Sa. asmādanantaraṃ
kuṣṭhacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya nidāna evokta ityāha-
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| )||3||
Sa.
tvagraktamāṃsādidūṣaṇāttatsravaṇādāmayasvabhāvācca kāyakārśyaṃ kuṣṭhinaḥ
prāyeṇāvaśyaṃ bhāvi| anenaivānusāreṇa vakṣyati (ślo. 16)-
"snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarā'ntarā|" ityāha-
kuṣṭhinaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret|
---------------------------------------------|1|
Sa. kuṣṭhavantaṃ naraṃ sarvameva
snehapānairupakramet-śarīrāpyāyanārthaṃ pūrvamasya snehopayogo yukta
ityarthaḥ|
---------------------------------------------| tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ
vā sādhitaṃ hitam||1||
daśamūlāmṛtairaṇḍaśārṅgeṣṭāmeṣaśṛṅgibhiḥ|
---------------------------------------------|2|
Sa. tasmin vātottare kuṣṭhe
daśamūlādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā hitam|
---------------------------------------------|
paṭolanimbakaṭukādārvīpāṭhādurālabhāḥ||2||
parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayedapām| dvyāḍhake'ṣṭāṃśaśeṣeṇa tena
karṣonmitaistathā||3||
trāyantīmustabhūnimbakaliṅgakaṇacandanaiḥ| sarpiṣo dvādaśapalaṃ
pacettattiktakaṃ jayet||4||
pittakuṣṭhaparīsarpapiṭikādāhatṛḍbhramān| kaṇḍupāṇḍvāmayān gaṇḍān
duṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||5||
visphoṭavidradhīgulmaśophonmādamadānapi|
hṛdrogatimiravyaṅgagrahaṇīśvitrakāmalāḥ||6||
bhagandaramapasmāramudaraṃ pradaraṃ garam| arśo'srapittamanyāṃśca sukṛcchrān
pittajān gadān||7||
Sa. paṭolādi palāṃśaṃ dvyāḍhake
pācayet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa kvāthena tathā karṣamātraistrāyantyādibhirghṛtasya
palāni dvādaśa pacet| tadevaṃ tiktakākhyaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhādīn jayet|
aparānapi pittajānāmayān hanti| etaiśca dvādaśapalamātraṃ pakvaṃ prakṛṣṭaguṇaṃ
syāditi dṛṣṭaṃ tattvadarśibhirmaharṣibhiḥ|
saptacchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā| triphalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau
sārive kaṇe||8||
nimbacandanayaṣṭyāhvaviśālendrayavāmṛtāḥ| kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā
śatāvarī||9||
paṭolātiviṣāmustātrāyantīdhanvayāsakam| tairjale'ṣṭaguṇe
sarpirdviguṇāmalakīrase||10|| siddhaṃ
tiktānmahātiktaṃ guṇairabhyadhikaṃ matam|
---------------------------------------------|11|
Sa. saptacchadādibhiḥ
kalkairghṛtādaṣṭaguṇe jale dviguṇāmalakarase sarpiḥ pakvaṃ mahātiktasaṃjñaṃ
guṇaiścābhyadhikaṃ tiktānmatam, munīnāmiti śeṣaḥ|
---------------------------------------------| kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ
nimbasaptāhracitrakaiḥ||11||
kuṣṭhoṣaṇavacāśālapriyālacaturaṅgulaiḥ|
---------------------------------------------|12|
Sa. kaphottare nimbādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ
pakvaṃghṛtaṃ pibet|
---------------------------------------------| sarveṣu cāruṣkarajaṃ tauvaraṃ
sārṣapaṃ pibet||12|| snehaṃ ghṛtaṃ vā
kṛmijitpathyābhallātakaiḥ śṛtam|
---------------------------------------------|13|
Sa. sarveṣu ca kuṣṭheṣu bhallātakotthaṃ
tuvarajaṃ sarṣapajaṃ vā snehamathavā ghṛtaṃ kṛmijidādibhiḥ sādhitaṃ pibet|
---------------------------------------------| āragvadhasya mūlena śatakṛtvaḥ
śṛtaṃ ghṛtam||13|| piben kuṣṭhaṃ jayatyāśu
