Sa. asmādanantaraṃ
gulmacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya prāyeṇaikayogakṣematvam,
vātakāraṇatvāt|
athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| ) gulmaṃ baddhaśakṛdvātaṃ
vātikaṃ tīvravedanam| rūkṣaśītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayedvātarogikaiḥ||1||
pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedamācaret| ānāhavedanāstambhavibandheṣu
viśeṣataḥ||2|| srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā
mārutamulbaṇam| bhitvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||3||
Sa. [vātikaṃ gulmaṃ tīvrarujaṃ
purīṣavātagrahaṃ rūkṣaśītodbhūtaṃ vātacikitsitoktaistailaiḥ sādhayet|
pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya gulminaḥ svedamācaret|] pānaśabdena
snehapānaṃ vedyam, snigdhasyeti vacanāt| ānāhādiṣu viśeṣeṇa svedamācaret|
yasmātsvedaḥ snigdhasya puṃsaḥ srotomṛdutvaṃ vidhāya mārutamulbaṇaṃ ca jitvā
tathā vibandhaṃ bhittvā gulmamapohati|
snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ
jaṭharāśraye||4||
Sa. gulme snehapānaṃ hitam|
ūrdhvanābhije gulme viśeṣeṇa snehapānaṃ hitam| pakvāśayagate bastirhitaḥ|
jaṭharāśrita ubhayaṃ-snehapānabastyākhyaṃ, hitam|
dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni
snigdhoṣṇāni pradāpayet||5|| punaḥpunaḥ
snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātaje gulme
kaphapittānurakṣiṇaḥ||6||
Sa. vātike gulme vahnau samiddhe sati
vātaśakṛtośca vibandhe sati bṛṃhaṇānyannādīni snigdhoṣṇāni ca prayojayet|
tathā, punaḥpunaḥ snehapānaṃ pradāpayet| nirūhāśca sahānuvāsanā vātike gulme
kaphapittānurakṣiṇo narasya prayojyāḥ|
bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ, taddhi mārutam| svasthāne prathamaṃ jitvā
sadyo gulmamapohati||7|| tasmādabhīkṣṇaśo
gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||8||
Sa. bastikarma paraṃ-atiśayena,
gulmaghnaṃ vidyāt| yasmātat-bastikarma, svasthāne-pakvāśayākhye, prathamaṃ
pavanaṃ jitvā sadyaḥ-śīghraṃ, gulmaṃ jayati| yata evaṃ tasmātkāraṇānnityaṃ
gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphotthāḥ|
hiṅgusauvarcalavyoṣabiḍadimadīpyakaiḥ|
puṣkarājājidhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ||9||
śaṭhīvacāgandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ| śūlānāhaharaṃ sarpiḥ
sādhayedvātagulminām||10||
Sa. hiṅgvādibhirdadhiyuktairghṛtaṃ
sādhayet| tacca pītaṃ vātagulmavatāṃ śūlādijit| dravyebhyaścaturgaṇaṃ ghṛtam,
ghṛtasamaṃ dadhi, ghṛtāccaturguṇaṃ jalam, ityatra pākakramaḥ|
hapuṣoṣaṇapṛthvīkāpañcakolakadīpyakaiḥ| sājājīsaindhavairdadhnā dugdhena ca
rasena ca||11||
dāḍimānmūlakātkolātpacetsarpirnihanti tat|
vātagulmodarānāhapārśvahṛtkoṣṭhavedanāḥ||12||
yonyarśograhaṇīdoṣakāsaśvāsārucijvarān|
---------------------------------------------|13|
Sa.
hapuṣādibhirghṛtāccaturthāśairdravyaiḥrdadhidugdhābhyāṃ
dāḍimamūlakabadararasaiḥ samaiḥ sarpiḥ pacet| tacca vātagulmādīn parākuryāt|
--------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ
dvau punarnavau||13||
pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamṛtāśaṭhīḥ| pacedgandhapalāśaṃ ca droṇe'pāṃ
dvipalonmitam||14|| yavaiḥ kolaiḥ
kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha| kvāthe'smindadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ
vipācayet||15||
svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgodbhavairyutam| tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ
ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ||16||
bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ|
yavānakayavānyamlavetasāsitajīrakaiḥ||17||
ajājīhiṅguhapuṣākāravīvṛṣakoṣakaiḥ|
nikumbhakumbhamūrvebhapippalīvelladāḍimaiḥ||18||
śvadaṃṣṭrātrapusairvārubījahiṃsrāśmabhedakaiḥ|
misidvikṣārasurasasārivānīlinīphalaiḥ||19||
trikaṭutripaṭūpetairdādhikaṃ tahyapohati| rogānāśutarān pūrvān kaṣṭānapi ca
śīlitam||20||
apasmāragadonmādamūtrāghātānilāmayān|
--------------------------------------------|21|
Sa. daśamūlādīn pṛthag dvipalapramāṇān
yavādibhiḥ prasthapramāṇaiḥ saha jaladroṇe pacet| kālā-nīlinī|
suṣavī-sthūlajīrakaḥ| gandhapalāśo-gandhapatram| asmin kvāthe
sāmānyaparibhāṣayā kṛte dadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet| kimbhūtam ?
