Sa. asmādanantaraṃ vātavyādhicikitsitaṃ
vyākhyātumupakramyate , sarvacikitsābādhitatvāt|
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| ) kevalaṃ
nirupastambhamādau snehairupācaret| vāyuṃ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṃ
tataḥ||1|| snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ
snehayetpunaḥ| yūṣairgrāmyodakānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ||2||
pāyasaiḥ kṛsaraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ
susnigdhaiḥ svedayettataḥ||3|| svabhyaktaṃ
snehasaṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ|
---------------------------------------------|4|
Sa. kevalaṃ-śuddhaṃ , tathā
nirupastambhaṃ-anyenādhānakena samīpasambhavinā'nādhāritaṃ , īdṛśaṃ vāyuṃ
snehairādāvevopācaret| katham ? ityāha-sarpirityādi| nanu, tailasya
pavanavijaye prādhānyādevaṃ nirdeśaḥ kartuṃ yuktaḥ ,
tailavasāmajjasarpiḥpānairiti| yuktamāha bhavān| kintu, ājanmasātmyāt sarpiḥ
pradhānamanavaratamiti sarpiḥ prāgupanyastam| sarpiḥpānādibhistāvat snehayet
yāvat "snehodvegaḥ klamaḥ " (hṛ. sū. a. 16|30) ityādi snehalakṣaṇaṃ syāt|
snehaklāntaṃ ca naraṃ payobhiḥ samāśvāsya punaryūṣādibhiḥ snehānvitaiḥ
snehayet| tathā tarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ snehayet| tataḥ-anantaraṃ ,
suṣṭvabhyaktaṃ antaṃ śaṅkarādyaiḥ-svedaiḥ svedavidhigaditaiḥ, punaḥ punaḥ
svedayet| eva svedite sati yo guṇaḥ syāttamāha-
---------------------------------------------| snehāktaṃ svinnamaṅgaṃ tu
vakraṃ stabdhaṃ savedanam||4||
yatheṣṭamānāmayituṃ sukhameva hi śakyate|
---------------------------------------------|5|
Sa. snehābhyaktaṃ gātraṃ svinnaṃ
sadvakraṃ tathā stabdhaṃ tathā sarujaṃ yatheṣṭaṃ sukhamevānāmayituṃ śakyate|
"jalahvalahmalanamāmanupasargāṇāṃ vā mitvam|" iti nāmayitumityatra na
hṛsvatvam| etadeva dṛṣṭāntadvāreṇa pratipādayannāha--
---------------------------------------------| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni
snehasvedopapādanaiḥ||5|| śakyaṃ karmaṇyatāṃ
netuṃ kimu gātrāṇi jīvitām| ---------------------------------------------|6|
Sa. hi-yasmāt, śuṣkāṇyapi kāṣṭhāni
snehasvedasaṃyojanena karmaṇyatāṃ netuṃ śakyante| kimuta jīvatāṃ gātrāṇi na
śakyante ? śakyanta evetyarthaḥ| śakyamiti pūrvoktakramamātre
napuṃsakatvamekatvaṃ ca| yathā kālidāsasya-"śakyamaṅgulibhiruddhṛtairadhaḥ
śākhināṃ patitapuṣpakomalaiḥ| patrajarjaraśaśiprabhālavairebhirutkacayituṃ
tavālakān||" iti|
---------------------------------------------|
harṣatodarugāyāmaśophastambhagrahādayaḥ||6||
svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate|
---------------------------------------------|7|
Sa. svinnasya puṃso harṣādayaḥ śīghraṃ
praśāmyanti| mṛdutvaṃ ca gātreṣu jāyate|
---------------------------------------------| snehaśca dhātūn saṃśuṣkān
puṣṇātyāśūpayojitaḥ||7|| balamagnibalaṃ
puṣṭiṃ prāṇāṃścāsyābhivardhayet|
---------------------------------------------|8|
Sa. tathā, sninnasya sneha upayojito
dhātūn viśuṣkān drāgeva puṣṇāti| tathā, asya-vātarogiṇo, balādīnabhivardhayet|
---------------------------------------------| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ
svedaiśca pratipādayet||8|| tathā snehamṛdau
koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|
