Sa. mūtrāghātacikitsitādanantaram
pramehacikitsitavyākhyānamupakramyate|
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| )|3|
Sa. sambandhaścāsya pūrvavadbodhyaḥ|
mohino balinaḥ kuryādādau vamanarecane| snigdhasya
sarṣapāriṣṭanikumbhākṣakarañjajaiḥ||1||
tailaistrikaṇṭakādyena yathāsvaṃ sādhitena vā| snehena
mustadevāhvanāgaraprativāpavat||2||
surasādikaṣāyeṇa dadyādāsthāpanaṃ tataḥ| nyagrodhādestu pittārtaṃ rasaiḥ
śuddhaṃ ca tarpayet||3||
Sa. balavato mehinaḥ puṃso'parebhya
upakramebhyastattadyogyebhyaḥ prathamaṃ vamanavirecane
kuryānmehakledapraśamanāya| kimbhūtasya ? sarṣapādijaistailaiḥ snigdhasya,
trikaṇṭakādyena vā snehenasnigdhasya, "trikaṇṭakaniśārodhra" (ślo. 17)
ityādisneho vakṣyamāṇaḥ, yathāsvaṃ doṣasātmyādivaśāddravyaiḥ sādhitena vā
snehena snigdhasya| tato-vamanavirecanakaraṇādanantaraṃ jātabalāya mehine,
"surasayuga" (hṛ. sū. a. 15|30) ityādeḥ sambandhinā kaṣāyeṇāsthāpanaṃ dadyāt|
kimbhūtam ? mustādiprativāpavat| sa prativāpo vidyate yasya tadevam| pittale
punaḥ "nyagrodhapippala" (hṛ. sū. a. 15|41) ityādeḥ kaṣāyeṇāsthāpanaṃ dadyāt|
prativāpāntarānirdeśādatra pūrvokta eva prativāpo yojyaḥ| anantaraṃ śuddhaṃ
pramehiṇaṃ rasaistarpayet| yadyapi rasairiti
sāmānyanirdeśāttrividhadeśasañjātaprāṇimāṃsarasaistarpaṇaṃ prāptaṃ tathā'pi
yogyatāvaśāt jāṅgalaprāṇimāṃsarasaistarpayediti bodhyam, na
tvānūpādimāṃsarasairiti| teṣāṃ medomūtrakaphāvahatvena vyādhivardhanahetutvāt|
mūtragraharujāgulmakṣayādyāstvapatarpaṇāt| tato'nubandharakṣārthaṃ śamanāni
prayojayet||4||
Sa. yato'patarpaṇānmūtragrahādīni
jāyante tato hetoranubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet| anyathā prameha
upaśānto'pi nidānaleśamāsādya punaḥ prādurbhavet| nanu,
mūtragrahādīnyetāvadastu śeṣā ādiśabdenaiva grahīṣyante| kiṃ
mūtragraharujāgulmakṣayādyā iti ? satyam| mūtragraharujāgulmakṣayā
yathā'vaśyamapatarpaṇāt pramehiṇo jāyante tathā nāpare tajjātīyā iti|
asaṃśodhyasya tānyeva sarvameheṣu pāyayet|
--------------------------------------------|5|
Sa. asaṃśodhyo-vamane garbhiṇyādiḥ,
vireke navajvarādiḥ, etasyāsaṃśodhyasya tānyeva-śamanāni, sarveṣu prameheṣu
pāyayet| evetyavadhāraṇe, na tu śodhanādirūpamityarthaḥ|
---------------------------------------------| dhātrīrasaplutāṃ prāhṇe
haridrāṃ mākṣikānvitām||5||
dārvīsurāhvatriphalāmustā vā kvathitā jale| citrakatriphalādārvīkaliṅgān vā
samākṣikān||6|| madhuyuktaṃ guḍūcyā vā
rasamāmalakasya vā| ---------------------------------------------|7|
Sa. āmalakīrasāloḍitāṃ haridrāṃ
samākṣikāṃ prabhāte pāyayet| dārvīdevadāruvarāmustā jale kvathitā vā pāyayet|