dāḍimādijai svarasaistathā tuṣāmbvādibhiśca sarpiḥsamairyutam| tathā
bhārgyādibhiḥ kalkīkṛtairupetam| yavānako-yavānībhedaḥ| kāravī-ajamodā|
vṛṣako-vāsakaḥ| ūṣakaḥ-kallaraḥ| ibhapippalī-gajapippalī|
aśmabhedaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| tat-etat, dādhikaṃ nāma ghṛtaṃ pūrvoktānāmayān
drāktāraṃ hanti| apasmārādīṃśca kṛcchrānapyabhyastaṃ hanti| yadi cātra
svarasālābhastadā tantrāntaroktā kalpanā kāryā| tantrāntare coktam-"prasthaṃ
gṛhītvā cūrṇasya toyasya prasthamāvapet| ahorātrasthitaṃ pūtaṃ
tatsyātsvarasavadguṇaiḥ||" munirapyūce (ca. ci. a. 1 pādaḥ 2|12)-
"svarasānāmalābhe tvayaṃ vidhiḥ,-cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ
mṛditapūtamāvapet tatsvarasavat prayojyam|" iti|
--------------------------------------------|
tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvellacitrakaiḥ||21||
kalkīkṛtairghṛtaṃ pakvaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut|
--------------------------------------------|22|
Sa. tryūṣaṇādibhiḥ kalkīkṛtairghṛtaṃ
samānakṣīraṃ caturguṇajalapakvaṃ vātagulmaṃ nudati|
--------------------------------------------| tulāṃ laśunakandānāṃ
pṛthakpañcapalāṃśakam||22|| pañcamūlaṃ
mahaccāmbubhārārdhe tadvipācayet| pādaśeṣaṃ tadardhena dāḍimasvarasaṃ
surām||23|| dhānyāmlaṃ dadhi cādāya
piṣṭāṃścārdhapalāṃśakān| tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān||24||
sāmlavetasasindhūtthadevadārūn paceddhṛtāt| taiḥ prasthaṃ tatparaṃ
sarvavātagulmavikārajit||25||
Sa. laśunamūlatulāṃ palaśataṃ mahat
pañcamūlaṃ ca pratyekaṃ pañcapaladaghnam| tadetattoyādṛśaśate pādaśeṣaṃ
vipācayet| pādaśeṣādardhena dāḍimasvarasaṃ surāṃ dhānyāmlaṃ dadhi ca gṛhītvā
tryūṣaṇādīṃśca dvikārṣikānādāya tairghṛtāt prasthaṃ pacet| tat-ghṛtaṃ,
sarvavātagulmavikārajit|
ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi| prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā
dāḍimena vā||26|| ghṛte mārutagulmaghnaḥ
kāryo dadhnaḥ sareṇa vā| ---------------------------------------------|27|
Sa. rājayakṣmacikitsite (ślo. 22)
yaduktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ tadvā pibet| rājayakṣmaṇīti viśeṣaṇaṃ spaṣṭārtham|
ghṛte ṣaṭpalākhye kṣīrārthaḥ prasannayā vā kāryaḥ| athavā surayā dāḍimena vā|
dadhisāreṇa vā| evaṃ kṣīraṃ hitvā prasannādyanyatamena sādhitaṃ ghṛtaṃ
ṣaṭpalaṃ vātagulmajitsyāt|
---------------------------------------------| vātagulme kapho vṛddho
hatvā'gnimaruciṃ yadi||27|| hṛllāsaṃ
gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam|
---------------------------------------------|28|
Sa. vātaje gulme śleṣmā vṛddhaḥ
sannagniṃ hatvā yadyarucyādīn janayettadā taṃ-kaphaṃ, ullikhet-udvamet|
---------------------------------------------| śūlānāhavibandheṣu jñātvā
sasnehamāśayam||28|| niryūhacūrṇavaṭakāḥ
prayojyā ghṛtabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|29|
Sa. śūlādiṣu satsu sasnehamāśayaṃ
jñātvā ghṛtoktairauṣadhaiḥ (ghṛtabheṣajaiḥ)- anantaroktānāṃ ghṛtānāmauṣadhaiḥ,
kvāthacūrṇaguṭikā vā saha prayojyāḥ|
---------------------------------------------|
koladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ||29||
maṇḍena vā pibetprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ|
---------------------------------------------|30|
Sa. kolādyambubhistakrādibhirvā
prātaścūrṇāni-ghṛtauṣadhīnāṃ sambandhīni, maṇḍena saha pibet| athavā
annasya-āhārasya, puraḥ-pūrvaṃ, pibet|
---------------------------------------------| cūrṇāni mātuluṅgasya
bhāvitānyasakṛdrase||30|| kurvīta
kārmukatarān vaṭakān kaphavātayaḥ|
---------------------------------------------|31|
Sa. cūrṇāni mātuluṅgarasena
muhurmuhurbhāvitāni vaṭakān karmakaraṇasamarthān kurvīta|
kaphavātayoḥ-kaphavātike gulma ityarthaḥ|
hiṅguvacāvijayāpaśugandhā- dāḍimadīpyakadhānyakapāṭhāḥ|
puṣkaramūlaśaṭhīhapuṣāgni- kṣārayugatripaṭutrikaṭūni||31||
sājājicavyaṃ sahatittiḍīkaṃ savetasāmlaṃ vinihanti cūrṇam|
hṛtpārśvabastitrikayonipāyu- śūlāni vāyvāmakaphodbhavāni||32||
kṛcchrān gulmān vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛdgrahaṃ pāṇḍurogam|
annāśraddhāplīhadurnāmahidhmā- vardhmādhmānaśvāsakāsāgnisādān||33||
Sa. hiṅgvādikametaccūrṇaṃ
hṛcchūlādīnnihanti tathā kṛcchragulmādīṃśca| dodhakopajātiśālinyaḥ|
lavaṇayavānīdīpyaka- kaṇanāgaramuttarottaraṃ vṛddham| sarvasamāṃśaharītakī-
cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt||34||
Sa. lavaṇādikaṃ krameṇottaraṃ
bhāgavṛddhaṃ sarvasamabhāgā haritakīti cūrṇametatsākṣādvaiśvānaraḥ,
dīpanaguṇasāmānyāt| āryāvṛtam|
trikaṭukamajamodā saindhavaṃ jīrake dve samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ|
prathamakavalabhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto janayati jaṭharāgniṃ vātagulmaṃ
nihanti||35||
Sa. trikaṭukādīnāṃ saptānāṃ
samadharaṇadhṛtānāṃ-samapramāṇasthāpitānāṃ, hiṅgubhāgo'ṣṭamo 'deyaḥ'
ityadhyāhāryam| kecittvevaṃ vyākhyānayanti| dharaṇaśabdena palasya daśamo
bhāga ucyate| dharaṇe dhṛtā dharaṇadhṛtāḥ, samāśca te dharaṇadhṛtāśca, teṣāṃ
samadharaṇadhṛtānāṃ trikaṭukādīnāmaṣṭamo hiṅgubhāgo deyaḥ| sa ca
prathamakavale bhojyo-bhakṣaṇīyaḥ| sarpiṣā samyak prayukto-miśrito,
jaṭharāgniṃ janayati, vātagulmaṃ ca hanti| mālinīvṛttam|
hiṅgūgrābiḍaśuṇṭhyajājivijayāvāṭyābhidhānāmayai- ścūrṇaḥ
kumbhanikumbhamūlasahitairbhāgottaraṃ vardhitaiḥ| pītaḥ koṣṇajalena
koṣṭhajarujo gulmodarādīnayaṃ śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn
mṛgaughāniva||36||
Sa.
