Sa. asmādanantaraṃ pāṇḍurogacikitsitaṃ
vyākhyātumupakramyate| sambandhaścāsya nidāna evoktaḥ|
athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) pāṇḍvāmayī pibetsarpirādau kalyāṇakāhvayam| pañcagavyaṃ
mahātiktaṃ śṛtaṃ vā''ragvadhādinā||1||
Sa. pāṇḍvāturaḥ kalyāṇakākhyaṃ (hṛ. u.
a. 6|27) , sarpirādau pibet| ādāvityanenaitadgamayati,-asmin vyādhau
prādhānyena pittacikitsā kāryā, tadanu vātakaphayoḥ| tathā ca
pittasyaivaitadvyādhikartṛtve prādhānyam| ata eva ca nidāne'dhyagīṣṭa (hṛ. ni.
a. 13|1)- "pittapadhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tasmāt pittasyopaśāntyai sarpiḥpānaṃ
yuktam| pañcagavyaṃ ghṛtaṃ-apasmārapratiṣedhoktam (hṛ. u. a. 7|20)|
mahātiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktam (hṛ. ci. a. 19|8)| āragvadhādigaṇena (hṛ. sū.
a. 15|17) vā pakvaṃ ghṛtaṃ pibet|
dāḍimātkuḍavo dhānyātkuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaberācca
pippalyardhapalaṃ ca taiḥ||2||
kalkitairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ
hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||3||
dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavātānulomanam| duḥkhaprasavinīnāṃ ca bandhyānāṃ ca
praśasyate||4||
Sa. dāḍimasya kuḍavam,
dhānyakātkuḍavārdham, citrakaśuṇṭhyoḥ pratyekaṃ palam, pippalyā dvau karṣau,
taiḥ piṣṭhairghṛtasya palāni viṃśatiṃ toyāḍhake pacet| tacca siddhaṃ
hṛdayādyartijit, dīpanādiguṇayuktaṃ ca| duḥkhaprasavinīnāṃ strīṇāṃ
vandhyānāṃ-aprasavinīnāṃ ca, śasyate|
snehitaṃ vāmayettīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet| payasā mūtrayuktena
bahuśaḥ kevalena vā||5||
Sa. snehitaṃ pāṇḍurogiṇaṃ
tīkṣṇairvāmayet| punarapi snigdhaṃ ca bahuśaḥ kṣīreṇa śodhayet| kevalena vā
payasā śodhayet|
dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalimāsutam| drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tat pibet
pāṇḍurogajit||6|| mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā
tatsiddhaṃ vā phalatrayam| ---------------------------------------------|7|
Sa. dantīphalarase koṣṇe
kāśmaryāñjalimāsutaṃ pibet, tadetadubhayamapi pāṇḍurogaghnam| gomūtreṇa piṣṭāṃ
haritakīṃ vā pibet| tena-gomūtreṇa, siddhaṃ-kvathitaṃ, phalatrayaṃ vā pibet|
---------------------------------------------|
svarṇakṣīrītrivṛcchyāmābhadradārumahauṣadham||7||
gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛutaṃ tenaiva vā pibet| sādhitaṃ kṣīramebhirvā
pibeddoṣānulomanam||8||
Sa. svarṇakṣīryādikaṃ gomūtrāñjalinā
piṣṭamathavā tenaiva-gomūtreṇa, śṛutaṃ pibet| ebhirvā
svarṇakṣīryādibhirdravyaiḥ kṣīraṃ sādhitaṃ doṣānulomakaraṃ pibet|
mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasā'yorajaḥ pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena
madhureṇa vā||9||
Sa. gomūtre saptāhaṃ sthitaṃ lohacūrṇaṃ
kṣīreṇa pibet| jīrṇe tasmin dugdhena sahānnaṃ bhuñjīta| māṃsarasena vā
madhureṇa-na tvamlena|
śuddhaścobhayato lihyātpathyāṃ madhughṛtadrutām|
---------------------------------------------|10|
Sa. śuddhaścobhayataḥ-pāyuto
mūrdhataśca, harītakīṃ madhghṛtadrutāṃ lihyāt|
---------------------------------------------|
viśālākaṭukāmustākuṣṭhadārukaliṅgakāḥ||10||
