Sa. asmādanantaraṃ
vidradhivṛddhicikitsitamārabhyate, pramehopadravabhūtatvādvidradheḥ| ityāha-
athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidradhiṃ sarvamevāmaṃ śophavatsamupācaret|
pratataṃ ca haredraktaṃ pakve tu vraṇavatkriyā||1||
Sa. āmaṃ sarvameva vidradhiṃ
śophavadupakramet| anavarataṃ ca raktamāharet| anantaraṃ pakve sati
vraṇavatkriyā| viśeṣeṇa vikitsitamāha-
pañcamūlajalairdhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ|
bhadrādivargayaṣṭyāhvatilairālepayedvraṇam||2||
vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca| vidārīvargasiddhena traivṛtenaiva
ropayet||3||
Sa. vātikaṃ
vraṇaṃ-vātavidradhāvarthājjātaṃ, pañcamūlajalaiḥ prakṣālitaṃ "bhadradāru
nataṃ" (hṛ. sū. a. 15|5) ityādinā madhuyaṣṭikayā tilaiśca
lavaṇādyai(dhikai)rlepayet| vairecanikayuktena-"nikumbhakumbha" (hṛ. sū. a.
15|2) ityādivargoktena yuktena, traivṛtena-traivṛtākhyena snehena,
viśodhya-śodhayitvā, tato "vidāripañcāṅgula" (hṛ. sū. a. 15|9)
ityādidravyasiddhena traivṛtenaiva snehena vraṇaṃ ropayet|
kṣālitaṃ kṣīritoyena limpedyaṣṭyamṛtātilaiḥ| paittaṃ ghṛtena siddhena
mañjiṣṭhośīrapadmakaiḥ||4||
payasyādviniśāśreṣṭhāyaṣṭīdugdhaiśca ropayet|
nyagrodhādipravālatvakphalairvā------------------|5|
Sa. paittaṃ vraṇaṃ kṣīritoyena dhautam|
kṣīriṇo-nyagrodhādayaḥ| madhuyaṣṭikāguḍūcītilairlimpedbahiḥ| ghṛtenetyādi|
mañjiṣṭhādibhirghṛtena siddhena ropayet| sāmānyaparibhāṣoktapramāṇena (hṛ. ka.
a. 6|15) dravyaṃ ghṛtaṃ jalaṃ samakṣīraṃ [ caturguṇavivardhitaṃ ] ityatra
pākakramaḥ| nyagrodhetyādi| pravālaśca tvak ca phalaṃ ca pravālatvakphalāni|
nyagrodhādīnāṃ (hṛ. sū. a. 15|41) pravālatvakphalaiḥ siddhena vā ghṛtena
ropayet|
---------------------------------------------|
--------------------------------kaphajaṃ punaḥ||5||
āragvadhādinā dhautaṃ saktukumbhaniśātilaiḥ|
limpetkulatthikādantītrivṛcchyāmāgnitilvakaiḥ||6||
sasaindhavaiḥ sagomūtraistailaṃ kurvīta ropaṇam|
---------------------------------------------|7|
Sa. kaphajaṃ tu vraṇamāragvadhādinā
(hṛ. sū. a. 15|17) dhautaṃ saktvādibhirlimpet| kulatthikādibhirdravyaistailaṃ
ropaṇaṃ kurvīta|
---------------------------------------------| raktāgantūdbhave kāryā
pittavidradhivatkriyā||7||
Sa. raktodbhave tathā''gantuje
kṣatodbhave ca vidradhau pittavidradhitulyā kriyā kāryā|
varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite| ūśakādipratīvāpaṃ pūrvāhṇe
vidradhau pibet||8||
Sa. āntare vidradhau varuṇādi (hṛ. sū.
