Sa. asmādanantaramudaracikitsitaṃ
prakramyate| sambandhaścāsya gulmotpattau kila yathā vāyuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ
prāyaḥ, tathā sa evodarāṇāmapi, ityāha-
athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) doṣātimātropacayātsrotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ
tasmānnityamenaṃ virecayet||1||
Sa. doṣāṇāmatimātramupacayo-vṛddhiḥ,
tasmāt srotasāṃ mārgāḥ-mukharūpāṇi chidrāṇi, teṣāṃ nirodhācca bhavatyudaraṃ
yataḥ, tasmādenaṃ-udariṇaṃ, abhīkṣṇaṃ virecayet| prāyeṇa vātapradhānatvādasya
vyādheḥ snigdhaṃ virecanamāha-
pāyayettailamairaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo'pi vā| māsaṃ dvau vā'thavā gavyaṃ mūtraṃ
māhiṣameva vā||2|| pibedgokṣīrabhuk syādvā
karabhīkṣīravartanaḥ| dāhānāhātitṛṇmūrcchāparītastu viśeṣataḥ||3||
Sa. tailamairaṇḍaṃ gomūtrānvitaṃ
kṣīrayutaṃ vā māsamekamathavā dvau māsau pāyayet| doṣādivaśād gavyaṃ mūtraṃ
māhiṣaṃ vā mūtraṃ pibet| athavā gokṣīrabhugbhavet| karabhīkṣīravartano vā
syāt| dāhādiyutastu viśeṣeṇaivaṃvṛttiḥ syāt|
rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ doṣasaṃśuddhikāṅkṣiṇām| snehanīyāni sarpīṃṣi
jaṭharaghnāni yojayet||4||
Sa. rūkṣādīnāṃ snehanīyāni
sarpīṃṣyudarahantṝṇi yojayet|
ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbumastuhyāḍhakasādhitam|
---------------------------------------------|5|
Sa. "pañcakolayavakṣāra" (hṛ. ci. a.
5|22) iti ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbunā mastuno hyāḍhakena ca saṃdhitaṃ ghṛtaprasthaṃ
ṣaṭpalopalakṣaṇalakṣitaṃ yojayet|
---------------------------------------------| nāgaratripalaṃ prasthaṃ
ghṛtatailāttathā''ḍhakam||5|| mastunaḥ
sādhayitvaitatpibetsarvodarāpaham| kaphamārutasambhūte gulme ca paramaṃ
hitam||6||
Sa. śuṇṭhyāḥ palatrayaṃ, prasthaṃ
ghṛtatailāt, mastuna āḍhakametatsādhayitvā sarvodarāpahaṃ pibet|
kaphamārutotthe ca gulme suṣṭhu hitametat|
caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale| kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ
sakṣāraṃ jaṭharī pibet||7||
Sa. sarpiṣaḥ prasthaṃ tadapekṣayā
caturguṇe jale gomūtre dviguṇe citrakapale kalke siddhaṃ sayavakṣāramudarī
pibet|
yavakolakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasā| surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā
pāyayeddhṛtam||8||
Sa. yavādikvāthena surākāñjikābhyāṃ
siddhaṃ vā ghṛtaṃ pāyayet|
ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute| sraste doṣāśaye
dadyātkalpadṛṣṭaṃ virecanam||9||
Sa. ebhiḥ snehaiḥ snigdhāya narāya bale
ca sañjāte sati pavane ca śānte sraste doṣāśaye sati kalpoktaṃ virecanaṃ
dadyāt|
paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam| kampillanīlinīkumbhabhāgān
dvitricaturguṇān||10|| pibetsañcūrṇya
mūtreṇa peyāpūrvaṃ tato rasaiḥ| virikto jāṅgalairadyāttataḥ ṣaḍdivasaṃ
payaḥ||11|| śṛtaṃ pibedvyoṣayutaṃ pītamevaṃ
punaḥpunaḥ| hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi||12||
Sa. paṭolamūlādi kārṣikaṃ kampillādīnāṃ
bhāgān krameṇa dvitricaturguṇān sañcūrṇya gomūtreṇa pibet| anantaraṃ viriktaḥ
san peyāṃ bhuktvā jāṅgalamāṃsarasaiḥ śālyādikamadyāt| tataḥ-anantaraṃ,
ṣaḍdivasāni kvathitaṃ kṣīraṃ trikaṭuyutaṃ pibet| evaṃ punaḥpunaretatpītaṃ
sarvodarāṇi jātasalilānyapi hanti|
gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām|
pibetkarkandhumṛdvīkākolāmbhomūtrasīdhubhiḥ||13||
Sa. gavākṣyādikaṃ cūrṇaṃ
karkandhvādijalamūtrasīdhvanyatamena pibet|
yavāni hapuṣā dhānyaṃ śatapuṣpopakuñcikā| kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭhī
vacā||14|| citrako'jājikaṃ vyoṣaṃ
svarṇakṣīrī phalatrayam| dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ
lavaṇapañcakam||15|| viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni
dantyā bhāgatrayaṃ tathā| trivṛdviśāle dviguṇe sātalā ca caturguṇā||16||
eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo rogagaṇāpahaḥ| nainaṃ prāpyābhivardhante rogā
viṣṇumivāsurāḥ||17|| takreṇodaribhiḥ peyo
gulmibhirbadarāmbunā| ānāhavāte surayā vātaroge prasannayā||18||
dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbhobhirarśasaiḥ| parikarte
savṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake||19||
bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe| hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe
mande'nale jvare||20|| daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe
sagare kṛtrime viṣe| yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam||21||
Sa. yavānyādīni viḍaṅgaparyantāni
samāṃśāni| dantyā bhāgāstrayaḥ| trivṛdviśālayordvau dvau bhāgau| sātalāyāśca