bhajan sakhadiraṃ jalam| ---------------------------------------------|14|
Sa. karṇikārasya mūlena śatavārān
ghṛtaṃ pakvaṃ piban kuṣṭhaṃ jayati khadirayutaṃ pānīyaṃ sevamānaḥ|
--------------------------------------------| ebhireva yathāsvaṃ ca
snehairabhyañjanaṃ hitam||14||
Sa. ebhireva pūrvoktaiḥ
snehairyathāyogamabhyañjanaṃ hitam|
snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yadudāhṛtam|
---------------------------------------------|15|
Sa. snigdhasya kuṣṭhinaḥ śodhanaṃ
yojyaṃ yadvisarpe kathitam| tatra coktam (hṛ. ci. a. 18|3)- "rasena yuktaṃ
trāyantyā drākṣāyāḥ" ityādi|
---------------------------------------------| lalāṭahastapādeṣu śirāścāsya
vimokṣayet||15|| pracchānamalpake kuṣṭhe
śṛṅgādyāśca yathāyatham| ---------------------------------------------|16|
Sa. lalāṭādiṣu cāsyāturasya balāpekṣī
vaidyo śirāṃ vimokṣayet| atyalpe kuṣṭhe pracchānaṃ syāt|
yathāyathaṃ-yathāsvaṃ, śṛṅgādyāśca syuḥ|
---------------------------------------------| snehairāpyāyayeccainaṃ
kuṣṭhaghnairantarā'ntarā||16||
muktaraktaviriktasya riktakoṣṭhasya kuṣṭhinaḥ| prabhañjanastathā hyasya na
syāddehaprabhañjanaḥ||17||
Sa. antarā'ntarā srutaraktaṃ
kṛtavirekaṃ ca kuṣṭhaghnaiḥ snehairenaṃ-kuṣṭhinaṃ, āpyāyayet| evaṃ kṛte
satyasya-kuṣṭhino, muktaraktasya tathā viriktasyāta eva riktakoṣṭhasya
prabhañjano dehasya prabhañjano-vighātako, na syāt|
vāsāmṛtānimbavarāpaṭola- vyāghrīkarañjodakakalkapakvam|
sarpirvisarpajvarakāmalāsra- kuṣṭhāpahaṃ vajrakamāmananti||18||
Sa. vāsādibhiḥ siddhaṃ
sarpirvisarpādighnam| etacca vajrakasaṃjñaṃ ghṛtaṃ vadanti| indravajrāvṛttam|
triphalātrikaṭudvikaṇṭakārī- kaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ|
savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā||19||
piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prasthamebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca|
kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmān hantyātkṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam||20||
Sa. triphalādibhiḥ kārṣikaiḥ
pratyagrasruhīkṣīrapalena saha piṣṭairebhirauṣadhairghṛtaprasthaṃ
caturguṇajalasiddhaṃ krūrakoṣṭhe snehanaṃ syāt recanaṃ ca| tathā, kuṣṭhādīn
dāruṇān hanyāt| tacca mahāvajrakaṃ nāma| aupacchandasikaśālinyau vṛtte|
dantyāḍhakamapāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet| dhāmārgavapale pītaṃ
tadūrdhvādho viśuddhikṛt||21||
Sa. dantyāścatuḥṣaṣṭipalāni jaladroṇe
pacet| tena kvāthena rājakośātakīpale ghṛtaṃ pacet| tatpītamūrdhvādho
viśuddhikaram|
āvartakītulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśeṣitam| tanmūlaistatra niryūhe ghṛtaprasthaṃ
vipācayet||22|| pītvā tadekadivasāntaritaṃ
sujīrṇe bhuñjīta kodravamasaṃskṛtakāñjikena| kuṣṭhaṃ kilāsamapacīṃ ca
vijetumicchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca||23||
Sa. āvartakyāḥ śataṃ
droṇe'pāmaṣṭāṃśaśeṣitaṃ pacet| ttrakvāthe, tasyā mūlaiḥ
kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ vipācayet| taddhṛtamekadivasāntaritaṃ pītvā suṣṭhu
jīrṇe ca ghṛte kodravamasaṃskṛtena kāñjikena saha bhuñjīta| kuṣṭhādīn
vijigīṣuḥ, prajāṃ ca vistīrṇāmicchan, grahaṇaṃ smṛtiṃ cābhilaṣan|
vasantatilakāvṛttam|
yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā| kuṣṭhaghnī samasarpirvā
sagāyartryasanodakā||24||
Sa. yateḥ-brahmacaryāsthitasya,
lelītakavasā mākṣikajātīrasayutā kuṣṭhaghnī syāt|