---------------------------------------------|9|
Sa. taṃ-āturaṃ, punaḥ snehasvedābhyāṃ
yojayet| tathā-evaṃ kṛte snehamṛdau koṣṭhe sati sarve vātarogā naśyanti|
---------------------------------------------| yadyetena sadoṣatvātkarmaṇā na
praśāmyati||9|| mṛdubhiḥ
snehasaṃyuktairbheṣajaistaṃ viśodhayet|
---------------------------------------------|10|
Sa. anena karmaṇā cenna praśāmyati
vātāmayastadā taṃ-vātāmayinaṃ, mṛdubhirdravyaiḥ-karṇikārādibhiḥ,
snehānvitairviśodhayet|
--------------------------------------------| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā
sātalāsiddhameva vā||10|| payasairaṇḍatailaṃ
vā pibeddoṣaharaṃ śivam| --------------------------------------------|11|
Sa. tilvakena pakvaṃ sātalayā vā pakvaṃ
kṣīreṇa vā sahairaṇḍatailaṃ pibet| tacca pītaṃ doṣaharaṃ śivaṃ ca syāt| nanu,
kimityanulomanaṃ kriyate ? ityāha-
---------------------------------------------|
snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||11||
sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet|
---------------------------------------------|12|
Sa. yasmāt
snigdhādibhirāhārairmalaścitaḥ srotāṃsi ruddhvā vāyuṃ rundhyāt,
tasmānmārutamanulomayet|
---------------------------------------------| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ
nirūhairupācaret||12|| dīpanaiḥ pācanīyairvā
bhojyairvā tadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau
punarhitau||13||
Sa. yo naro durbalo virecanānarho
bhavet taṃ-naraṃ, nirūhairupācaret| kimbhūtaiḥ ? dīpanai pācanīyaiśca| athavā,
tadyutaiḥ-dīpanīyapācanīyayutaiḥ, bhojyairupācaret| anantaraṃ samyakśuddhasya
vahnau cotthite sati punarapi snehasvedau hitau|
āmāśayagate vāyau vamitapratibhojite| sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṃ vacādiṃ vā
prayojayet||14|| sandhukṣite'gnau parato
vidhiḥ kevalavātikaḥ| ---------------------------------------------|15|
Sa. āmāśayagate vāte sati tathā
vamitaścāsau pratibhojitaśca tasmin vamitapratibhojite nara uṣṇajalena
ṣaḍdharaṇaṃ vacādigaṇaṃ (hṛ. sū. a. 15|35) vā prayojayet| ṣaḍdharaṇayogaḥ
saṅgrahādevāvagantavyaḥ| tatraivaṃ paṭhyate (ci. a. 21)-
"dārvīkaliṅgakaṭukātiviṣāgnipāṭhā mūtreṇa sūkṣmarajaso dharaṇapramāṇāḥ| pītā
jayanti gudajodarakuṣṭhamehakoṣṭhānilāḍhyapavanagrahaṇīpradoṣān||" iti|
dharaṇaṃ-palasya daśamo bhāgaḥ| agnau sandīpite sati, anantaraṃ kevalavātiko
vidhiḥ, 'kāryaḥ' iti śeṣaḥ|
---------------------------------------------| matsyānnābhipradeśasthe
siddhānbilvaśalāṭubhiḥ||15||
Sa. nābhipradeśasthe vāte matsyān
bilvaśalāṭubhiḥ siddhā yojayet|
bastikarma tvadhonābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ|
---------------------------------------------|16|
Sa. adhonābheḥ sthite vāte'vapīḍakaḥ
śasyate| caśabdānmatsyāśca|
---------------------------------------------| koṣṭhage kṣāracūrṇādyā hitāḥ
pācanadīpanāḥ||16||
Sa. koṣṭhage vāyau kṣārādyāḥ pācanā
dīpanāśca hitāḥ|
hṛtsthe payaḥ sthirāsiddham-------------------|
---------------------------------------------|17|
Sa. hṛdayasthite samīraṇe kṣīraṃ
śāliparṇyā śṛtaṃ hitam|
-------------------------śirobastiḥ śirogate| snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ
śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam||17||
