Sa. grahaṇīdoṣacikitsitādanantaraṃ
mūtrāghātacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya samasambandhanatvāt| tathā ca
prāgadhyaiṣṭa (hṛ.ni.a.9|1)- "bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ|
ekasambandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ||" iti|
tenedamāha---- athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha
smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kṛcchre
vātaghnatailāktamadhonābheḥ samīraje| susnigdhaiḥ svedayedaṅgaṃ
piṇḍasekāvagāhanaiḥ||1||
Sa. kṛcchre-mūtrakṛcchre, ādipadalopaṃ
kṛtvā nirdiṣṭam| yathā-māṃsarase rasa iti| mūtrakṛcchre vātotthe,
aṅgaṃ-śarīraṃ, vātaghnatailena-balātailādinā, abhyaktamadho nāmeḥ samantāt
svedaiḥ piṇḍādibhiḥ suṣṭhu snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, svedayet|
daśamūlabalairaṇḍayavābhīrupunarnavaiḥ|
kulatthakolapattūravṛścīvopalabhedakaiḥ||2||
tailasarpirvarāharkṣavasāḥ kvathitakalkitaiḥ| sapañcalavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ
śūlaharāḥ param||3||
Sa. daśamūlādibhiḥ
kvathitakalkitaistailasarpirvarāharkṣavasāḥ siddhāḥ-pakvāḥ, saha
pañcalavaṇairvartanta iti sapañcalavaṇāḥ pītāḥ paraṃ-suṣṭhu, śūlaharāḥ|
dravyāṇyetāni pānānne tathā piṇḍopanāhane| saha tailaphalairyuñjyātsāmlāni
snehavanti ca||4||
Sa. etāni-daśamūlādīni, dravyāṇi
pānānne tadvijayāya, tathā piṇḍopanāhākhyaṃ svedadvayaṃ tailaphalaiḥ saha
yuñjyāt| tailārthāni phalāni nālikerākṣoḍādīni tailaphalāni, yathā-yūpāya
dāru, taiḥ saha| kecittu tailaphalāni tilānāhuḥ| kimbhūtāni? sāmlāni,
sahāmlaiḥ-takrāranālādibhiḥ, vartanta iti sāmlāni| tathā,
snehavanti-bahusnehāni| "bhūmni matup"|
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ pibenmūtrarujāpahām|
---------------------------------------------|5|
Sa. tathā madirāṃ bahusauvarcalāṃ
mūtrarujāpahāṃ pibet|
---------------------------------------------| paitte yuñjīta śiśiraṃ
sekalepāvagāhanam||5||
Sa. paitte mūtrakṛcchre śītalaṃ
sekalepāvagāhanaṃ yuñjīta|
pibedvarīṃ gokṣurakaṃ vidārīṃ sakaserukām| tṛṇākhyaṃ pañcamūlaṃ ca pākyaṃ
samadhuśarkaram||6||
Sa. tathā śatāvaryādikaṃ pākyaṃ kṛtvā
samadhuśarkaraṃ pibet|
vṛṣakaṃ trapusairvārulaṭvābījāni kuṅkumam| drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān
mūtrāghātānapohati||7||
Sa. vṛṣakādikaṃ kalkīkṛtya drākṣājalena
piban sarvān mūtrāghātān parākaroti| apohatīti "upasargādasyatyūhyorvā
vacanam" iti parasmaipadam| vṛṣakaḥ-pāṣāṇabhedakaḥ| laṭvābījaṃ-kusumbhabījam|
ervārubījayaṣṭyāhvadārvīrvā taṇḍulāmbunā| toyena kalkaṃ drākṣāyāḥ
