Sa. asmādanantaraṃ
vātaraktacikitsitamārabhyate| yato vātaśoṇitākhyo vyādhiḥ prāyo
vātavyādhireva| śoṇitayuktena vāyunā kṛtatvādbahuvaktavyācca
pṛthagasyopadeśaḥ, ityata āha-
athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret| alpālpaṃ pālayan
vāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam||1||
Sa. vātaśoṇitino narasya snigdhasya
sato bahūn vārān lohitamalpālpaṃ haredvātakopabhayāt| ata evāha,-pālayan
vāyum, tathā yathādoṣaṃ-doṣānatikrameṇa, tathā balānatikrameṇa|
yathādoṣamityupalakṣaṇārtham, dūṣyādyanatikrameṇāpi raktaṃ haret|
rugrāgatodadāheṣu jalaukobhirvinirharet|
śṛṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2||
pracchānena sirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajat|
--------------------------------------------|3|
Sa. rugrāgādiṣu satsu jalaukobhī
rudhiraṃ haret| cimicimādyanvitaṃ raktaṃ śṛṅgatumbairharet| deśāddeśāntaraṃ
gacchadasṛk pracchānena sirayā vā haret|
--------------------------------------------| aṅgaglānau tu na srāvyaṃ rūkṣe
vātottare ca yat||3|| gambhīraṃ śvayathuṃ
stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glānimanyāṃśca vātotthān
kuryādvāyurasṛkṣayāt||4||
Sa. aṅgaglānau tu satyāṃ na sādhyaṃ
syāt| tathā rūkṣe vātottare ca yadraktaṃ tadapi na srāvyam| rūkṣe sati
vātacikitsitaṃ seveta| nanu, kasmādraktasrāvo na vidhīyate ?
ityāha-vāyurasṛkkṣayādgambhīraśophādīn kuryāt|
virecyaḥ snehayitvā tu snehayuktairvirecanaiḥ|
--------------------------------------------|5|
Sa. virecanayogyaḥ puruṣaḥ snehayitvā
virecanadravyeḥ snehayutairvirecanīyaḥ|
vātottare vātarakte purāṇaṃ pāyayedghṛtam|
--------------------------------------------||5||
Sa. vātottare vātarakte purāṇaṃ ghṛtaṃ
pāyayet|
śrāvaṇīkṣīrakākolīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ
vātaraktanut||6||
Sa. śrāvaṇyādibhiḥ ṛṣabhayuktaiḥ
kalkīkṛtaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ dugdhayuktaṃ vā vātaśoṇitahṛt|
drākṣāmadhūkavaribhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| ghṛtaṃ pibettathā kṣīraṃ
guḍūcīsvarase śṛtam||7|| tailaṃ payaḥ
śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam|
--------------------------------------------|8|
Sa. drākṣāmadhūkayoḥ kvāthe siddhaṃ vā
ghṛtaṃ saśarkaraṃ pibet| kṣīraṃ ca guḍūcīsvarase kvathitaṃ pibet| tailādi vā
sammiśritaṃ pāyayet|
--------------------------------------------| balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ
sapīlubhiḥ||8|| śyāmairaṇḍasthirābhiśca
vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|9|
Sa. balādibhiḥ śṛtaṃ payo
vātarujānāśanaṃ syāt|
--------------------------------------------| dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ
doṣānulomanam||9||
Sa. dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ gomūtrayuktaṃ vā
doṣānulomanaṃ syāt|
paitte paktvā varītiktāpaṭolatriphalāmṛtāḥ| pibeddhṛtaṃ vā kṣīraṃ vā
svādutiktakasādhitam||10||
Sa. paitte-pittādhike vātaśoṇite,
śatāvaryādīn paktvā pibet| svādutiktadravyaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ vā pibet|
kṣīreṇairaṇḍatailaṃ ca prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthe jīrṇe
kṣīraudanāśanaḥ||11||
Sa. bahudoṣo naro
virekārthameraṇḍatailaṃ kṣīreṇa pibet| jīrṇe tasmin kṣīraudanāśī syāt|