catvāraḥ| eṣa cūrṇo nārāyaṇo nāma rogagaṇāpahaḥ| enaṃ cūrṇaṃ prāpya rogā
nābhivardhante| kaṃ ka[iva] ? yathā viṣṇumivāsurāḥ| udaribhireṣa takreṇa
peyaḥ| gulmyādibhirbadarāmbvādibhiḥ peyaḥ| bhagandarādiṣvetadyathārhaṃ
snehapītena virecanaṃ peyam|
hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ nīlinīphalam| trāyantīṃ rohiṇīṃ tiktāṃ sātalāṃ
trivṛtāṃ vacām||22|| saindhavaṃ kālalavaṇaṃ
pippalīṃ ceti cūrṇayet| dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ||23||
peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca| śvitre kuṣṭheṣvajarake sadane
viṣame'nale||24|| śophārśaḥpāṇḍurogeṣu
kāmalāyāṃ halīmake| vātapittakaphāṃścāśu virekeṇa prasādhayet||25||
Sa. hapuṣādikametacūrṇaṃ dāḍimādirasaiḥ
peyam| gulmādiṣu virekeṇa caitadāśu vātapittakaphān samprasādhayet|
kālalavaṇaṃ-kṛṣṇalavaṇam|
nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ kṣārau lavaṇapañcakam| citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ
sarpiṣodaragulmanut||26||
Sa. nīlinyādikaṃ cūrṇaṃ sarṣiṣā pibet|
udaragulmaghnam|
pūrvavacca pibeddugdhaṃ kṣāmaḥ śuddho'ntarā'ntarā| kārabhaṃ gavyamājaṃ
vādadyādātyayike gade||27|| snehāneva
virekārthe durbalebhyo viśeṣataḥ|
---------------------------------------------|28|
Sa. pūrvavacca-yathā paṭolamūlādike
cūrṇe (ślo. 10) kathitaṃ, tathaiva śuddhaḥ kṣāmaḥ san
jāṅgalarasādanantaramantarā'ntarā-madhye madhye, dugdhaṃ pibet| kārabhaṃ
gavyaṃ chāgaṃ vā kṣīram| ātyayike roge virekārthe snehāneva dadyāt|
durbalebhyo vā viśeṣeṇa|
---------------------------------------------|
harītakīsūkṣmarajaḥprasthayuktaṃ ghṛtāḍhakam||28||
agnau vilāpya mathitaṃ khajena yavapallake| nidhāpayettato māsāduddhṛtaṃ
gālitaṃ pacet||29|| harītakīnāṃ kvāthena
dadhnā cāmlena saṃyutam| udaraṃ garamaṣṭhīlāmānāhaṃ gulmavidradhī||30||
hantyetatkuṣṭhamunmādamapasmāraṃ ca pānataḥ|
---------------------------------------------|31|
Sa. harītakīsūkṣmacūrṇaprasthayuktaṃ
ghṛtasyāḍhakamagnau vilāpya khajenāloḍitaṃ yavapallake-yavarāśimadhye,
nidhāpayet| tato māsādanantaramuddhṛtaṃ gālitaṃ harītakīnāṃ
kvāthena-sāmānyaparibhāṣoktapramāṇena, amlena dadhnā saṃyutaṃ ca pacet| etacca
pānenodarādīn hanti|
---------------------------------------------|
snuk''kṣīrayuktādgokṣīrācchṛtaśītāt khajenāhatāt||31||
yajjātamājyaṃ snuk''kṣīrasiddhaṃ tacca tathāguṇam|
---------------------------------------------|32|
Sa. snukṣīramiśritādgokṣīrācchṛtaśītāt
khajenāhatāt yajjātaṃ sarpistatsnukkṣīrapakvaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| kṣīradroṇaṃ
sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||32||
jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtsiddhaṃ ca tadguṇam|
---------------------------------------------|33|
Sa. kṣīradroṇaṃ snukkṣīraprasthārghena
yutaṃ dadhi jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtāpakvaṃ pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ
payasyaṣṭaguṇe pibet||33||
snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca|
---------------------------------------------|34|
Sa. tathā siddhaṃ-pūrvavatpakvaṃ,
ghṛtaprasthaṃ kṣīre'ṣṭaguṇe snukṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca siddhaṃ
pibet|
---------------------------------------------| eṣāṃ cānu pibetpeyāṃ rasaṃ
svādu payo'thavā||34||
Sa. eṣāṃ ca ghṛtādīnāṃ paścāt peyādīn
pibet|
ghṛte jīrṇe viriktaśca koṣṇaṃ nāgarasādhitam| pibedambu tataḥ peyāṃ tato yūṣaṃ
kulatthajam||35||
Sa. ghṛte jīrṇe viriktaśca san koṣṇaṃ
śūṇṭhīsādhitaṃ jalaṃ pibet| anantaraṃ peyāṃ pibet| kulatthayūṣaṃ ca pibet|
pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo vā pratibhojitaḥ| punaḥpunaḥ
pibetsarpirānupūrvyā'nayaiva ca||36||
Sa. evaṃ tryahaṃ rūkṣaḥ san punarapi
pratibhojitaḥ punaḥpunaranenaiva krameṇa sarpiḥ pibet|
ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyātkuśalo bhiṣak| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca
śāntaye||37||
Sa. etāni-prāguktāni, siddhāni ghṛtāni
kuśalo vaidyaḥ kurvīta gulmādīnāṃ śāntaye|
pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam| tailvakaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā
miśrakaṃ pibet||38||
Sa. pīlukalkapakvaṃ ghṛtamānāhabhedanaṃ
pibet| tailvakaṃ (hṛ. ci. a. 21|32) vā nīlinīghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 14|55)
miśrakaṃ (hṛ. ci. a. 14|89) vā snehaṃ pibet|
hṛtadoṣaḥ kramādaśnan laghuśālyodanaprati|
---------------------------------------------|39|
Sa. hṛtadoṣaḥ krameṇa
śālyodanamatilaghuguṇayuktamalpaṃ khādet| evaṃ saṃsarjanakrama ādaritavyaḥ|