Sa. śirogate śirobastiḥ śasyate|
snaihikaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ karṇāditarpaṇaṃ ca hitam|
svedābhyaṅganivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite|
---------------------------------------------|18|
Sa. sa-tvaksthe maruti svedādīni
hitāni| hṛdayapriyaṃ cānnaṃ hitam|
---------------------------------------------| śītāḥ pradehā raktasthe vireko
raktamokṣaṇam||18||
Sa. raktasthe vāte śītāḥ pradehā
raktamokṣaṇaṃ ca hitam|
vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca|
---------------------------------------------|19|
Sa. māṃsamedaḥsthite vāyau virekastathā
nirūhāḥ śamanāni ca hitāni|
---------------------------------------------| bāhyābhyantarataḥ
snehairasthimajjagataṃ jayet||19||
Sa. asthimajjasthaṃ mārutaṃ
bāhyābhyantarataḥ snehairjayet|
praharṣo'nnaṃ ca śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam|
---------------------------------------------|20|
Sa. śukrasthe samīraṇe praharṣaṇaṃ
tathā balaśukrakāri cānnaṃ hitam|
---------------------------------------------| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ
dadyādvirecanam||20|| viriktaṃ pratibhuktaṃ
ca pūrvoktāṃ kārayetkriyāṃ| ---------------------------------------------|21|
Sa. śukraṃ ca ruddhamārgaṃ dṛṣṭvā
virekaṃ dadyāt| viriktaṃ pratibhuktaṃ ca naraṃ pūrvoditāṃ kriyāṃ kārayet|
"hṛkroranyatarasyām|" iti pratibhuktasyāpi karmatvam|
---------------------------------------------| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ
ca viśuṣyatām||21|| sitākāśmaryamadhukaiḥ
siddhamutthāpane payaḥ| ---------------------------------------------|22|
Sa. vātena garbhe śuṣke sati bālānāṃ ca
viśuṣyatāṃ śarkarādibhiḥ siddhaṃ kṣīramutthāpane hitam|
---------------------------------------------| snāvasandhiśirāprāpte
snehadāhopanāhanam||22||
Sa. snāvādiprāpte snehadāhopanāhanaṃ
hitam|
tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam|
---------------------------------------------|23|
Sa. saṅkucite'ṅge sati
māṣasaindhavasādhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ|
---------------------------------------------| āgāradhūmalavaṇatailairlepaḥ
srute'sṛji||23|| supte'ṅge veṣṭayukte tu
kartavyamupanāhanam| ---------------------------------------------|24|
Sa. rakte srute
satyāgāradhūmādibhirlepaḥ| supte gātre tathā veṣṭanayukte copanāhaḥ kāryaḥ|
ākṣepakādīnāṃ madhyāt mahātyayatvādapatānakasya tāvaccikitsāmāha-
---------------------------------------------|
athāpatānakenārtamasrastākṣamavepanam||24||
astabdhameḍhramasvedaṃ bahirāyāmavarjitam| akhaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ
samupācaret||25||
Sa. atha-anantaraṃ, vātavyādhayaḥ
saṃjñānirdiṣṭāḥ prastūyante| enaṃ-apatānakārtaṃ naraṃ, asrastākṣādiyuktaṃ
yāvadakhaṭvāghātinaṃ ca tvaritaṃ kṛtvopakramet|
tatra prāgeva susnigdhasvinnāṅge tīkṣṇanāvanam| srotoviśuddhaye
yuñjyādacchapānaṃ tato ghṛtam||26||
vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śṛtam| nātimātraṃ tathā vāyurvyāpnoti
sahasaiva vā||27||
Sa. tasminnapatānakārte nare, pūrvameva
ca suṣṭhu snigdhāṅge svinnāṅge ca tīkṣṇaṃ nasyaṃ-trikaṭukādinā,
srotoviśuddhaye yojyam| tataḥ-anantaraṃ, acchapānaṃ ghṛtaṃ yuñjīta| katarat ?