lelītakavasā-sauvarcalalavaṇatailam, gandhakameke| jātīraso-bolaḥ| athavā,
samaghṛtā khadirāsanodakasahitā kuṣṭhaghnī syāt|
śālayo yavagodhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni
jāṅgalam||25||
varāpaṭolakhadiranimbāruṣkarayojitam| madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ
cendurājimat||26|| annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe,
na tvamlalavaṇoṣaṇam| dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām||27||
Sa. śālyādikamannapānaṃ ca
varādibhiryojitaṃ kuṣṭhe hitam| indurājiḥ-bākucī| amlādikamannapānaṃ na hitaṃ
kuṣṭhe syāt| tathā dadhyādīnatiśayena varjayet| pratirogaṃ ca
yannidānavarjanaṃ taccikitsitamevetyavagantavyam|
paṭolamūlatriphalāviśālāḥ pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| syustrāyamāṇā
kaṭurohiṇī ca| bhāgārdhike nāgarapādayukte||28||
etatpalaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibeddoṣaviśodhanāya| jīrṇe
rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||29||
kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇīpradoṣa- marśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca|
ṣaḍrātrayogena nihanti caitad hṛdvastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||30||
Sa. pṛthak-pratyekaṃ,
tribhāgenāpacito-nyūnaḥ, tṛtīyaḥ śāṇo yeṣāṃ te paṭolādayaḥ pañca
pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| loke'pi caivaṃ prayuktā eva|
yathā,-tribhāgonāstrayo drammā deyā iti| atra hi dvau drammau tṛtīyaśca
drammastribhāgena hīna iti gamyate| tadevaṃ paṭolasya śāṇau dvau dhānakāśca
catasro bhavanti| ṣaḍdhānako hi śāṇaḥ| evaṃ paṭolamūlādidravyāṇāṃ pañcānāṃ
pratyekaṃ ṣoḍaśadhānakāḥ syuḥ| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhike|
kimbhūte ? nāgarapādayukte satyau, na tu kevale| tadayamarthaḥ,-trāyantyā
dhānakāḥ ṣaṭ, kaṭukāyā dhānakāḥ ṣaṭ, nāgarasya dhānakāścatasraḥ| ṣoḍaśadhānakā
hyatra mūladravyabhāgaḥ| tadevaṃ paṭolādīnāṃ pañcānāmaśītirdhānakāḥ,
trāyantīkaṭukayoḥ śuṇṭhīpādayutayoḥ ṣoḍaśadhānakāḥ, iti ṣaṇṇavatidhānakābhiḥ
palaṃ bhavati| tadidaṃ palaṃ jarjaritaṃ kiñciccūrṇitaṃ jale vipakvaṃ
doṣaviśuddhyarthaṃ pibet| jīrṇe satyauṣadhe jāṅgalamṛgapakṣiṇāṃ māṃsarasaiḥ
saha purāṇaśālyodanamaśrnīyāt| upajātī vṛtte| etacca pītaṃ
ṣaḍrātrayogena-ṣaḍdinānyupayuktaṃ, kuṣṭhādīn hanti| indravajrāvṛttam|
viḍaṅgasārāmalakābhayānāṃ palatrayaṃ, trīṇi palāni kumbhāt| guḍasya ca
dvādaśa, māsameṣa jitātmanāṃ hantyupayujyamānaḥ||31||
kuṣṭhaśvitraśvāsakāsodarārśo- mehaplīhagranthirugjantugulmān| siddhaṃ yogaṃ
prāha yakṣo mumukṣo- rbhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam||32||
Sa. viḍaṅgasārādīnāṃ samuditānāṃ
palatrayam, trīṇi palāni kumbhāt-trivṛtāyāstrīṇi palāni, guḍasya ca
dvādaśapalāni| eṣa prayogo jitendriyāṇāṃ māsamupayujyamāno vakṣyamāṇān gadān
hanti| "upendravajrā tu jatau jagau gaḥ|" māsaśabdopādānācca
pratyahamasmādyogādardhapalaṃ
dhānakānavaraktikātrayasahitamabhyavaharaṇīyatvenātrāvatiṣṭhate| anyatrāpi
pradeśe ya evaṃvidho nirdeśastatra parimāṇakalpanāyāmayameva
nyāyo'numantavyaḥ| maṇibhadrākhyo yakṣo bhikṣoḥ prāṇān mumukṣoḥ-jīvitaṃ
jihāsoḥ, imaṃ siddhaṃ yogaṃ prāṇakaraṃ prāha,-jagādetyarthaḥ| atra bhūte kāle
prāheti, tathā sādhu kiletyāgamikatvaṃ ca sūcayati| śālinīvṛttam|
bhūnimbanimbatriphalāpadmakātiviṣākaṇāḥ|
mūrvāpaṭolīdviniśāpāṭhātiktendravāruṇīḥ||33||
sakaliṅgavacāstulyā dviguṇāśca yathottaram| lihyāddantītrivṛdbrāhmīścūrṇitā