---------------------------------------------| upayuñjīta jaṭharī
doṣaśeṣanivṛttaye||39|| harītakīsahasraṃ vā
gomūtreṇa payonupaḥ| sahasraṃ pippalīnāṃ vā snuk''kṣīreṇa subhāvitam||40||
pippalīvardhamānaṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu| tadvadvā gugguluṃ kṣīraṃ
tulyārdrakarasaṃ tathā||41||
Sa. jaṭharī doṣaśeṣasya nivṛttaye
harītakīsahasraṃ gomūtreṇāsakṛdbhāvitaṃ payonupaḥ san khādet| athavā,
snuhīdugdhenāsakṛdbhāvitaṃ pippalī sahasramupayuñjīta| pippalīvardhamānaṃ vā
rasāyanavidhānenopayuñjīta| athavā, dugdhāśanaḥ sannadrijamupayuñjīta|
tathaiva gugguluṃ prayuñjīta| tathā, tulyārdrakarasaṃ kṣīramupayuñjīta|
citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa vā pibet| māsaṃ yuktastathā
hastipippalīviśvabheṣajam||42||
Sa. athavā, citrakadevadāruṇoḥ kalkaṃ
kṣīreṇa pibet| tathā, māsaṃ hastipippalīviśvabheṣajakalkaṃ yukto-niyataḥ san,
kṣīreṇa pibet|
viḍaṅgaṃ citrako danti cavyaṃ vyoṣaṃ ca tai payaḥ| kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā
pravṛddhamudaraṃ jayet||43||
Sa. viḍaṅgādibhiḥ kalkaiḥ
kolapramāṇairāloḍitaṃ payaḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet|
bhojyaṃ bhuñīta vā māsaṃ snuhīkṣīraghṛtānvitam| utkārikāṃ vā
snukkṣīrapītapathyākaṇākṛtām||44||
Sa. snukkṣīraghṛtānvitaṃ
bhojyaṃ-āhāraṃ, māsaṃ vā bhuñjīta| snukkṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ snukkṣīraghṛtam,
snukkṣīrayutaṃ vā ghṛtaṃ snukkṣīraghṛtam| utkārikāṃ vā snukkṣīrayutāṃ
bhuñjīta| utkārikāṃ-roṭikām|
pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ ca samīraṇaḥ| yadi kuryāt tatastailaṃ
bilvakṣārānvitaṃ pibet||45|| pakvaṃ vā
ṭiṇṭukabalāpalāśatilanālajaiḥ| kṣāraiḥ kadalyapamārgatarkārījaiḥ
pṛthakkṛtaiḥ||46||
Sa. samīraṇaḥ pārśvaśūlādikaṃ yadi
kuryāt tatastailaṃ bilvādiyutaṃ pibet| athavā, mayūrajaṅghādijaiḥ kṣāraiḥ
kadalyapāmārgatarkārījaiḥ pṛthakkṛtaiḥ pakvaṃ tailaṃ pibet|
kaphe vātena pitte vā tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile| balinaḥ svauṣadhayutaṃ
tailameraṇḍajaṃ hitam||47||
Sa. kaphe vātenāvṛte,
tābhyāṃ-kaphapittābhyāṃ vā''vṛte'nile sati, balino narasya
svauṣadhayutameraṇḍatailaṃ hitam|
devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ| sāśvakarṇaiḥ sagomūtraiḥ
pradihyādudaraṃ bahiḥ||48||
Sa.
devadārvādibhirgomūtrasahitairudaraṃ bāhyataḥ pralimpet|
vṛścikālīvacāśuṇṭhīpañcamūlapunarnavāt| varṣābhūdhānyakuṣṭhācca
kvāthairmūtraiśca secayet||49||
Sa. vṛścikālyādīnāṃ kvāthairmūtraiśca
jaṭharaṃ secayet|
viriktamlānamudaraṃ sveditaṃ sālvaṇādibhiḥ| vāsasā veṣṭayedevaṃ
vāyurnādhmāpayetpunaḥ||50||
Sa. udaraṃ viriktamlānaṃ sālvaṇādibhiḥ
sveditaṃ tato vastreṇa veṣṭayet| evaṃ kṛte sati vāyurna punarādhmāpayet|
suviriktasya yasya syādādhmānaṃ punareva tam| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ
samupācaret||51||
Sa. suviriktasya narasya yasya
punarādhmānaṃ syāt, taṃ-udāriṇaṃ naraṃ, punareva nirūhaiḥ
susnigdhairamlalavaṇaiścopācaret|
sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram| tīkṣṇāḥ sakṣāragomūtrāḥ śasyante
tasya bastayaḥ||52||
Sa. sahopastambhena-kaphādyādhārakeṇa,
vartate sopastambho vāyuryaṃ naramādhmāpayati, tasya tīkṣṇā bastayaḥ
kṣāragomūtrābhyāṃ saha śasyante|
iti sāmānyataḥ proktāḥ siddhā jaṭhariṇāṃ kriyāḥ|
---------------------------------------------|53|
Sa. iti-evaṃ, sāmānyenodariṇāṃ kriyāḥ
siddhāḥ proktāḥ|
---------------------------------------------| vātodare'tha balinaṃ
vidāryādiśṛtaṃ ghṛtam||53|| pāyayeta tataḥ
snigdhaṃ sveditāṅgaṃ virecayet| bahuśastailvakenainaṃ sarpiṣā miśrakeṇa
vā||54||
Sa. vātodare sati balavantaṃ puruṣaṃ
vidāryādigaṇena pakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| anantaraṃ snigdhaṃ sveditaśarīramenaṃ
bahuśastailvakena ghṛtena (hṛ. ci. a. 21|32) virecayet| miśrakeṇa (hṛ. ci. a.
14|89) vā ghṛtena virecayet|
kṛte saṃsarjane kṣīraṃ balārthamavacārayet| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale
labdhe kramātpayaḥ||55||
Sa. kṛte saṃsarjane sati kṣīraṃ
baladānāya dadyāt| utkleśāt prāk-prāyeṇa kaphopaciterutkleśaṃ dṛṣṭvā'nantaraṃ,
bale labdhe sati krameṇa kṣīraṃ nivartayet-na sahasaiva|
yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ
snigdhasvinnamāsthāpayettataḥ||56||
tīkṣṇādhobhāgayuktena dāśamūlikabastinā|
---------------------------------------------|57|
Sa. tataḥ-anantaramudīriṇaṃ yūṣādibhiḥ
samiddhāgnimudāvartavantaṃ punarapi snigdhasvinnaṃ dāśamūlikabastinā
nirūhayet| dāśamūliko bastiḥ-"dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet|" (hṛ.