ityāha-vidāryādigaṇakvāthādiśṛtam| ghṛtādvidāryādigaṇakvāthaścaturguṇo
dadhikṣīrarasāḥ sarpiḥsamā grāhyāḥ| tathā-evaṃkṛte sati, māruto'timātraṃ na
vyāpnoti| sahasā-jhaṭityeva ca, nāśrute|
kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam| niḥkvāthyānūpamāṃsaṃ ca tenāmlaiḥ
payasā'pi ca||28|| svāduskandhapratīvāpaṃ
mahāsnehaṃ vipācayet| sekābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ||29||
sa hanti vātaṃ, te te ca snehasvedāḥ suyojitāḥ|
---------------------------------------------|30|
Sa. kulatthādīnānūpamāṃsaṃ ca
niḥkvāthya tena kvāthenāmlaiḥ-dhānyāmlādibhiḥ, svāduskandhakṛtakalkaṃ
mahāsnehaṃ vipācayet| saḥ-mahāsneho, vātaṃ hanti| te te ca-pūrvoktāḥ snehāḥ
svedāḥ, samyagyojitāḥ vātaṃ ghnanti|
---------------------------------------------| vegāntareṣu
mūrdhānamasakṛccāsya recayet||30|| avapīḍaiḥ
pradhamanaistīkṣṇaiḥ śleṣmanibarhaṇaiḥ| śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa
vindati|31|
Sa. vegāntareṣu-vegāntarāleṣu,
mūrdhānamasakṛt-bahūn vārān, recayet| kaiḥ ?
ityāha-avapīḍaiḥ-"kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrdharecanaḥ|" (hṛ. sū. a.
20|7) ityuktaiḥ| tathā pradhamanaiḥ-"dhmānaṃ virecaneścūrṇairyuñjyāt" (hṛ. sū.
a. 20|8) ityuktaiḥ| etaiśca tīkṣṇaiḥ-tīkṣṇadravyakṛtaiḥ, ata eva
śleṣmanāśanaiḥ| [ tathā- ] evaṃkṛte sati, śvasanāsu śleṣmavimuktāsu
saṃjñāṃ-cetanāṃ, saḥ-rogī, labhate| prāṇanāḍyo hṛdāśritāḥ śvasanā ityucyante|
sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpiścale'dhike||31||
---------------------------------------------||31||
Sa. vāyāvadhike sauvarcalādibhiḥ
kalkīkṛtaiḥ siddhaṃ sarpirhitam|
palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ gurupañcamūlam|
sairaṇḍasiṃhītrivṛtaṃ ghaṭe'pāṃ paktvā pacetpādaśṛtena tena||32||
dadhnaḥ pātre yāvaśūkāttribilvaiḥ sarpiḥprasthaṃ hanti tatsevyamānam| duṣṭān
vātānekasarvāṅgasaṃsthān yonivyāpadgulmavardhmodaraṃ ca||33||
Sa. tilvakato-lodhrāt palāṣṭakaṃ,
triphalāyāḥ prasthaṃ, mahatpañcamūlaṃ pṛthak palabhāgam| kimbhutaṃ pañcamūlam
? eraṇḍavyāghrītrivṛtābhiryuktam| ete'pi palāṃśā ityarthaḥ| jaladroṇe pacet|
tena ca pādāvaśeṣeṇa tathā dadhna āḍhake yavakṣārapalaistribhighṛtaprasthaṃ
pacet| etacca ghṛtaṃ sevyamānaṃ duṣṭavātādīn hanti| upajātiśālinyau vṛtte|
---------------------------------------------| vidhistilvakavajjñeyo
ramyakaśokayorapi||34||
Sa. tilvakasyeva tilvakavat
mahānimbasyāśokasya ca vidharjñeyaḥ|
cikitsitamidaṃ kuryācchuddhavātāpatānake| saṃsṛṣṭadoṣe
saṃsṛṣṭaṃ--------------|35|
Sa. evamupakramaṃ śuddhavātāpatānake
kuryāt| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ-doṣadvayoktaṃ, cikitsitaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| ------------------cūrṇayitvā
kaphānvite||35|| tumbarūṇyabhayā hiṅgu
pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛtpārśvārtyapatantrake||36||
hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmlavetasam| pibedvā śleṣmapavanahṛdrogoktaṃ
ca śasyate||37||
Sa. kaphayukte tumbarvādikaṃ cūrṇayitvā
yavakvāthajalena peyaṃ hṛtpīḍādiṣu(ke)| athavā, hiṅgvādikaṃ yavakvāthāmbunā
peyam| śleṣmavātahṛdroge ca yatkathitaṃ tacca śasyate|
āyāmayorarditavadbāhyābhyantarayoḥ kriyā| tailadroṇyāṃ ca śayanamāntaro'tra
sudustaraḥ||38||
Sa.