karṣāṃśā dvipicurmūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā| pītvā taccūrṇamambhobhiḥ
sukhairlihyāttato madhu||11|| pāṇḍurogaṃ
jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsamarocakam| gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca
tajjayet||12||
Sa. viśālādaya, ṣaṭ karṣamātrāḥ, mūrvā
dvikarṣapramāṇā, ardhakarṣadghnī ativiṣā tadetaccūrṇaṃ koṣṇāmbunā pītvā
mākṣikaṃ lihyāt| etacca pāṇḍurogādīn hanti|
vāsāguḍūcītriphalākaṭvībhūnimbanimbahaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayuto hanti
pāṇḍupittāsrakāmalāḥ||13||
Sa. vāsādikvātho madhuyutaḥ pāṇḍvādīn
hanti|
vyoṣāgnivellatriphalāmustaistulyamayorajaḥ| cūrṇitaṃ
takramadhvājyakoṣṇāmbhobhiḥ prayojitam||14||
kāmalāpāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśomehanāśanam|
---------------------------------------------|15|
Sa. vyoṣādibhistulyamayorajaścūrṇitaṃ
takrādibhirupayojitaṃ kāmalādināśanam|
---------------------------------------------| guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśān
mānataḥ samān||15|| pippalīdviguṇān
dadyādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe| ---------------------------------------------|16|
Sa. guḍādikān samabhāgān
pippalīdviguṇānimāṃ guṭikāṃ pāṇḍurogiṇe dadyāt|
---------------------------------------------| tāpyaṃ dārvyāstvacaṃ cavyaṃ
granthikaṃ devadāru ca||16|| vyoṣādinavakaṃ
caitaccūrṇayed dviguṇaṃ tataḥ| maṇḍūraṃ cāñjananibhaṃ sarvato'ṣṭaguṇe'tha
tat||17|| pṛthagvipakve gomūtre
vaṭakīkaraṇakṣame| prakṣipya vaṭakān kuryāttān khādettakrabhojanaḥ||18||
ete maṇḍūravaṭakāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇāṃ| kuṣṭhānyajarakaṃ
śophamūrustambharocakam||19|| arśāṃsi
kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayanti ca|
---------------------------------------------|20|
Sa. tāpyādikaṃ vyoṣādinavakaṃ
ca-pūrvoktaṃ, cūrṇayet| tataḥ-tebhyo, dviguṇaṃ maṇḍūramañjanasadṛśaṃ
sarvebhyo'ṣṭaguṇe mūtre pṛthak vipakve ca vaṭakīkaraṇakṣame-ghane sati,
prakṣipya vaṭakān kuryāt| tāṃśca takrapradhānabhojanaḥ san prāśrnīyāt| ete
maṇḍūravaṭakāḥ pāṇḍvāmayināṃ prāṇādāstathā kuṣṭhādīn ghnanti|
---------------------------------------------| tāpyādrijaturaupyāyomalāḥ
pañcapalāḥ pṛthak||20||
citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha| śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā
madhunā drutāḥ||21|| pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ
yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram| kuṣṭhānyajarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsamarocakam||22||
viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca|
---------------------------------------------|23|
Sa. tāpyādayaḥ pṛthak
pañcapalāścitrakādibhiḥ pālikaiḥ saha śarkarāṣṭapalayutāścūrṇīkṛtā madhunā
dravīkṛtāḥ pāṇḍurogādīn ghnanti| viśeṣeṇāpasmārādīṃśca|
---------------------------------------------|
kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||23||
bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī
sitaśarkarā||24||
tvak''kṣīrīpippalīdhātrīkarkaṭākhyāḥ palonmitāḥ| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ
palaṃ yuktyā trijātakam||25||
madhutripalasaṃyuktān kuryādakṣasamān guḍān| dāḍimāmbupayaḥ