kaṣāyamabhayānāṃ vā pāyayeddhṛtabharjitam| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇe
drākṣārasena vā||12||
Sa. athavā, harītakīnāṃ kvāthaṃ
ghṛtabharjitaṃ pāyayet| trivṛtāmūlacūrṇaṃ kṣīrānupānaṃ drākṣārasena vā
pāyayet|
nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ
kiñcidvātaraktacikitsitam||13||
viśeṣātpyupārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu|
--------------------------------------------|14|
Sa. athavā tasya-vātaraktavato, malaṃ
kṣīrabastibhirghṛtānvitairnirharet| yasmādbastitulyaṃ
nānyadvātaraktacikitsitamasti| viśeṣeṇa pāthvādipīḍāsu bastirhitaḥ|
--------------------------------------------| mustādhātrīharidrāṇāṃ
pibetkvāthaṃ kapholbaṇe||14|| sakṣaudraṃ
triphalāyā vā guḍūcīṃ vā yathātathā|
--------------------------------------------|15|
Sa. mustādīnāṃ kvāthaṃ mākṣikānvitaṃ
kaphottare vātaśoṇite pibet| triphalāyāḥ kvāthaṃ vā samākṣikaṃ pibet| sarveṇa
prakāreṇa guḍūcīṃ vā pibet|
--------------------------------------------| yathārhasnehapītaṃ ca vāmitaṃ
mṛdu rūkṣayet||15||
triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgam ṃ pippalīmūlaṃ lomaśāṃ
vṛṣakaṃ tvacam||16|| ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ
cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalye liptvā''yasīṃ pātrīṃ madhyāhne
bhakṣayedidam||17|| vātāsre sarvadoṣe'pi
paraṃ śūlānvite hitam| --------------------------------------------|18|
Sa. yo yasyārhaḥ snehastaṃ pītavantaṃ
kṛtavamanaṃ ca mṛdu kṛtvā rūkṣayet| triphalādīni samāṃśāni jalena peṣayet|
piṣṭvā ca prabhāte lauhīṃ pātrīṃ liptvā madhyāhna idaṃ bhakṣayet| etacca
vātarakte sarvadoṣe'pi paraṃ śūlānvite hitam|
--------------------------------------------| kokilākṣakaniryūhaḥ
pītastacchākabhojinā||18|| kṛpābhyāsa iva
krodhaṃ vātaraktaṃ niyacchati|
--------------------------------------------|19|
Sa. kokilākṣabhojinā kokilākṣakakvāthaḥ
pīto vātaraktaṃ śamayati| kṛpābhyāsaḥ krodhaṃ yathā|
--------------------------------------------| pañcamūlasya dhātryā vā
rasairlelītakīṃ vasām||19|| khuḍaṃ
surūḍhamapyaṅge brahmacārī piban jayet|
--------------------------------------------|20|
Sa. pañcamūlasya rasairāmalakarasairvā
lelītakīṃ vasāṃ brahmacārī piban śarīre khuḍaṃ susthirībhūtamapi jayet|
--------------------------------------------| ityābhyantaramuddiṣṭaṃ
karmabāhyamataḥ param||20||
Sa. iti-evaṃ, abhyantaraṃ
karma-cikitsitamuktam| ataḥ paraṃ bāhyaṃ karmocyate|
āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye
jvaradāhārtinutparam||21||
Sa. kāñjikasyāḍhake tailaṃ
caturthabhāgasarjarasaṃ pakvaṃ prabhūte jale mathitaṃ paraṃ jvaradāhārtinut|
samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ
tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||
Sa. pūrvoktaṃ tailaṃ pakvaṃ saha
madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivābhirāvāparūpābhirvartate yattadevabhūtaṃ
satpiṇḍatailamucyate| taccābhyaṅgādvātaraktarujāharam|
daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvatkoṣṇena
sarpiṣā||23||
Sa. daśamūlena kṣīraṃ siddhaṃ
śīghrameva śūlahṛt, pariṣekeṇetyarthādavagamyate| ata
evāha-pariṣeko'nilaprāye| tatheva koṣṇena sarpiṣā-ghṛtena, hitaḥ|
snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūkārtaṃ
koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||24||
