------------------------------| vyādhimuktasya mande'gnau
sarpireva tu dīpanam||74||
Sa. vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva
dīpanaṃ syāt, nānyattathadravyam|
adhvopavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayeddhṛtam| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ
bṛhaṇaṃ ca tat||75||
Sa. adhvopavāsakṣāmatvairmande'gnau
yavāgvā saha ghṛtaṃ pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| kimbhūtam ?
annenāvapīḍitamannāvapīḍitam, madhyabhaktaṃ ghṛtamityarthaḥ| evaṃ pītaṃ balyaṃ
bṛhaṇaṃ dīpanaṃ ca tadbhavati|
dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān| prasahānāṃ rasaiḥ
sāmlairbhojayetpiśitāśinām||76||
laghūṣṇakaṭuśodhitvād dīpayantyāśu te'nalam| māṃsopacitamāṃsatvātparaṃ ca
balavardhanāḥ||77||
Sa. dīrghakālaprasaṅgāttu mande'gnau
satyasamyagāhārarasapariṇatyā hetubhūtayā kṣāmakṣīṇakṛśānnarān
piśitāśināṃ-prasahādīnāṃ, rasaiḥ sāmlairbhojayet| kasmāttānetān bhojayet?
ityāha-laghūṣṇetyādi| laghutvāduṣṇatvātkaṭutvācchodhanatvācca te rasāḥ
śīghramagniṃ dīpayanti| bhāvapradhānanirdeśaḥ pūrvavaccātra yojyaḥ| nanu,
prāgabhyadhāyi (hṛ. sū. a. 6/61)- "guruṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto
yathottaram|" iti| iha ca prasahānāṃ laghutvamucyate| tadime vacasī parasparaṃ
vyāghnāte| atra brūmaḥ| lāghavaśabdo'tra kriyāviśeṣārthaḥ|
dhāvanaplavanalaṅghanādikā ceṣṭā, tasyāḥ pāṭavaviśeṣo lāghavam| yathā ca
prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 2/10)-"lāghavaṃ karmasāmarthya" iti| evaṃ
cātrāvirodhaḥ| hetunirdeśādanye'pyevaṃprāyā ye māṃ sarasāstānapyetān
bhojayediti| te ca-prasahāḥ, māṃsopacitamāṃsatvāddhetoḥ suṣṭhu balaṃ
vardhayanti|
snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ| samyak prayuktairdehasya balamagneśca
vardhate||78||
Sa. snehādibhiḥ samyak prayuktaiḥ
śarīrasyāgneśca balaṃ vardhate| tasmāt snehādayo yathāvasthaṃ prayojyā iti
bhāvaḥ|
adhunā snehasyāgnivṛddhikaratvaṃ dṛṣṭāntena darśayati---- dīpto yathaiva
sthāṇuśca bāhyo'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ
koṣṭhago'nalaḥ||79||
Sa. yathā-yena prakāreṇa,
sāradārubhiḥ-śamīkhadirādibhiḥ, sasnehairbāhyo'gnidīptaḥ sthāṇuḥ-sthiraśca,
jāyate| tathaiva koṣṭhago'gniḥ sasnehaiḥ pathyarūpairāhāraiḥ paṭutaraḥ
sthiraśca sampadyate|
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt| yathā nirindhano vahniralpo
vā'tīndhanāvṛtaḥ||80||
Sa. nābhojanena kāyāgnirdīpyate| na
cātibhojanena| atraiva dṛṣṭantamāha-yathā bāhyo'gnirnirindhano na dīpyate
naśyati| alpo'gnirbāhyo'tīndhanena-bahubhirdārubhiḥ, āvṛto naśyati,-na
dīpyate| evaṃ koṣṭhāgnirapyabhojanātibhojanābhyāṃ naśyati,-na dīpyata
ityarthaḥ|
yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ svasthāne pavanānugam| pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ
tadā'sau sānilo'nalaḥ||81|| paktvā'nnamāśu
dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan| mārayetsyātsa nā svastho bhukte jīrṇe tu
tāmyati||82||
Sa. yasmin kāle kaphe kṣīṇe-kṣayaṃ
yāte, ata eva svasthāne-āmāśayākhye, pittaṃ vṛddham| kimbhūtam ? pavanānugam|
mārutena gamanasvabhāvena paścādyuktam| ata eva tatpittamagniṃ vardhayati|
tadā-tasminkāle, asāvanalo-jāṭharāgniḥ, sānilaḥ-pavanasahito, annaṃ
paktvā'nantaraṃ paktavyābhāvāt sarvān dhātūn paktvā, āśu puruṣaṃ mārayet| kiṃ
kurvan ? ojaśca saṅkṣipan-saṃharan, vināśayannityarthaḥ| nanu,
pittānilayordvayoḥ prakṛtatvāt sapittānilo'nala iti vaktuṃ yuktaṃ syāt|
maivam| "pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā" (hṛ. śā. a. 3/90) iti kṛtvā tadānīṃ
jaṭharāgninā sahaikatāṃ prāptaṃ pittamiti sānilo'nala iti nirdiṣṭam|
saḥ-atyagnipīḍito, nā-puruṣo, bhukte svasthaḥ syāt| jīrṇe tu
tāmyati-upatapyate| anekārthatvāddhātūnāmupa tāpārthastāmyatiḥ|
tamakalakṣaṇe'pi prāgadhyagīṣṭa|
tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ|
---------------------------------------------|83|
Sa. tṛṣṇādayo rogā atyagneḥ
sambhavanti|
tamatyigniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83||
annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ|
---------------------------------------------|84|
Sa. tamatyagniṃ-bhasmakākhyaṃ,
gurusnigdhādibhirannapānaiḥ śānti nayet| kamiva ? dīptaṃ-iddamagniṃ bāhyaṃ,
yathā jalaiḥ|
---------------------------------------------| muhurmuhurajīrṇe'pi
bhojyānyasyopahārayet||84||
nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet|
---------------------------------------------|85|
Sa. muhurmuhuḥ-kṣaṇekṣaṇe, ajīrṇe'pi
bhojyani-kṛśarādīni, upahārayet-āhārārtha prakalpayet| ajīrṇe'pītyapiśabdāt
kimuta jīrṇe bhojyānupahārayediti| kimityevaṃ kriyate ?