pakṣirasatoyasurāsavān||26|| tān
bhakṣayitvā'nu pibenniranno bhukta eva vā|
pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandaram||27||
hṛnmūtrapūtiśukrāgnidoṣaśoṣagarodaram|
kāsāsṛgdarapittāsṛkśophagulmagalāmayān||28||
mehavardhmabhramān hanyuḥ sarvadoṣaharāḥ śivāḥ|
---------------------------------------------|29|
Sa. kāṭajādibhirdravyai rasaiḥ-rasatāṃ
gataḥ, kvāthīkṛtairityarthaḥ| śilājatupalānyaṣṭau daśāhāni dviguṇāni triguṇāni
vā bhāvitāni| ahaḥśabdo vāropalakṣaṇārthaḥ|
tadayamātrārtho'vatiṣṭhate,-śilājatupalāṣṭakaṃ kevalaṃ jaladhautaṃ
kauṭajādikaṃ tattulyamaṣṭaguṇite jale kvathitaṃ tato'ṣṭabhāgāvaśeṣarasaṃ
gṛhītvā tena rasena daśa vārān dviguṇān triguṇān vā bhāvayediti|
tāvatī-aṣṭapalapramāṇā sitaśarkarā, tvakkṣīryādikaṃ palonmitaṃ kaṇṭakāryāḥ
phalamūlayoḥ palam| trijātakaṃ yuktyā-yāvatā trijātakenātisaugandhyaṃ
hīnasaugandhyaṃ vā na syāt, evaṃ na hīnamātramatraitaddeyamavyāpakatvāt, na
vā'timātramapyativyāpakatvenāyogārhatvāt| madhunastribhiḥ palaiḥ saṃyuktān
kārṣikān guḍān vidadhyāt| tān guḍān bhakṣayitvā'nu-paścāt, dāḍimajalādīni
yathāyogaṃ pibet nirannaḥ kṛtāhāro vā| te ca vaṭakāḥ pāṇḍvādīn hanyuḥ|
sarvadoṣaharāḥ śivāśca syuḥ|
---------------------------------------------| drākṣāprasthaṃ kaṇāpramthaṃ
śarkarārdhatulāṃ tathā||29|| dvipalaṃ
madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakṣīrīṃ ca vicūrṇitam| dhātrīphalarasadroṇe tatkṣiptvā
lehavatpacet||30|| śītānmadhuprasthayutād
lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ kāmalāṃ ca niyacchati||31||
Sa. drākṣāyāḥ ṣoḍaśapalāni pippalyāśca|
śarkarāyāḥ palāni pañcaśat| yaṣṭhyādikaṃ rajīkṛtaṃ dvipalapramāṇam|
dhātrīphalarasasya droṇe sarvametatkṣiptvā lehamiva pacet|
tasmāllehācchītātsato madhunaḥ prasthayutāt pāṇitalaṃ-karṣamātraṃ, lihyāt| sa
ca leho halīmakādīnniyacchati-parākaroti|
kanīyaḥpañcamūlāmbu śasyate pānabhojane| pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ
mṛdvīkāmalakādrasaḥ||32||
Sa. pāne bhojane ca śasyate
hrasvapañcamūlajam| mṛdvīkārasa āmalakarasaśca pāṇḍurogiṇāṃ kāmalārtānāṃ ca
śasyate|
iti sāmānyataḥ proktaṃ pāṇḍuroge bhiṣag''jitam| vikalpya yojyaṃ viduṣā
pṛthagdoṣabalaṃ prati||33||
Sa. iti-evaṃ, pāṇḍuroge sāmānyena
bhiṣagajitaṃ-auṣadhaṃ, proktam| bhiṣajdhātuḥ kaṇḍvādau bhiṣajyate smaktaḥ
bhiṣagjitam| tadabhijñena vaidyena vikalpya-nirūpya, pṛthagdoṣabalaṃ
lakṣaṇīkṛtya yojyam|
snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu paittike| ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ
sānnipātike||34||
Sa. pavanaje pāṇḍau
snehaprāyaṃ-snehabhūyiṣṭhaṃ, bheṣajam| tiktaśītaprāyaṃ tu paittike| ślaiṣmike
tu kaṭurūkṣoṣṇabhūyiṣṭham| sannipātike vimiśraṃ cikitsitam|
mṛdaṃ niryāpayetkāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ| balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe
koṣṭhe tu yojayet||35||
Sa. kāyāt-śarīrāt,
mṛdaṃ-śalyabhūtasthitāṃ, tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ-snuhīkṣīrādibhiḥ, nirharet
puraḥ-pūrvam| śuddhe tu koṣṭhe balādhānāni ghṛtāni yojayet| tānyevāha-
vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ
devadāru ca||36|| vṛścikālī ca bhārgī ca
