Sa. pāṇḍurogacikitsitādanantaraṃ
śophacikitsitaṃ vyākhyātuṃ prakramyate| sambandhaścāsya nidāna evokta ityāha-
athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| ) sarvatra sarvāṅgasare
doṣaje śvayathau purā| sāme viśoṣito bhuktvā laghu koṣṇāmbhasā pibet||1||
nāgarātiviṣādāruviḍaṅgendrayavoṣaṇam| athavā
vijayāśuṇṭhīdevadārupunarnavam||2||
navāyasaṃ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīḥ| varākvāthena
kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā||3|| athavā
gugguluṃ tadvajjatu vā śailasambhavam|
---------------------------------------------|4|
Sa. sarvatra doṣaje śvayathau
sarvāṅgaje tathā sāme viśoṣitaḥ san laghu bhuktvā koṣṇena jalena nāgarādi
pibet| viśoṣaṇamatropavāsaḥ| athavā, vijayādīn koṣṇāmbhasā pibet| doṣabahulo
navāyasaṃ-pāṇḍurogoktaṃ (hṛ. ci. 16|14) , pibet| śudhyarthaṃ gomūtreṇa
harītakīḥ śīlayet| triphalākvāthena saha kaṭukātrivṛtālohacūrṇatrikaṭukāṇi
śīlayet| gugguluṃ vā śilājatu vā triphalākvāthenaiva śīlayet|
---------------------------------------------| mandāgniḥ
śīlayedāmagurubhinnavibaddhaviṭ||4|| takraṃ
sauvarcalavyoṣakṣaudrayuktaṃ guḍābhayām| takrānupānamathavā tadvadvā
guḍanāgaram||5||
Sa. mandāgnirāmagurubhinnavibaddhaviṭ
san takraṃ sauvarcalādiyutaṃ śīlayet| guḍayutāmabhayāṃ takrānupānāṃ vā|
tathaiva guḍanāgaraṃ takrānupānaṃ śīlayet|
ārdrakaṃ vā samaguḍaṃ prakuñcārdhavivardhitam| paraṃ pañcapalaṃ māsaṃ
yūṣakṣīrarasāśanaḥ||6||
gulmodarārśaḥśvayathupramehān śvāsapratiśyālasakāvipākān|
sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayetprayogaḥ||7||
Sa. ārdrakaṃ vā tulyaguḍaṃ palārdhena
pratidinaṃ vardhitaṃ paraṃ pañcapalaṃ yāvat| ekasminneva dine
palapañcakapramāṇaṃ syāt, punarapi hrāsayedardhapalaṃ yāvat| evaṃ māsaṃ
yāvadeṣa prayogaḥ| yathocitaṃ kaphapittavātādhiko yūṣādibhojī syāt| eṣa ca
prayogo gulmādīṃścaturdaśa kaphāntān jayet|
ghṛtamārdrakanāgarasya kalka- svarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā|
śvayathukṣavathūdarāgnisādai- rabhibhūto'pi piban bhavatyarogaḥ||8||
Sa. ghṛtamārdrakanāgarasya
kalkasvarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā-paktvā, piban śophādibhirabhibhūto'pi
nirāmayaḥ syāt| ārdrakanāgaramārdrakamucyate| upajātyaupacchandasike vṛtte|
nirāmo baddhaśamalaḥ pibecchvayathupīḍitaḥ| trikaṭutrivṛtādantīcitrakaiḥ
sādhitaṃ payaḥ||9|| mūtraṃ gorvā mahiṣyā vā
sakṣīraṃ kṣīrabhojanaḥ| saptāhaṃ māsamathavā syāduṣṭrakṣīravartanaḥ||10||
Sa. nirāmo baddhapurīṣaḥ śophārtaḥ san
trivṛtā (trikaṭvā)- dibhiḥ sādhitaṃ payaḥ pibet| gormahiṣyā vā sambandhi
mūtraṃ sa[kṣīraṃ] kṣīrabhojanaḥ san pibet| tathā, uṣṭrakṣīrabhojanaḥ
pānāhārābhyāṃ vinā saptāhamathavā māsaṃ syāt| uṣṭrakṣīravartana ityatra
"kukkuṭyādīnāmaṇḍādiṣu" puṃvadbhāvo vaktavya ityuṣṭrīśabdasya puṃvadbhāvaḥ|
keciduṣṭrīkṣīreti jaguḥ|
yavānakaṃ yavakṣāraṃ yavānīṃ pañcakolakam| maricaṃ dāḍimaṃ pāṭhāṃ
dhānyakāmamlavetasam||11|| bālabilvaṃ ca
karṣāṃśaṃ sādhayetsalilāḍhake| tena pakvo ghṛtaprasthaḥ
śophārśogulmamehahā||12||
Sa. yavānakādi karṣāṃśaṃ jalāḍhake
pacet| tena-kvāthena, ghṛtaprasthaḥ pakvaḥ śophādihā syāt| brahmādiśabdasya
prāyikatvācchophādiśabdottarādapi hanteḥ kvip|
dadhnaścitrakagarbhādvā ghṛtaṃ tattakrasaṃyutam| pakvaṃ sacitrakaṃ
tadvadguṇaiḥ-----------------|13|
Sa.