a. 15|29) gaṇakvāthamūṣakādi (hṛ. sū. a. 15|23) pratīvāpaṃ pūrvāhṇe pibet|
ghṛtaṃ virecanadravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet| nirūhaṃ snehabastiṃ ca
tābhyāmeva prakalpayet||9||
Sa. virecanadravyairyathādoṣaṃ ca
ghṛtaṃ siddhaṃ tathā tābhyāṃ-varuṇādigaṇoṣakādigaṇābhyāṃ, siddhaṃ
ghṛtamapakvābhyantarotthite vidradhau pāyayet| tābhyāmeva gaṇābhyāṃ
nirūhānvāsane nirūpayitavye|
pānabhojanalepeṣu madhuśigru prayojitaḥ| dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti
vidradhim||10||
Sa. pānādiṣu madhuśigruḥ prayojito
dattāvāpo-vitīrṇakalkaḥ, sāmarthyāttatkvāthaḥ pakvaṃ vidradhiṃ hanti|
trāyantītriphalānimbakaṭukāmadhukaṃ samam| trivṛtpaṭolamūlābhyāṃ catvāriṃ'śāḥ
pṛthak pṛthak||11|| masūrānnistuṣādaṣṭau
tatkvāthaḥ saghṛto jayet| vidradhīgulmavīsarpadāhamohamadajvarān||12||
tṛṇmūrcchācchardihṛdrogapittāsṛkkuṣṭhakāmalāḥ| kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ
sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi||13|| kuḍavaṃ
tadrasāddhātrīsvarasātkṣīrato ghṛtāt| karṣāṃśaṃ kalkitaṃ
tiktātrāyantīdhanvayāsakam||14||
mustātāmalakīvīrājīvantīcandanotpalam| pacedekatra saṃyojya tadghṛtaṃ
pūrvavadguṇaiḥ||15||
Sa. trāyantyādikaṃ samaṃ-samāṃśaṃ,
trivṛtāyāścatvāroṃ'śāḥ paṭolamūlācca, nistuṣamasūrādaṣṭāvityetaiḥ kvātho
ghṛtasahito vidradhyādīn parākuryāt| trāyamāṇāyāḥ kuḍavamaṣṭaguṇe jale
sādhyam| tadrasāt-trayāmāṇāyāḥ kvāthāt kuḍavaṃ, dhātrīsvarasāt kṣīrāghṛtācca
pratyekaṃ kuḍavaṃ, karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kalkīkṛtaṃ tiktādi, ekatra miśrayitvā
pacet| tadetad ghṛtaṃ pūrvaguṇam|
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī saśatāvarī| parūṣakāṇi triphalā tatkvāthe
pācayedghṛtam||16||
kṣīrekṣudhātrīniryāsaprāṇadākalkasaṃyutam| tacchītaṃ śarkarākṣaudrapādikaṃ
pūrvavadguṇaiḥ||17||
Sa. drākṣādibhiḥ kvāthe kṣīraṃ ikṣurase
dhātrīrase harītakīkalkayutaṃ ghṛtaṃ sāmānyaparibhāṣayā pacet| tadghṛtaṃ śītaṃ
saccharkarākṣaudrapādayutaṃ pūrvaguṇam| śarkarākṣaudrapādikamiti "ata
iniṭhanau" iti ṭhan
harecchṛṅgādibhirsṛk sirayā vā yathāntikam|
---------------------------------------------|18|
Sa. śṛṅgādibhī raktaṃ haret| sirayā vā
yathāsamīpamasraṃ haret|
---------------------------------------------| vidradhiṃ pacyamānaṃ ca
koṣṭhasthaṃ bahirunnatam||18||
jñātvopanāhayet- ----------------------------|
---------------------------------------------|19|
Sa. vidradhiṃ koṣṭhasthaṃ koṣṭhagataṃ
bahirunnataṃ pacyamānaṃ buddhvopanāhayet-upanaddhaṃ kuryāt|
śūle sthite tatraiva piṇḍite| tatpārśvapīḍanātsuptau dāhādiṣvalpakeṣu ca||19||
pakvaḥ syādvidradhiṃ bhittvā vraṇavattamupācaret|
---------------------------------------------|20|
Sa. tatraiva śūle piṇḍite sthite yaṃ
doṣamāśrityonnaddhastiṣṭhati tathā tatpārśve pīḍanena suptau-svapane, tathā
dāhādiṣvalpakeṣu, ādiśabdenoṣādayo gṛhyante, eteṣu satsu pakvo vidradhiḥ syāt|
taṃ bhitvā-sañchedya, vraṇavadupakramet|
---------------------------------------------| antarbhāgasya cāpyetaccihnaṃ
pakvasya vidradheḥ||20||
Sa. antarbhāgasya ca vidradheretadeva
cihnam|
pakvaḥ srotāṃsi sampūrya sa yātyūrdhvamadho'thavā| svayaṃ pravṛttaṃ taṃ
doṣamupekṣeta hitāśinaḥ||21|| daśāhaṃ
dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| asamyagvahati klede varuṇādiṃ
sukhāmbhasā||22|| pāyayenmadhuśigruṃ vā
yavāgūṃ tena vā kṛtām| ---------------------------------------------|23|
Sa. tadā'sau pakvaḥ san srotāṃsi