pibetparyuṣitena vā||8||
Sa. ervārubījādikaṃ vā taṇḍulāmbhasā
pibet pūrvaguṇam| paryuṣitena vā jalena drākṣākalkaṃ pibet|
kaphaje vamanaṃ svedaṃ tīkṣṇoṣṇakaṭubhojanam| yavānāṃ vikṛtīḥ kṣāraṃ kālaśeyaṃ
ca śīlayet||9||
Sa. kaphaje mūtrakṛcchre vamanādīni
śīlayet|
pibenmadyena sūkṣmailāṃ dhātrīphalarasena vā| *sārasāsthiśvadaṃṣṭrailāvyoṣaṃ
vā madhumūtravat||10|| svarasaṃ kaṇṭakāryā
vā pāyayenmākṣikānvitam| śitivārakabījaṃ vā takreṇa ślakṣṇacūrṇitam||11||
dhavasaptāhvakuṭaguḍūcīcaturaṅgulam| kembukailākarañjaṃ ca pākyaṃ samadhu
sādhitam||12|| tairvā peyāṃ pravālaṃ vā
cūrṇitaṃ taṇḍulāmbunā| satailaṃ pāṭalākṣāraṃ saptakṛttvo'thavā srutam||13||
Sa. tathā madyena sūkṣmailāṃ pibet|
āmalakarasena vā sūkṣmailāṃ pibet| [athavā,] sārasāsthyādīni madhuyuktāni
gomūtreṇa pibet| athavā, kaṇṭakāryāḥ svarasaṃ samākṣikaṃ pāyayet| [athavā,]
śitivārakasya-karañjasya, bījaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ takreṇa saha pāyayet|
dhavādibhiḥ kṛtaṃ pākyaṃ-kvāthaṃ, vā samadhu pāyayet| tairvā-dhavādibhiḥ,
sādhitāṃ peyāṃ pāyayet| pravālaṃ-vidrumaṃ, rajīkṛtaṃ taṇḍulāmbhasā [vā]
pāyayet| pāṭalāyāḥ kṣāraṃ saptavārān srutaṃ tailena vā pāyayet|
pāṭalīyāvaśūkābhyāṃ pāribhadrāttilādapi| kṣārodakena madirāṃ
tvageloṣakasaṃyutām||14||
pibedguḍopadaṃśānvā lihyādetān *pṛthak pṛthak|
---------------------------------------------|15|
Sa. pāṭalīyavakṣārābhyāṃ kṣārodakena
tathā pāribhadratilakṣārodakena madirāṃ tvageloṣakasaṃyuktāṃ pibet|
ūṣakaḥ-kallaraḥ| guḍopadaṃśānveti| athavā guḍamupadaṃśya etān-tvagādīn, pṛthak
pṛthak lihyāt|
---------------------------------------------| sannipātātmake sarvaṃ
yathāvasthamidaṃ hitam||15||
aśmanyapyacirotthāne vārabastyādikeṣu ca|
---------------------------------------------|16|
Sa. sannipātātmake mūtrakṛcchre
sarvamidaṃ-pūrvoktaṃ pṛthagdoṣātmakamūtrakṛcchranirdiṣṭaṃ,
yathāvasthaṃ-avasthāmapekṣya, hitam| na kevalaṃ sannipātātmake kṛcchre prāṅ
nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣātmakamūtrakṛcchracikitsakaṃ hitam|
yāvadaśmaryāmapyacirotthāne, acirakālaṃ utthānaṃ-janma, yasya tasmin hitam|
caśabdādvātabastyādikeṣu mūtrāghāteṣu hitam| ādiśabdena vātakuṇḍalikādayo
gṛhyante|
---------------------------------------------| aśmarī dāruṇo
vyādhirantakapratimo mataḥ||16|| taruṇo
bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati|
---------------------------------------------|17|
Sa. aśmarī dāruṇo
vyādhirantakapratimaḥ-tattulyo mataḥ, śīghraṃ prāṇahāritvāt| sa cāśmarī
