Sa. asmādanantaraṃ śvitrakṛmicikitsitaṃ
vyākhyāyate| cikitsāsāmyamityāha-
athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kuṣṭhādapi bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca
yātyasādhyatvam| śvitramatastacchāntyai yateta dīpte yathā bhavane||1||
Sa. yat-yasmāt, kuṣṭhādapi
bībhatsaṃ-jugupsitaṃ nindyaṃ, tathā śīghrataramasādhyatvaṃ śvitraṃ yāti|
ataḥ-asmāddhetoḥ, tasya-śvitrasya śamāya, yatnaṃ kuryāt| yathā jvalite gṛhe|
āryā|
saṃśodhanaṃ viśeṣātprayojayetpūrvameva dehasya| śvitre sraṃsanamagryaṃ
malayūrasa iṣyate saguḍaḥ||2|| taṃ
pītvā'bhyaktatanuryathābalaṃ sūryapādasantāpam| seveta niriktatanustryahaṃ
pipāsuḥ pibetpeyām||3||
Sa. prathamameva śarīrasya saṃśodhanaṃ
viśeṣeṇa prayojayet| tadevāha-śvitre malayūraso-bākucīkvāthaḥ, saha
guḍayā-snuhyā, saguḍo virecanamiṣyate| mukhacapalā| taṃ-kvāthaṃ,
pītvā'vyaktaśarīraḥ san yathāśakti sūryakiraṇasantāpaṃ bhajet| viriktaśca san
pipāsitaḥ peyāṃ trīṇi dināni pibet|
śvitre'ṅge sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ
prātaḥ pibet tridinam||4|| malayūmasanaṃ
priyaṅgūṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ
phāṇitopetam||5||
Sa. śvitre sābhyaṅge ye sphoṭā
udbhavanti, tān-sphoṭakān, kaṇṭakena bhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu satsu
prātaḥ prātastrīṇi dināni malayvādīni samutkvāthya pibet| pālāśaṃ vā kṣāraṃ
phāṇitayuktaṃ yathāśakti pibet| tisra āryāḥ|
phalgvakṣavṛkṣavalkalaniryūheṇendurājikākalkam| pītvoṣṇasthitasya jāte sphoṭe
takreṇa bhojanaṃ nirlavaṇam||6||
Sa. phalgorakṣesya ca tvaco yo
niryūhaḥ-kvāthaḥ, tena [indurājikāyāḥ-] bākucyāḥ, kalkaṃ pītvā uṣṇe-ātape,
sthitasya sphoṭeṣu jāteṣu satsu takreṇa saha bhojanaṃ nirlavaṇaṃ hitam| āryā
gītiḥ (?)|
gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe sthāpitaṃ kṣaudramiśram|
pakṣādūrdhvaṃ śvitriṇā peyametat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam||7||
Sa. gomūtraṃ citrakādiyuktaṃ
mākṣikānvitaṃ ghṛtakumbhe sthāpitaṃ pakṣaṃ yāvat pakṣādūrdhvaṃ
śvitravataitatpeyam| asmai ca-śvitriṇe, kuṣṭhoktaṃ vidhānam| asmai iti
kriyāgrahaṇātsampradānatvam| [śālinīvṛttam| ]
mārkavamathavā svādedbhṛṣṭhaṃ tailena lohapātrastham| bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ
tadanu pibocchvitranāśāya||8||
Sa. bhṛṅgarājaṃ vā tailena bhṛṣṭaṃ
lohapātrasthaṃ khādet| bhuktvā ca paścādbījakaśṛtaṃ kṣīraṃ śvitraśāntyai
pibet| āryā|
pūtikārkavyādhighātasnuhīnāṃ mutre piṣṭāḥ pallavā jātijāśca|
ghnantyālepācchvitradurnāmadadrū- pāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca||9||
Sa. pūtikādīnāṃ pallavā gomūtre
piṣṭāstathā jātipallavā gomūtre piṣṭāḥ pralepena śvitrādīn ghnanti|
dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vāśvitre lepastailayukto variṣṭhaḥ|
------------------------------ ----------------------------|10|
Sa. dvīpasambandhi carma dagdhaṃ
hastijaṃ ca carma dagdhaṃ tailānvito lepaḥ śvitre'tiśayena varaḥ|
--------------------------------- ------------------------------------|
pūtiḥkīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko'pi hanti||10||
Sa. pūtiḥkīṭo rājavṛkṣajena kṣāreṇa
lepata eka eva śvitraṃ hanti| pūtiḥkīṭo-varṣākālodbhavaḥ pilindiketi loke
prasiddhaḥ| śālinyau vṛtte|
rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgā- nahni cchāyāyāṃ śoṣayetsphoṭahetūn| evaṃ
vārāṃstrīṃstaistataḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ||11||
Sa. sphoṭahetūn-bhallātakān,
jarjarīkṛtān niśi gomūtre sthitān divase chāyāyāṃ śoṣayet| evaṃ trīn vārān
mūtrasthitān śoṣitāṃśca| tataḥ-anantaraṃ, taiḥ snuhīkṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭaiḥ
śvitraśāntyai lepaḥ| vaiśvadevī|
akṣatailadrutā lepaḥ kṛṣṇasarpodbhavā maṣī| śikhipittaṃ tathā, dagdhaṃ
hrīberaṃ vā tadāplutam||12||
Sa. kṛṣṇasarpajā maṣī akṣatailena drutā
lepaḥ| mayūrapittaṃ ca lepaḥ pūrvaguṇaḥ| athavā, hrīberaṃ dagdhaṃ
tena-akṣatailenāloḍitaṃ, lepastadvat|
kuḍavo'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ| mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ
savarṇakaraṇaṃ paraṃ śvitre||13||
Sa. bākucībījaṃ palacatuṣṭayaṃ
haritālapalaṃ gomūtreṇa piṣṭaṃ śvitre savarṇakaraṃ syāt| āryā|
kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje ca gajasya mūtreṇa parisrute ca| droṇapramāṇe
daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujānām||14||
śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena pralimpan bahuśaḥ praghṛṣṭam| kuṣṭhaṃ
maṣaṃ vā tilakālakaṃ vā yadvā vraṇe syādadhimāṃsajātam||15||
Sa. gajapurīṣaje kṣāre sudagdhe
droṇapramāṇe yathāpramāṇaṃ gajasya mūtreṇa kṣāravidhinā parīsrute'smin
bākucībījaṃ dattvā pacet| kimbhūtam ? daśabhāgayuktam,-daśabhirbhāgaiḥ
prakṛtatvāt kṣārasya sambandhibhirmiśritam| tena cikkaṇatāṃ-madanarūpatāṃ,
gatena puruṣo bahuśaḥ praghṛṣṭaṃ śvitraṃ pralimpan jayet, kuṣṭhādīṃśca|
adhimāṃsarūpato yacca syāttacca jayet| upajātī|
bhallātakaṃ dvīpisudhārkamūlaṃ guñjāphalaṃ tryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam| tutthaṃ
sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā||16||
snugarkadugdhe ghanamāyasasthaṃ śalakayā tadvidadhīta lepam| kuṣṭhe kilāse
tilakālakeṣu maṣeṣu durnāmasu carmakīle||17||
Sa. bhallātakādikaṃ snugarkayordugdhe
paktvā ghanamāyasapātre sthitaṃ tat-etat, śalākayā lepaṃ kuṣṭhādiṣu vidadhīta|
indravajropajātī|
śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva
praśāmyati kṣīṇapāpasya||18|| iti
śvitracikitsitam||1||
Sa. śvitraṃ kasyacideva narasya
kṣīṇakalmaṣasya śuddhyādibhiḥ śāmyati| āryā| iti śvitracikitsā| asmādanantaraṃ
kṛmicikitsitaṃ vyākhyāyate, cikitsāsāmānyāt|
atha kṛmicikitsitam| snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare|
utkleśitakṛmikaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite||19||
surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvā'rdhavāriṇi| taṃ kaṣāyaṃ
kaṇāgālakṛmijitkalkayojitam||20||
satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyādvastiṃ tato'hani| tasminneva nirūḍhaṃ taṃ
pāyayeta virecanam||21|| trivṛtkalkaṃ
phalakaṇākaṣāyāloḍitaṃ tataḥ| ūrdhvādhaḥśodhite kuryātpañcakolayutaṃ
kramam||22|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ
pariṣecanam| kāle viḍaṅgatailena tatastamanuvāsayet||23||
Sa. kṛmiṇamaduraṃ yasyeti
pāmāditvānnapratyayaḥ| tasmin kṛmiṇodare nare snigdhasvinne tathā
guḍādibhirutkleśitāḥ-svasthānāccyāvitāḥ , kṛmayaḥ kaphaśca yasya
tasmiṃstathābhūta udare tathā samutkleśitādanantaraṃ tāṃ rātriṃ sukhoṣite sati
satailasvarjikākṣāraṃ bastiṃ yuñjyāt| katham ? ityāha-surasādigaṇaṃ (hṛ. sū.