citrakagarbhāddadhnaḥ-citrakacūrṇamiśritātkṣīrādyajjātaṃ dadhi
tasmānmathyamānāt, tattakreṇa-citrakatakreṇa, saṃyuktaṃ pakvaṃ
tadvat-yavānakādighṛtasadṛśaṃ, guṇaiḥ|
---------------------------------------------| ------------------yuñjyācca
kālavit||13|| dhānvantaraṃ mahātiktaṃ
kalyāṇamabhayāghṛtam| ---------------------------------------------|14|
Sa. kālavit-avasthādoṣādivit,
dhānvantaraṃ (hṛ. ci. a. 12|19) , mahātiktaṃ (hṛ. ci. a.19/8) kalyāṇakaṃ (hṛ.
u. a.6/27) abhayāghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 15|28) yuñjyāt|
---------------------------------------------| daśamūlakaṣāyasya kaṃse
pathyāśataṃ pacet||14|| dattvā guḍatulāṃ
tasmin lehe dadyādvicūrṇitam| trijātakaṃ trikaṭukaṃ kiñcicca yavaśūkajam||15||
prasthārdhaṃ ca hime kṣaudrāttannihantyupayojitam|
pravṛddhaśophajvaramehagulma- kārśyāmavātāmlakaraktapittam|
vaivarṇyamūtrānilaśukradoṣa- śvāsāruciplīhagarodaraṃ ca||16||
Sa. daśamūlakaṣāyasyāḍhake pathyāśataṃ
pacet| atra ca sāmānyaparibhāṣayā kvāthyadravyasya ca daśamūlasya dvātriṃśat
palāni bhavanti| evaṃ ca tantrāntare virodhaḥ| tathā ca tatraivaṃ kathyate,
(ca. ci. a. 12|50)- "dvipañcamūlasya tulākaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ
guḍācca|" iti| tadevaṃ virodhaṃ paśyanto vyākhyāmevaṃvidhāṃ vidvāṃso
vidadhati,-daśamūlasya tulā, tasyāḥ kaṣāyo daśamūlakaṣāya iti|
mayūravyaṃsakāditvāduttarapadalopi samāsaḥ| evaṃ daśamūlasya palaśataṃ
tatkvāthasyāḍhake pathyāśataṃ pacet| guḍatulāṃ dattvā tasmin lehe vicūrṇitaṃ
trijātakādi dadyāt| eteṣāṃ ca pramāṇaṃ vāsiṣṭhalehavet (hṛ. ci. a. 3|133)
kalpyam| yavakṣārasya karṣamātraṃ deyam| tantrāntare hyuktam-"vyoṣāccatuṣpalaṃ
dadyāttripalaṃ trisugandhataḥ| karṣamātraṃ yavakṣārāt" iti| śīte ca sati
mākṣikāt prasthārdhaṃ deyam| tat-etat, upayojitaṃ pravṛddhaśophādīn hanti|
kharanādastu jagāda-"daśamūlāḍhakamabhayāśatasahitaṃ pācayedapāṃ droṇe|
avaśeṣitacaturaṃśe tasmin punaḥ prakṣipet pathyāḥ||" iti| upajātivṛttam|
---------------------------------------------| purāṇayavaśālyannaṃ
daśamūlāmbusādhitam||17||
alpamalpapaṭusnehaṃ bhojanaṃ śvayathorhitam| kṣāravyoṣānvitairmaudgaiḥ
kaulatthaiḥ sakaṇai rasaiḥ||18|| tathā
jāṅgalajaiḥ kūrmagodhāśalyakajairapi| anamlaṃ mathitaṃ pāne
madyānyauṣadhavanti ca||19||
Sa. śvayathoḥ purāṇayavādi
daśamūlākvāthasādhitamalpaṃ tathā'lpalavaṇasnehaṃ bhojanaṃ hitam| kaiḥ saha ?