ityāha-yasmāttasmāttathā tena prakāreṇājīrṇe'pi punaḥ punarāhā ropayogena
nirindhano'gnirantaraṃ-avakāśaṃ, labdhvā yathā enaṃ na vipādayet|
---------------------------------------------| kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ
paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||85||
aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān
sthiratoyacarāśca ye||86||
Sa. kṛśarāmityādīni bhuñjīta|
guḍavaikṛtamiti| vikṛtameva vaikṛtam, prajñāditvādaṇ|
tathaidakānāṃ-matsyakacchapādīnāṃ piśitāni, tathā''nūpāni-varāhādīnām,
bhṛtāni-medurāṇī, bhakṣayet| viśeṣeṇa matsyān| ślakṣṇān-aparuṣān| caśabdādye
ca sthiratoyacarāḥ-avahajjalāśritāḥ, tānapyaśnīyāt|
āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam|
---------------------------------------------|87|
Sa. āvikaṃ māṃsaṃ
subhrutaṃ-atīvameduraṃ, atyagnivāraṇamadyāt|
---------------------------------------------| payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ
vā tṛṣitaḥ pibet||87|| godhūmacūrṇaṃ payasā
bahusarpiḥpariplutam| ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān||88||
śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛtpittaharaṇaṃ
pāyasapratibhojanam||89||
Sa. tathā, tṛṣitaḥ san payaḥ pibet|
kimbhutam ? sahamadhūcchiṣṭaṃ-samadanaṃ, sarpirvā evaṃbhutaṃ pibet|
godhūmacūrṇaṃ bahughṛtaṃ kṣīreṇāloḍitaṃ pibet| athavā, ānupamāṃsarasānvitān
snehān pibet| kimbhūtān ? tailavivarjitān| tailasya pittakṛttvānniṣedhaḥ|
athavā, śyāmātrivṛndyāṃ vipakvaṃ kṣīraṃ virecanaṃ dadyāt| tathā, punaḥ punaḥ
pittasya haraṇaṃ pāyasasya pratibhojanaṃ hitam|
yatkiñcidguru medyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam| sarvaṃ tadyagnihitaṃ bhuktvā
ca svapanaṃ divā||90||
Sa. yatkiñcidguru bhojanaṃ
yanmedaskaraṃ śleṣmakaraṃ ca, tadatyagnaye hitam| bhuktvā ca yaddivā svapanaṃ
tacca hitam|
āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇeśu doṣeṣu jīvitaṃ
ḍhātusaṅkṣaye||91||
Sa. agniḥ pūrvamāhāraṃ pacati|
āhārarahitastvagnirdoṣān pacati| tadabhāvāddhātūn pacati| dhātusaṅkṣaye sati
jīvitaṃ pacati-nāśayatītyarthaḥ|
etatprakṛtyaiva viruddhamannaṃ saṃyogasaṃskāravaśena cedam| ityādyavijñāya
yatheṣṭaceṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ|92| tasmādagniṃ
pālayetsarvayatnai stasminnaṣṭe yāti nā nāśameva| doṣairgraste grasyate
rogasaṅghairyukte tu syānnīrujo dīrghajīvī|93| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsita sthāne grahaṇidoṣacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. etadannaṃ
prakṛtyā[eva]-svabhāvenaiva, viruddhamapathyam
yathā-karamardakadadhisarṣapaśākaphāṇitaśuṣkamāṃsavirūḍhakāmamūla-kalakucādikam|
saṃyogaviruddhaṃ yathā-kṣīramamlena saha, ānūpamāmiṣaṃ māṣaiḥ saha, ityādi|
saṃskāraviruddhaṃ yathā-hārītamāṃsaṃ hāridraśūlaprotaṃ hāridravahninā
pācitamityādi| evamidaṃ prakṛtyā diviruddhaṃ saṃyogasya saṃskārasya ca
vaśena-sāmarthyena, cedaṃ viruddham| ādigrahaṇānmātrākālādiparigrahaḥ| tatra
mātrāviruddhaṃ yathā-madhughṛtaṃ samāṃśam| kālavaśenedaṃ yathā-rātriparyuṣitā
kākamācī| pātravaśenedaṃ yathā-kāṃsye daśāhamuṣitam sarpiḥ|
ityādyavijñāya-abuddhvā'paryālocya, yatheṣṭaceṣṭāḥ-yathābhilāṣamā
hāramāsevamānāḥ, yaccaranti sā'gnibalasya śaktiḥ-sāmarthyam| yata evaṃ
tasmādagniṃ pālayet, sarvayatnaiḥ-akhilakriyānuṣṭhānaiḥ, tasmin-agnau,
naṣṭe-kṣīṇe, nā-puruṣo, nāśaṃ yāti| doṣairgraste vahnau nā-puruṣo,
rogasaṅghairgrasyate-pīḍyate| yukte-svasthe, punaragnau nīrujo dīrghajīvī ca
bhavediti| upajātiśālinyau vṛtte| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne grahaṇīdoṣacikitsitaṃ nāma
daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||