kledayitvordhvaṃ prayātyadho vā, taṃ doṣaṃ svayaṃ pravṛttaṃ-patantaṃ, hitāśina
upekṣeta-na kiñcidupakramāntaraṃ kurvīta| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā vaidya
upadravānrakṣet| klede ca yathāvadavahati sati varuṇādimuṣṇāmbunā pāyayet,
vaidya iti śeṣaḥ| daśāhamiti daśānāmahnāṃ samāhāra iti samāse
"rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "na saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśaniṣedhaḥ|
" nastaddhite" iti ṭilopaḥ| "sa napuṃsakam" iti napuṃsakatvam| "kalādhvanoḥ"
iti dvitīyā| athavā madhuśigruṃ pāyayet| tena vā-madhuśigruṇā, kṛtāṃ peyāṃ
pāyayet|
---------------------------------------------| yavakolakulatthotthayūṣairannaṃ
ca śasyate||23||
Sa. yavādijairyūṣaiḥ sahānnaṃ ca
śasyate|
ūrdhvaṃ daśāhāttrāyantīsarpiṣā tailvakena vā| śodhayedbalataḥ, śuddhaḥ
sakṣaudraṃ tiktakaṃ pibet||24||
Sa. daśāhādanantaraṃ
trāyantīghṛtena-"kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ" (ślo. 13) ityādinā, athavā
tailvakena-"śamyākena trivṛtayā" (hṛ. ci. a. 3|152) ityādinā,
śodhayedyathābalam| śuddhaḥ san kṣaudreṇa saha tiktakaṃ pibet|
sarvaśo gulmavaccainaṃ yathādoṣamupācaret|
---------------------------------------------|25|
Sa. sarveṇa
prakāreṇagulmavadenaṃ-vidradhiṃ, yathādoṣamupakramet|
---------------------------------------------| sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ
vidradhīṣu ca||25||
kaṣāyairyaugikairyuñjyātsvaiḥsvaistadvacchilājatu|
---------------------------------------------|26|
Sa. vidradhīṣu sarvāsu
sarvāvasthāsvevaṃ gugguluṃ yaugikaiḥ svaiḥsvairyogyaiḥ kaṣāyairyuñjyāt|
tadvat-tathaiva kaṣāyaiḥ saha, śilājatu yuñjyāt|
---------------------------------------------| pākaṃ ca vārayedyatnātsiddhiḥ
pakve hi daivikī||26|| api cāśu
vidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate|
---------------------------------------------|27|
Sa. pākaṃ ca yatnena vārayet|
hi-yasmāt, pakve sati daivikī siddhiḥ-na tu bhiṣagvaśānugetyarthaḥ| āśu ca
vidāhitvāt saḥ-ayaṃ rogo, vidradhirityucyate| tasmāttasya pākarakṣāyāṃ
yatitavyamityarthaḥ|
---------------------------------------------| sati cālocayenmehe pramehāṇāṃ
cikitsitam||27||
Sa. mehe ca sati pramehāṇāṃ
cikitsitamālocayet| caśabdādvidradhicikitsitoktamapi kuryāt|
stanaje vraṇavatsarvaṃ na tvenamupanāhayet| pāṭayetpālayan stanyavāhinīḥ
kṛṣṇacūcukau||28|| sarvāsvāmādyavasthāsu
nirduhīta ca tatstanam| ---------------------------------------------|29| iti
vidradhicikitsitam||1||
Sa. stanaje vidradhāvupanāhaṃ
varjayitvā sarvameva vraṇakriyākramaṃ kuryāt| vidradhiśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ|
stanavidradhiṃ ca pāṭayedvaidyaḥ| stanyavāhinīḥ sirāḥ kṛṣṇacūcukau ca pālayan|
sarvāsu cāmādyavasthāsu tasya-vidradheḥ sambandhinaṃ, stanaṃ nirduhīta|
ādiśabdaḥ pacyamānapākāvasthayorgrahaṇārthaḥ| iti vidradhicikitsitamuktvā
vṛddhicikitsitamāha-
atha vṛddhicikitsitam| śodhayettrivṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiścalātmake||29||
kauśāmratilvakairaṇḍasukumārakamiśrakaiḥ|
---------------------------------------------|30|
Sa. calātmake vṛddhau sati
vṛddhyāmayinaṃ trivṛtākhyena snehenāsamantāt snigdhaṃ santaṃ śodhayet| atra ca
sāmānyoktāvapyapakvasya traivṛtasya na tathā prayogaḥ praśasyata iti
pūrvoktayā rītyā (ślo. 3) vidārivargasiddhasyopayogaḥ kārya iti kecinmanyante|
kaiḥ snehaiḥ ? kauśāmrādibhiḥ siddhaiḥ| sukumārakaṃ-atraiva vakṣyamāṇam (ślo.
