Sa. asmādanantaraṃ
visarpacikitsitamutsedhasāmānyāccikitsāsādṛśyācca vyākhyāyate-
athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) ādāveva visarpeṣu hitaṃ laṅghanarūkṣaṇam| raktāvaseko vamanaṃ
virekaḥ, snehanaṃ na tu||1||
Sa. visarpeṣu pūrvameva laṅghanādi
hitam| snehanaṃ tu na hitam|
pracchardanaṃ visarpaghnaṃ sayaṣṭīndrayavaṃ phalam|
paṭolapippalīnimbapallavairvā samanvitam||2||
Sa. vamanaṃ visarpaghnaṃ madanaphalaṃ
madhuyaṣṭikendrayavānvitaṃ hitam| paṭolādibhiryutaṃ vā madanaphalaṃ hitam|
rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāstraiphalena vā| virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ payasā
sarpiṣā'thavā||3|| yojyaṃ, koṣṭhagate doṣe
viśeṣeṇa viśodhanam| ---------------------------------------------|4|
Sa. trivṛccūrṇaṃ trāyantyā rasena
yuktaṃ drākṣārasena vā triphalārasena vā virecanaṃ yojyam, kṣīreṇa ghṛtena vā
trivṛccūrṇaṃ yuktam| koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa śodhanaṃ yojyam|
---------------------------------------------| aviśodhasya doṣe'lpe śamanaṃ
candanotpalam||4|| mustanimbapaṭolaṃ vā
paṭolādikameva vā| sārivāmalakośīramustaṃ vā kvathitaṃ jale||5||
Sa. aśodhanārhasya puṃso'lpe doṣe
śamanaṃ candanotpalaṃ yojyam| mustanimbapaṭolaṃ vā yojyam| 'paṭolakaṭurohiṇī'
(hṛ. sū. a. 15|15) ityādikaṃ vā yojyam| sārivādikaṃ vā jale kvathitam|
durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā
tṛṣṇāvīsarpavān pibet||6||
dārvīpaṭolakaṭukāmasūratriphalāstathā| sanimbayaṣṭītrāyantīḥ kvathitā
ghṛtamūrcchitāḥ||7||
Sa. durālabhādikaṃ kvathitaṃ śītakaṣāya
vā tṛṣṇādimān pibet| tathā dārvyādīn nimbādibhiḥ saha kvathitān
sarpirvimiśritān pibet|
śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret| tvaṅmāṃsasnāyusaṃkledo
raktakledāddhi jāyate||8||
Sa. rakte ca śākhāduṣṭe sati prathamaṃ
rudhirameva haret| kutaḥ ? ityāha-tvaṅmāṃsetyādi| yasmāt tvagādikledo
raktakledājjāyate, [ tasmādraktaṃ nirharet| ]
nirāme śleṣmaṇi kṣīṇe vātapittottare hitam| ghṛtaṃ tiktaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā
trāyamāṇayā||9||
Sa. nirāme puṃsi tathā vātapittādhike
kaphe ca kṣīṇe ghṛtaṃ tiktakādikaṃ hitam| pūrvaṃ sāmānyena visarpiṇaḥ snehanaṃ
niṣiddham, avasthāviśeṣeṇa ca snehanamidamuktam, iti pūrvāparavyāhatatvamatra
nāśaṅkanīyam|
nirhṛte'sre viśuddhe'ntardoṣe tvaṅmāṃsasandhige| bahiḥkriyāḥ pradehādyāḥ sadyo
vīsarpaśāntaye||10||
Sa. rakte nirhṛte'ntarviśuddhe doṣe
tvaṅmāṃsāśrite sati pralepasekādyā bahiḥkriyāḥ-parimārjane vidheyāḥ,
śīghrameva visarpaśāntaye syuḥ|
śatāhvamustavārāhīvaṃśārtagaladhānyakam| surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ
cālepanaṃ cale||11||
Sa. śatapuṣpādikaṃ cale-vātavisarpe,
pralepanaṃ hitam| ārtagalo-nīlaḥ sahacaraḥ|
nyagrodhādigaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam|
---------------------------------------------|12|
Sa. nyagrodhādigaṇaḥ (hṛ. sū. a. 15|49)
pittavisarpe pralepo hitaḥ| tathā pittavisarpe
padmotpalādikaṃ-daśagranthyākhyaṃ (saṅgrahākhya) tantradavadhāryam| yathā,-
ṣaḍdharaṇākhyo yogaḥ (saṃ. ci. a. 21)| saṅgrahe caivaṃ paṭhyate (ci. a. 20)-
"padmotpalaśaivālapaṅkadūrvāmṛṇālaśṛṅgāṭakakaserukaśarkarāhrīberacandanamuktāmaṇigairikapayasyāprapauṇḍarīkamadhukapadmakaghṛtakṣīrāṇi|"
iti|
nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ||12||
bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ| padminīkardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ
mauktikameva vā||13|| śaṅkhaḥ pravālaṃ
śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtānvitam|
---------------------------------------------|14|
Sa. nyagrodhasya
pādāstaruṇāḥ-abhinavāḥ, kadalīgarbhānvitā bisagranthiśca lepo'yaṃ
śatadhautaghṛtāloḍitaḥ| tathā, padminīpaṅkaḥ śiśiraḥ, mauktikaṃ vā jalapiṣṭam,
śaṅkho vā piṣṭo vidrumo vā śuktirvā, athavā gairikaṃ ghṛtayuktaṃ, lepo hitaḥ|
---------------------------------------------|
triphalāpadmakośīrasamaṅgākaravīrakam||14||
nalamūlānyanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā|
---------------------------------------------|15|
Sa. triphalādibhirlepaḥ
śleṣmavisarpahṛt|
---------------------------------------------|
dhavasaptāhvakhadiradevadārukuraṇṭakam||15||
samustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ| āragvadhasya patrāṇi tvacaḥ
śleṣmātakodbhavāḥ||16|| indrāṇiśākaṃ kākāhvā
śirīṣakusumāni ca| ---------------------------------------------|17|
Sa. dhavādikaṃ "varuṇasairyaka" (hṛ.