citrakādīn vā kvathitān samākṣikān pāyayet| samākṣikaṃ guḍūcīrasaṃ dhātrīrasaṃ
vā|
rodhrābhayātoyadakaṭphalānāṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanānām|
gāyatridārvīkṛmihṛddhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||7||
uśīrarodhrārjunacandanānāṃ paṭolanimbāmalakāmṛtānām|
rodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||8||
Sa. rodhrādīnāṃ ślokapādoktānāṃ kaṣāyāḥ
kṣaudrayutāstrayaḥ kaphe hitāḥ| evamuśīrādīnāṃ mākṣikānvitāḥ kaṣāyāstrayaḥ
pitte hitāḥ| upajātivṛtte|
---------------------------------------------| yathāsvamebhiḥ pānānnaṃ
yavagodhūmabhāvanāḥ||9||
Sa. ebhī rodhrādibhiryathāyogaṃ
pānamannaṃ ca kalpayet| yavagodhūmabhāvanāśca kalpayet|
vātolbaṇeṣu snehāṃśca prameheṣu prakalpayet|
---------------------------------------------|10|
Sa. vātādhikeṣu prameheṣu snehāṃśca
taireva kalpayet| na kevalamannabhāvanāḥ|
---------------------------------------------| apūpasaktuvāṭyādiryavānāṃ
vikṛtirhitā||10|| gajāśvagudamuktānāmathavā
veṇujanmanām| tṛṇadhānyāni mudgādyāḥ śālirjīrṇaḥ saṣaṣṭikaḥ||11||
śrīkukkuṭo'mlaḥ khalakastilasarṣapakiṭṭajaḥ| kapitthaṃ tindukaṃ jambūstatkṛtā
rāgaṣāḍavāḥ||12|| tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā
bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sasaktavaḥ| dhanvamāṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇyayaskṛtiḥ||13||
madhvariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakvarasodbhavaḥ| tathā'sanādisārāmbu darbhāmbho
mākṣikodakam||14||
Sa. yavānāṃ vikṛtirapūpādiḥ pramehe
hitā| athavā, yavānāṃ gajāśvagudamuktānāmapūpādivikṛtirhitā| veṇujānāṃ vā
yavānāṃ vikṛtirhitā| tṛṇadhānyāni-nīvāraśyāmākādīni, tathā mudgādyāstathā
purāṇaśāliḥ ṣaṣṭikaśceti hitāni| śrīkukkuṭasaṃjño'mlaḥ khalako hitaḥ|
kimbhūtaḥ ? tilasarṣapakiṭṭajaḥ,- tilasarṣapapiṇyākajanmā tadupādānakāraṇo na
mudgādyupādānakāraṇaḥ, sa ca mālavakeṣu prasiddhaḥ,
ārdrakaśakalanistuṣagodhūmādinā ca kriyate| tathā, kapitthādayo hitāḥ|
taiḥ-kapitthādibhiḥ, kṛtā rāgāḥ ṣāḍavāśca hitāḥ| tiktaśākādīni ca hitāni|
śreṣṭhā-triphalā| śūlyānīti śūle pakvāni| "śūlātpāke" ("śūlokhādyat") iti yat|
tāni ca supakvatvāt pariśuṣkāṇi| tathā, ayaskṛtiḥ-vakṣyamāṇā (ślo. 29)| tathā,
madhvādayaḥ purāṇāḥ| pakvarasajaḥ sīdhuḥ| tathā, asanādisāravargasyāmbho (hṛ.
sū. a. 15|19) darbhajalaṃ mākṣikodakaṃ ca hitam|
vāsiteṣu varākvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣvahaḥ| yaveṣu sukṛtān saktūn sakṣaudrān
sīdhunā pibet||15||
Sa. tathā, yaveṣu sukṛtān saktūn kṛtvā
sakṣaudrān sīdhunā āloḍya pibet| pakvarasodbhavena tasya yogataḥ sa na
syāt(?)| yaveṣviti nimittasaptamī| kimbhūteṣu yaveṣu ?