Sa. athavā stambhādibhirārtaṃ naraṃ
caturbhirmadhuradravyasādhitaiḥ snehaiḥ koṣṇaiḥ pariṣecayet| dāhe punastaireva
śītaiḥ pariṣecayet|
tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ|
--------------------------------------------|25|
Sa. athavā, gavyāvikacchāgaiḥ
kṣīraistailavimiśritaiḥ koṣṇaiḥ stambhākṣepakaśūlārtaṃ tadvat-prāgvat,
pariṣecayet| dāhe punaretaireva kṣītaiḥ pariṣecayet|
--------------------------------------------| niḥkvāthairjīvanīyānāṃ
pañcamūlasya vā laghoḥ||25||
Sa. jīvanīyānāṃ dravyāṇāṃ
niḥkvāthairlaghorvā pañcamūlasya kvāthaiḥ koṣṇaiḥ stambhādyārtaṃ pariṣecayet|
dāhe tu śītalaiḥ|
drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthaṃ
taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyate||26||
Sa. dāhe drākṣārasa ikṣurasa madyāni
dadhimastvamlakāñjikaṃ sekārthaṃ śasyate| tathā, taṇḍulāmbhaḥ kṣaudrāmbhaḥ
śarkarāmbhaśca sekārthaṃ śasyate|
priyāḥ priyaṃvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ| sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti
dāhaṃ rujaṃ klamam||27||
Sa. nāryaḥ priyāḥ-vallabhāḥ,
priyavacasaścandanonārdrāḥ karāḥ stanāśca yāsāṃ tāṃ evaṃvidhāḥ sparśena śītāḥ
sukhasparśāśc dāhaṃ [ rujaṃ ] klamaṃ ca ghnanti|
sarāge saruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet|
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28||
sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ| lepo
rugdāhavīsarparāgaśophanibarhaṇaḥ||29||
Sa. dāhe sarāge sati raktaṃ hṛtvā
prapauṇḍarīkādibhirlepaḥ kāryaḥ| sa ca lepo rugdāhādinibarhaṇaḥ|
dārvī-dāruharidrā| madhukaṃ-yaṣṭīmadhu| sitopalā-śarkarā|
erakāsaktuḥ-erakābījasaktuḥ|
vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudgapāyasaḥ| tilasarṣapapiṇḍaiśca
śūlaghnamupanāhanam||30||
Sa. kṛśaraḥ-tilamudgādikṛto, vātaghnaiḥ
sādhito mudrapāyaso-mudrakṣīre yo miśritaḥ, tilasarṣapapiṇḍaiścaitadupanāhanaṃ
śūlaghnam|
audakaprasahānūpavesavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ
syurupanāhane||31||
stambhatodarugāyāmaśophāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā
vasā'pi vā||32||
Sa. audakādyā jīvanīyauṣadhaiḥ sādhitāḥ
snehayuktāḥ susaṃskṛtā upanāhena stambhādināśanāḥ syuḥ| athavā, audakādīnāṃ
vasā jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā stambhādināśanā syāt|
ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī chāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ
payasi nivṛtāḥ||33||
Sa. sahacarajīvantīmūlakalko
ghṛtacchāgapayomiśro lepa upayogī bhavati| piṣṭāstilā bhṛṣṭāḥ-bhajitāḥ,
payasi-kṣīre, nivṛtāḥ-prakṣiptāḥ, tadvat-prāgvat pralepe yojyāḥ|
kṣārapriṣṭakṣumāṃ lepameraṇḍasya phalāni vā| kughārcchūlanivṛttyarthaṃ
śatāhvāṃ vā'nile'dhike||34||
Sa. kṣumāṃ-atasīṃ, kṣīreṇa
piṣṭāmadhike'nile śūlanivṛtyarthaṃ lepaṃ kuryāt| yadvā, eraṇḍasya phalāni
kṣīrapiṣṭāni śūlanivṛttyarthaṃ lepaṃ kuryāt| yadvā, śatapuṣpāṃ kṣīre piṣṭvā
śūlanivṛttyarthaṃ lepaṃ kuryāt|
mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam|
--------------------------------------------|35|
Sa. mūtrādibhiḥ siddhaṃ
ghṛtamadhike'nile'bhyañjane hitam|
--------------------------------------------| siddhaṃ samadhu śuktaṃ vā
sekābhyaṅge-------|35|
------------------------------------------------------------------------------------|36|