taruṇaḥ-acirotpannaḥ, auṣadhaiḥ sādhyaḥ-sādhayituṃ śakyaḥ| pravṛddhaḥ
punaśchedanaṃ-pāṭanaṃ, śastreṇārhati|
---------------------------------------------| tasya pūrveṣu rūpeṣu
snehādikrama iṣyate||17||
Sa. tasya-āśmaryākhyasya vyādheḥ,
prāgrūpeṣu snehādikrama iṣyate| ādiśabdaḥ svedanavamanādīnāṃ grahāya| atha
snehamāha-
pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro'śmantako varī|
kapotavaṅkātibalābhallūkośīrakacchakam||18||
vṛkṣādanī śākaphalaṃ vyāghryau guṇṭhastrikaṇṭakaḥ| yavāḥ kulātthāḥ kolāni
varuṇaḥ katakātphalam||19||
ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam| bhinatti vātasambhūtāṃ tatpītaṃ
śīghramaśmarīm||20||
Sa. pāṣāṇabhedādīnāṃ kvāthe ghṛtaṃ
śṛtamūṣakādigaṇoktadravyaprativāpaṃ-tatkalkaṃ sat, pītaṃ vātajāmaśmarīṃ
bhinatti| vasukaḥ-īśvaramallikā| vaśiraṃ-sāmudralavaṇam|
aśmantako-mālukaparṇaḥ| kapotavaṅkā-suvarcalā| bhallūkaḥ-śyonākaḥ|
gandharvahastabṛhatīvyāghrīgokṣurakekṣurāt| mūlakalkaṃ pibeddadhnā
madhureṇāśmabhedanam||21||
Sa. gandharvahastādīnāṃ
samāhāradvandvaḥ, anityamāgamaśāsanamiti tu prakṛtam| eraṇḍādīnāṃ dravyāṇāṃ
yanmūlaṃ tatkalkīkṛtya madhureṇa dadhnā
pibedaśmabhedanam,-prakṛtatvādvātāśmarībhedanaṃ gamyate|
kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo'śmabhit| darbho vidārī vārāhī śālimūlaṃ
trikaṇṭakaḥ||22|| bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā
pattūraḥ sakuraṇṭakaḥ| punarnave śirīṣaśca teṣāṃ kvāthe paceddhṛtam||23||
piṣṭena trapusādīnāṃ bījenendīvareṇa ca| madhukena śilājena
tatpittāśmaribhedanam||24||
Sa. kuśādīnāṃ kvāthe
trapusādīnāṃ-pūrvoktānāṃ (ślo.7) trapusairvārulaṭvānāṃ, bījena nīlotpalabījena
madhukena ca piṣṭena śilājatunā ca ghṛtaṃ pacet| tatpittāśmarībhedanaṃ
bhavati| śodhanādigaṇasaṅgrahoktāstu (hṛ. sū. a. 15|1) trapusādayo'tra na
gṛhyante, tadantaḥpātināṃ pittavirodhināṃ sarpirā(sarṣapā)dīnāṃ dravyāṇāṃ
tatra pāṭhāt|
varuṇādiḥ samīraghnau gaṇāvelāhareṇukā| guggulurmaricaṃ kuṣṭhaṃ citrakaḥ
sasurāhvayaḥ||25|| taiḥ kalkitaiḥ
kṛtāvāpamūṣakādigaṇena ca| bhinatti kaphajāmāśu sādhitaṃ ghṛtamaśmarīm||26||
Sa. "varuṇasairyaka" (hṛ.sū.a.15|21)
ityādirvaruṇādirgaṇaḥ, samīraghnau gaṇau-"vīratarādiḥ (hṛ.sū.a.15|24) . tathā
vidāryādiḥ (hṛ.sū.a.15|9) , etairvaruṇādibhirdravyaiḥ
kalkikṛtaistathoṣakādigaṇena-"ūṣakastutthakaṃ" (hṛ.sū.a.15|23) ityādinā,
kṛtāvāpaṃ-kalkavatkṛtvā, ghṛtaṃ sādhitamāśu kaphajāmaśmarīṃ hanti|
kṣārakṣīrayavāgvādi dravyaiḥ svaiḥ svaiśca kalpayet|
---------------------------------------------|27|
Sa. kṣārādi ca svaiḥ