āyāmayorbāhyābhyantarayorarditavatkriyā syāt| tailadroṇyāṃ śayanaṃ ca|
atra-anayormadhyāt, āntara āyāmaḥ sudustaraḥ-atikaṣṭasādhyaḥ|
vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ| prasvidyaṃśca dhanuṣambhī
daśarātraṃ na jīvati||39||
Sa. vivarṇadantāsyaḥ srastāṅgādiḥ
prasvedavāṃśca dhanuṣkambhī daśarātraṃ na jīvati|
vegeṣvato'nyathā jīvenmandeṣu vinato jaḍaḥ| khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulo
vikalo'thavā||40|| hanusraṃse hanū
snigdhasvinnau svasthānamānayet| unnāmayecca kuśalaścibukaṃ vivṛte mukhe||41||
nāmayetsaṃvṛte śeṣamekāyāmavadācaret|
---------------------------------------------|42|
Sa.
ato'nyathā-vivarṇadantādiviparyayeṇa, tathā mandeṣu vegeṣu satsu jīvet|
jīvaṃśca vinatādiguṇaḥ syāt| hanusraṃse tu hanū snigdhasvinnau santau
svasthānaṃ prāpayet| kuśalo bhiṣak vivṛte mukhe sati cibukamūrdhvaṃ nāmayet|
saṃvṛte tu mukhe cibukaṃ nāmayet| śeṣaṃ
cikitsitamekayāmavadācaret-arditavadācaret|
---------------------------------------------| jihvāstambhe yathāvasthaṃ
kāryaṃ vātacikitsitam||42||
Sa. jihvāyāḥ stambhe sati yathāvasthaṃ
vātasyopakramaḥ kāryaḥ snehasvedānvitaḥ|
ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣitarpaṇam| saśophe vamanaṃ,
dāharāgayukte sirāvyadhaḥ||43||
Sa. ardite nāvanādi cikitsitam|
śophānvite sati vamanaṃ kāryam| dāhādiyukte sati sirāvyadhaḥ|
snehanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam|
---------------------------------------------|44|
Sa. pakṣāghāte snehanaṃ tathā virekaḥ
kāryaḥ snehānvitaḥ|
---------------------------------------------| avabāhau hitaṃ nasyaṃ
snehaścottarabhaktikaḥ||44||
Sa. avabāhau nasyādi hitam| āme
tūpavāsa eva hita ityuvāca saṅgrahe (?)|
ūrustambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam| śleṣmāmamedobāhulyādyuktyā
tatkṣapaṇānyataḥ||45|| kuryādrūkṣopacāraśca
yavaśyāmākakodravāḥ| śākairalavaṇaiḥ śastāḥ kiñcittailairjalaiḥ śṛtaiḥ||46||
jāṅgalairaghṛtairmāṃsairmadhvambhoriṣṭapāyinaḥ| vatsakādirharidrādirvacādirvā
sasaindhavaḥ||47|| āḍhyavāte sukhāmbhobhiḥ
peyaḥ ṣaḍdharaṇo'thavā| ---------------------------------------------|48|
Sa. ūrustambhe tu snehādi na hitaṃ
śleṣmāmamedobāhulyāt| [ataḥ-] asmācca hetoḥ, tayoḥ-āmaśleṣmaṇoḥ,
kṣapaṇāni-kṣayakaraṇāni, yuñjyāt| rūkṣopacārārthaṃ madhvambhoriṣṭapāyino
yavādayaḥ śākairīṣallavaṇaistathā jalaiḥ śṛtaiḥ| tathā māṃsaiḥ saha|
kimbhūtaiḥ ? jāṅgalaistathā ghṛtarahitairhitāḥ|
---------------------------------------------| lihyātkṣaudreṇa vā
śreṣṭhācavyatiktākaṇāghanāt||48|| kalkaṃ
samadhu vā cavyapathyāgnisuradārujam| mūtrairvā śīlayetpathyāṃ gugguluṃ
girisambhavam||49||
Sa. athavā kṣaudreṇa triphalādikaṃ
kalkaṃ lihyāt| cavyādikaṃ vā kalkaṃ mākṣikānvitaṃ lihyāt| athavā, gomūtreṇa