sakṣīrestaiḥ śṛtaṃ ghṛtam| sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān||37||
Sa. vyoṣādibhirghṛtāccaturthāṃśaih
śṛtāni samena kṣīreṇa taccaturguṇajalena ghṛtaṃ sarvān vikārān mṛttikākṛtān
śamayati|
tadvatkesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśāḍvalaiḥ|
---------------------------------------------|38|
Sa. kesarādibhiḥ pakvaṃ
sarpistadvat-pūrvaguṇam|
---------------------------------------------| mṛddveṣaṇāya tallolye
vitaredbhāvitāṃ mṛdam||38||
vellāgninimbaprasavaiḥ pāṭhayā mūrvayā'thavā|
---------------------------------------------|39|
Sa. mṛddveṣaṇārthe tasyāṃ mṛdi
laulye-lolupatve sati, vellādibhirbhāvitāṃ mṛdaṃ dadyāt|
---------------------------------------------| mṛdbhedabhinnadoṣānugamādyojyaṃ
ca bheṣajam||39||
Sa. mṛdo bhedo-viśeṣaḥ kṛṣṇapāṇḍurādiḥ,
tena bhinno-viśeṣito, yo doṣastasya vātāderjñānāt| "mṛtkaṣāyā'nilaṃ
pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā" (hṛ. ni. a. 13|13) evaṃ
lakṣaṇāddoṣānugamadbheṣajaṃ yojyam| naivameva mṛdbhakṣaṇamātravijñānena
mṛnnirharaṇauṣadhaṃ caitaddhetuviparītamevetyavehi| yato mṛdā hetubhūtayā yaḥ
pāṇḍuroga udabhūta tasya mṛnnirharaṇaṃ viparītameva|
kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat|
---------------------------------------------|40|
Sa. kāmalāyāṃ pittaharamauṣadhaṃ yat
pāṇḍurogāvirodhi taddeyam|
---------------------------------------------| pathyāśatarase
pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ||40|| prasthaḥ
siddho ghṛtādgulmakāmalāpāṇḍuroganut|
---------------------------------------------|41|
Sa. pathyāśatakvāthe
pathyāvṛntañcāśatkalkīkṛto ghṛtaprasthaḥ pakvaḥ kāmalādighnaḥ|
---------------------------------------------| āragvadhaṃ
rasenekṣorvidāryāmalakasya vā||41||
satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayetkāmalāpaham|
---------------------------------------------|42|
Sa. ikṣo rasena vidāryā
rasenāmalakarasena vā sahatrikaṭukaṃ palapramāṇamāragvadhaṃ kāmalāpahaṃ
pāyayet|
---------------------------------------------| pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ
śītavāriṇā||42|| kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ
traiphalena rasena vā| ---------------------------------------------|43|
Sa. nikumbhakalkaṃ vā paladvayapramāṇaṃ
śiśirajalena pibet| kumbhacūrṇaṃ kṣaudrasahitaṃ vā traiphalena kvāthena pibet|
---------------------------------------------| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā
nimbasya vā rasam||43|| prātaḥ
prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet|
---------------------------------------------|44|
Sa. triphalādyanyatamarasaṃ madhuyutaṃ
prātaḥ kāmaline yojayet|
---------------------------------------------| niśāgairikadhātrībhiḥ
kāmalāpahamañjanam||44||
Sa. niśādibhirañjanaṃ kāmalāhṛt|
tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam| kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ
kaphaharairjayet||45||
Sa. yaḥ punaḥ kāmalāvān malaṃ
tilapiṣṭasadṛśaṃ muñcet tasya kapharuddhamārgaṃ tasyāturasya
kaphaghnairdravyaiḥ pittaṃ jayet|
rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ
bahiḥ kṣipet||46||
hāridranetramūtratvak''śvetavarcastadā naraḥ| bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā
hṛdayena ca||47||
daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ| krameṇālpe'nuṣajyeta pitte
śākhāsamāśrite||48|| rasaistaṃ
rūkṣakaṭvamaliḥ śikhitittiridakṣajaiḥ| śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca
bhojayet||49||
bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇoṣṇaṃ ca śasyate| sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ
tathā''śayam||50|| svaṃ pittameti tenāsya
śakṛdapyanurajyate| vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ||51||
nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ|
---------------------------------------------|52|
Sa. rūkṣādibhiḥ pavanaḥ kupitaḥ kaphena
miśrito yadā pittaṃ bahiḥ kṣipet tadā hāridranetrādiḥ puruṣo bhavet
āṭopādimāṃśca| hṛdayena ca guruṇā yuktaḥ| daurbalyādibhiḥ krameṇa kupito
vāyuralpe pitte śākhāsamāśrite'nuṣajyeta| anuṣajyeteti karmakartari|
taṃ-tādṛśaṃ naraṃ, rasai rūkṣakaṭvamlairmayūrādimāṃsajaistathā
śuṣkamūlakodbhavairyūṣaistathā kulatthotthairbhojayet| bhṛśāmlādikaṃ ca
bhojanaṃ śasyate| tathā bījapūrakarasasahitaṃ vyoṣaṃ lihyāt| evaṃ kṛte
satyasya pittaṃ svamāśayameti, śakṛccānurajyate, vāyuśca praśamaṃ
yātyāṭopāntrakūjanādibhirupadravaiḥ saha| asya-āturasya, apagatopadravasya
sataḥ kāmalāvihito vidhiḥ kāryaḥ|
---------------------------------------------| gomūtreṇa pibetkumbhakāmalāyāṃ
śilājatu||52|| māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ
vā'tha hiraṇyajam| ---------------------------------------------|53|
Sa. kumbhakāmalāyāṃ gomūtreṇāloḍitaṃ
śilājatu pibet| dhātumākṣikaṃ vā gomūtreṇa āsaṃ yāvat pibet| hiraṇyajaṃ
[kiṭṭaṃ]-rūpyotthaṃ malaṃ vā, gomūtreṇa pibet|
---------------------------------------------| guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena
halīmakī||53|| mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ
pibeddhātrīrasena tu| trivṛtāṃ tadvirikto'dyātsvādu pittānilāpaham||54||
drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca
śīlayetsānuvāsanān||55||
mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ
madhukaṃ balām||56|| payasā ca prayuñjīta
yathā doṣaṃ yathā balam| ---------------------------------------------|57|
Sa. halīmakavān
guḍūcīsvarasakṣīrapakvena mahiṣīghṛtena snigdhaḥ san trivṛtāṃ dhātrīrasena
pibet| guḍūcīsvaraso'tra ghṛtāccaturguṇaḥ kṣīraṃ ghṛtasamamiti pākakramaḥ|
tayā-trivṛtayā, virikte sati madhuraṃ vātapittaghnaṃ cādyāt| prāguktaṃ ca
drākṣālehaṃ (ślo. 29) bhakṣayet| madhuradravyasādhitāni ghṛtāni cādyāt|
yāpanān-prāṇakāriṇaḥ (hṛ. ka. a. 4|37) , kṣīrabastīṃśca
śīlayedanuvāsanasahitān| mārdvīkāriṣṭayogāṃśca yuktyā vahnivṛddhaye pibet|
abhayālehaṃ ca-āgastyaṃ kāsacikitsitoktaṃ "prasthonmite yavakvāthe
viṃśatirvijayāḥ" ityādi, śīlayet| kṣīreṇa ca pippalīṃ madhuyaṣṭikāṃ balāṃ ca
prayuñjīta yathādoṣādbalācca|
---------------------------------------------| pāṇḍurogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ
ca kriyākramam|57| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. pāṇḍurogeṣu śophacikitsitaṃ(toktaṃ)
ca kriyākramaṃ sudhīḥ prayuñjīta| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma
ṣoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||