hiṅgūgretyādibhirbhāgottaramaṃśādhikaṃ vardhitaiścūrṇaḥ koṣṇajalena pīto
jaṭhararujādīn parākaroti| ayaṃ śārdūlākhyaścūrṇo haṭhāt pramathya vyādhīn
mṛgaughāniva śārdūlaḥ-siṃhaḥ| apyata eva śleṣopamā'yamalaṅkāraḥ| tathā
bhīmaśabdena śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttamupalakṣyate| yathā śārdūlaśabdena
bhīmasena iti| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam|
sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṃ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ| prayāti nāśaṃ
kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ||37||
Sa. sindhūtthādīnāṃ cūrṇāni
koṣṇaistoyaiḥ pibatāṃ kaphavātajo rogasaṅgho nāśaṃ yāti| ka iva ? nārācena
nirbhinna ivetyupamā| upajātivṛttam|
pūtikapatragajacirbhaṭacavyavahni- vyoṣaṃ ca saṃstaracitaṃ lavaṇopadhānam|
dagdhvā vicūrṇya dadhimastuyutaṃ prayojyaṃ
gulmodaraśvayathupāṇḍugudodbhaveṣu||38||
Sa. pūtikādidravyaṃ saṃstaracitaṃ
yathākramanirdiṣṭamuparyuparibhāvena saṃstīrṇaṃ tathā lavaṇopadhanaṃ lavaṇaṃ
sarvoparyupadhānaṃ dattvā'nantaraṃ dagdhvā sañcūrṇya tato dadhimastunā yutaṃ
gulmādiṣu prayojyam| vasantatilakāvṛttam|
---------------------------------------------| hiṅgutriguṇaṃ
saindhavamasmāttriguṇaṃ ca tailamairaṇḍam||39||
tattriguṇarasonarasaṃ gulmodaravardhmaśūlaghnam|
---------------------------------------------|40|
Sa. saindhavaṃ hiṅgutastriguṇam|
asmācca-saindhavāt, airaṇḍatailaṃ triguṇam| tasmācca-airaṇḍatailāt, triguṇaṃ
rasonasya rasam| tadetadgulmādighnam| āryāvṛttam|
---------------------------------------------| mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ
biḍasaindhavam||40|| surāmaṇḍena pātavyaṃ
vātagulmarujāpaham| ---------------------------------------------|41|
Sa. mātuluṅgarasādikaṃ surāmaṇḍena
pātavyaṃ vātagulmapīḍāharam|
---------------------------------------------| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau
dhautātkṛṣṇatilātpalam||41|| khādannekatra
sañcūrṇya koṣṇakṣīrānupo jayet| vātahṛdrogagulmārśoyoniśūlaśakṛdgrahān||42||
Sa. śuṇṭhyāḥ karṣo guḍasya dvau karṣau
luñcitakṛṣṇatilātpalamityekatra miśrayitvā khādan koṣṇakṣīrānupaḥ san
vātahṛdrogādīn jayet|
pibederaṇḍatailaṃ tu vātagulmī prasannayā| śleṣmaṇyanubale vāyau, pitte tu
payasā saha||43||
Sa. vātakaphānuge satyeraṇḍatailaṃ
prasannayā sahasā gulmavān pibet| pitte tvanugate payasā sahairaṇḍatailaṃ
pibet|
vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecanīyo'sau
sasnehairānulomikaiḥ||44|| tāpānuvṛttāvevaṃ
ca raktaṃ tasyāvasecayet| ---------------------------------------------|45|
Sa. vātagulminaḥ pittaṃ vivṛddhaṃ yadi
santāpaṃ kuryāt, tadā'sau-vātagulmī, virecanīyo-virecanārhaḥ| kaiḥ ?