Sa. śuktaṃ-cukraṃ, siddhaṃ samākṣikaṃ
seke pariṣeke'bhyaṅge ca hitam||36||
--------------------------------------------|
----------------------------kaphottare||35||
gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ
śūlanudvātarakte----------------|36|
Sa. kaphottare vātarakte
gṛhadhūmādipralepo hito bhavati| śatāhvā-śatapuṣpā| rajanīdvayaṃ-haridre dve|
--------------------------------------------|
-----------------------------vātakaphottare||36||
madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam|
--------------------------------------------|37|
Sa. vātakaphottare vātarakte
madhuśigrorbījaṃ kāñjikasaṃyuktaṃ tadvat-pralepe hitam|
--------------------------------------------| muhūrtaliptamamlaiśca
siñcedvātakaphottare||37||
Sa. vātakaphottare vātarakte
muhūrtaliptamarthādeva kāñjikapiṣṭamadhuśigrubījena liptamamlaiḥ-śuktādibhiḥ,
siñcet|
uttānaṃ lepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ|
--------------------------------------------|38|
Sa. uttānaṃ vātaraktaṃ
lepādibhirācaret-cikitset|
--------------------------------------------|
virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||38||
Sa. gambhīraṃ vātaśoṇitaṃ
virekādibhirācaret|
vātaśleṣmottare koṣṇā lepadyāstatra śītalaiḥ| vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ
stambhanādbhavet||39||
Sa. vātaśleṣmottara uttāne vātaśoṇite
lepādyāḥ koṣṇā hitāḥ| tatra-tasmin vātaśleṣmottare, śītalairlepanaiḥ
stambhanāt vidāhādīnāṃ vivṛdbhirbhavati|
pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ| uṣṇaiḥ
ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ||40||
Sa. vātarakte pittaraktottare himāḥ
śītā lepādayo hitāḥ| tatra pittaraktottare vātarakta uṣṇairlepaiḥ pleṣādayo
bhavanti|
madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacetkalkaiḥ
palonmitaiḥ||41||
sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ|
lohahaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||42||
kākolīkṣīrakākolīśatapuṣparddhipadmakaiḥ|
jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43||
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogaṃ
vātasṛk''pittadāhajvarārtinut||44||
Sa. madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ
kvāthakalpanayā kvathitaṃ tasminkaṣāye pādaśeṣite caturbhāgāvaśiṣṭe
tailasyāḍhakaṃ samakṣīramāḍhakapramāṇena kṣīreṇa tulyaṃ sthirādibhiḥ
palonmitaiḥ kalkīkṛtairyuktaṃ pacet| tattailaṃ catuṣprayogaṃ-pāne
nasye'nuvāsane bastau ca yojitaṃ, vātāsṛgādīnāmartinudbhavet|
sthirā-śāliparṇī| tāmalakī-bhūdhātrī| payasyā-arkapuṣpī| abhīruḥ-śatāvarī|
lohaṃ-agaru| haṃsapadī-kīṭamārī| madhuparṇī-guḍūcī| aindrī-viśālā|
vitunnakaṃ-paripelavam|
balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraśatapākaṃ
tadvātāsṛgvātaroganut||45|| rasāyanaṃ
mukhyatamamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛhaṇaṃ svaryaṃ
śukrāsṛgdoṣanāśanam||46||
Sa. balākaṣāyeṇa kalkena ca tailaṃ
kṣīreṇa samaṃ tulyaṃ pacet| tat-tailaṃ, sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā
vātaśoṇitavātarogaharam| tathā, mukhyatamaṃ-śreṣṭham,
tadrasāyanamindriyāṇāṃ-cakṣurādīnāṃ, prasādanaṃ-prasādajanakam|
jīvanaṃ-prāṇadhāraṇam| bṛṃhaṇaṃ-upacayakaram| svaryaṃ-svarakaram|
śukrāsṛgdoṣāṇāṃ nāśanam|
kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile śastaṃ nādau