ka. a. 4|34) ityādiḥ kalpoktaḥ| tena kimbhūtena ? tīkṣṇādhobhāgayuktena|
adhobhāgo-adhastāccharīre, yukto-yogyaḥ| tīkṣṇāścāsāvadhobhāgayuktaśca, tena|
---------------------------------------------| tilorubūkatailena
vātaghnāmlaśṛtena ca||57||
sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ
dīptāgnimanuvāsayet||58|| avirecyasya śamanā
bastikṣīraghṛtādayaḥ| ---------------------------------------------|59|
Sa. rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ dīptānalaṃ
tilairaṇḍatailena vātaghnairdravyairamlaiśca śṛtenānuvāsayet|
sphuraṇādisadbhāve satyavirecyasyodariṇo narasya śamanā bastyādayaḥ prayojyāḥ|
[ avirecyāḥ- ] "na tu recyo navajvarī " (hṛ. sū. a. 18|10) ityādayo
virecanavidhāvuktāḥ|
---------------------------------------------| balinaṃ svādusiddhena paitte
saṃsnehya sarpiṣā||59||
śyāmātribhaṇḍītriphalāvipakvena virecayet| sitāmadhughṛtāḍhyena nirūho'sya
tato hitaḥ||60|| nyagrodhādikaṣāyeṇa
snehabastiśca tacchṛtaḥ| ---------------------------------------------|61|
Sa. balavantaṃ puruṣaṃ paitte jaṭhare
sati madhuravargasiddhena ghṛtena saṃsnehya śyāmādibhirvipakvena sarpiṣā
virecayet| śyāmā-mālavikā trivṛt| tribhaṇḍī-kāśī trivṛt| anantaraṃ
śarkarāmākṣikaghṛtabahulena nyagrodhādikaṣāyeṇāsya-āturasya, nirūho hitaḥ| [
tathā, ] tenaiva-nyagrodhādinā, [śṛto- ] vipakvaḥ, snehabastiḥ-anuvāsano,
hitaḥ| nanu, balinamityayuktam| yataḥ prāgabhyadhāyi (hṛ. ni. a. 12|4)-
"naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ" iti| atrocyate| bheṣajavegasahiṣṇumātratvamatra
balavattvaṃ parikalpya balinamityuktam, na tu prakṛṣṭabalavantamityadoṣaḥ|
---------------------------------------------| durbalaṃ tvanuvāsyādau
śodhayetkṣīrabastibhiḥ||61||
Sa. durbalaṃ tu naraṃ prāganuvāsya
kṣīrabastibhiḥ śodhayet|
jāte cāgnibale snigdhaṃ bhūyo bhūyo virecayet| kṣīreṇa
satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||62||
sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa satiktājyena
sānile||63|| payasā'nyatamenaiṣāṃ
vidāryādiśṛtena vā| bhuñjīta jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet||64||
Sa. agnibale ca jāte snigdhaṃ santaṃ
punaḥpunarvirecayet| kena ? kṣīreṇa| trivṛccūrṇayutenairaṇḍaśṛtena vā kṣīreṇa
sātalātrāyantībhyāṃ vā śṛtena karṇikāreṇa vā śṛtena| pittodariṇaḥ sutarāṃ
balāpekṣitvād''durbalamityuktam| kaphayute pitte samūtreṇa
kṣīreṇaiṣāmanyatamena śṛtena, sānile pitte tiktājyena saha payasā
pūrvoktadravyāṇāmanyatamena śṛtena virecayet| tiktadravyayutamājyaṃ tiktājyam,
kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtaṃ vā| vidāryādiśṛtena vā payasā bhuñjīta-bhojanaṃ
kurvīta| jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet|
punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yattaḥ
pittodaraṃ jayet||65||
Sa. punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva
virecanaṃ krameṇa dhruvamātiṣṭhan-ācaran, yatto-yatnavān san, pittodaraṃ
jayet| punaḥ kṣīramityādiṣu punaḥśabdo vīpsārthaḥ| etacca krameṇa
dhruvamātiṣṭhannityato labdham|
vatsakādivipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā| svinnaṃ snukṣīrasiddhena
balavantaṃ virecitam||66||
saṃsarjayetkaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ|
---------------------------------------------|67|
Sa. kaphe-kaphodare, vatsakādivipakvena
sarpiṣā saṃsnehya svinnaṃ santaṃ snukṣīrasiddhena ghṛtena balinaṃ virecitaṃ
santaṃ saṃsarjayet-peyādyannairupakramet| kimbhūtaiḥ ?
kaṭukṣāradravyayutairannaiḥ kaphaghnaiḥ| kaṭukṣārayutānāṃ kaphaghnatve'pi
kaphaghnairityuktamatiśayārtham|
---------------------------------------------| mūtratryūṣaṇatailāḍhyo
nirūho'sya tato hitaḥ||67||
muṣkakādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| bhojanaṃ vyoṣadugdhena kaulatthena
rasena vā||68||
Sa. tataḥ-saṃsarjanādanantaraṃ, nirūho
gomūtratrikaṭukatailabahulo muṣkakādivargakvāthenāsya-kaphodariṇo, hitaḥ|
snehabastiḥ-anuvāsanam, tenaiva śṛto hitaḥ| bhojanaṃ vyoṣayuktena dugdhena
saha hitaṃ kulattharasena vā|
staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca| dadyādariṣṭān kṣārāṃśca
kaphastyānasthirodare||69||
Sa. madyapāya narāya mande'gnau
staimityādau ca satyariṣṭān kṣārāṃśca dadyāt| kaphena styānaṃ jaṭharaṃ yasya
tasminnidaṃ kāryam|
hiṅgūpakulye triphalāṃ devadāru niśādvayam| bhallātakaṃ śigruphalaṃ kaṭukāṃ
tiktakaṃ vacām||70|| śuṇṭhīṃ mādrīṃ ghanaṃ
kuṣṭhaṃ saralaṃ paṭupañcakam| dāhayejjarjarīkṛtya dadhisnehacatuṣkavat||71||
antardhūmaṃ tataḥ kṣārādbiḍālapadakaṃ pibet|
madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ||72||
udaraṃ gulmamaṣṭhīlāṃ tūnyau śophaṃ visūcikām| plīhahṛdrogagudajānudāvartaṃ ca
nāśayet||73||
Sa. hiḍgvādikaṃ jarjarīkṛtya
dadhisnehacatuṣkayutamantardhūmaṃ dāhayet| tasmāt kṣārādbiḍālapadakaṃ
madirādibhiḥ pibet| eṣa ca kṣāra udaragulmādīn nāśayet|
jayedariṣṭagomūtracūrṇāyaskṛtipānataḥ| sakṣāratailapānaiśca durbalasya
kaphodaram||74||
Sa. durbalasya narasya
kaphodaramariṣṭādipānena jayet| ayaskṛtiḥ-pramehacikitsite (a. 12|29) proktā,
kṣārayutatailapānaiśca jayet|
upanāhyaṃ sasiddhārthakiṇvairbījaiśca mūlakāt| kalkitairudaraṃ svedamabhīkṣṇaṃ
cātra yojayet||75||
Sa. tathā, upanāhyaṃ jaṭharamasyaitaiḥ
mūlakabījaiḥ kalkitaiḥ sasarṣapakiṇvaiḥ| tathā, nityaṃ svedamatra yojayet|
sannipātodare kuryānnātikṣīṇabalānale| doṣodrekānurodhena pratyākhyāya
kriyāmimām||76||
Sa.