ānulomikairdravyaiḥ snehayutaiḥ| evaṃ [ca]-viraktasyāpi, tāpānuvartane sati
tasya raktasrāvaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| sādhayecchuddhaśuṣkasya
laśunasya catuṣpalam||45||
kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pācayet| vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ
viṣamajvaram||46|| hṛdrogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ
sādhayatyāśu tatpayaḥ| ---------------------------------------------|47|
Sa. kṣīraṃ codakaṃ ca kṣīrodakam|
tasmin laśunādaṣṭaguṇe śuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalaṃ sādhayet| tataḥ
kṣīraśeṣaṃ vipācayet| tacca kṣīraśeṣaṃ vātagulmādīnya(na)bhibhavati|
---------------------------------------------| tailaṃ prasannā
gomūtramāranālaṃ yavāgrajaḥ||47|| gulmaṃ
jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet|
---------------------------------------------|48|
Sa. tailādikamekatra-militaṃ, pītaṃ
gulmādīn hanti|
---------------------------------------------|
citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṃ hitaḥ||48||
śūlānāhavibandheśu sahiṅgubiḍasaindhavaḥ|
---------------------------------------------|49|
Sa. citrakādikvātho hiṅgvādiyutaḥ paraṃ
śūlādiṣu hitaḥ|
---------------------------------------------| puṣkarairaṇḍayormūlaṃ
yavadhanvayavāsakam||49|| jalena kvathitaṃ
pītaṃ koṣṭhadāharujāpaham| ---------------------------------------------|50|
Sa. puṣkarairaṇḍamūlādikaṃ jalena
kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāhādijit|
---------------------------------------------| vāṭyāhvairaṇḍadarbhāṇāṃ mūlaṃ
dāru mahauṣadham||50|| pītaṃ niḥkvāthya
toyena koṣṭhapṛṣṭhāṃsaśūlajit|
---------------------------------------------|51|
Sa. vāṭyāhvādīnāṃ mūlaṃ devadārvādi ca
toyakvathitaṃ pītaṃ koṣṭhādiśūlajit|
---------------------------------------------| śilājaṃ
payasā'nalpapañcamūlaśṛutena vā||51||
vātagulmī pibet---------------------------------|
---------------------------------------------|52|
Sa. śilājatu vā
mahatpañcamūlakvathitena kṣīreṇa saha vātagulmī pibet|
------------------vāṭyamudāvarte tu bhojayet| snigdhaṃ
paippalikairyūṣairmūlakānāṃ rasena vā||52||
Sa. udāvarte sati vāṭyaṃ
snigdhaṃ-sasnehaṃ, pippalīsaṃskṛtairyūṣaiḥ saha bhojayet| athavā,
mūlakarasenāśnīyāt|
baddhaviṇmāruto'śrnīyātkṣīreṇoṣṇena yāvakam| kulmāṣān vā bahusnehān
bhakṣayellavaṇottarān||53||
Sa. baddhaviṇmāruta uṣṇena kṣīreṇa
yāvakamaśrnīyāt| athavā, kulmāṣān bahusnehān lavaṇapradhānān bhakṣayet|
nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| samalāya ghṛtaṃ deyaṃ
sabiḍakṣāranāgaram||54||
Sa. nīlinyādibhiḥ saha sadoṣāya narāya
biḍādiyutaṃ ghṛtaṃ deyam|
nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca
pālikāni jalāḍhake||55|| rase'ṣṭabhāgaśeṣe
tu ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena
ca||56|| tato ghṛtapalaṃ
dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||57||
gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ
hantyetannīlinīghṛtam||58||
Sa. nīlinyādīn palikān jalāḍhake pacet|
aṣṭabhāgaśeṣe ca rase dadhiprasthena sudhākṣīrapalena ca miśrayitvā
ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tato ghṛtapalaṃ yavāgūmaṇḍamiśritaṃ dadyāt| jīrṇe ca
ghṛte samyagviriktaṃ naraṃ rasayutaṃ bhojanaṃ bhojayet| etacca nīlinīghṛtaṃ
gulmādīn hanti|
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā
sarpirvātagulmacikitsitam||59||
Sa. kukkuṭādayo vātagulme
cikitsitaṃ-upakramaḥ|
mitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ
vā dhānyakairjalam||60||
Sa. vātagulmināṃ ca bhojanaṃ mitamuṣṇaṃ
dravaṃ snigdhaṃ ca syāt| vāruṇī samaṇḍā dhānyakaiḥ śṛtaṃ jalaṃ vā pānaṃ syāt|
snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam|
---------------------------------------------|61|
Sa. paittike gulme snigdhoṣṇenotthite
sati sraṃsanaṃ hitam| tadeva virecanamāha-
drākṣābhayāguḍarasaṃ kampillaṃ vā madhudrutam||61||
kalpotkaṃ raktapittoktaṃ-----------------------|
---------------------------------------------|62|
Sa. drākṣābhayāguḍarasaṃ sraṃsanaṃ
hitam| athavā, madhudrutaṃ kampillaṃ sraṃsanaṃ hitam| kalpoktaṃ
virecanaṃ-virecanakalpavihitaṃ, (hṛ. ka. a. 2) , aktapittoktaṃ-"trivṛtā
triphalā" (hṛ. ci. a. 2|10) ityādikaṃ, hitam|
--------------------gulme rūkṣoṣṇaje punaḥ| paraṃ saṃśamanaṃ sarpistiktaṃ
vāsāghṛtaṃ śṛutam||62|| tṛṇākhyapañcākvāthe
jīvanīyagaṇena vā| śṛutaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādigaṇena vā||63||
Sa. rūkṣoṣṇaje paittike gulme
sarpistiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 19|2) , tathā vāsāghṛtaṃ (hṛ. ci.
a. 2|42) saṃśamanaṃ śreṣṭham| tṛṇākhyaṃ pañcakaṃ-"darbhakāsekṣu" (hṛ. sū. a.