sū. a. 15|21) ityādirvā karṇikārasya vā patrāṇi śleṣmātakatvaco vā
indrāṇyādayo vā lepaḥ|
---------------------------------------------| sekavraṇābhyaṅgahavirlepacūrṇān
yathāyatham||17|| etairevauṣadhaiḥ
kuryādvāyau lepā ghṛtādhikāḥ|
---------------------------------------------|18|
Sa. ebhireva śleṣmavisarpalepauṣadhaiḥ
sekādīn kuryāt| vraṇābhyāṅgāya haviriti 'aśvaghāsavat' samāsaḥ| vāyau ye lepā
uktāste ghṛtādhikāḥ kāryāḥ| adhikaśabdanirdeśāccedaṃ gamayati,-anyatrāpi
pittavisarpe kaphavisarpe ca ye lepā uktāste'pi sa ghṛtāḥ kāryāḥ, na tvaghṛtā
ityarthaḥ|
---------------------------------------------| kaphasthānagate sāme
pittasthānagate'thavā||18|| aśītoṣṇā hitā
rūkṣā raktapitte ghṛtānvitāḥ| atyarthaśītāstanavastanuvastrāntarāsthitāḥ||19||
yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe'nye mandavīryāsta eva ca|
---------------------------------------------|20|
Sa. kaphasthānagate sāme vāyau
kiñcicchītoṣṇarūkṣāśca pralepā hitāḥ, pittasthānagate ca| raktapitte tu
ghṛtānvitā gatyantaśītāstanavastathā tanuvastrāntarāsthitāḥ kṣaṇe
kṣaṇe'pare'pare yojyāḥ| ca-śabdo yasmādarthe| yasmātta eva punaḥ punaḥ
prayujyamānā mandavīryāḥ syuḥ|
---------------------------------------------| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭametatkarma
praśasyate||20||
Sa. saṃsṛṣṭadoṣe visarpe-ubhayarūpe ca
saṃsargākhye sannipātākhye ca, etatkarma-idaṃ cikitsitam, yatpratidoṣamuktaṃ
tadeva yathāyathaṃ saṃsṛṣṭaṃ kṛtvā tatra praśasyate| iti sāmānyena
saṃsṛṣṭadoṣacikitsitamuktvā vātapittajādiṣvagnivisarpādiṣūpakramamāha-
śatadhautaghṛtenāgniṃ pradihyātkevalena vā| secayeddhṛtamaṇḍena śītena
madhukāmbunā||21|| sitāmbhasā'mbhodajalaiḥ
kṣīreṇekṣurasena vā| pānalepanasekeṣu mahātiktaṃ paraṃ hitam||22||
Sa. agniśabdenāgnivisarpa upalakṣyate|
tasya ca lakṣaṇam (hṛ. ni. a. 13|50)- "vātapittājjvara" ityādi yāvat
"duṣprabodho'śrute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate|" iti| tamagnivisarpaṃ
śatadhautaghṛtena pralepayet| secayedityādi| athavā kevalena ghṛtamaṇḍena
secayet| śiśireṇa madhuyaṣṭījalena vā secayet| evaṃ śarkarājalena mustajalena
kṣīreṇekṣurasena veti yojyam| pānādiṣu mahātiktaṃ (hṛ. ci. a. 19|8) suṣṭhu
hitam|
granthyākhye raktapittaghnaṃ kṛtvā samyagyathoditam| kaphānilaghnaṃ karmeṣṭaṃ
piṇḍasvedopanāhanam||23||
Sa. granthavisarpe raktapittaghnaṃ
karma kṛtvā tataḥ kaphānilaghnaṃ karma piṇḍasvedādikamiṣṭam|
granthivīsarpaśūle tu tailenoṣṇena secayet| daśamūlavipakvena
tadvanmūtrairjalena vā||24||
Sa. granthivīsarpaśūle sati
daśamūlavipakvenoṣṇena tailena secayet| tathaiva mūtrairdaśamūlavipakvairiti
vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| jalena vā daśamūlakvathitena secayet|
sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā| naktamālatvacā śuṣkamūlakaiḥ
kalinā'thavā||25||
Sa. athavā, kṛṣṇagandhayā piṣṭayā
sukhoṣṇayā pradihyāt| athavā, naktamālatvacā piṣṭayā sukhoṣṇayā pradihyāt|
śuṣkamūlakaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇairathavā kalinā-bibhītakena, sukhoṣṇena lepayet|
dantī citrakamūlatvak saudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo
bhindyācchilāmapi||26|| bahirmārgāśritaṃ
granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthimebhirbhindyācca
bheṣajaiḥ||27||
Sa. dantyādibhirdravyairlepaḥ śilāmapi
bhindyāt| kimuta kaphajaṃ bāhyamārgāśritaṃ granthiṃ lepo na bhindyāt|