a. 15|30) gomūtre'rdhavāriṇi kvāthayitvā tatastaṃ kaṣāyaṃ kaṇādīnāṃ kalkena
yojitaṃ-miśraṃ kṛtvā| tato-nirūhādanantaraṃ , tasminnevāhani taṃ-nirūḍhaṃ ,
virecanaṃ trivṛtkalkaṃ phalādikaṣāyāloḍitaṃ pāyayet| tataḥ-anantaraṃ ,
ūrdhvādhaḥśodhite tasmin pañcakolayutaṃ kramaṃ-peyāvilepyādikaṃ , kuryāt|
tataḥ kaṭvādibhiḥ kaṣāyaiḥ pariṣecitaṃ samanantaraṃ yadā sandhukṣito'gnistadā
tasmin kāle viḍaṅgatailena tamanuvāsayet|
śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu| udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca
bhojanam||24||
Sa. śirorogapratiṣedhe yaduktaṃ
tanmūrdhageṣu kṛmiṣvācaret| anu-paścāt, prabhūtatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca
bhojanamācaret|
viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ| pibetsasvarjikākṣārairyavāgūṃ
takrasādhitam||25||
Sa. tathā viḍaṅgādibhistakrasādhitāṃ
peyāṃ pibet|
rasaṃ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakembukāt| palāśabījapattarapūtikādvā pṛthak
pibet||26|| sakṣaudraṃ, surasādīn vā
lihyātkṣaudrayutān pṛthak| ---------------------------------------------|27|
Sa. śirīṣādirasaṃ pibet|
kiṇihī-girikarṇikā| palāśabījādīnāṃ vā rasaṃ mākṣikānvitaṃ pṛthak pibet|
athavā , surasādīn (hṛ. sū. a. 15|30) kṣaudrayutān pṛthag lihyāt|
---------------------------------------------| śatakṛtvo'śvaviṭcūrṇaṃ
viḍaṅgakvāthabhāvitam||27|| kṛmimān madhunā
lihyādbhāvitaṃ vā varārasaiḥ|
---------------------------------------------|28|
Sa. aśvapurīṣacūrṇaṃ bahūn vārān
viḍaṅgakvāthena bhāvitamathavā'śvaśakṛccūrṇaṃ triphalākvāthena bhāvitaṃ
madhunā kṛmimān lihyāt|
---------------------------------------------| śirogateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ
pradhamanaṃ ca tat||28||
Sa. śirogateṣu kṛmiṣu
tat-śiroroganiṣedhoktaṃ, cūrṇaṃ pradhamanaṃ-nasyaṃ , cācaret|
ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ| paktvā pūpalikāṃ
khādeddhānyāmlaṃ ca pibedanu||29||
sapañcakolalavaṇamasāndra takrameva vā|
---------------------------------------------|30|
Sa. tathā, mūṣakakarṇīpallavaiḥ
sūkṣmacūrṇitaiḥ śālicūrṇamiśritaiḥ pūpalikāṃ paktvā khādet| tadanu-paścācca,
dhānyāmlaṃ pibet| athavā , takraṃ-mathitaṃ , pañcakolalavaṇayutaṃ pibet|
---------------------------------------------|
nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ||30||
viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet|
---------------------------------------------|31|
Sa. nīpādiṣvayameva-pūrvokto
mūṣakakarṇīpallavavidhiḥ , kalpyaḥ| athavā ,
piṣṭairviḍaṅgacūrṇamiśritairbhakṣyān prakalpayet|
---------------------------------------------|
viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṃśairātape sthitam||31||
dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet| surāhvasaralasnehaṃ pṛthagevaṃ
ca kalpayet||32||
Sa. aruṣkarajaṃ tailaṃ pāne bastau ca
yojayet| kimbhūtam ? ardhabhāgapramāṇairviḍaṅgataṇḍulairmiśritaṃ tathā
dinamātape sthitam| dinamityatyantasaṃyoge dvitīyā| devadārvāditailaṃ
pṛthagevaṃ-viḍaṅgataṇḍulānvitamātape sthitaṃ , kalpayet|
purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane|
---------------------------------------------|33|
Sa. purīṣajeṣu kṛmiṣu sutarāṃ bastiṃ
virecanaṃ ca dadyāt|
---------------------------------------------| śirovirekaṃ vamanaṃ śamanaṃ
kaphajanmasu||33||
Sa. kaphajanmasu kṛmiṣu
śirovirekaṃ-nasyaṃ , vamanaṃ śamanaṃ ca kuryāt|
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryātkuṣṭhacikitsitāt|
---------------------------------------------|34|
Sa. raktotthānāṃ kṛmīṇāṃ
kuṣṭhacikitsitāt pratīkāraṃ vidadhyāt| lyablope pañcamī ,
kuṣṭhacikitsitoktapekṣyetyarthaḥ|
---------------------------------------------| indraluptavidhiścātra vidheyo
romabhojiṣu||34||
Sa. romabhojiṣu kṛmiṣvindraluptavidhiḥ
(hṛ. u. a. 24|28) kāryaḥ|
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti|
samāsato'mlānmadhurān rasāṃśca kṛmīn jihāsuḥ parivarjayet|35| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|
Sa. kṛmīn jihāsuḥ kṣīrādīn varjayet|
upajātivṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma
viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||