madhusarpiṣā||34|| kuṣṭhamehaprasuptīnāṃ
paramaṃ syāttadauṣadham|35|
Sa. bhūnimbādayastulyā dantyādayaśca
yathottaraṃ dviguṇāścūrṇitā madhusarpiṣā lihyāt| kuṣṭhādīnāmetat paramaṃ
bheṣajam|
---------------------------------------------| varāviḍaṅgakṛṣṇā vā
lihyāttailājyamākṣikaiḥ||35||
Sa. triphalādīn vā
tailaghṛtamākṣikairlihyāt|
kākodumbarikāvellanimbābdavyoṣakalkavān| hanti vṛkṣakaniryūhaḥ
pānātsarvāṃstvagāmayān||36||
Sa. kākodumbarikādikalkavān
vṛkṣakakvāthaḥ pānātsarvān tvagrogān hanti| kākodumbarikā-phalguḥ|
vṛkṣako-vatsakaḥ|
kuṭajāgninimbanṛpatarukhadirāsanasaptaparṇaniryūhe| siddhā madhughṛtayuktāḥ
kuṣṭhaghnīrbhakṣayedabhayāḥ|37|
Sa. kuṭajādikvāthe siddhāḥ pakvā
harītakīrmadhughṛtasaṃyuktāḥ kuṣṭhanudo bhakṣayet| āryāvṛttam|
dārvīkhadiranimbānāṃ tvakkvāthaḥ kuṣṭhasūdanaḥ|
---------------------------------------------||37||
Sa. dārvyādīnāṃ tvakkvāthaḥ
kuṣṭhanāśanaḥ syāt|
niśottamānimbapaṭolamūla- tiktāvacālohitayaṣṭikābhiḥ| kṛtaḥ kaṣāyaḥ
kaphapittakuṣṭhaṃ susevito dharma ivocchinatti||38||
ebhireva ca śṛtaṃ ghṛtamukhyaṃ bheṣjairjayati mārutakuṣṭham|
kalpayetkhadiranimbaguḍūcī- devadārurajanīḥ pṛthagevam||39||
Sa. niśādibhiḥ kaṣāyaḥ kṛtaḥ
kaphapittajaṃ kuṣṭhamuddalayati| suṣṭhu sevito yathā dharmaḥ|
ebhireva-pūrvoktairauṣadhaiḥ, pakvaṃ varaṃ ghṛtaṃ vātakuṣṭhaṃ jayati|
evaṃ-anayaiva kalpanayā, pṛthak khadirādīn kalpayet| upajātisvāgate vṛtte|
pāṭhādārvīvahnighuṇeṣṭākaṭukābhi- mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiścoṣṇajalaṃ vā|
kuṣṭhī pītvā māsamaruk syādgudakīlī mehīśophī pāṇḍurajīrṇī kṛmīmāṃśca||40||
Sa. pāṭhādibhirindrayavaiśca gomūtraṃ
yuktamathavoṣṇajalaṃ māsaṃ pītvā kuṣṭhī nīruk syāt| arśasādiśca| "vedai
randhrairmtau yasagā mattamayūram|" (vṛ. ra. a. 3|72)|
lākṣādantīmadhurasavarādvīpipāṭhāviḍaṅga-
pratyak''puṣpītrikaṭurajanīsaptaparṇāṭarūṣam| raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ
pañcamūlyau ca cūrṇaṃ pītvā māsaṃ jayati hitabhuggavyamūtreṇa kuṣṭham||41||
Sa. lākṣādicūrṇaṃ gomūtreṇa māsaṃ pītvā
hitabhojī san kuṣṭhaṃ jayati| raktā-mañjiṣṭhā| surataruśabdasya
napuṃsakatvamauṣadhavācitvāllokāśrayatvālliṅgasyetivā|
pañcamūlyau-deśamūlamityarthaḥ| "mandākrāntā mabhanatatagā gaḥ
samudrartulokaiḥ|"
niśākaṇānāgaravellatauvaraṃ savahnitāpyaṃ kramaśo vivardhitam| gavāmbupītaṃ
vaṭakīkṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sudāruṇānyapi||42||
Sa. niśādikaṃ krameṇa vivardhitaṃ
gomūtreṇa pītamathavā vaṭakīkṛtaṃ kuṣṭhāni sukṛcchrāṇyapi nihanti| "uśanti
vaṃśasthamidaṃ jatau jarau|"
trikaṭūttamātilāru- ṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā| gulikā rasāyanaṃ ku-
ṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||43||
Sa. trikaṭukādibhirgulikā vihitā
rasāyanaṃ kuṣṭahṛd vṛṣyā ca syāt| evaṃ ca saptasamākhyā| trikaṭukatriphale
hyatra samudāyarūpatvād dve eva kalpite| "āryā vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"
cāndraśakalāgnirajanī- viḍaṅgatuvarāsthyaruṣkaratriphalābhiḥ| vaṭakā
guḍāṃśaklRptāḥ samastakuṣṭhāni nāśayantyabhyastāḥ||44||
Sa. candraśakalādibhirvaṭakā guḍāṃśena
klRptāḥ-śīlitāḥ, niḥśeṣakuṣṭhāni ghnanti| candraśakalā-bākucī| āryāgītiḥ|
viḍaṅgabhallātakabākucīnāṃ sadvīpivārāhiharītakīnām| salāṅgalīkṛṣṇatilopakulyā
guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham||45||
Sa. viḍaṅgādīnāṃ cūrṇena guḍena piṇḍī