svaiḥ-tadyogyairdravaiḥ kalpayet|
---------------------------------------------| picukāṅkollakataśākendīvarajaiḥ
phalaiḥ||27|| pītamuṣṇāmbu saguḍaṃ
śarkarāpātanaṃ param| ---------------------------------------------|28|
Sa. picukādibhiruṣṇāmbu saguḍaṃ pītaṃ
śarkarāyāḥ paraṃ śātanam| picukaḥ-śitivārakaḥ|
---------------------------------------------| krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni
śvadaṃṣṭrā tālapatrikā||28|| ajamodā
kadambasya mūlaṃ viśvasya cauṣadham| pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena
vā||29||
Sa. krauñcāsthyādīni pītāni
surayoṣṇajalena vā śarkarāṃ hanyuḥ|
nṛtyakuṇḍakabījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam| avikṣīreṇa saptāhaṃ
pītamaśmaripātanam||30||
Sa. tumbarībījānāṃ cūrṇaṃ
mākṣikānvitamavikṣīreṇa saptāhaṃ pītamaśmaripātanam| atrāśmarīśabdasya
"ḍhyāpoḥ saṃjñāchandasoḥ" iti hrasvaḥ|
kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaduṣṇo'śmarīpātanaḥ|
---------------------------------------------|31|
Sa. sobhāñjanakamūlakvāthaśca koṣṇaḥ
pīto'śmaripātanaḥ|
---------------------------------------------|
tilāpāmārgakadalīpalāśayavasambhavaḥ||31||
kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarāsvaśmarīṣu ca|
---------------------------------------------|32|
Sa. tilādisambhavaḥ kṣāro'vimūtreṇa
śarkarāsvaśmarīṣu ca viṣaye peyaḥ|
---------------------------------------------| kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedekaṃ
surādibhiḥ||32|| tatsiddhaṃ vā pibetkṣīraṃ
vedanābhirupadrutaḥ| harītakyasthisiddhaṃ vā sādhitaṃ vā punarnavaiḥ||33||
kṣīrānnabhugbarhiśikhāmūlaṃ vā taṇḍulāmbunā|
---------------------------------------------|34|
Sa. kapotavaṅkāyā mūlaṃ kevalaṃ
sukhoṣṇajalādibhiḥ pibet| tayā-kapotavaṅkayā, siddhaṃ-śṛtaṃ, vā kṣīraṃ
vedanopadrutaḥ pibet| harītakyasthibhiḥ siddhaṃ vā kṣīramathavā
punarnavapakvaṃ kṣīraṃ pibet| mayūraśikhāmūlaṃ taṇḍulāmbhasā pibet| kimbhūtaḥ
? kṣīrānnāśī san|
--------------------------------------------| mutrāghāteṣu vibhajedataḥ
śeṣeṣvapi kriyām||34||
Sa. ataḥ-asmātpūrvoktāñcikitsitāt,
yathāyogaṃ śeṣeṣvapi mūtrāghāteṣu-mūtrātītādiṣvapi, kriyāṃ vibhajet-nirūpya
kuryāt|
bṛhatyādigaṇe siddhaṃ dviguṇīkṛtagokṣure| toyaṃ payo vā sarpirvā
sarvamūtravikārajit||35||
Sa. bṛhatyādigaṇe dviguṇīkṛtagokṣure
jalaṃ pakvaṃ kṣīraṃ vā sarpirvā sarvān mūtravikārān jayati|
devadāruṃ ghanaṃ mūrvāṃ yaṣṭīmadhu harītakīm| mūtraghāteṣu sarveṣu
surākṣīrajalaiḥ pibet||36||
Sa. devadārvādīn surādīnāmanyatamena