varākvāthe-triphalākaṣāye, śarvarīṃ-sakalāṃ rātriṃ, vāsiteṣu-abhiṣuteṣu,
anantaramahaḥ śoṣiteṣu| tatrātyantasaṃyoge dvitīyā|
śālasaptāhvakampillavṛkṣakākṣakapitthajam| rohītakaṃ ca kusumaṃ
madhunā'dyātsucūrṇitam||16||
kaphapittaprameheṣu pibeddhātrīrasena vā|
---------------------------------------------|17|
Sa. śālādijaṃ puṣpaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ
madhunā'dyāt| kaphapittaprameheṣu dhātrīrasena vā pibet|
---------------------------------------------|
trikaṇṭakaniśārodhrasomavalkavacārjunaiḥ||17||
padmakāśmantakāriṣṭacandanāgurudīpyakaiḥ|
paṭolamustamañjiṣṭhāmādrībhallātakaiḥ pacet||18||
tailaṃ vātakaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam|
---------------------------------------------|19|
Sa. trikaṇṭakādibhistailaṃ
pacedvātakaphaje pramehe| pittaje ebhireva ghṛtaṃ pacet| miśreṣu doṣeṣu
miśrakaṃ-ghṛtatailaṃ, pacet|
---------------------------------------------| daśamūlaśaṭhīdantīsurāhvaṃ
dvipunarnavam||19|| mūlaṃ snugarkayoḥ
pathyāṃ bhūkadambamaruṣkaram| karañjau varuṇānmūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca
yat||20|| pṛthag daśapalaṃ prasthān
yavakolakulatthataḥ| trīṃścāṣṭaguṇite toye vipacetpādavartinā||21||
tena dvipippalīcavyavacānicularohiṣaiḥ| trivṛdviḍaṅgakampillabhārgīviśvaiśca
sādhayet||22|| prasthaṃ
ghṛtājjayetsarvāṃstanmehān piṭikā viṣam|
pāṇḍuvidradhigulmārśaḥśoṣaśophagarodaram||23||
śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam| kuṣṭhonmādāvapasmāraṃ
dhānvantaramidaṃ ghṛtam||24||
Sa. snugarkamūlam, karañjamūlam,
varuṇamūlam, pippalīmūlam, pauṣkaraṃ ca yaditi puṣkaramūlaṃ cetyarthaḥ|
daśamūlādikaṃ pṛthak-pratyekaṃ, daśapalapramāṇaṃ yavakolakulatthāṃstrīn
prasthāṃścāṣṭaguṇite jale ca vipacet| tena-jalena, pādavartinā-pādaśeṣeṇa,
dvipippalyādimiśca [ kalkīkṛtaiḥ ] sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāddhṛtātprasthaṃ
pacet| taddhṛtaṃ sarvān pramehān piṭikādīṃśca jayet|
rodhramūrvāśaṭhīvellabhārgīnatanakhaplavān|
kaliṅgakuṣṭhakramukapriyaṅgvativiṣāgnikān||25||
dve viśāle caturjātaṃ bhūnimbaṃ kaṭurohiṇīm| yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ
cavyaṃ phalatrayam||26|| karṣāṃśamambukalaśe
pādaśeṣe srute hime| dvau prasthau mākṣikātkṣiptvā rakṣetpakṣamupekṣayā||27||
rodhrāsavo'yaṃ meharśaḥśvitrakuṣṭhārucikṛmīn| pāṇḍutvaṃ grahaṇīdoṣaṃ sthūlatāṃ
ca niyacchati||28||
Sa. rodhrādi pratyekaṃ karṣapramāṇaṃ
jalakalaśe pādaśeṣe srute śīte ca mākṣikāt dvau prasthau kṣiptvā
pakṣamātramacalaṃ kṛtvā rakṣet| ayaṃ rodhrāsavo mehādīnnāśayet|
sādhayedasanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak| dvivahe'pāṃ kṣipettatra pādasthe
dve śate guḍāt||29|| kṣaudrāḍhakārdhaṃ
palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam| tatkṣaudrapippalīcūrṇapradigdhe
ghṛtabhājane||30|| sthitaṃ dṛḍhe jatusṛte
yavarāśau nidhāpayet| khadirāṅgārataptāni bahuśo'tra nimajjayet||31||
tanūni tīkṣṇalohasya patrāṇyālohasaṅkṣayāt| ayaskṛtiḥ sthitā pītā
pūrvasmādadhikā guṇaiḥ||32||
Sa. asanādīnāṃ-"asanatiniśa" (hṛ. sū.