maudgai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? kṣāratryūṣaṇayuktaiḥ| tathā kaulatthai rasaiḥ|
kimbhūtaiḥ ? sapippalīkaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 12|62)-
"kulatthayūṣastu sapippalīko maudgastu satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā
jāṅgalaviṣkirāṇāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||" iti| atra ca śikhino
jāṅgalaviṣkiratvena gṛhītā api pathyataratvapratipādanārthaṃ punarupāttāḥ|
tathā'yameva tantrakṛdaṣṭāṅgāvatāre'dhyagīṣṭa (?)-"daśamūlāmbhasā
siddhairvyoṣakṣārarajonvitaiḥ| rasairjāṅgalajairmaudnaiḥ
kaulatthairmaulakairapi||" iti| tathetyādi| tathā jāṅgalamāṃsajaistathā
kacchapādijaiśca| pāne mathitamanamlaṃ madyāni ca sauṣadhāni hitāni|
ajājīśaṭhījīvantīkāravīpauṣkarāgnikaiḥ|
bilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairbadaronmitaiḥ||20||
kṛtā peyā''jyatailābhyāṃ yuktibhṛṣṭā paraṃ hitā|
śophātisārahṛdrogagulmārśolpāgnimehinām||21||
Sa. ajājīprabhṛtibhiḥ peyā
ghṛtatailābhyāṃ yuktyā bhṝṣṭā'tiśayena śophādimatāṃ hitā|
guṇaistadvacca pāṭhāyāḥ pañcakolena sādhitā|
---------------------------------------------|22|
Sa. pañcakolena sādhitā peyā
guṇaistadvacca-pūrvoktaguṇā| tathaiva pāṭhāyāḥ sādhitā peyā syāt|
---------------------------------------------|
śaileyakuṣṭhasthauṇeyareṇukāgurupadmakaiḥ||22||
śrīveṣṭakanakhaspṛkkādevadārupriyaṅgubhiḥ|
māṃsīmāgādhikāvanyadhānyadhyāmakavālakaiḥ||23||
caturjātakatālīsamustāgandhapalāśakaiḥ| kuryādabhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānāya
tūdakam||24||
Sa. tathā śaileyādibhirabhyañjanaṃ
tailaṃ lepaṃ snānārthamudakaṃ ca kuryāt|
snānaṃ vā nimbavarṣābhūnaktamālārkavāriṇā|
---------------------------------------------|25|
Sa. nimbādivāriṇā ca (vā) snānaṃ
kuryāt|
---------------------------------------------| ekāṅgaśophe
varṣābhūkaravīrakakiṃśukaiḥ||25||
viśālātriphalārodhranalikādevadārubhiḥ|
hiṃsrākośātakīmādrītālaparṇījayantibhiḥ||26||
sthūlakākādanīśālanākulīvṛṣaparṇibhiḥ| vṛdhdyārddhihastikarṇaiśca
sukhoṣṇairlepanaṃ hitam||27||
Sa. ekāṅgaje śophe
punarnavādibhirjalapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepo hitaḥ| iti sāmānyena
śvayathorupakramaḥ|
athānilotthe śvayathau māsārdhaṃ trivṛtaṃ pibet| tailameraṇḍajaṃ
vātaviḍvibandhe tadeva tu||28|| prāgbhaktaṃ
payasā yuktaṃ rasairvā kārayettathā| svedābhyaṅgān samīraghnān lepamekāṅgage
punaḥ||29|| mātuluṅgāgnimanthena
śuṇṭhīhiṃsrāmarāhvayaiḥ| ---------------------------------------------|30|
Sa. anilaje śophe pakṣaṃ yāvattrivṛtaṃ
tathairaṇḍatailaṃ pibet| vātaviḍvibandhe sati tadeva-pūrvoktamauṣadhaṃ,
prāgbhaktaṃ kṣīreṇa māṃsarasena vā [yuktaṃ] pibet| tathā, svedābhyaṅgān
vātaghnān kārayet, 'vaidyaḥ' iti śeṣaḥ| tathā, anilottha ekāṅgage śophe
mātuluṅgādibhirlepaṃ kārayet| hiṃsrā-siṃhī|
---------------------------------------------| paitte tiktaṃ
pibetsarpirnyagrodhādyena vā śṛtam||30||
kṣīraṃ tṛḍdāhamoheṣu lepābhyaṅgāśca śītalāḥ|
---------------------------------------------|31|
Sa. pittaśvayathau tiktakākhyaṃ ghṛtaṃ
pibet| nyagrodhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15|41) vā śṛtaṃ pibet| tathā, tṛḍādiṣu