lāṅgalikādyanvitā kuṣṭhaṃ vijayate|
śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā| sāyomalā sāmalakā satailā
kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā||46||
Sa. śaśāṅkalekhā viḍaṅgādibhiḥ saha
tailena līḍhā kṛcchrāṇi kuṣṭhāni vināśayati| upajātivṛttam(tte)|
pathyātilaguḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarairjayet|
guḍāruṣkarajantughnasomarājīkṛtā'thavā||47||
Sa. pathyādibhiḥ sabhallātakaiḥ piṇḍī
kuṣṭhaṃ jayet| guḍādibhirvā kṛtā piṇḍī kuṣṭhaṃ hanti|
viḍaṅgādrijatukṣaudrasarpiṣmatkhādiraṃ rajaḥ| kiṭibhaśvitradadrughnaṃ
khādenmitahitāśanaḥ||48||
Sa. khadiracūrṇaṃ viḍaṅgādiyutaṃ
mitahitabhojanaḥ kiṭibhādighnaṃ khādet|
sitātailakṛmighnāni dhātryayomalapippalīḥ| lihānaḥ sarvakuṣṭhāni
jayatyatigurūṇyapi||49||
Sa. sitādīni lihāno'śeṣakuṣṭhāni
kṛcchrāṇyapi jayati|
mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūle dve| saptacchadanimbatvak
saviśālā citrako mūrvā||50|| cūrṇaṃ
tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvaṃśam| nityaṃ
kuṣṭhanibarhaṇametatprāyogikaṃ khādan||51||
śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi|
vardhabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāpacīrhanti||52||
Sa. mustādikaṃ samabhāgaṃ
saktubhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ madhvaṃśena yutametaccūrṇaṃ
prāyogikaṃ-prayogayogyaṃ, kuṣṭhaghnaṃ satataṃ khādet| āryāstisraḥ|
rasāyanaprayogeṇa tuvarāsthīni śīlayet| bhallātakaṃ bākucikāṃ vahnimūlaṃ
śilāhvayam||53||
Sa. rasāyanoktena vidhinā tuvarāsthīni
(hṛ. ū. a. 39|84) , śīlayet| bhallātakaṃ vā (hṛ. u. a. 39|75) , somarājīṃ vā
(hṛ. u. a. 39|107) , citrakamūlaṃ vā (hṛ. u. a. 39|63) , śilājatu vā (hṛ. u.
a. 39|137)|
iti doṣe vijite'ntas- tvaksthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam|
tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhimeti maline dehe||54||
Sa. iti-evaṃprakāreṇa, antarvijite
doṣe'ta eva tvaksthe bahiḥ pralepādi hitam| ādiśabdena snānādiparigrahaḥ|
nanu, bahirbhāgasthaṃ kuṣṭhaṃ kimiti pūrvameva pralepādinā na jīyate ?
ityāha-tīkṣṇetyādi| yasmāttīkṣṇena lepenotkliṣṭaṃ-utkleśaṃ prāpitaṃ, kuṣṭhaṃ
maline-sadoṣe, kāye vivṛddhiṃ yāti| tasmādantaḥśuddhe kāye pralepādikaṃ hitam|
āryāgītiḥ|
sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalairhitaḥ svedaḥ| svinnotsanaṃ kuṣṭhaṃ
śastrairlikhitaṃ pralepanairlimpet||55||
Sa. sthirāṇi kaṭhināni ca maṇḍalāni
yeṣāṃ kuṣṭhānāṃ teṣāṃ poṭalaiḥ svedo hitaḥ| svinnotsannaṃ kuṣṭhaṃ
śastrairlikhitaṃ pralepairlimpet| gītirāryā|
yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśaneṣu kuṣṭheṣu| teṣu nipātyaḥ kṣāro
raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||56||
Sa. yeṣu kuṣṭheṣu sparśendriyanāśaneṣu
śastraṃ na kramate, teṣu raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya kṣāro nipātanīyaḥ| kramata
iti "vṛttisarga" ityādinā taḍ|
lepo'tikaṭhinapuruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ
samantro'gadaiścānu||57||
Sa. pāṣāṇavatkaṭhine tathā paruṣasparśe
tathā supte sthirībhūte tathā purāṇe ca kuṣṭhe satyāturasyopayuktāgadasya
viṣairmantrasahitairle(to le)paḥ kāryaḥ| anu-paścāt, agadaiśca lepaḥ|
stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| ghṛṣṭāni
śuṣkagomayaphenakaśastraiḥ pradehyāni||58||
Sa. kuṣṭhāni stabdhāni tathā'tisuptāni
tathā'svedanāni kaṇḍūvanti ca śuṣkagomayādibhighṛṣṭānyanantaraṃ pralepyāni|