snehanabṛṃhaṇam||47|| kṛtvā
tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ| bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca
raktaprasādanam||48||
Sa. anile-vāte, medaso'tivṛddhyā
kaphasya vā'tivṛddhyā mārgasaṃrodhāt kāraṇāt kupite
snehanabṛṃhaṇamauṣadhamādau na śastam| tatra-medasāvṛte kaphāvṛte vā vāte,
āḍhyavātoktaṃ yaccikitsitamuktaṃ tatkāryam| tataḥ-anantaraṃ, vātaśoṇitikaṃ
snehanaṃ bheṣajaṃ kuryāt| yaccāpi raktasya prasādanaṃ tadapi kuryāt|
vātaśoṇitacikitsitamuktvā prāṇādicikitsāmāha-
prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam| yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ
vikalpyaṃ syādyathābalam||49||
Sa. prāṇādīnāṃ pañcānāṃ
yugapat-tulyakālaṃ kope, yathoddiṣṭaṃ-yathoktavātavyādhicikitsānatikrameṇa,
yathāmayaṃ-prāṇādikopajanitarogādyapekṣayā,
yathāsannaṃ-prāṇādīnāmanyatamamāsannamanatikramya, yasminneva roge ya eva
prāṇādīnāmanyatama āsannastameva cikitset| yathābalaṃ-balānatikrameṇa,
prāṇādīnāmanyatamasya balinaḥ pūrvapratīkāraṃ kuryāt| ityevamatra
bhaiṣajyaṃ-auṣadhaṃ, vikalpyaṃ-vikalpanīyaṃ, syāt-bhavet|
nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālepasekādyaiḥ
kuryātkevalavātanut||50||
Sa. sāme vāte svedādibhistathā rūkṣaiḥ
sekalepādibhirnirāmatāṃ nīte paścāt kevalavātanut-śuddhavātacikitsitaṃ,
kuryāt|
śoṣākṣepaṇasaṅkocastambhasvapanakampanam| hanusraṃso'rditaṃ khāñjyaṃ pāṅgulyaṃ
khuḍavātatā||51|| sandhicyutiḥ pakṣavadho
medomajjāsthigā gadāḥ| ete sthānasya gāmbhīryātsidhyeyuryatnato navāḥ||52||
tasmājjayennavānetān balino nirupadravān|
--------------------------------------------|53|
Sa. śoṣaḥ-aṅgaśoṣaḥ| ākṣepaṇaṃ-āyāmaḥ|
saṅkocaḥ-aṅgāvayavānām| stambho-daṇḍavat stabdhatā| svapanaṃ-acaitanyam|
kampanaṃ-vepathuḥ| hanusraṃso-hanubhraṃśaḥ| ardittaṃ-vāyunā vakrīkṛtaṃ
vakrārdham| khāñjyaṃ-khañjatā| pāṅgulyaṃ-paṅgutā| khuḍavāto-vātaśoṇitam|
sandhicyutiḥ-sthānādbhraṃśaḥ| pakṣavadhaḥ-pakṣāghātaḥ| tathā, ye gadāḥ-rogāḥ,
medaādisthānasthā bhavanti ta ete sthānasya gāmbhīryabhāvena jātā
navāḥ-acirakālotpannāḥ, yatnataḥ sidhyeyuḥ, balinaḥ puṃsaḥ| tasmādetān śoṣādīn
nirupadravān [ navān- ] śīghrajanmano, jayet-cikitset|
--------------------------------------------| vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca
bahuśaḥ kriyām||53||
vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet| dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śālirvirekaḥ
kṣīravān mṛduḥ||54||
Sa. vāyau pittāvṛte
vyatyāsāt-paryāyeṇa, śītāmuṣṇāṃ ca kriyāṃ baḥuśaḥ-śataśo, yojayet| tathā,
jīvanīyaṃ sarpistamāturaṃ pāyayet| atra ca pittāvṛte vāyau
dhanvamāṃsaṃ-jāṅgalaṃ piśitaṃ, yojyam| yavāḥ śālayaśca, tathā
kṣīravān-kṣīrayukto, mṛdurvireko yojyaḥ|
sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam| kāle'nuvāsanaṃ
tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||
Sa. atrāpi pittāvṛte vāyau bastayaḥ
sakṣīrā yojyāḥ| pañcamūlaṃ-mahat, tena balāsahitena śṛtaṃ kṣīraṃ prayoktavyam|
kāle-yathāvasaramanuvāsanayogye, madhurauṣadhasādhitaistailairanuvāsanaṃ
deyam|
yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena
vā||56||
Sa. madhuyaṣṭitailena balātailena
ghṛtena kṣīreṇa ca secanaṃ hitam| pañcamūlasya kaṣāyeṇa-kvāthena, vā śītalena
vāriṇā pittāvṛte vāte secanaṃ yojyam|
kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ
savirecanam||57|| purāṇasarpistailaṃ ca
tilasarṣapajaṃ hitam| --------------------------------------------|58|
Sa. kaphāvṛte yavānnāni hitāni| jāṅgalā
mṛgāḥ pakṣiṇaśca tathā svedā hitāḥ| tīkṣṇā nirūhāḥ-āsthāpanaviśeṣāśca| tīkṣṇaṃ
vamanaṃ savirecanaṃ hitam| purāṇaṃ ca sarpiḥ, tilasarṣapajaṃ ca tailaṃ hitam|
--------------------------------------------| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ
pittamādau vinirjayet||58||
Sa. kaphapittābhyāṃ dvābhyāṃ saṃsṛṣṭe
vāta ādāveva pittaṃ vinirharet| paścāt kaphaṃ vātayuktaṃ jayet|
kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām|
--------------------------------------------|59|
Sa. raktasaṃsṛṣṭe vāte vātaśoṇitikīṃ
kriyāṃ kārayet|
--------------------------------------------| svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho
māṃsāvṛte hitam||59||
Sa. māṃsāvṛte svedābhyaṅgamāṃsarasāḥ
kṣīraṃ snehaśca yathāyogametaddhitam|
pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam| mahāsneho'sthimajjasthe pūrvoktaṃ
retasā''vṛte||60||
Sa. āḍhyavāte-medasā''vṛte vāyau,
pramehanaṃ medoghnaṃ vātaghnaṃ ca bhiṣagjitaṃ-auṣadhaṃ, hitam| asthimajjasthe
vāte mahasneho-ghṛtamajjāvasātailaiḥ siddho, yadvā nārāyaṇādirhitaḥ|
retasā''vṛte pūrvoktaṃ-vātavyādhau śukrastavātoktaṃ (hṛ. ci. a. 21|20) ,
hitam|
annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu|
--------------------------------------------|61|
Sa. annenāvṛte pācanīyamauṣadhaṃ
vamanaṃ hitam| dīpanīyaṃ-āgneyaṃ, yadauṣadhaṃ laghu ca-prakṛtyā, tatsarvaṃ
hitam|
--------------------------------------------| mūtrāvṛte mūtralāni
svedāścottarabastayaḥ|61|
Sa. mūtreṇāvṛte vāte
mūtralāni-trapusādīni, svedāścottarabastayoḥ hitāḥ|
eraṇḍatailaṃ varcaḥsthe bastisnehāśca medinaḥ|
--------------------------------------------||61||
Sa. varcasā''vṛte vāta eraṇḍatailaṃ
bastayaśca snehāśca medino hitāḥ|
-------------------------------------------| kaphapittāviruddhaṃ yadyaśca
vātānulomanam||62|| sarvasthānāvṛte'pyāśu
tatkāryaṃ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam||63||
yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu
kāryaṃ virecanam||64|| rasāyanānāṃ
sarveṣāmupayogaḥ praśasyate| śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ||65||
leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśitaḥ|
-------------------------------------------|66|
Sa. sarvasthānāvṛte mātariśvani-vāyau,
āśu-śīghrameva, yadauṣadhaṃ kaphapittayoraviruddhaṃ vātasya cānulomanaṃ
tatkāryam|tasmin sarvadhātvāvṛte mātariśvani yadanabhiṣyandi snigdhaṃ srotasāṃ
yacchuddhikaraṃ tatsarvamannapānauṣadhaṃ yojyam| yāpanasaṃjñā bastayo
bāhulyena madhurāḥ sānuvāsanāḥ-snehabastayaśca, hitāḥ| balasyādhikyaṃ
prasamīkṣya-buddhvā, mṛdu virecanaṃ hitam| sarveṣāṃ rasāyanaprayogāṇāmupayogaḥ
praśasyate| tathā śuddhasya gugguloḥ prayogaḥ, bhārgavo
leho-brāhmarasāyanoktaścyavanaprāśo vā,
tadvadekādaśasitāśito-brāhmarasāyanoktaḥ (?), praśasyate|
--------------------------------------------| apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ
grāhi bheṣajam||66|| vātānulomanaṃ kāryaṃ
mūtrāśayaviśodhanam| --------------------------------------------|67|
Sa. apāne vāyau yenakenacidāvṛte sarvaṃ
bheṣajaṃ dīpanaṃ-agneḥ, grāhi-saṅgrahaṇaṃ, vātasyānulomanaṃ