sannipātodare-arthātsannipātodaravati nare,
nātikṣīṇabalānale'dhidoṣānurodhena-tadvaśenaiva, kriyāmimāṃ-anantaroktāṃ,
kuryāt| kiṃ kṛtvā ? pratyākhyāya,-etadudaramaśakyapratīkāramityevamuktvā|
athopakramamāha-
dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ pāne ca śasyate|
---------------------------------------------|77|
Sa. dantyāditailaṃ pāne ca śasyate|
---------------------------------------------| kriyānivṛtte jaṭhare tridoṣe tu
viśeṣataḥ||77|| dadyādāpṛcchya tajjñātīn
pātuṃ madyena kalkitam| mūlaṃ kākādanīguñjākaravīrakasambhavam||78||
Sa. kriyāmatikrānte jaṭhare viśeṣeṇa
tridoṣaje tasya-udariṇo bandhūn, pṛṣṭvā-yathaitadviṣaṃ viṣamaṃ kiṃ jīvayatyuta
mārayatīti sandeha ityādyuktvā, prayojyaṃ vakṣyamāṇaṃ caitat| pātumityādi|
kākādanyādijaṃ mūlaṃ kalkitaṃ madyena pātuṃ dadyāt| kakādanī-kākaṇantikā|
pānabhojanasaṃyuktaṃ dadyādvā sthāvaraṃ viṣam| yasmin vā kupitaḥ sarpo
vimuñcati phale viṣam||79|| tenāsya
doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ| bahiḥ pravartate bhinno viṣeṇāśu
pramāthinā||80|| tathā vrajatyagadatāṃ
śarīrāntarameva vā| ---------------------------------------------|81|
Sa. athavā pānabhojanasaṃyuktaṃ
sthāvaraṃ viṣaṃ dadyāt| tena yasmin phale sarpaḥ kupito viṣaṃ muñcati tadvā
dadyāt| tena-viṣeṇa pramāthinā, asya doṣasaṅghāto bhinno bahiḥ pravartate|
kimbhūtaḥ ? sthirastathā līno dhātvādiṣu tathā unmārgagāmī| tathā-tena
prakāreṇānuṣṭhitena, udaryagadatāṃ-nirvyādhitāṃ, vrajati| śarīrāntaraṃ vā
yāti-mriyata ityarthaḥ|
---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ tu śītāmbusnātaṃ taṃ
pāyayetpayaḥ||81|| peyāṃ vā trivṛtaḥ śākaṃ
maṇḍūkyā vāstukasya vā| kālaśākaṃ yavākhyaṃ vā khādetsvarasasādhitam||82||
niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk| māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ
svarasaṃ pibet||83||
Sa. hṛtadoṣaṃ ca taṃ śītajalena snātaṃ
santaṃ payaḥ śītaṃ pāyayet| peyāmathavā trivṛcchākaṃ maṇḍūkīśākaṃ vāstukaśākaṃ
kālaśākaṃ yavaśākaṃ vā khādet| kimbhūtam ? svarasena sādhitam,
tathā'mlalavaṇasnehavarjitam, tathā svinnāsvinnam| anannabhojī san,
svinnāsvinnamiti "ktena naviśiṣṭena" iti samāsaḥ, māsamekaṃ yāvadetadaśnīyāt|
tṛṣitaḥ san svarasaṃ-prakṛtatvāttacchākasya, pibet|
evaṃ vinirhṛte śākairdoṣe māsāt paraṃ tataḥ| durbalāya prayuñjīta
prāṇabhṛtkārabhaṃ payaḥ||84||
Sa. evaṃ śākaviśeṣeṇa doṣe
nirhṛte-prāyeṇa jalākhye, tataḥ-anantaraṃ, māsāt paraṃ duralāya puruṣāya
kārabhaṃ kṣīraṃ prāṇakaraṃ prayuñjīta|
plīhodare yathādoṣa snigdhasya sveditasya ca| sirāṃ bhuktavato dadhnā
vāmabāhau vimokṣayet||85||
Sa. plīhodare doṣānusāreṇa snigdhasya
sveditasya ca dadhnā bhuktavataḥ sirāṃ vāme bāhau vimokṣayet|
labdhe bale ca bhūyo'pi snehapītaṃ viśodhitam| samudraśuktijaṃ kṣāraṃ payasā
pāyayettathā||86|| amlasrutaṃ
biḍakaṇācūrṇāḍhyaṃ naktamālajam| saubhāñjanasya vā kvāthaṃ
saindhavāgnikaṇānvitam||87|| hiḍgvādicūrṇaṃ
kṣārājyaṃ yuñjīta ca yathābalam|
---------------------------------------------|88|
Sa. bale ca jāte punarapi snehapītaṃ
viśodhitaṃ santaṃ kṣāraṃ samudraśuktayutthaṃ payasā pāyayet| tathā karañjajaṃ
kṣāramamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ srutaṃ, biḍakaṇācūrṇabhūyiṣṭhaṃ pāyayet| athavā,
saubhāñjanasya kvātham saindhavādiyutaṃ pibet| hiḍgvādijaṃ cūrṇaṃ kṣāraṃ tathā
ghṝtaṃ-ṣaṭpalādi, yathābalaṃ prayuñjīta| nanu, yathābalaṃ ihocyate| prāk
cābhyadhāyi (hṛ. ni. a. 12|4)- "naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ" iti| tadime vākye
parasparaṃ vyāghnāte| brūmaḥ| balaśabdeneha bheṣajabalaṃ soḍhuṃ śaktaṃ
yadbalamātraṃ tadiha parikalpitam| pūrvaṃ ca prakṛṣṭaṃ yadbalaṃ
tadvivakṣitamiti nātra pūrvāparavyāhatatvam|
---------------------------------------------| pippalīnāgaraṃ dantīsamāṃśaṃ
dviguṇābhayam||88|| biḍārdhāṃśayutaṃ
cūrṇamidamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|89|
Sa. pippalīnāgarayordvāvaṃśau, dantyā
dvau bhāgau, harītakyāśca dvau bhāgau, biḍalavaṇasyārdhabhāgaḥ, ityevaṃ
cūrṇamuṣṇāmbunā pibet|
---------------------------------------------| viḍaṅgaṃ citrakaṃ saktūn
saghṛtān saindhavaṃ vacām||89|| dagdhvā
kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet|
---------------------------------------------|90|
Sa. viḍaṅgādikaṃ kapāle-karpare,