sarveṣu mūtrāghāteṣu pibet|
rasaṃ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṃ kukubhasya vā| sukhāmbhasā vā triphalāṃ piṣṭāṃ
saindhavasaṃyutām||37||
vyāghrīgokṣurakakvāthe yavāgūṃ vā saphāṇitām| kvāthe vīratarādervā
tāmracūḍarase'pi vā||38|| adyādvīratarādyena
bhāvitaṃ vā śilājatu| ---------------------------------------------|39|
Sa. dhanvayavāsakasya rasaṃ vā
kakubhasya kvāthaṃ vā triphalāmuṣṇodakena piṣṭāṃ saindhavānvitāṃ vā pibet|
kaṇṭakārikāgokṣurakvāthasiddhāṃ vā yavāgūṃ saphāṇitāṃ pibet| vīratarādeḥ
kvāthe vā siddhāṃ peyāṃ pibet| athavā, tāmracūḍasya-kukkuṭasya, māṃsarase
siddhāṃ peyāṃ pibet| śilājatu vīratarādyena vā gaṇena bhāvitamadyāt|
---------------------------------------------| madyaṃ vā nigadaṃ pītvā
rathenāśvena vā vrajet||39|| śīghravegena
saṅkṣobhāttathā'sya cyavate'śmarī|
---------------------------------------------|40|
Sa. athavā, purāṇaṃ madyaṃ pītvā
rathena vā'śvena vā śīghravegena gacchet| tathā-tena prakāreṇa,
saṅkṣobhitasyatasynāśmarī cyavate|
---------------------------------------------| sarvathā copayoktavyo vargo
vīratarādikaḥ||40|| rekārthe tailvakaṃ
sarpirbastikarma ca śīlayet| viśeṣāduttarān bastīn------------------|41|
Sa. [sarvathā-] sarveṇa ca prakāreṇa
kvāthapeyājalādiṣu, vīratarādiko yojyaḥ| virecanārthaṃ tailvakaṃ-"śamyākena"
(hṛ.ci.a.3|152) ityādinā sādhitaṃ sarpirupayoktavyam| tathā, bastikarma-"prāk
sneha ekaḥ" (hṛ.sū.a.19|63) ityādikaṃ śīlayet| viśeṣeṇottarabastīnabhyaset|
---------------------------------------------| ---------------śukrāśmaryāṃ tu
śodhite||41|| tairmūtramārge balavān
śukrāśayaviśuddhaye| pumān sutṛpto vṛṣyāṇāṃ māṃsānāṃ kukkuṭasya ca||42||
kāmaṃ sakāmāḥ seveta pramadā madadāyinīḥ|
---------------------------------------------|43|
Sa. śukrāśmaryāṃ ca
taiḥ-uttarabastibhiḥ, mūtramārge śodhite sati pumān vṛṣyāṇāṃ dravyāṇāṃ
kukkuṭasya māṃsānāṃ ca suhitaḥ san yathecchaṃ madadāyinīḥ pramadāḥ seveta
śukrāśayaviśuddhaye| kukkuṭasya vṛṣyatvenaiva siddhe grahaṇe'tiśayena
kukkuṭasyātra pathyatvamiti jñāpanārthaṃ [ punaḥ ] upādānam|
---------------------------------------------| siddhairupakramairebhirna
cecchāntistadā bhiṣak||43|| iti
rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet|
---------------------------------------------|44|
Sa. ebhiḥ-pūrvoktaiḥ, upakramaiḥ
siddhaiḥ-aśmarīharaiḥ, yadi śamo na syāt, tadeti rājānamāpṛcchyāśmaryāharaṇaṃ
śastraṃ sādhvavacārayet|
kimāpṛcchya ? ityāha---- ---------------------------------------------|