mūtrāśayasya-basteḥ, viśodhanaṃ tatsarvaṃ kāryam|
--------------------------------------------| iti saṅkṣepataḥ praoktamāvṛtānāṃ
cikitsitam||67|| prāṇādīnāṃ
bhiṣakkuryādvitarkya svayameva tat|
--------------------------------------------|68|
Sa. iti-anantaroktena prakāreṇa,
āvṛtānāṃ saṅkṣepataścikitsitaṃ-auṣadhaṃ, proktam| yat prāṇādīnāṃ
pañcānāmāvṛtānāṃ cikitsitaṃ tat-pūrvoktaṃ, bhiṣak svayameva vitarkya-vicārya,
kuryāt|
--------------------------------------------| udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ
cānulomayet||68|| samānaṃ
śamayedvidvāṃstridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau
dehasaṃsthitiḥ||69|| svaṃ svaṃ sthānaṃ
nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān|
--------------------------------------------|70|
Sa. udānākhyaṃ vāyumūrdhvameva
yojayet-yato'sau sadaivordhvagāmī, tathā prayateta yathordhvagāmī bhavati|
apānākhyaṃ cānilamanulomayet-adhogatirhyayaṃ sadaiva
samīraṇastasmādadhogamanaṃ yathā'sya sampadyeta tathā cikitsitaṃ
kāryamityarthaḥ| samānākhyaṃ vāyuṃ vidvān vaidyo vātaghnairauṣadhaiḥ śamayet|
ayamabhiprāyo granthakṛtaḥ-kila nāsyordhvagāmitā naivādhogāmitā yathā
sampadyate tathā cikitsitaṃ hitam, kiṃ tarhi svasthānapratipattirevetyevaṃ
cikitsā kāryeti| vyānākhyaṃ tu vāyuṃ tridhā yojayet-ūrdhvādhomadhyagamanaṃ
yathā'sya śarīre sampadyate tathā cikitsā kāryeti| tathā, prāṇo
vāyuścaturbhyo'pi-udānāpānasamānavyānebhyo'pi, sarvaprayatnena
rakṣyaḥ-ythodānādibhirnāsya bādhā sampadyate tathā cikitsā kāryetyarthaḥ|
yatastasya-prāṇasya, sthitau satyāṃ dehasya-śarīrasya, saṃsthitiḥ-jīvanaṃ
bhavati, prāṇaṃ vinā na jīvatītyathaḥ| evaṃ-anena prakāreṇa, vātān
vimārgagānāvṛtān svaṃ svaṃ sthānaṃ nayet|
--------------------------------------------| sarvaṃ cāvaraṇaṃ
pittaraktasaṃsargavarjitam||70||
rasāyanavidhānena laśuno hanti śīlitaḥ|
--------------------------------------------|71|
Sa. sarvamevāvaraṇaṃ vātānāṃ
pittaraktasaṃsargavarjitaṃ rasāyanavidhinā śīlito laśuno hanti| etena
pittaraktasaṃsṛṣṭamāvaraṇaṃ varjayitvā sarvāvaraṇānyanyāni laśunaḥ kevala eva
nihanti|
--------------------------------------------| pittāvṛte pittaharaṃ
marutaścānulomanam||71||
Sa. pittāvṛta udānādau pittaharaṃ
pavanasya cānulomanaṃ hitam|
raktāvṛte'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam| raktapittānilaharaṃ vividhaṃ
ca rasāyanam||72||
Sa. raktāvṛte tadvat-pittaharaṃ
tathaiva mārutānulomanaṃ, hitam| yacca khuḍoktaṃ-vātaśoṇitoktaṃ, bheṣajaṃ
tathā pittaraktānilaharaṃ ca hitam, vividhaṃ rasāyanaṃ ca|
vividhaṃ-nānāprakāraṃ, sarvadoṣadūṣyādikaṃ cālokya yathāyogaṃ vidheyam|
yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam| āyurvedaphalaṃ
sthānametatsadyo'rtināśanāt||73||
Sa. iti-anena prakāreṇa,
yathānidānaṃ-nidānānatikrameṇa, yathoddeśastathā nirdeśaḥ| anayā rītyā
sarvameva cikitsitaṃ nirdiṣṭam| etaccāyurvedaphalabhūtaṃ sthānam,
etadupadeśena sadyo'rtināśanāddhetoḥ|
cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam| bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ
paryāyaiḥ smṛtamauṣadham|74| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|
Sa. cikitsitādaya auṣadhasya paryāyāḥ
smṛtā iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma
dvāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||