a. 15|19) ityādigaṇoktānāṃ dravyāṇāṃ, pṛthak-pratyekaṃ, palānāṃ
viṃśatiṃ-viṃśatipalāni, apāṃ dvivahe-jaladroṇāṣṭake, sādhayet| tatra-tasmin,
pādaśeṣe śṛte śīte ca sati guḍasya dve śate kṣipet| mākṣikasyārdhāḍhakam|
"vatsakamūrvā' (hṛ. sū. a. 15|33) ityādikaṃ ca pṛthak pālikaṃ kalkitaṃ kṛtvā
kṣipet| anantaramantarmākṣikapippalīcūrṇapralipte ghṛtabhājane dṛḍhe jatulipte
sthitaṃ yavarāśau sthāpayet| anantaraṃ khadirāṅgārataptāni tīkṣṇalohapatrāṇi
tanūni punaḥpunaratra nimajjayet| yāvatsaṅkṣayaṃ-vilīnavṛttitvamāyānti|
ayaskṛtiriyaṃ sthitā-sampannā, pītā pūrvasmāt-rodhrāsavāt, guṇairadhikā| atra
ca saṅgrahoktāddaśamūlāriṣṭādayasaḥ parimāṇaṃ kalpyaṃ prāyo'tra prasthamātram|
evamanyatrāpi dravadravyamapekṣya nārasiṃhaghṛtādau (hṛ. u. a. 39|170)
anayaiva diśā'yasaḥ parimāṇaṃ kalpanīyam|
rūkṣamudvartanaṃ gāḍhaṃ vyāyāmo niśi jāgaraḥ| yaccānyacchleṣmamedoghnaṃ
bahirantaśca taddhitam||33||
Sa. tasminprameha udvartanaṃ rūkṣaṃ
tathā gāḍhaṃ-na tu śithilaṃ, hitam| tathā vyāyāmarātrijāgarau ca| aparamapi
yadevaṃprāyaṃ śleṣmamedoharaṃ bahirantaśca, tacca pramehiṇe hitam|
subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn
jāṅgalajai rasaiḥ||34||
sarvānabhibhavenmehān subahūpadravānapi|
gaṇḍamālārbudagranthisthaulyakuṣṭhabhagandarān||35||
kṛmiślīpadaśophāṃśca paraṃ caitadrasāyanam|
---------------------------------------------|36|
Sa. sārāḥ-asanakhadirādayaḥ, teṣāṃ
jalaiḥ-kvāthaiḥ, śilāhvayāttulāṃ subhāvitāṃ pītvā sārāmbunaiva
jāṅgalaprāṇimāṃsajai rasaiḥ śālīnadan sarvānmehān subahūpadravānapi jayet,
gaṇḍamālādīṃśca| idaṃ cotkṛṣṭam rasāyanam|
---------------------------------------------| adhanaśchatrapādatrarahito
munivartanaḥ||36|| yojanānāṃ śataṃ
yāyātkhanedvā salilāśayān| gośakṛnmūtravṛttirvā gobhireva saha bhramet||37||
Sa. dhanarahitaḥ pramehī
chatrapādatrarahito munivṛttiḥ san yojanānāṃ śataṃ yāyāt| athavā, salilāśayān
khanet| athavā, gośakṛnmūtravartano gobhireva saha bhramet|
bṛṃhayedauṣadhāhārairamedomūtralaiḥ kṛśam|
---------------------------------------------|38|
Sa. kṛśaṃ
naramauṣadhayuktairāhārairbṛṃhayet| kimbhūtaiḥ amedomūtrakaraiḥ|
---------------------------------------------| śarāvikādyāḥ piṭikāḥ
śophavatsamupācaret||38|| apakvā
vraṇavatpakvāḥ-------------------------------|
---------------------------------------------|39|
Sa. "śarāvikā kacchapikā" (hṛ. ni. a.