dagdhvā kṣīreṇa gulmaplīhaghnaṃ pibet|
---------------------------------------------| tailonmiśrairbadarakapatraiḥ
sammārditaiḥ samupanaddhaḥ||90|| musalena
pīḍito'nu ca yāti plīhā payobhujo nāśam|
---------------------------------------------|91|
Sa. badarakasya patraistailamiśritaiḥ
suṣru marditaiḥ samupanaddhaḥ, anu-paścācca, musalena pīḍitaḥ plīhā kṣīrāśino
nāśaṃ vrajati| upagītiḥ|
---------------------------------------------| rohītakalatāḥ klṛptāḥ khaṇḍaśaḥ
sābhayā jale||91|| mūtre vā''sunuyāttacca
saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāplīhagulmārśaḥ kṛmimehodarāpaham||92||
Sa. rohītakalatāḥ latāḥ khaṇḍaṃ klṛptāḥ
saharītakīrjale mūtre vā''sunuyāt| tacca saptarātraṃ sthitaṃ jalaṃ mūtraṃ vā
pibet| harītakyaśca lehavadbhuñjīta| tatpītaṃ kāmalādighnam|
rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatīm| koladviprasthasaṃyuktaṃ
kaṣāyamupakalpayet||93|| pālikaiḥ
pañcakolaistu taiḥ samastaiśca tulyayā| rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ
vipācayet||94|| plīhābhivṛddhiṃ
śamayatyetadāśu prayojitam| ---------------------------------------------|95|
Sa. rohītakatvacaḥ palānāṃ
pañcaviṃśatiṃ kṛtvā badaraprasthadvayasaṃyuktaṃ kaṣāyamavatārayet| pañcakolaiḥ
pālikaistaiḥ samastaiḥ pañcakolaiḥ rohītakatvacā tulyayā piṣṭairghṛtaprasthaṃ
vipācayet| etaddhṛtaṃ prayojitaṃ plīhābhivṛddhiṃ drāgeva śamayati|
---------------------------------------------| kadalyāstilanālānāṃ kṣāreṇa
kṣurakasya ca||95|| tailaṃ pakvaṃ
jayetpānātplīhānaṃ kaphavātajam|
---------------------------------------------|96|
Sa. kadalyādīnāṃ kṣāreṇa tailaṃ pakvaṃ
pānena kaphavātotthaṃ plīhānaṃ parākaroti|
---------------------------------------------| aśāntau gulmavidhinā
yojayedagnikarma ca||96||
aprāptapicchāsalile plīhni vātakapholbaṇe|
---------------------------------------------|97|
Sa. evamapyanupaśāntau vātakaphotthe
plīhnyasañjātapicchodake gulmavidhānenāgnikarma yojayet|
---------------------------------------------| paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi
kṣīrabastayaḥ||97|| raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ
kṣīrapānaṃ ca śasyate| ---------------------------------------------|98|
Sa. paittike-pittelbaṇe, plīhni
jīvanīyagaṇasādhitāni sarpīṃṣi tathā kṣīrabastiraktāvasekādi ca śasyate|
"sirāṃ bhuktavato dadhnā vāmabāhau vimokṣayet|" (ślo. 85) ityanenaiva
raktāvasekasyoktatvāt punarvacanaṃ prakarṣārtham| pittādhikye hi
raktātivṛddhiḥ| tasmādatiraktasrāvo yojya iti pratipādanārthametaduktam|
---------------------------------------------| yakṛti plīhavatkarma dakṣiṇe tu
bhuje sirām||98||
Sa. yakṛti plīhavat karma kāryam| sirāṃ
punardakṣiṇe bāhau dadyāt|
svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam| satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ
sānuvāsanam||99|| parīsraṃsīni cānnāni
tīkṣṇaṃ cāsmai virecanam| udāvartaharaṃ karma kāryaṃ yaccānilāpaham||100||
Sa. baddhodariṇe puruṣāya svinnāya
gomūtratīkṣṇauṣadhayutaṃ tailasaindhavābhyāṃ saha nirūhaṃ dadyāt,
sānuvāsanaṃ-pūrvamanuvāsanaṃ paścāccetyarthaḥ| udarīṇaḥ
svedaniṣedhādbaddhodariṇaḥ svedānujñānamapavāda iti naitatpūrvāparavyāhatam|
parisraṃsīni-anulomakāraṇyannāni, asmai ca-jaṭhariṇe, tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ
dadyāt| udāvartaharaṃ karma kāryam| yacca vātghnaṃ tacca kāryam|
chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret| jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ
tadyāpayedbhiṣak||101||
Sa. chidrodaraṃ svedamantareṇa
śleṣmodaravadupakramet| yadā tu kathañcidrasaśchidrebhyaḥ parisravan
jaṭharamāpūrayitvā jalaṃ bhavettadā tajjātaṃ salilaṃ srāvyam| na ca sakṛdeva
srāvyamiti pratipādanārthaṃ vīpsā, jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamiti| kiyantaṃ
kālaṃ srāvyam ? ityāha-evamityādi| evaṃ-anena prakāreṇa, tat-baddhodaraṃ,
yāpayet| svāsthyamiti yogyatayā'tra sambadhyate, tenaiva svāsthyaṃ prāpayediti
bodhyam| na tu yāpyaṃ vidadhyāditi vyākhyeyam, na hi yāpyamudaramasti|
apāṃ doṣaharāṇyādau yojayedudakodare| mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti
ca||102|| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca
tamāhārairupācaret| ---------------------------------------------|103|
Sa. udakodare pūrvamapāṃ doṣaharāṇi