mustā triphalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅgayavāḥ|
saptāhvakuṣṭhaphalinīdārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam||59||
eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathoddharṣaḥ|
tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||60||
Sa. mustādayaḥ snānaṃ syāt| eṣa eva
kaṣāyo vamanaṃ [virecanaṃ] varṇakarastathoddharṣastvagdoṣādiprabādhanaḥ
pāṇḍurogahṛcca syāt|
karavīranimbakuṭajācchamyākāccitrakācca mūlānām| mūtre darvīlepī kvātho lepena
kuṣṭhaghnaḥ||61||
Sa. karavīramūlādinā caturguṇe gomūtre
kvathite darvīlepī kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ-kuṣṭhāpahaḥ|
śvetakaravīmūlaṃ kuṭajakarañjātphalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ
kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||62||
Sa. sitakaravīramūlādayaḥ
sumanaḥpallavayuto lepo niścitaṃ kuṣṭhaghnaḥ|
śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ
kuṣṭhahā lepaḥ||63||
Sa. śirīṣatvagādilepaścatuḥprakāraḥ
kuṣṭhajit| āryā aṣṭau|
vyoṣasarṣapaniśāgṛhadhūmai- ryāvaśūkapaṭucitrakakuṣṭhaiḥ|
kolamātraguṭikā'rdhaviṣāṃśā śvitrakuṣṭhaharaṇo varalepaḥ||64||
Sa. vyoṣādibhirdravyaiḥ
samāṃśaistadardhaviṣopetaiḥ kolapramāṇāvaṭikā lepataḥ śvitraṃ kuṣṭhaṃ hanti| [
svāgatāvṛttam| ]
nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ| sasarṣapaṃ
tumbarudhānyavanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt||65||
taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tathā'sya
kaṇḍūḥ piṭikāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||66||
Sa. pūrvaṃ tailābhyaktaṃ śarīraṃ
nimbādibhiḥ samabhāgena cūrṇīkṛtairudvartanārthaṃ yatnaṃ kuryāt| tathā-evaṃ
kṛte, asya-āturasya, kaṇḍvādayaḥ śāmyanti| udvartanānantaramuṣṇajalasnānaṃ
kāryam|
mustāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerī- kāsīsakampillakakuṣṭharodhrāḥ| gandhopalaḥ
sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||67||
tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇā- nyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ
kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi||68||
Sa. mustādīni samānyetāni cūrṇāni
kṛtāni tailabhyaktadehasyāvacūrṇanārthaṃ dadyāt| tathā-evamavacūrṇite sati,
dadrurityādayo naśyanti| catvāryetānyupajātisaṃjñāni vṛttāni|
snuggaṇḍe sarṣapātkalkaḥ kukūlānalapācitaḥ| lepādvicarcikāṃ hanti rāgavega iva
trapām||69|| manaḥśilāle maricāni taila-
mārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tathā karañjaprapunāṭabījaṃ kuṣṭhānvitaṃ
gosalilena piṣṭam||70||
Sa. sarṣapāṇāṃ kalkaḥ sruhyā gaṇḍe
kukūlāgnau pācito lepena vicarcikāṃ hanti, rāgavego lajjāṃ yathā|
manaḥśilādayaḥ pralepāt kuṣṭhahṛtaḥ| tadvadeva karañjādi gomūtrapiṣṭam|
upajātivṛttam|
guggulumaricaviḍaṅgaiḥ sarṣapakāsīsasarjarasamustaiḥ|
śrīveṣṭakālagandhairmanaḥśilākuṣṭhakampillaiḥ||71||
ubhayaharidrāsahitaiścākrikatailena miśritairebhiḥ| dinakarakarābhitaptaiḥ
kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca||72||
Sa. guggulvādibhiretaiścakrajatailena
miśritaiḥ sūryaraśmitaptaighṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ drāk naśyati| cākrikaṃ
tailaṃ-sadyaḥpīḍitaṃ cakrasthamevoṣṇaṃ tailam| kecittu
bahukālakṛtatailapīḍanāt kollu(hṛ)kakāṣṭhāddevadārukāṣṭhavat khaṇḍaśaḥ
pāṭitādyuktyā yattailaṃ gṛhyate taccakratailamityāhuḥ|