harītakīmabhyaset| tathā, gugguluṃ śilājatu vā śīlayet|
vyoṣāgnimustatriphalāviḍaṅgairgugguluṃ samam| khādan sarvān jayedvyādhīn medaḥ
śleṣmāmavātajān||50||
Sa. vyoṣādibhirnavabhirdravyairguggulaṃ
tulyaṃ bhakṣayan sarvān medaḥśleṣmāmavātajān vyādhīn hanti|
śāmyatyevaṃ kaphākrāntaḥ samedaskaḥ prabhañjanaḥ| kṣāramūtrānvitān svedān
sekānudvartanāni ca||51|| kuryāddihyācca
mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ| mūlairvā'pyarkatarkārīnimbajaiḥ
sasurāhvayaiḥ||52||
sakṣaudrasarṣapāpakvaloṣṭavalmīkamṛttikaiḥ| kaphakṣayārthaṃ vyāyāme sahye
cainaṃ pravartayet||53||
sthalānyullaṅghayennārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet| sthiratoyaṃ saraḥ kṣemaṃ
pratisroto nadīṃ taret||54||
Sa. evaṃ-prāgukte kriyākrame kṛte sati,
kaphāvṛto marut samedaskaḥ śāmyati| tathā kṣāramūtrayutān svedādīn kuryāt|
tathā, karañjaphalasarṣapaiḥ prabhūtamūtrāloḍitairlimpet| athavā,
mūlairarkādijaiḥ kṣaudrādiyutairlimpet| enaṃ-ūrustambhinaṃ, soḍhuṃ śakye
vyāyāme ca kaphakṣayāya pravartayet| śakya iti "śakisahośca" iti yat| vyāyāmaṃ
śanaiḥ kārayedityarthaḥ| tameva vyāyāmamāha-sthalānyullaṅghayet|
nārīryathāśakti śīlayet| sthiratoyaṃ sarastaret| kṣemaṃ-grahādirahitam| tathā
nadīṃ taret| katham ? pratisrotaḥ-srotobhimukham|
śleṣmamedaḥkṣaye cātra snehādīnavacārayet| sthānadūṣyādi cālocya kāryā
śeṣeṣvapi kriyā||55||
Sa. śleṣmamedaḥkṣaye satyasmin
snehādīnavacārayet| śeṣeṣu ca vātarogeṣu sthānadūṣyādīnnirūpya cikitsitaṃ
kāryam|
sahacaraṃ suradāruṃ sanāgaraṃ kvathitamambhasi tailavimiśritam|
pavanapīḍitadehagatiḥ piban drutavilambitago bhavatīcchayā||56||
Sa. sahacarādi kvathitaṃ tailayutaṃ
piban mārutārditaśarīra icchayā drutagamano vilambitagamano vā bhavati|
tantrakṛtā sumatinaitadvātasya vṛttasya nāmāpi śliṣṭaṃ kṛtvā vibaddham|
drutavilambitākhyaṃ hyetadvṛttam| tasya ca lakṣaṇam (vṛ. ra. a. 3|49)-
"drutavilambitamāha nabhau bharau|" iti|
rāsnāmahauṣadhadvīpippalīśaṭhipauṣkaram| piṣṭvā vipācayetsarpirvātarogaharaṃ
param||57||
Sa. rāsnādīn piṣṭvā sarpiḥ
sāmānyaparibhāṣayā vipācayet| tacca suṣṭhu vātarogahṛt|
nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaceddhaṭe'pām|
aṣṭāṃśaśeṣitarasena punaśca tena prasthaṃ ghṛtasya
vipacetpicubhāgakalkaiḥ||58||
pāṭhāviḍaṅgasuradārugajopakulyā- dvikṣāranāgaraniśāmiśicavyakuṣṭhaiḥ|
tejovatīmaricavatsakadīpyakāgni- rohiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ||59||
mañjiṣṭhayā'tiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ|
tatsevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ sandhyasthimajjagatamapyatha
kuṣṭhamīdṛk||60||
nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā- jatrūrdhvasarvagadagulmagudotthamehān|
yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśopha- hṛtpāṇḍurogamadavidradhivātaraktam||61||
Sa. nimbādīnāṃ pṛthak pṛthak
daśapalānambudroṇe pacet| tenāṣṭāṃśaśeṣeṇa kvāthena pāṭhādibhiryavānyantaiḥ
kalkīkṛtaiḥ karṣāṃśaiḥ śreṣṭhaguggulupalaiśca pañcabhiḥ sarpiṣaḥ punaḥ
prasthaṃ vipacet| tat-sarpiḥ, śīlitaṃ vāyumatibalaṃ sandhyādigatamapi
parākaroti| kuṣṭhamapīdṛśaṃ(k)-sandhyādigataṃ, hanti| tathā, nāḍīvraṇādīn
śamayati| vasantatilakāścatasraḥ|
balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ
vāte śirogate||62||
Sa. balābilvābhyāṃ kvathite kṣīre
ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya-ghṛtamaṇḍasya pakvasya, karṣadvayaṃ palaṃ vā
nasyaṃ śirogate vāte prayoktavyam|
tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā| viśeṣeṇa prayoktavyā kevale
mātariśvani||63||
Sa. tadvat-ghṛtamaṇḍavat, nakrādijā
vasā kevale vāte viśeṣeṇa prayojyā|
jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ pṛthak ca kvāthaṃ kvāthābhyāmekastailamābhyām|
kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayettena pānā- dvātā naśyeyuḥ śleṣmayuktā viśeṣāt||64||
Sa. purāṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ ca
pṛthak kvāthyam| kvāthābhyāmetābhyāṃ tailamekataḥ-ekasmin tailaṃ miśritaṃ,
kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayet| tena tailena vātā naśyanti, viśeṣeṇa kaphayuktāḥ|
vaiśvadevī|
prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ payaḥsamam|
dvimedāmiśimañjiṣṭhākuṣṭharāsnākucandanaiḥ||65||
jīvakarṣabhakākolīyugulāmaradārubhiḥ|
kalkitairvipacetsarvamārutāmayanāśanam||66||
Sa. prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ
kṣīrasamaṃ dvimedādibhiḥ kalkitaiḥ sāmānyaparibhāṣayoktakalkapramāṇairvipacet|
taccāśeṣavātarogaghnam|
samūlaśākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśamūlataśca| palāni
pañcāśadabhīrutaśca pādāvaśeṣaṃ vipacedvahe'pām||67||
tatra sevyanakhakuṣṭhahimailā- spṛkpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ|
lohitānaladalohasurāhvaiḥ kopanāmiśituruṣkanataiśca||68||
tulyakṣīraṃ pālikaistailapātraṃ siddhaṃ kṛcchrān śīlitaṃ hanti vātān|
kampākṣepastambhaśoṣādiyuktān gulmonmādau pīnasaṃ yonirogān||69||
Sa. sahācarasya mūlaśākhānvitasya tulāṃ
sametāṃ daśamūlācca tulāṃ śatāvaryāḥ palāni pañcāśat jalasya caturdroṇe
pādāvaśeṣaṃ vipacet| tasmin pādāvaśeṣe sevyādibhiḥ pālikaistailāḍhakaṃ
tulyakṣīraṃ siddhaṃ śīlitaṃ kṛcchrān mārutān kampādiyutān gulmādīṃśca hanti|
svāgatāśālinyau vṛtte|
sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet| mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā
caturguṇam||70|| athavā
nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt|