cirakālāvasthitaṃ granthimebhireva-pūrvoktairauṣadhaiḥ, bhindyāt|
mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā
sasīdhumadhuśārkaraiḥ||28||
sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca
pippalyāḥ kṣaudrasaṃyutaiḥ||29||
devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca| mastabhallātasaktūnāṃ
prayogairmākṣikasya ca||30|| dhūmairvirekaiḥ
śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ||31||
Sa. mūlakādiyūṣādibhiḥ
sakṣāradāḍimairgodhūmādibhojanaistathā pānaiḥ sasīdhumadhuśa(śā)rkaraistathā
sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaistathā "triphalāyāḥ prayogaiḥ"
ityārabhya yāvat "taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ|" "dīrghakālasthitaṃ
granthiṃ bhindyāt" ityanuvartya yojyam|
ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbale sthitaḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadi
naivopaśāmyati||32|| athāsya dāhaḥ kṣāreṇa
śarairhemnā'pi vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tamuddharet||33||
Sa. ābhiḥ-pūrvoktābhiḥ, kriyābhiḥ
siddhābhiḥ-siddharṣipraṇītatvādasaṃvādinībhiḥ, tathā
vividhābhiḥ-anekaprakārābhiḥ prayuktābhiḥ, bale sthito
granthirdīrghakālānubandhatvādatiprabṛddhaḥ ata eva pāṣāṇakaṭhino yadi
naivopaśāmyati| atha-anantaraṃ, asya dāhaḥ kṣāreṇa hitaḥ, agninā
śarairhemnā'pi vā hitaḥ| athavā, pākibhirauṣadhaiḥ-bāhyāntaḥ śodhanaiḥ,
pācayitvā pāṭayitvā taṃ-granthiṃ, udvaret|
mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte rakte
vātaśleṣmajidauṣadham||34||
Sa. asya-granthergnanthivisarpavato,
raktamutkleśamāgataṃ-vikārakāraṇaṃ pratyunmukhatāṃ prāptaṃ, bahuśo mokṣayet|
punaśca rakte'pahṛte vātaśleṣmajidauṣadhaṃ tatra hitam|
praklinne dāhapākābhyāṃ bāhyāntarvraṇavatkriyā| dārvīviḍaṅgakampillaiḥ siddhaṃ
tailaṃ vraṇe hitam||35|| dūrvāsvarasasiddhaṃ
tu kaphapittottare ghṛtam| ---------------------------------------------|36|
Sa. praklinne sarvasmin visarpe
dāhapākābhyāṃ copalakṣite bāhyāntarvraṇavatkriyā syāt| tathā, dārvyādibhiḥ
siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam| vātapradhāne visarpa ityarthādgamyate| tathā,
kaphapittottare visarpe dūrvāsvarasena pakvaṃ ghṛtaṃ hitam|
---------------------------------------------| ekataḥ sarvakarmāṇi
raktamokṣaṇamekataḥ||36|| visarpo na
hyasaṃsṛṣṭaḥ so'srapittena jāyate| raktamevāśrayaścāsya bahuśo'sraṃ
haredataḥ||37||
Sa. ekataḥ-ekasmiṃścikitsāpakṣe,
sarvakarmāṇi-yathānirdiṣṭāni, raktamokṣaṇamekataḥ-ekasmin pakṣe| evaṃ
visarpoddiṣṭayā sarvacikitsayā raktamokṣaṇasya ca visarpaśamane tulyatvāt|
nanu, kathametatsyāt ? ityāha- yasmādvisarpaḥ sarvo
raktapittenāsaṃsṛṣṭaḥ-asambaddho, na jāyate, na
kadācidraktapittābhyāmantareṇotpadyata ityarthaḥ| asya ca-visarpasya,
raktamevāśrayo nānyaḥ| ataḥ-asmāt, bahuśo-bahūn, raktameva haret|
na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo
hyupastabdhastvagraktapiśitaṃ pacet|38| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|
Sa. bahudoṣāya visarpiṇe taddhṛtaṃ na
deyaṃ yadvirecanaṃ na bhavati| pittaṃ hi visarpe prādhānyena cikitsyam|
pittasya ca virecanamupakramapradhānamiti| tena-ghṛtena avirecanena,
yasmādupastabdhaḥ-stambhito doṣaḥ, tvagraktamāṃsāni pacet|
tasmādvirecanakarameva ghṛtaṃ yojyamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ
nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 18||