yojayet| tāni sarvāṇi gomūtrayuktāni tathā tīkṣṇāni tathā vividhāḥ kṣārā
vidyante yeṣu tāni vividhakṣāravanti, anekakṣārayuktānītyarthaḥ| nanu,
apāmityanarthakam, "yojayedudakodare" ityanenaivodakaharatvasya siddhatvāt|
atrocyate| apāṃ ca harṇāni yaśca tatra saṃsṛṣṭo doṣo'dbhistasya ca haraṇāni
jalasaṃsṛṣṭadoṣaharaṇānīti pratipādayitumuktam| ādāviti nirdeśāt
paścādvātādidoṣānusāreṇa copakramaḥ kārya iti dyotayati| tathā
bhojanairdīpanīyaiḥ kaphāpahaiścopācaret|
---------------------------------------------| kṣāraṃ chogakarīṣāṇāṃ srutaṃ
mūtre'gninā pacet||103|| ghanībhavati
tasmiṃśca karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet| pippalī pippalīmūlaṃ śuṇṭhī
lavaṇapañcakam||104||
nikumbhakumbhatriphalāsvarṇakṣīrīviṣāṇikāḥ|
svarjikākṣāraṣaḍgranthāsātalāyavaśūkajam||105||
kolābhā guṭikāḥ kṛtvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ| pibedajarake śophe pravṛddhe
codakodare||106||
Sa. kṣāraṃ chāgakarīṣāṇāṃ mūtre srutaṃ
cāgninā pacet| asmiṃśca kṣārajale ghanībhavati sati karṣāṃśaṃ rajīkṛtaṃ
pippalyādikaṃ kṣipet| tataḥ-tasmātkṣārāt, gulikāḥ kolābhāḥ kṛtvā
sauvīrakāloḍitā ajarakādau pibet|
ityauṣadhairapraśame triṣu baddhodarādiṣu| prayuñjīta bhiṣak
śastramārtabandhunṛpārthitaḥ||107||
Sa. iti-evaṃ, auṣadhairaśāntau satyāṃ
triṣu baddhacchidrodakodareṣu vaidya ārtajñātibhirnṛpeṇa cābhyārthitaḥ san
śastraṃ prayuñjīta|
snigdhasvinnatanornābheradho baddhakṣatāntrayoḥ| pāṭayedudaraṃ muktvā
vāmataścaturaṅgulāt||108|| caturaṅgulamānaṃ
tu niṣkāsyāntrāṇi tena ca| nirīkṣyāpanayedbālamalalepopalādikam||109||
chidre tu śalyamuddhṛtya viśodhyāntraparisravam| markoṭairdaṃśayecchidraṃ teṣu
lagneṣu cāharet||110|| kāyaṃ mūrdhno'nu
cāntrāṇi yathāsthānaṃ niveśayet| aktāni madhusarpirbhyāmatha
sīvyedbahirvraṇam||111|| tataḥ
kṛṣṇamṛdā''lipya badhnīyādyaṣṭimiśrayā| nivātasthaḥ payovṛttiḥ snehadroṇyāṃ
vasettataḥ||112||
Sa. baddhakṣatāntrayoḥ-baddhodare
chidrodare ca, snigdhasvinnaśarīrasya nābheradha udaraṃ caturaṅgulādvāmena
muktvā caturaṅgulapramāṇaṃ pāṭayet| tena ca-chidreṇa, antrāṇi bahirniṣkāsya
bālamalalepopalādikamapanayediti baddhodaropakramaḥ|
chidrodaropakramamāha-chidre tu parīsrāviṇi śalyamuddhṛtya parisravamātraṃ
viśodhyānantaraṃ markoṭaiśchidraṃ daṃśayet| teṣu ca-markoṭeṣu, bhakṣayituṃ
lagneṣu mūrdhnaḥ-śiraso'paraṃ, kāyaṃ markoṭānāmākarṣet| anu [ca]-paścācca,
antrāṇi madhusarpirbhyāmaktāni yathāsthānaṃ sthāpayet| [atha-] anantaraṃ,
bahirvraṇaṃ sīvyet| bahiḥśabdanirdeśādābhyantaragataṃ na sīvyediti gamyate|
tataḥ-anantaraṃ, kṛṣṇamṛdā madhuyaṣṭikāmiśrayā''lipya badhnīyāt| anantaraṃ
nivātasthaḥ kṣīravṛttiḥ san snehadroṇyāṃ vaset| adhunā jalodarasyānyeṣāmapi
jātajalānāṃ jaṭharāṇāṃ cikitsārthamāha-
sajale jaṭhare tailairabhyaktasyānilāpahaiḥ| svinnasyoṣṇāmbunā''kakṣamudare
paṭṭaveṣṭite||113|| baddhacchidroditasthāne
vidhyedaṅgulamātrakam| nidhāya tasminnāḍīṃ ca srāvayedardhamambhasaḥ||114||
athāsya nāḍīmākṛṣya tailena lavaṇena ca| vraṇamabhyajya badhvā ca
veṣṭayedvāsasodaram||115|| tṛtīye'hni
caturthe vā yāvadāṣoḍaśaṃ dinam| tasya viśramya viśramya srāvayedalpaśo
jalam||116|| viveṣṭayedgāḍhataraṃ jaṭharaṃ
vāsasā ślatham| niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet||117||
Sa. sajale jaṭhariṇo jaṭhare
tailaiḥ-tilānāṃ tailaiḥ sarṣapairaṇḍatailādibhiśca, anilaghnairabhyaktasya
tathoṣṇāmbunā svinnasyākakṣaṃ-kakṣāntaṃ yāvat, udare paṭṭena-vastreṇa veṣṭite,
tadudaraṃ vastreṇaiva veṣṭayitvā baddhacchidrodarayoryatkathitaṃ sthānaṃ
tasmin sthāne'ṅgulapramāṇaṃ vidhyet| tasmiṃśca chidre nāḍīṃ nidhāya
jalasyodarasthasyārdhaṃ srāvayet| jalasrāvādanantaramasya-udariṇo, nāḍīmākṛṣya
salavaṇena tailena vraṇamabhyajya baddhvā ca vāsasā jaṭharaṃ veṣṭayet| tṛtīye
divase'thavā caturthe yāvadāṣoḍaśaṃ dinaṃ tasya-udariṇo, viśramya
viśramyālpaśaḥ-alpamalpaṃ kṛtvā, jalaṃ-doṣaṃ, srāvayet| sahasā hi
pracurajalasrāvaṇādapāyaḥ syāt| tasmāt srutidivasādanantaraṃ tṛtīye caturthe
pañcamādau vā dine śarīrabalābalamapekṣya ṣoḍaśadinaṃ maryādīkṛtya
jalasrāvaṇaṃ kāryam| jaṭharaṃ ca śithilaṃ vāsasā gāḍhataraṃ viveṣṭayet|
niḥsrute ca jale'sau jaṭharī laṅghitaḥ san peyāmasnehalavaṇāṃ< pibet|
nañatra īṣadarthaḥ| īṣat snehalavaṇaṃ kledarakṣārthaṃ vātakoparakṣārthaṃ ca|