sailānaladaśaileyaśatāhvāraktacandanāt||71||
siddhe'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ kṣipet| bheḍasya sammataṃ tailaṃ
tatkṛcchrānanilāmayān||72||
vātakuṇḍalikonmādagulmavardhmādikān jayet|
---------------------------------------------|73|
Sa. sahācaratulāyāḥ kvāthe tailāḍhakaṃ
pacet| mūlakalkāddaśapalāni kṣīraṃ tailacaturguṇaṃ dadyādityevaṃ pākaḥ| athavā
sahācaratulāyāḥ kvāthe natādibhiḥ siddhe'smin taile
śarkarārajaso'ṣṭādaśapalāni kṣipet| etacca bheḍākhyasya maharṣeḥ sammataṃ
dāruṇān vātarogān vātakuṇḍalikādīṃśca jayet|
---------------------------------------------| balāśataṃ chinnaruhāpādaṃ
rāsnāṣṭabhāgikam||73|| jalāḍhakaśate paktvā
śatabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||74||
pacetsājayordhāṃśaṃ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ|
śaṭhīsaraladārvelāmañiṣṭhāgurucandanaiḥ||75||
padmakātibalāmustāśūrpaparṇīhareṇubhiḥ|
yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||76||
palāśarasakastūrīnalikājātikośakaiḥ|
spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||77||
tvakkundarukakarpūrataruṣkaśrīnivāsakaiḥ|
lavaṅganakhakaṅkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||78||
sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ| sanāgakesaraiḥ siddhe
dadyāccātrāvatārite||79|| patrakalkaṃ tataḥ
pūtaṃ vidhinā tatprayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrcchāṃ
gulmakṣatakṣayān||80||
plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ
vātavyādhivināśanam||81||
Sa. balāyāḥ śataṃ, guḍūcyāḥ
pañcaviṃśatipalāni, rāsnāyāḥ sārdhāni dvādaśapalāni, etacca jalāḍhakaśate
paktvā''ḍhakamātrasthite kvāthe
dadhyādibhistulyaistailāḍhakamajākṣīrasyārdhāḍhakaṃ śaṭhyādibhiḥ palonmitaiḥ
pacet| kaṭuphalaṃ-laghukaṅkolakam| plavaḥ-kuṭannaṭaḥ| avatārite cāsmin
patrakalkaṃ dadyāt| anantarametattailaṃ vidhinā prayojitaṃ kāsādīn hanti|
etadbalātailaṃ śreṣṭhaṃ garbhavyāpaduktādbalātailāt| tathā vātarogaghnam|
pāne nasye'nvāsane'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyagete prayuktāḥ| duṣṭān
vātānāśu śāntiṃ nayeyu- rvandhyā nārīḥ putrabhājaśca kuryuḥ||82||
Sa. ete-pūrvoktāḥ snehāḥ, pānādiṣu
kāle-avasare, prayuktā duṣṭān vātān drāgeva śamayeyuḥ| vandhyāśca nārīḥ
putrabhājo vidadhyuḥ| śālinīvṛttam|
snehasvedairdrutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ| pittaṃ vā darśayedrūpaṃ
bastibhistaṃ vinirjayet|83| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ|21|
Sa. snehasvedaiśca yadā kapho
druto-dravatvaṃ prāptaḥ, pakvāśayastho rūpaṃ darśayet, athavā pittaṃ rūpaṃ
darśayet, taṃ-kaphaṃ pittaṃ vā, bastibhirvinirjayet| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma
ekaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||