kṣīraṃ pibet| tathā, lepābhyaṅgāḥ śītā hitāḥ|
---------------------------------------------|
paṭolamūlatrāyantīyaṣṭyāhvakaṭukābhayāḥ||31||
dāru dārvī himaṃ dantī viśālā niculaṃ kaṇā| taiḥ kvāthaḥ saghṛtaḥ pīto
hantyantastāpatṛḍbhramān||32||
sasannipātavīsarpaśophadāhaviṣajvarān|
---------------------------------------------|33|
Sa. paṭolādīnāṃ kvātho ghṛtasahitaḥ
pīto'ntastāpatṛṣṇādīn hanti|
---------------------------------------------| āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ
śleṣmodbhave pibet||33||
Sa. kaphodbhave śophe āragvadhādinā
siddhaṃ tailaṃ pibet|
srotovibandhe mande'gnāvarucau stimitāśayaḥ| kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi
śīlayet||34||
Sa. srotovibandhe sati vahnau ca
mande'rocake ca sati stimitāśayaḥ san kṣārādīn śīlayet|
kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvak''sikatātasīḥ| praleponmardane yuñjyātsukhoṣṇā
mūtrakalkitāḥ||35||
Sa. kṛṣṇādīn koṣṇān pralepa unmardane
ca mūtrakalkitān yuñjīta|
snānaṃ mūtrāmbhasī siddhe kuṣṭhatarkāricitrakaiḥ| kulatthanāgarābhyāṃ vā
caṇḍā'guru vilepane||36||
Sa. mūtrajale kuṣṭhādibhiḥ siddhe
snānāya hite| kulatthaśuṇṭhībhyāṃ vā kvathite gomūtrajale hite| vilepane
caṇḍāguruṇī hite|
kālājaśṛṅgīsaralabastagandhāhayāhvayāḥ| ekaiṣikā ca lepaḥ
syācchvayathāvekagātrage||37||
Sa. kālājaśṛṅgyādaya ekāṅgage śophe
lepaḥ syāt| kālā-nīlinī| bastagandhā-kāravī| ekaiṣikā-trivṛtā|
yathādoṣaṃ yathāsannaṃ śuddhiṃ raktāvasecanam| kurvīta, miśradoṣe tu
doṣodrekabalātkriyām||38||
Sa. yathādoṣaṃ-doṣānusāreṇa, śuddhiṃ
tathā raktāvasecanaṃ yathāsannaṃ kurvīta| saṃsargaje tu
yathābhyadhikadoṣānusāreṇa kriyāṃ kuryāt|
ajājipāthāghanapañcakola- vyāghrārajanyaḥ sukhatoyapītāḥ| śophaṃ tridoṣaṃ
cirajaṃ pravṛddhaṃ nighnanti bhūnimbamahauṣadhe ca||39||
Sa. ajājyādayaḥ koṣṇajalapītāḥ śophaṃ
tridoṣotthaṃ cirakālotpannaṃ vṛddhiṃ gataṃ nighnanti| bhūnimbanāgare ca
'hataḥ' iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| upajātivṛttam|
amṛtādvitayaṃ sivāṭikā surakāṣṭhaṃ sapuraṃ sagojalam|
śvayathūdarakuṣṭhapāṇḍutā- kṛmimehordhvakaphānilāpaham||40||
Sa. amṛtāyugalādikaṃ guggulusahitaṃ
gomūtreṇa pītaṃ śophādīn hanti| vaitālīyam| "ṣaḍviṣame'ṣṭau same kalāstāśca
same syurno nirantarāḥ| na samā'tra parāśritā kalā vaitālīye'nte ralau guruḥ|"
(vṛ. ra. a. 2|12)|
iti nijamadhikṛtya pathyamuktaṃ kṣatajanite kṣatajaṃ viśodhanīyam|
srutihimaghṛtalepasekarekai- rviṣajanite viṣajicca śopha iṣṭam||41||
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa, nijaṃ
śophaṃ-doṣajamadhikṛtya, [pathyaṃ-] cikitsitamuktam| kṣatotthe śophe
kṣatajaṃ-asṛk, viśodhyam| kaiḥ ? raktasrāvādibhiḥ| viṣajanite śophe
viṣaharamiṣṭam| puṣpitāgrā|
grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi
salavaṇaṃ vijjalaṃ madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ
vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca|42| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|
Sa. grāmyādimaṃsādi śophī varjayet|
"mtau nyau yau jñeyā kusumitalatāvellitā'kṣartulokaiḥ|" iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma
saptadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||