anyathā hi 'rūkṣāṃ nirlavaṇāṃ pibet' ityevaṃ nirdeśamācāryaḥ kuryāt|
syātkṣīravṛttiḥ ṣaṇmāsāṃstrīn peyāṃ payasā pibet| trīṃścānyān payasaivādyāt
phalāmlena rasena vā||118||
alpaśo'snehalavaṇaṃ jīrṇaṃ śyāmākakodravam| prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta
jalodaram||119||
Sa. ṣaṇmāsān kṣīravṛttiḥ syāt| trīn
māsān kṣīrapeyāṃ pibet| trīṃścānyān māsān payasaiva jīrṇaṃ
śyāmākakodravamadyāt| phalāmlena vā māṃsarasena| katham ? alpamalpam| tathā,
īṣat snehalavaṇam| [evaṃ-] anena prakāreṇa, prayataḥ salilodaraṃ vatsareṇa
vijayet|
varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ|
---------------------------------------------|120|
Sa.
varjyeṣvāhāravihārādiṣvatyarthoṣṇāmlalavaṇādiṣu (ślo. 125) yantrita udarī
syāt| diṣṭe-kathite'nnapānādau, nātiyantritaḥ syāt| adiṣṭe-akathite
punarannapānādau, jitendriyaḥ syāt-alolupena tatra bhavitavyamityarthaḥ|
jalodaracikitsāprasaṅgena sarvodaracikitsāmāha-
---------------------------------------------| sarvamevodaraṃ prāyo
doṣasaṅghātajaṃ yataḥ||120|| ato
vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate|
---------------------------------------------|121|
Sa. sarvamevodaraṃ bāhulyena
doṣasaṅghātotthaṃ yasmāttasmāt sarvatrodare vātādiśamanī kriyā praśasyate|
prāyograhaṇaṃ kiñcit prāktanakarmanimittamudaraṃ nāvaśyaṃ doṣasaṅghātajamiti|
---------------------------------------------| vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ
kukṣau prapūrite||121|| tasmādbhojyāni
bhojyāni dīpanāni laghūni ca| sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca||122||
Sa. vahnirmandatvaṃ yata āgacchati
doṣairudare prapūrite sati tasmātkāraṇāt bhojyāni-āhārāḥ,
bhojyāni-bhakṣayitavyāni, jaṭharibhirdīpanāni laghūni ca| tathā saha
pañcamūlena tathā'lpāmlādayo yeṣu tāni|
bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ| yavāgūṃ payasā siddhāṃ
prakāmaṃ bhojayennaram||123|| pibedikṣurasaṃ
cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye| svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ
vātapittakaphāstathā||124||
Sa. gomūtre bhāvitānāṃ ṣaṣṭikānāṃ
taṇḍulairyavāgūṃ kṣīreṇa siddhāṃ prakāmaṃ-icchayā, naraṃ bhojayet| anu-paścāt,
ikṣurasaṃ ca pibedudarāṇāṃ śāntyartham| tathā vātapittakaphāścaiṣāṃ-udariṇāṃ,
svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajanti|
atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| guḍaṃ tailakṛtaṃ śākaṃ vāri
pānāvagāhayoḥ||125||
āyāsādhvadivāsvapnayānāni ca parityajet|
--------------------------------------------|126|
Sa. atyarthoṣṇāmlalavaṇādikaṃ jaṭharī
tyajet| vāri pānāvagāhayoryadi tyajet tarhi kiṃ peyam ? ityāha-
---------------------------------------------| nātyacchasāndramadhuraṃ takraṃ
pāne praśasyate||126|| sakaṇālavaṇaṃ vāte,
pitte soṣaṇaśarkaram| yavānīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare||127||
tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyutaṃ nicayodare|
madhutailavacāśuṇṭhīśatahvākuṣṭhasaindhavaiḥ||128||
plīhni, baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ| sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre,
vyoṣavatsalilodare||129||
Sa. takramīṣadacchasāndramadhuraṃ pāne
praśasyate| tacca pavane sapippalīsaindhavaṃ śreṣṭham| pitte samaricaśarkaram|
yavānyādibhiḥ sahs kaphodare hitam| trikaṭukādibhiḥ saṃyuktaṃ sannipātodare|
madhutailādibhiḥ plīhodare| hapuṣādibhiryutaṃ baddhodare| pippalīmadhuyutaṃ
chidrodare| jalodare vyoṣayutaṃ śreṣṭham|
gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām| takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya
kalpate||130||
Sa. vātakaphārtānāṃ
gauravārocakādiyutānāṃ takramamṛtatvāya kalpate-sampadyate| etacca bruvan
vātakaphayoḥ śuddhāvapi deyamiti dyotayati|
prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet| sthairyakṛtsarvadhātūnāṃ balyaṃ
doṣānubandhahṛt||131||
Sa. sarveṣāṃ ca prayogāṇāmanu kṣīraṃ
prayojayet| tacca kṣīraṃ sarvadhātūnāṃ sthiratvaṃ karoti| tathā balyaṃ
syāddoṣānubandhatvaṃ harati|
bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate| 131 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|
Sa. bheṣajenāpacitaṃ śarīraṃ yeṣāṃ
teṣāṃ kṣīramevāmṛtatvāya sampadyata iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma
pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||