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet||44||
niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ|
---------------------------------------------|45|
Sa. he nṛpate
jātavyādhāvakriyāyāṃ-cikitsāṃ vinā, dhruvaḥ-āvaśyaṃ, mṛtyuḥ syāt| aparaṃ ca
kriyāyāṃ-cikitsāyāṃ kriyamāṇāyāṃ, niścitasyāpi-śāstrārthavido'pi, vaidyasya
tathā bahuśaḥ-anekaśaḥ, siddhakarmaṇo-niṣpannakriyākramasyāpi, saṃśayo
bhavet-kadācijjīvati na vā, evaṃprakāreṇa rājānamāpṛcchaya|
---------------------------------------------|
athāturamupasnigdhaśuddhamīṣacca karśitam||45||
abhyaktasvinnavapuṣamabhuktaṃ kṛtamaṅgalam| ājānuphalakasthasya narasyāṅgke
vyāpāśritam||46|| pūrveṇa kāyenottānaṃ
niṣaṇṇaṃ vastracumbhale| tato'syākuñcite jānukūrpare vāsasā dṛḍham||47||
sahāśrayamanuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca| nābheḥ
samantādabhyajyādadhastasyāśca vāmataḥ||48||
mṛditvā muṣṭinā''krāmedyāvadaśmaryadhogatā| tailākte vardhitanakhe
tarjanīmadhyame tataḥ||49|| adakṣiṇe
gude'ṅgulyau praṇidhāyānusevani| āsādya balayatnābhyāmaśmarīṃ
gudameḍhrayoḥ||50|| kṛtvā'ntare tathā bastiṃ
nirvalīkamanāyatam| utpīḍayedaṅgulibhyāṃ yāvadgranthirivonnatam||51||
śalyaṃ syātsevanīṃ muktvā yavamātreṇa pāṭayet| aśmamānena na yathā bhidyate sā
tathā''haret||52|| samagraṃ sarpavakreṇa,
strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ||53||
nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet|
mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpyapi caikadhā||54||
bastibhedo'śmarīhetuḥ siddhiṃ yāti na tu dvidhā|
---------------------------------------------|55|
Sa. atha-rājapṛcchanādanantaram,
āturamupasnigdhādirūpaṃ kṛtvā tato'sya nābheradho'bhyajyāt| pūrvamupasnigdhaḥ
paścācchuddhastamupasnigdhaśuddham| tathā, abhuktaṃ-akṛtāhāram| tathā, manāk
karśitam| tathā, abhyaktasvinnaśarīraṃ ca| tathā,
kṛtamaṅgalaṃ-vihitasvastyayanam| tathā, narasyānyasyāṅkamāśritam| kimbhūtasya
? ājānuphalakasthasya| phalakaḥ-āsanaviśeṣaḥ, ājānujānupramāṇo yaḥ
phalakastasmin sthitasya| tathā, pūrveṇa kāyenottānam| tathā, vastracumbhale
niṣaṇaṇam| cumbhalaḥ-tṛṇamayo ghaṭādīnāṃ calanarakṣaṇārthamādhāraviśeṣo yaḥ
kriyate sa ucyate, tathārūpo vastramayacumbhalo vastracumbhalaḥ,-vastraṃ
veṣṭayitvā kṛta āsanaviśeṣaḥ, tasminnupaviṣṭam| [tato'sya-]
tathābhūtasyānantaraṃ, ākuñcite-īṣatkuṭilīkṛte, jānukūrpare sati| jānunī ca
karpūre ca jānukarpūraṃ, tasmin| tathā, āśrayamanuṣyeṇa saha vāsasā sūtrairvā
baddhasya-dṛḍhaṃ kṛtvā evaṃyantritasya, āśrayaścāsau manuṣyaśca| kasyāśrayaḥ ?