6|171) ityādi, tasya kvāthe śṛutaṃ ghṛtaṃ hitam| athavā, jīvanīyagaṇena śṛutaṃ
ghṛtaṃ hitam| tenaiva-jīvanīyagaṇena, śṛutaṃ kṣīraṃ hitam| nyagrodhādigaṇena
vā śṛutaṃ kṣīraṃ hitam|
tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyācchīghramātyayike bhiṣak|
---------------------------------------------|64|
Sa. tatrāpi-na kevalaṃ snigdhoṣṇaje
rūkṣoṣṇaje'pi paittike sāmānyato vā samutpanne gulme, ātyayike śīghraṃ
sraṃsanaṃ yuñjyāt| kena ? ityāha-
---------------------------------------------| vairecanikasiddhena sarpiṣā
payasā'pi vā||64||
Sa. virecanavihitadravyasiddhena
sarpiṣā kṣīreṇa vā|
rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| pathyāpādaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ
pittagulmanut||65|| pibedvā tailvakaṃ
sarpiryaccoktaṃ pittavidradhau|
---------------------------------------------|66|
Sa. āmalakasyekṣośca rasena
ghṛtāccaturguṇitenāḍhakamānena pathyāpādaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tacca
siddhaṃ pittagulmaṃ hanti| tailvakamathavā sarpiḥ (hṛ. ci. a. 21|32) pibet|
yacca pittavidradhāvuktaṃ ghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 13|4) tacca pibet|
---------------------------------------------| drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ
candanaṃ padmakaṃ madhu||66||
pibettaṇḍulatoyena pittagulmopaśāntaye|
---------------------------------------------|67|
Sa. drākṣādi taṇḍulajalena saha
pittagulmaśāntaye pibet|
---------------------------------------------| dvipalaṃ trāyamāṇāyā
jaladviprasthasādhitam||67||
aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet| pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva
yathābalam||68|| tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ
śāmyati paittikaḥ| ---------------------------------------------|69|
Sa. trāyantyā dvipalaṃ
jaladviprasthasādhitamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ paṭena pūtaṃ kṣīrasamaṃ pibet|
tasyopari koṣṇaṃ kṣīrameva yathāśakti pibet-nānyatkiñcit| tena-kṣīreṇa,
apahṛtadoṣasya gulmaḥ paittikaḥ śāmyati|
---------------------------------------------| dāhe'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ
sājyairlepo himauṣadhaiḥ||69|| sparśaḥ
saroruhāṃ patraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ|
---------------------------------------------|70|
Sa. paittike gulme dāhe sati ghṛtaiḥ
śītaiḥ-śītavīryasādhitaiḥ sparśataśca śītaiḥ, abhyaṅgastathā lepaḥ
śītavīryauṣadhaiḥ saghṛtaiḥ syāt| padmapatraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ
sparśaḥ|
---------------------------------------------| vidāhapūrvarūpeṣu śūle vahneśca
mārdave||70|| bahuśo'paharedraktaṃ
pittagulme viśeṣataḥ| chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam||71||
raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk|
---------------------------------------------|72|
Sa. vidāhapūrvarūpeṣu gulmeṣu tathā
śūle vahnimāndye ca sati bahūn vārān raktaṃ haret| pittagulme viśeṣeṇāsraṃ
haret| chinnamūlā gulmā na vidahyante-na pākaṃ yānti| ca-punaḥ, kṣayaṃ yānti|
hi-yasmāt, raktamantaḥsthitaṃ vyamlībhāvaṃ yāti| tacca-raktaṃ, nāsti
tatastadutthā rugapi nāsti|
---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ
jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ||72|| samāśvastaṃ
saśoṣārtiṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ|
---------------------------------------------|73|
Sa. hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ naraṃ
jāṅgalamāṃsarasaistarpitaṃ samāśvastaṃ santaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet|
---------------------------------------------|
raktapittātivṛddhatvātkriyāmanupalabhya vā||73||
gulme pākonmukhe sarvā pittavidradhivatkriyā|
---------------------------------------------|74|
Sa. raktapittātivṛddhatvāddhetoḥ kriyāṃ
vā'nupalabhya-anāsādya, gulme pākonmukhe sati sarvā pittavidradhitulyā kriyā
syāt|
---------------------------------------------| śālirgavyājapayasī paṭolī
jāṅgalaṃ ghṛtam||74|| dhātrī parūṣakaṃ
drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā| bhojyaṃ, pāne'mbu balayā bṛhatyādyaiśca
sādhitam||75||
Sa. śālyādi bhojyam| pāne balayā
sādhitaṃ jalaṃ bṛhatyādinā vā|
śleṣmaje vāmayetpūrvamavamyamupavāsayet| tiktoṣṇakaṭusaṃsargyā vahniṃ