41) , miśrakaṃ ca-gulmacikitsite (ślo. 89|90)|
---------------------------------------------|
tato'nilaghnaniryūhakalkasnehairnirūhayet||30||
rasena bhojitaṃ yaṣṭitailenānvāsayedanu| svedapralopā vātaghnāḥ pakve bhittvā
vraṇakriyām||31||
Sa. tataḥ-śodhanādanantaraṃ,
vātaghnakaṣāyakalkasnehairnirūhayet| anu-nirūhasya paścāt, māṃsarasena
bhojitaṃ santaṃ madhuyaṣṭikātailenānuvāsayet| svedāḥ pralepāśca vātaghnā
hitāḥ| pakve vṛddhau bhittvā-pāṭayitvā, vraṇakriyāṃ kuryāt|
pittaraktodbhave vṛddhāvāmapakve yathāyatham| śophavraṇakriyāṃ kuryāt pratataṃ
ca haredasṛk||32||
Sa. pittaraktotthite vṛddhāvāme pakve
ca [yathāyathaṃ-] yathāsvaṃ, āme śophakriyāṃ kuryāt, pakve vraṇakriyāṃ kuryāt|
satataṃ ca raktamākarṣet|
gomūtreṇa pibetkalkaṃ ślaiṣmike pītadārujam| vimlāpanādṛte cāsya
śleṣmagranthikramo hitaḥ||33|| pakve ca
pāṭite tailamiṣyate vraṇaśodhanam| sumanoruṣkarāṅkollasaptaparṇeṣu
sādhitam||34||
paṭolanimbarajanīviḍaṅgakuṭajeṣu ca|
---------------------------------------------|35|
Sa. ślaiṣmike vṛddhau dārvīkalkaṃ
gomūtreṇa pibet| asya ca-ślaiṣmikavṛddheḥ, vimlāpanamantareṇa
śleṣmagranthicikitsitaṃ hitam| vimlāpanaṃ-tastairmardanopāyairvimardanam|
pakve pāṭite sati sumanoruṣkarādibhiḥ kuṭajāntaiḥ sādhitaṃ tailaṃ
vraṇaśodhanamiṣyate|
---------------------------------------------| medojaṃ mūtrapiṣṭena susvinnaṃ
surasādinā||35|| śirovirekadravyairvā
varjayan phalasevanīm| dārayedvṛddhipatreṇa samyaṅmedasi sūddhṛte||36||
vraṇaṃ mākṣikakāsīsasaindhavapratisāritam| sīvyedabhyañjanaṃ cāsya yojyaṃ
medoviśuddhaye||37||
manaḥśilailāsumanogranthibhallātakaiḥ kṛtam| tailamāvraṇasandhānātsnehasvedau
ca śīlayet||38||
Sa. medojaṃ vṛddhirogaṃ gomūtrapiṣṭena
surasādinā gaṇena (hṛ. sū. a. 15|30) susvinnaṃ śirovirekadravyairvā susvinnaṃ
vṛddhipatreṇa samyak kṛtvā dārayet| kiṃ kurvan ? phalasevanīṃ
varjayan-pariharan| anantaraṃ medasi sūddhṛte sati mākṣikādibhiḥ pratisāritaṃ
vraṇaṃ sīvyet| anantaramasyābhyañjanaṃ tailaṃ manaḥśilādibhiḥ kṛtaṃ-siddhaṃ,
medoviśuddhaye yojyam| vraṇasandhānaṃ yāvat snehaṃ svedaṃ ca śīlayet|
mūtrajaṃ sveditaṃ snigdhairvastrapaṭṭena veṣṭitam| vidhyedadhastātsevanyāḥ
srāvayecca yathodaram||39|| vraṇaṃ ca
sthagikābaddhaṃ ropayet------------|
---------------------------------------------|40|
Sa. mūtrajaṃ vṛddhiṃ sevanyā adhastāt
snigdhaiḥ sveditaṃ tathā vastrapaṭṭena veṣṭitaṃ vidhyet| jalodaravacca
srāvayet| dvidvāranalikayā picchanalikayā vā krameṇa vraṇaṃ ca sthagikākhyena
bandhaviśeṣeṇa baddhaṃ ropayet|
--------------------------------------antrahetuke| phalakośamasamprāpte
cikitsā vātavṛddhivat||40||
Sa. antraje vṛddhau
phalakośamasamprāpte sati vātavṛddhisadṛśīṃ cikitsāṃ kuryāt|