prakṛtatvādāturasya, tamāśrityāturasya sthitatvāt| tathā, āśvāsitasya-nirāmayo
bhavasrītyevaṃprāyābhirvāgbhiḥ śītapavanādibhiśca sāntvitasya| tato
nābheradhaḥ samantāt-paritaḥ, abhyajyāt| tasyāśca-nābheḥ, vāmato-vāmapārśve,
mṛditvā muṣṭinā''krāmet-pīḍayet, tāvadyāvadaśmaryadho gatā-adhaḥ pratipannā|
tataḥ-anantaraṃ, adakṣiṇe-vāme, tarjanīmadhyāṅgulyau vardhitanakhe tathā
tailābhyakte kṛtvā gude praṇidhāyānusevani| anantaraṃ balayatnābhyāṃ
āsādya-aśmarīṃ prāpya, gudameḍhrayorantare-madhye kṛtvā, katham ? kṛtvā-tatra
nītvā, tathā bastiṃ nirvalikaṃ kṛtvā, tathā tamanāyataṃ-avistīrṇaṃ sanniveśya,
anantaramaṅgulibhyāṃ-vāmahastatarjanīmadhyamābhyāṃ,
prakṛtatvādaśmarīmutpīḍayet| tāvadyāvacchalyaṃ-aśmaryākhyaṃ, granthirivonnataṃ
syāt| anantaraṃ sevanyā vāmapārśve sevanīṃ yavamātreṇa tya(mu)ktvā-varjayitvā,
pāṭayecchastreṇa| kiyanmātram ? aśmamānena,-aśmarīpramāṇena, na tu
tato'dhikamūnaṃ vā| vraṇaṃ ca kṛtvā'śmarīṃ samagraṃ-niravaśeṣaṃ yathā
bhavatyevaṃ, sarpaphaṇavadagravakreṇa yantreṇāharet,-tathā cākarṣedyathā sā
hriyamāṇā na bhidyate| bhinnā hi punarvṛddhimiyāt| strīṇāṃ tu bastiḥ pārśvato
bhavan garbhāśayāśrayo yasmāttata utsaṅgavadadhaḥ śastraṃ nyaset-pātayet|
ataḥ-asmācchastrapātanavidhānāt, anyathā'śmaryāharaṇārthaṃ śastrapātanena
mūtrasrāvī vraṇo bhavet| na kevalaṃ strīṇāṃ mūtraprasekakṣaṇanānmūtrasrāvī
vraṇo bhavet| yāvad dīrghakālānubandhī mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpi| api
ca-anyacca, ekadhā-ekato, bastibhedo'śmarīhetuḥ-tannimittaḥ, sidhyati
kriyābhyāsānnityamativṛddhatvācca śalyasyeti, na tu sahasā
śastrādyabhighātahetuja ekato bhinno'pi bastiḥ sidhyati| marmavibhāge'pyavādīt
(hṛ. śā. a. 4|10)- "dhanurvakro bastiḥ sadyo nihanti" iti| aśmarīheturapi yo
bastibhedo dvidhā-ubhayataḥ, so'pi ma sidhyati, vraṇasvabhāvāt|
---------------------------------------------| viśalyamuṣṇapānīyadroṇyāṃ
tamavagāhayet||55|| tathā na pūryate'streṇa
bastiḥ, pūrṇe tu pīḍayet| meḍhrāntaḥ kṣīrivṛkṣāmbu-----------------------|56|
Sa. viśalyaṃ-nirgatāśmarīkaṃ,
uṣṇapānīyadroṇyāṃ taṃ-āturaṃ, avagāhayet| tathā-tenavagāhanena, bastirasreṇa
na pūryate| evamapi kṛte daivadasreṇa tu pūrṇe bastau kṣīrivṛkṣāmbu
meḍhrāntaḥ-meḍhre, pīḍayet| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇottarabastiṃ dadyādityarthaḥ|
nyagrodhodumbarāśvatthakapītanaplakṣāḥ-kṣīriṇaḥ|
---------------------------------------------|
-------------------mūtrasaṃśuddhaye tataḥ||56||