10|25) ityādyāḥ piṭikā apakvāḥ satīḥ śophavadupakramet| pakvāḥ
punarvraṇavadupācaret|
---------------------------tāsāṃ prāgrūpa eva ca| kṣīrivṛkṣāmbu
pānāyabastamūtraṃ ca śasyate||39|| tīkṣṇaṃ
ca śodhanaṃ, prāyo durvirecyā hi mehinaḥ|
---------------------------------------------|40|
Sa. tāsāṃ ca pūrvarūpāvasthāyāmeva
kṣīrivṛkṣāmbu pānāya śasyate chāgamūtraṃ ca| tathā, śodhanaṃ-virecanaṃ,
tīkṣṇaṃ śasyate| kutaḥ ? ityāha-yasmāt pramehiṇo duḥkhena virecayituṃ śakyāḥ|
---------------------------------------------| tailamelādinā kuryādgaṇena
vraṇaropaṇam||40|| udvartane kaṣāyaṃ tu
vargeṇāragvadhādinā| pariṣeko'sanādyena pānānne vatsakādinā||41||
Sa. "elāyugma" (hṛ. sū. a. 15|43)
ityādinā gaṇena tailaṃ vraṇaropaṇaṃ kuryāt| udvartane "āragvadhendrayava" (hṛ.
sū. a. 15|17) ityādinā gaṇena kaṣāyaṃ kuryāt| "asanatiniśa" (hṛ. sū. a. 15|19)
ityādinā pariṣekah syāt| pānamannaṃ ca "vatsakamūrvā' (hṛ. sū. a. 15|33)
ityādinā saṃskṛtaṃ kuryāt|
pāṭhācitrakaśārṅgaṣṭāsārivākaṇṭakārikāḥ| saptāhvaṃ kauṭajaṃ mūlaṃ somavalkaṃ
nṛpadrumam||42|| sañcūrṇya madhunā
lihyāttadvaccūrṇaṃ navāyasam|
---------------------------------------------|43|
Sa. pāṭhādīn sañcūrṇya
madhunā'valehayet| navāyasaṃ cūrṇaṃ tadvat-mākṣikeṇa lihyāt|
madhumehitvamāpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ|43| śilājatutulāmadyātpramehārtaḥ
punarnavaḥ| 43 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. madhumehitvamapi prāpto
bhiṣagbhiśca parivarjito mehī śilājatupalaśataṃ [ adyāt- ] sevanaṃ kuryāt|
kṛtaśilājatutulaścāsau punarnavo bhavati| khāraṇāde ca viśeṣopakramā uktāḥ|
yathā-"aśvatthacandanāgarupāṭhākvātho jalābhamehe tu| ikṣurasābhe
pāṭhākṛmihantṛsambandhanaḥ kvāthaḥ|| sāndrākāre mehe hitā''ḍhakī karṇikāro vā|
kvāthastathā'rjunasya pātavyo vāruṇīmehe|| piṣṭe sasitā rajanī pātavyā
śiśiratoyena| nimbaśca śukramehe taptajalenāthavā surayā|| sikatāmehe
citrakabāhlīkakuṣṭhaniḥkvāthaḥ| śītalamehe kvāthaḥ picumandakṛtaśca pātavyaḥ||
pāṣāṇabhittu surayā kvathitaḥ śastaḥ śanairmehe| gokṣurakasya kaṣāyo lālāmehe
phalatrikeṇa saha|| śallakyuśīrasaindhavavacā hitāḥ kṣāramehinaḥ piṣṭāḥ|
kvathitāśca nīlamehe rodhrasamaṅgākadambāḥ syuḥ|| kvātho bibhītakasya tu kalko
vā kālamehināṃ śastaḥ| dhātakipadmakavikasākvāthaḥ kalko'pi vā niśāmehe||
māñjiṣṭhe syustriphalā jaladaṃ jalapadmakaṃ rodhram| lohitamehe
yuñjyāttriphalākvāthena saṃyutaṃ girijam|| vālakaṃ trivṛtā dhātrī mustaṃ ca
sarasāñjanam| kaṭukātiviṣārodhraṃ khādireṇāmbhasā pibet|| prāyaḥ
śodhanametaddhi pradhānaṃ samudāhṛtam|" iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma
dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||