pacetpunarnavatulāṃ tathā daśapalāḥ pṛthak|
daśamūlapayasyāśvagandhairaṇḍaśatāvarīḥ||41||
dvidarbhaśarakāśekṣumūlapoṭagalānvitāḥ| vahe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra
triṃśatpalaṃ guḍāt||42||
prasthameraṇḍatailasya dvau ghṛtātpayasastathā| āvaped dvipalāṃśaṃ ca
kṛṣṇātanmūlasaindhavam||43||
yaṣṭīmadhu(citra)kamṛdvīkāyavānīnāgarāṇi ca (kṣāranāgaram)| tatsiddhaṃ
sukumārākhyaṃ sukumāraṃ rasāyanam||44||
vātātapādhvayānādiparihāryeṣvayantraṇam| prayojyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇaṃ
sukhātmanām||45|| nṛṇāṃ
strīvṛndabhartṝṇāmalakṣmīkalināśanam| sarvakālopayogena
kāntilāvaṇyapuṣṭidam||46||
vardhmavidradhigulmārśoyonimeḍhrānilārtiṣu| śophodarakhuḍaplīhaviḍvibandheṣu
cottamam||47||
Sa. punarnavasya tulāṃ jalasya vahe
pacet| tathā daśamūlādīni pṛthagdaśapalapramāṇāni| poṭagalo-nalaḥ|
aṣṭabhāgaśeṣe ca tasmin guḍāttriṃśatpalānyeraṇḍatailāt prasthaṃ ghṛtasya
prasthau dvau kṣīraprasthau dvau kṣipet| dvipalapramāṇaṃ pippalyādikam|
tadetatpakvaṃ sukumārasaṃjñaṃ ghṛtaṃ rasāyanaṃ sukumāram| ata eva
vātātapādiśghnaṃ sarvakālopayogāt kāntyādidaṃ vardhmādyārtiṣu śreṣṭham|
yāyādvardhma na cecchāntiṃ sneharekānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kṛtvā
vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet||48|| agninā
mārgarodhārthaṃ marutaḥ-----------------------|
---------------------------------------------|49|
Sa. yadi snehādibhirvardhma śāntiṃ na
gacchet tato bastikarma kṛtvā vaṅkṣaṇasthitaṃ vardhma maruto
mārgarodhārthamagninā dahet|
ardhenduvakriyā| aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat|49| utkṣipya
sūcyā tattiryagdahecchittvā yato gadaḥ| tato'nyapārśve'nye
tvāhurdahedvā'nāmikāṅguleḥ|50| gulme'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ
smṛtaḥ| kaniṣṭhikānāmikayorviśvācyāṃ ca yato gadaḥ|51| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. yato-yasminpārśve, gado vidyate
tatpārśvasthasyāṅguṣṭhasyopari pṛṣṭhe snāva pītaṃ yattantutulyam| tat
snāvotkṣipyārdhenduvakriyā sūcyā tiryak chittvā'nantaraṃ taddahedityeke
vadanti| anya ācāryā evamāhuḥ| tataḥ pārśvāt yato'sau gadastiṣṭhati tato
yadanyatpārśvaṃ tasmin pārśve'ṅguṣṭhasyopari yatsnāva tathāvidhaṃ
yattatpūrvavat dahediti| anye tvevaṃ vadanti,-anāmikāyā aṅgulerupari yatsnāva
tathārūpaṃ tatpūrvavaddahediti| anyairācāryairvātakaphaje gulme plīhni ca eṣaḥ
(ayaṃ) eva-anantarokto, vidhiḥ smṛtaḥ| tathā viśvācyāṃ-vātavyādhiviśeṣe, yato
yasmin pārśve'sau gadastasmin pārśve kaniṣṭhikānāmikayorupari yatsnāva pītaṃ
tantusamaṃ tadutkṣipya tiryak chittvā dahediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma
trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||