maricaṃ tamālapatraṃ kuṣṭhaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ
saptāhaṃ bhājane tāmre||73|| tenāliptaṃ
sidhmaṃ saptāhād gharmasevino'paiti| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānena vinā
viśuddhasya||74||
Sa. maricādikaṃ tailena yuktaṃ
saptadināni tāmrabhājane sthitaṃ tena ca-maricādinā, sidhmamāliptaṃ
gharmasevino narasya saptāhenāpaiti| māsādyatsadyotthitaṃ śvitraṃ tannaśyati|
snānena vinā viśuddhasya narasya| catasra āryāḥ, āryāśca jaghanacapalāḥ|
mayūrakakṣārajale saptakṛtvaḥ parisrate| siddhaṃ
jyotiṣmatītailamabhyaṅgātsidhmanāśanam||75||
Sa. apāmārgakṣārodake saptavārān
parisrute suvarṇalatātailaṃ pakvamabhyaṅgena sidhmaṃ nāśayati|
vāyasajaṅghāmūlaṃ vamanīpatrāṇi mūlakādbījam| takreṇa bhaumavāre lepaḥ
sidhmāpahaḥ siddhaḥ||76||
Sa. kākajaṅghāmūlaṃ vamanyāḥ patrāṇi
mūlakabījaṃ ca takreṇāṅgārakadine lepaḥ sidhmaghnaḥ siddhaḥ|
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ
siddhe ca sarjarasaḥ||77|| deyaḥ
samadhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ
śāmyatyalasakaṃ ca||78||
Sa. eṣa ghṛtatailapākaḥ ghṛtatailābhyāṃ
pāko yasya yogasya sa ghṛtatailapākaḥ, gamakatvātsamāsaḥ| siddho-niṣpannaḥ|
siddhe'smin pāke sarjaraso madanena saha deyaḥ| tena-siddhena yogena,
vipādikā'bhyaktā naśyati| tathā, carmaikakuṣṭhādikaṃ ca śāmyati|
kṣīramūtrārkaṃ grāhyam, yaugikatvādvṛddhavaidyavyavahārācca| āryāstisraḥ|
mūlaṃ saptāhvāttvak śirīṣāśvamārā- darkānmālatyāścitrakāsphotanimbāt| bījaṃ
kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭaṃ śreṣṭhā jantughnaṃ tryūṣaṇaṃ dve haridre||79||
tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ samūtrai- stvagdoṣāṇāṃ duṣṭanāḍīvraṇānām|
abhyaṅgena śleṣmavātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajratulyam||80||
Sa. saptaparṇamūlaṃ śirīṣādīnāṃ tvak
karañjādīnāṃ bījaṃ tathā triphalādayaḥ, etairgomūtrasahitaistilatailaṃ paktvā
vātakaphodbhavānāṃ tvagdoṣāṇāṃ tathā duṣṭanāḍīvraṇānāmabhyaṅgena nāśāya
vajrakasaṃjñametadalaṃ-samartham| tathā vajratulyam, avyāhataśaktitvāt| [
vaiśvadevī śālinī ca| ]
eraṇḍatārkṣyaghananīpakadambabhārṅgī- kampillavellaphalinīsuravāruṇībhiḥ|
nirguṇḍyaruṣkarasurāhvasuvarṇadugdhā- śrīveṣṭagugguluśilāpaṭutālaviśvaiḥ||81||
tulyasnugarkadugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahāvajram| atiśayitavajrakaguṇaṃ
śvitrārśogranthimālāghnam||82||
Sa. eraṇḍādibhistulyasnugarkadugdhaṃ
tailaṃ pakvaṃ mahāvajrasaṃjñaṃ smṛtam| atiśayena vajrakaguṇaṃ śvitrādighnam|
vasantatilakaṃ āryā ca|
kuṣṭhāśvamārabhṛṅgārkamūtrasnukkṣīrasaindhavaiḥ| tailaṃ siddhaṃ
viṣāvāpamabhyaṅgāt kuṣṭhajitparam||83||
Sa. kuṣṭhādibhiḥ siddhaṃ tailaṃ
viṣāvāpamabhyaṅgāt paraṃ kuṣṭhahṛt|
siddhaṃ sikthakasindūrapuratutthakatārkṣyajaiḥ| kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu
kaṭutailaṃ nibarhati||84||
Sa. sikthakādibhiḥ pakvaṃ sarṣapatailaṃ
kacchvādīnnihanti|
lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ saśrīveṣṭaṃ kuṣṭhasiddhārthakāśca|
takronmiśraḥ syāddharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam||85||
Sa. lākṣādayo niśā ca takronmiśro
dadrūṣu lepa uktaḥ| mūlakabījaṃ ca takramiśraṃ tadvat| śālinīvṛttam|
citrakasobhāñjanakau, guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ, śyāmā
dantī dravantī ca||86|| lākṣārasāñjanailāḥ,
punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā
mārutakaphaghnāḥ||87||