sandhukṣayettataḥ||76|| hiṅgvādibhiśca
dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasaiḥ|
---------------------------------------------|77|
Sa. śleṣmaje gulme pūrvaṃ vāmayet|
avamanāha tu laṅghayet| kṛtopavāsasya tiktoṣṇakaṭudravyayutayā saṃsargyā
vahniṃ dīpayet| tathā hiṅgvādibhiragniṃ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? dviguṇāni
kṣārahiṅgvamlavetasāni yeṣu taiḥ|
---------------------------------------------| nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ
stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram||77|| ānāhādiyutaṃ
gulmaṃ saṃsvedya vinayedanu| ghṛtaṃ sakṣārakaṭukaṃ pātavyaṃ kaphagulminām||78||
Sa. nigūḍhādidharmayuktaṃ gulmaṃ
saṃśodhya(saṃsvedya) vinayet-upaśamayet| paścāt kaphagulmināṃ ghṛtaṃ
kṣārakaṭukayutaṃ pātavyam|
savyoṣakṣāralavaṇaṃ sahiṅgubiḍadāḍimam| kaphagulmaṃ jayatyāśu daśamūlaśghṛtaṃ
ṛtam||79||
Sa. vyoṣādiyutaṃ daśamūlapakvaṃ sarpiḥ
kaphagulmaṃ śīghrameva hanti|
bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ
pādaśeṣeṇa tena ca||80|| tulyaṃ ghṛtaṃ
tulyapayo vipacedakṣasammitaiḥ| viḍaṅgahiṅgusindhūtthayāvaśūkaśaṭhībiḍaiḥ||81||
sadvīpirāsnāyaṣṭyāhvaṣaḍgranthākaṇanāgaraiḥ| etadbhallātakaghṛtaṃ
kaphagulmaharaṃ param||82||
plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsajit|
---------------------------------------------|83|
Sa. bhallātakānāṃ dvipalaṃ
alpaṃ-hrasvaṃ, pañcamūlaṃ pṛthak palapramāṇaṃ toyāḍhake sādhanīyam| pādaśeṣeṇa
ca tena kvāthena samaṃ sarpistulyakṣīraṃ viḍaṅgādibhiḥ kalkībhūtaiḥ
kārṣikairvipācayet| etacca bhallātakaghṛtaṃ paraṃ-suṣṭhu, kaphagulmaharaṃ
plīhādijicca|
---------------------------------------------| tato'sya gulme dehe ca samaste
svedamācaret||83||
Sa. tato-ghṛtapānādanantaraṃ, gulme
dehe cāsya samaste svedamācaret|
sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ
na virūkṣite||84||
Sa. [sarvatra-] sarvasminnaṣṭavidhe ca,
gulme prathamaṃ-ādau, snehasvedābhyāmupapādite sati yā kriyā kriyate sā
siddhiṃ yāti| yā tu virūkṣite sati kriyā sā siddhiṃ na yāti|
snigdhasvinnaśarīrasya gulme śaithilyamāgate| yathoktāṃ ghaṭikāṃ
nyasyedgṛhīte'panayecca tām||85||
vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā chindyādgulmaṃ pramāṇavit|
vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet||86||
pramṛjyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ spṛśet|
---------------------------------------------|87|
Sa. snigdhasvinnaśarīrasya gulme
śaithilyaṃ yāte sati yantravidhyuditāṃ ghaṭikāṃ yojayet| gṛhīte ca gulme
tāmapasārayet| anantaraṃ vastravyavahitaṃ gulmaṃ kṛtvā pramāṇavit
vimārgādibhiryathālābhaṃ bhindyāt-vidārayet sūcikādinā| vimārgo-dārumayaḥ
śastrakṛtirvastuviśeṣaścarmakārasambandhī| tathā, gulmameva kevalaṃ prapīḍayet
pramṛjyācca| na punarantraṃ hṛdayaṃ [ca] spṛśet|
---------------------------------------------| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ
parilipya ca||87|| śleṣmagulmamayaspātraiḥ
sukhoṣṇaiḥ svedayettataḥ| ---------------------------------------------|88|
Sa. athavā kaphagulmaṃ tilādibhiḥ
parilipyānantaraṃ lohabhājanaiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet| ayaspātrairiti
"ataḥkṛkami" ityādinā sādeśaḥ|
---------------------------------------------| evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt
kaphagulmaṃ virecanaiḥ||88||
sasnehairbastibhiścainaṃ śodhayeddāśamūlikaiḥ|
---------------------------------------------|89|
Sa. evaṃ-asmin prakāre kṛte sati,
sthānāccalitaṃ kaphagulmaṃ snehayuktairvirecanairbastibhiśca dāśamūlikaiḥ (hṛ.
ka. a. 4|4) śodhayet|
---------------------------------------------| pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ
pālikaiḥ pacet||89|| eraṇḍatailahaviṣoḥ
prasthau payasi ṣaḍguṇe| siddho'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ
hitam||90|| vṛddhividradhiśūleṣu
vātavyādhiṣu cāmṛtam| ---------------------------------------------|91|
Sa. pippalyādibhiḥ
palonmitairaṇḍatailasarpiṣoḥ prasthau dvau ṣaḍguṇe kṣīre pacet| ayaṃ
miśrakākhyaḥ sneho gulmināṃ paraṃ sraṃsanaṃ vṛddhyādiṣu cāmṛtatulyam|
---------------------------------------------| pibedvā nīlinīsarpirmātrayā
dvipalīnayā||91|| tathaiva sukumārākhyaṃ
ghṛtānyaudarikāṇi vā| ---------------------------------------------|92|
Sa. athavā nīlinīghṛtaṃ-prāguktaṃ (ślo.