kuryāṭguḍasya sauhityaṃ madhvājyāktavraṇaḥ pibet| dvau kālau saghṛtāṃ koṣṇāṃ
yavāgūṃ mūtraśodhanaiḥ||57|| tryahaṃ,
daśāhaṃ payasā guḍāḍhyenālpamodanam| bhuñjītordhvaṃ phalāmlaiśca
rasairjāṅgalacāriṇām||58||
Sa. tataḥ-anantaraṃ, mūtrasya
saṃśuddhyarthaṃ guḍasya sauhityaṃ-tṛptiṃ, kuryāt| tato madhvājyāktavraṇo naro
dvau kālau [ mūtraśodhanaiḥ- ] trapusairvārukūṣmāṇḍagokṣurādibhiḥ kṛtāṃ,
yavāgūṃ saghṛtāṃ koṣṇāṃ tryahaṃ pibet| anantaraṃ daśāhaṃ
guḍāḍhyena-bahuguḍena, kṣīreṇālpamodanamadyāt| urdhvaṃ-daśāhādanantaraṃ,
jāṅgalacāriṇāṃ prāṇināṃ rasairmāṃsarasaudanaṃ ca mātrāyā bhuñjīta|
phalāmlairiti koladāḍimādyamlaiḥ, na tu mastukāñjikādyamlairityarthaḥ|
kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya lepayet|
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvanayanauṣadhaiḥ||59||
vraṇābhyaṅge pacettailamebhireva niśānvitaiḥ|
---------------------------------------------|60|
Sa. kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya
prapauṇḍarīkādibhirlepayet| nayanauṣadhaṃ-pāṭṭikārodhram|
ebhireva-prapauṇḍarīkādibhiḥ, haridrānvitairvraṇābhyaṅgaviṣaye tailaṃ pacet|
---------------------------------------------| daśāhaṃ svedayeccainaṃ,
svamārgaṃ saptarātrataḥ||60|| mūtre
tvagacchati dahedaśmarīvraṇamagninā| svamārgapratipattau tu
svāduprāyairupācaret||61|| taṃ
bastibhiḥ--------------------------------|
---------------------------------------------|62|
Sa. enaṃ ca vraṇaṃ daśāhaṃ svedayet|
svedanādanantaraṃ tu- punaḥ, saptarātreṇa svamārgaṃ mūtre'gacchati
satyaśmarīvraṇamagninā dahedvaidya iti| mūtrasya svamārgapratipattau satyāṃ
taṃ-āturaṃ, svāduprāyaiḥ-madhurabhūyiṣṭhadravyasādhitaiḥ,
bastibhiḥ-uttarabastyādibhedabhinnaiḥ, upācaret-upakramet|
-----------na cārohedvarṣaṃ rūḍhavraṇo'pi saḥ| naganāgāśvavṛkṣastrīrathānnāpsu
plaveta ca||62||
Sa. rūḍhavraṇo'pi [saḥ-] aśmaryāturo,
varṣaṃ yāvannagādīnnārohet| apsu ca na plaveta|
mūtraśukravahau bastivṛṣaṇau sevanīṃ gudam| mūtraprasekaṃ yoniṃ ca
śastreṇāṣṭau vivarjayet|63| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. aśmarīvraṇāvasare
tadarthamanyārthamapi mūtravahādīni [ aṣṭau ] marmāṇi śastreṇa varjayet| tatra
mūtravahasrotaśchedānmūtrapūrṇabastermaraṇaṃ syāt,
śukravahasrotaśchedānamaraṇaṃ klaivyaṃ vā, bastigudacchedātsadyo maraṇam,
vṛṣaṇasrotaśchedāt dhvajabhaṅgaḥ, sevanīyonicchedādrujāprādurbhāvaḥ,
mūtraprasekasrotaśchedānmūtraprasravaṇamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ
nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||