Sa. citrakādayo dadhimaṇḍānvitāḥ pādaiḥ
ṣaṭ vātaśleṣmakuṣṭhaghnā gaditāḥ| tatra citrakasobhāñjanakāvityeko lepaḥ,
guḍūcyapāmārgadevadārūṇīti dvitīyaḥ, evamanye'pi vedyāḥ| ārye|
jalavāpyalohakesarapatraplavacandanamṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ
pittakaphakuṣṭhe||88||
Sa. jalādīni bhāgottarāṇi siddhaḥ
pittakaphakuṣṭhe pralepaḥ| jalaṃ-vālakam| vāpyaṃ-kuṣṭham| jaghanacapalā''ryā|
tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu|
tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||89||
klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carmadale| śītāḥ pradehasekā
vyadhanavirekaughṛtaṃ tiktam||90||
Sa. tiktadravyasādhitairghṛtaistathā
jalena dhautairghṛtairabhyaṅgo dāhayukteṣu kuṣṭheṣu hitaḥ| klede ca prakarṣeṇa
patati sati tailaiścandanādiyuktairabhyaṅgaḥ, caśabdāddhṛtaiśca,
prakṛtatvāddhitaḥ| aṅge dāhādimati śītapradehādyāstiktakaṃ ca ghṛtaṃ hitam|
vyadhanaṃ-sirāvyadhaḥ|
khadiravṛṣanimbakuṭajāḥśreṣṭhākṛmijitpaṭolamadhuparṇyaḥ antarbahiḥ prayuktāḥ
kṛmikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||91||
Sa. khadirādayo gomūtrānvitā
abhyantaraṃ bāhyataśca prayuktāḥ kṛmiyutakuṣṭhahṛtaḥ|
vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya
virecanaṃ cāgre||92||
Sa. vātādhikeṣu kuṣṭheṣu
ghṛtamagre-pūrvaṃ, hitam| śleṣmādhikeṣu ca vamanam| pittottareṣu raktamokṣo
virecanaṃ cāgre hitam|
ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ
siddhirbhavati teṣām||93||
Sa. nirhṛtāsradoṣāṇāṃ tathā
saṃśodhitaśayānāṃ kuṣṭhānāṃ ye lepā yujyante, teṣāṃ sadyaḥ-śīghrameva,
siddhiḥ-āmayanivṛttiḥ, bhavati| ata evedamāha-
doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane| snehe ca kālayukte na
kuṣṭhamativartate sādhyam||94||
Sa. doṣe-vātādau, hṛte rakte'panīte
bāhye'bhyantare śamane kṛte snehe kṛte ca kāle yukte kuṣṭhaṃ sādhyaṃ
nātivartate| api tūpaśāmyati| āryāḥ ṣaṭ, anyatra jaghanacapalāḥ (?)|
bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte
vāyurhanyādabalamāśu||95||
Sa. bahudoṣaḥ kuṣṭhī prāṇān rakṣatā
bhiṣajā punaḥpunaḥ saṃśodhyaḥ| ekavelayaiva kasmānna śodhyate ?
ityāha-yasmāddoṣe'timātrahṛte satyabalaṃ naraṃ vāto drāgeva hanyāt| āryā|
pakṣātpakṣācchardanānyabhyupeyā- nmāsānmāsācchodhanānyapyadhastāt|
śuddhirmūrghni syāttrirātrāttrirātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsyasṛḍmokṣaṇaṃ ca||96||
Sa. asau kuṣṭhī pakṣeṇa vamanāni
seveta| māsānmāsādadhaḥśodhanāni bhajet| śirasi trirātre trirātre śuddhiḥ
syāt| ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe raktamokṣaśca syāt|
yo durvānto durvirikto'thavā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāpyate'sau|
niḥsandehaṃ yātyasādhyatvamevaṃ tasmāt kṛtsnānnirharedasya doṣān||97||
Sa. yaḥ kuṣṭhī
kṛtāsamyagvamanavirecanaḥ syāt, asāvuddhatairdoṣairvyāpyate| evaṃ
niścayenāsādhyatvaṃ yāti| tasmāddhetorasya-kuṣṭhinaḥ, kṛtsnān-nikhilān,
doṣānnirharet| śālinīvṛttam(tte)|
vratadamayamasevā tyāgaśīlābhiyogo dvijasuragurupūjā sarvasattveṣu maitrī|
śivaśivasutatārābhāskarārādhanāni prakaṭitamalapāpaṃ kuṣṭhamunmūlayanti|98|
iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|
Sa. vratādisevā tyāgādyabhyāso
dvijādipūjā sarvasattvamaitrī śivādyārādhanāni kuṣṭhaṃ prakaṭitamalapāpaṃ
nāśayanti| mālinīvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ
nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||