55) , sraṃsanaṃ dvipalamātrayā pibet| tathaiva dvipalamātrayā sukumārākhyaṃ
ghṛtaṃ-vidradhyuktaṃ (hṛ. ci. 13|41) , sraṃsanārthaṃ pibet|
udaracikitsitoktāni vā ghṛtāni pibet|
--------------------------------------------| droṇe'mbhasaḥ paceddantyāḥ
palānāṃ pañcaviṃśatim||92|| citrakasya tathā
pathyāstāvatīstadrase srute| dviprasthe sādhayetpūte kṣipeddantīsamaṃ
guḍam||93|| tailātpalāni catvāri
trivṛtāyāśca carṇataḥ| kaṇākarṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale||94||
madhu tailasamaṃ dadyāccaturjātāccaturthikām| ato harītakīmekāṃ
sāvalehapalāmadan||95|| sukhaṃ viricyate
snigdho doṣaprasthamanāmayaḥ| gulmahṛdrogadurnāmaśophānāhagarodarān||96||
kuṣṭhotkleśāruciplīhagrahaṇīviṣamajvarān| ghnanti dantīharītakyaḥ pāṇḍutāṃ ca
sakāmalām||97||
Sa. jaladroṇe dantīpalānāṃ
pañcaviṃśatiṃ, [tathā] citrakasya palānāṃ pañcaviṃśatiṃ, [tathā]
haritakīstāvatīḥ-pañcaviṃśatiṃ, pacet|tadrase srute dviprasthadaghne pūte
pathyāsahite dantītulyaṃ guḍaṃ kṣipet| tailapalāni catvāri, trivṛtpalāni ca
catvāri| kaṇāyāḥ karṣau dvau śuṇṭyāśca| siddhe cāsmin lehe tu suśīte
tailatulyaṃ mākṣikaṃ dadyāt| caturjātāt samuditāccaturthikāṃ-palāparasaṃjñāṃ,
dadyāt| ato-lehāt, pathyāmekāṃ sāvalehapalayutāṃ bhakṣayet| snigdho naraḥ
sukhaṃ doṣaprasthaṃ viricyate nirāmayaḥ| etā dantīharītakyaḥ plīhā(gulmā)dīn
ghnanti|
sudhākṣīradravaṃ cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpirbhyāṃ
līḍhvā sādhu viricyate||98||
Sa. sudhākṣīreṇa dravaṃ
trivṛtāyāścūrṇaṃ prakṛtatvātsudhākṣīreṇaiva subhāvitaṃ karṣapramāṇaṃ
madhusarpirbhyāṃ līḍhvā samyagviricyate|
kuṣṭhaśyāmātrivṛddantīvijayākṣāraguggulūn| gomūtreṇa pibedakaṃ tena
guggulumeva vā||99||
Sa. kuṣṭhādīn gomūtreṇa pibet| athavā,
tena-gomūtreṇa, guggulumekameva pibet|
nirūhān kalpasidhdyuktān yojayedgulmanāśanān|
---------------------------------------------|100|
Sa. kalpasidhdyuktānnirūhān
gulmanāśanān yojayet|
---------------------------------------------| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ
stimitaṃ gurum||100|| gūḍhamāṃsaṃ
jayedgulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ| ekāntaraṃ dvyntaraṃ vā viśramayyātha vā
tryaham||101||
śarīradoṣabalayorvardhanakṣapaṇodyataḥ|
---------------------------------------------|102|
Sa. kṛtamūlādidharmayuktaṃ gulmaṃ
kṣārādibhirjayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ vā viśramayya
śarīradoṣabalayoryathākramaṃ vardhanakṣapaṇayorudyataḥ san|
---------------------------------------------| arśośmarīgrahaṇyuktāḥ kṣārā
yojyāḥ kapholbaṇe||102||
Sa. kaphādhike
gulme'rśośmarīgrahaṇīṣūktā ye kṣārāste yojyāḥ|
devadārutrivṛddantīkaṭukāpañcakolakam| svarjikāyāvaśūkākhyau
śreṣṭhāpāṭhopakuñcakam||103|| kuṣṭhaṃ
sarpasugandhāṃ ca dvyakṣāṃśaṃ paṭupañcakam| pālikaṃ cūrṇitaṃ
tailavasādadhighṛtāplutam||104||
ghatasyāntaḥ pacetpakvamagnivarṇe ghaṭe ca tam| kṣāraṃ gṛhītvā
kṣīrājyatakramadyādibhiḥ pibet||105||
gulmodāvartavardhmārśojaṭharagrahaṇīkṛmīn|
apasmāragaronmādayoniśukrāmayāśmarīḥ||106||
kṣārāgado'yaṃ śamayedviṣaṃ cākhubhujaṅgajam| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ
rasakṣīraghṛtāśinaḥ||107|| chittvā
bhittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvātkṣārayatyadhaḥ|
---------------------------------------------|108|
Sa. devadārvādisarpasugandhāparyantaṃ
dvikārṣikaṃ lavaṇapañcakaṃ pālikametatsamastaṃ cūrṇīkṛtaṃ
tailavasādadhighṛtairāplutaṃ-āloḍitaṃ, ghaṭasya madhye'ntardhūmaṃ pacet|
sarpasugandhā-nākulī| agnivarṇe ca ghaṭe sati pakvaṃ taṃ kṣāraṃ gṛhītvā
yathādoṣaṃ kṣīrādibhiḥ pibet| gulmādīn jayet ayaṃ kṣārāgada ākhujaṃ
bhujaṅgajaṃ ca viṣaṃ drāk śamayet| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ
māṃsarasādyāśinaḥ kṣāraḥ kṣā(kṣa)ratvādāśayaṃ(yāt) chittvā bhittvā'dhastāt
pātayati|
---------------------------------------------| mande'gnāvarucau
sātmayairmadyaiḥ sasnehamaśnatām||108||
yojayedāsavāriṣṭānnigadān mārgaśuddhaye|
---------------------------------------------|109|
Sa. mande'gnāvarucau ca satyāṃ madyaiḥ
sātmyaiḥ sahasnehamāhāramaśrnatāmāsavādīn mārgaśuddhaye yojayet|
adhunā'nnapānamāha-
---------------------------------------------| śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā
jāṅgalaṃ phalam||109||
ciribilvāgnitarkārīyavānīvaruṇāṅkurāḥ| śigrustaruṇabilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca
mūlakam||110||
bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimam| vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ,
pānaṃ tu vāruṇī||111|| dhānyāmlaṃ mastu
takraṃ ca yavānībiḍacūrṇitam| pañcamūlaśṛutaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkameva vā||112||
Sa. śālaya ityādi bhaktāntaṃ bhaktam|
pānaṃ tu vāruṇyādi mārdvīkāntam|
pippalīpippalīmūlacitrakājājisaindhavaiḥ| surā gulmaṃ jayatyāśu jagalaśca
vimiśritaḥ||113||
Sa. pipyalyādibhiḥ saha surā śīghrameva
gulmaṃ jayati| jagalaśca pippalyādibhirvimiśrito gulmaṃ jayati|
vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ|
bastikṣārāsavāriṣṭagulikāpathyabhojanaiḥ||114||
ślaiṣmiko baddhamūlatvādyadi gulmo na śāmyati| tasya dāhaṃ hṛte rakte
kuryādante śarādibhiḥ||115||
Sa. vamanādibhiḥ prayuktaiḥ ślaiṣmiko
gulmo baddhamūlatvādyadi na śāmyati, tasya-gulmasya, hṛte rakte'nte dāhaṃ
śarādibhiḥ kuryāt| atha dāhavidhānaṃ prastūyate-
atha gulmaṃ saparyantaṃ vāsasā'ntaritaṃ bhiṣak| nābhibastyantrahṛdayaṃ
romarājīṃ ca varjayan||116|| nātigāḍhaṃ
parimṛśecchareṇa jvalatā'thavā| lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā||117||
tato'gnivege śamite śītairvraṇa iva kriyā|
---------------------------------------------|118|
Sa. gulmaṃ paryantaiḥ saha
vastreṇāntaritaṃ-ācchāditaṃ, nābhyādi varjayannātiśayena parāmṛśedvaidyaḥ|
śareṇa lohena vā jvalatā| kimbhūtena ? āraṇikotthena| athavā, taindukena
kāṣṭhena| anantaramagnivege śamite sati śītaiḥ pradehādibhirvraṇa iva kriyā
syāt|
---------------------------------------------| āmānvaye tu peyādyaiḥ
sandhuṣyāgniṃ vilaṅghite||118|| svaṃ svaṃ
kuryātkramaṃ miśraṃ miśradoṣe ca kālavit|
---------------------------------------------|119|
Sa. āmānvaye ca sati vahniṃ peyādyaiḥ
sandhukṣya vilaṅghite sati svaṃ svaṃ kramaṃ-yathādoṣaṃ, kuryāt| miśradoṣe
miśraṃ kramaṃ kuryāt| kālavit-vaidyaḥ|
---------------------------------------------| gataprasavakālāyai nāryai
gulme'srasambhave||119||
snigdhasvinnaśarīrāyai dadyātsnehavirecanam|
---------------------------------------------||12||
Sa. nāryai asrasambhave gulme sati
snehavirecanaṃ dadyāt| kimbhūtāyai ? gataḥ prasavakālo yasyāstasyai iti| evaṃ
hi purāṇatve sukhasādhyatā raktagulmasya syāt suniścitatvaṃ ca| tathā snigdhaṃ
svinnaṃ śarīraṃ yasyāstasyai|
---------------------------------------------| tilakvātho
ghṛtaguḍavyoṣabhārgīrajonvitaḥ||120|| pānaṃ
raktabhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ|
---------------------------------------------|121|
Sa. raktotthe gulme tilakvātho
ghṛtādiyuktaḥ pānaṃ yoṣitaḥ| puṣpe ca naṣṭe pānaṃ bhavet|
---------------------------------------------|
bhārṅgīkṛṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam||121||
cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulmarujāpaham|
---------------------------------------------|122|
Sa. bhārṅgyādijaṃ cūrṇaṃ tilakvāthena
pītaṃ gulmarujāhṛt|
---------------------------------------------| palāśakṣārapātre dve dve pātre
tailasarpiṣoḥ||122|| gulmaśaithilyajananīṃ
paktvā mātrāṃ prayojayet| ---------------------------------------------|123|
Sa. palāśakṣārapātre dve
tailasarpiṣordve pātre paktvā gulmaśaithilyajananīṃ mātrāṃ prayojayet|
snehāccaturguṇaṃ toyamatra kṣeptavyam|
---------------------------------------------| na prabhidyeta yadyevaṃ
dadyādyonivirecanam||123||
Sa. evaṃ kṛte sati yadi na prabhidyeta
raktagulmastadā yonivirecanaṃ dadyāt| tadāha-
kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā tataḥ| tābhyāṃ vā bhāvitāndadyādyonau
kaṭukamatsyakān||124||
varāhamatsyapittābhyāṃ naktakān vā subhāvitān| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ
dadyādyonau viśuddhaye||125||
raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ
matsyāṃścāsyai prayojayet||126|| bastiṃ
sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam|
---------------------------------------------|127|
Sa. kṣārayuktaṃ bhṛṣṭatilacūrṇaṃ
tatastasyā yonau dadyāt| sudhākṣīreṇa vā'nvitaṃ palalaṃ dadyāt|
tābhyāṃ-kṣārasudhākṣīrābhyāṃ, bhāvitān kaṭukamatsyakān yonau dadyāt|
varāhamatsyayoḥ pittābhyāṃ kaṭukamatsyakān subhāvitān naktakān vā subhāvitān
yonau dadyāt| athavā, kiṇvaṃ guḍakṣārānvitaṃ yoniviśudhdyarthaṃ yonau dadyāt|
raktapittaharaṃ kṣāraṃ madhusarpiṣā lehayet| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ
matsyāṃścāsyai prayojayet| dāśamūlikaṃ bastiṃ-kalpoktaṃ (hṛ. ka. a. 4|4) ,
kṣīragomūtrasahitaṃ kṣārānvitamasyai dadyāt|
---------------------------------------------| avartamāne rudhire hitaṃ
gulmaprabhedanam||127||
Sa. rakte'pravartamāne sati
gulmaprabhedanaṃ hitam|
yamakābhyaktadehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam| rasaudanastathā''hāraḥ pānaṃ ca
taruṇī surā||128||
Sa. pravṛtte rakte sati
yamakābhyaktagātrāyāḥ samupekṣaṇaṃ-samyagupekṣaṇaṃ hitam| tathā, āhāro
rasaudano hitaḥ| taruṇī surā ca pānam|
rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharāḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā
vātaharāḥ punaḥ|129| ānāhādāvudāvartabalāsaghno yathāyatham| 129 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. rudhire'tipravṛtte punā
raktapittaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| vātarugārtāyāḥ punaḥ sarvā vātaharāḥ kriyāḥ
kāryāḥ| ānāhādau satyudāvartabalāsajitaḥ kriyāḥ kāryā iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma
caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||