Sa. śreegaṇeśāya namaḥ|
cikitsitasthānādantaraṃ kalpasthānamārabhyate cikitsitasthānasya
kalpasthānāpekṣatvāt| tathā hi prāgadhyageeṣṭa (hṛ. ci. a. 1/8) - "tarpaṇena
rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni vā| vamanāni prayujyeta" iti| tadevamādyupadeśāt
sapekṣatvamasya| tasmāt kalpasthānamucyata ityāha --
tasmāt kalpasthānamucyata ityāha ---- athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti
ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. vamanaṃ-ūrdhvaṃ mukhena doṣaharaṇam
, tasya kalpa:-kalpanaṃ yojanamityartha:| śeṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyeyam|
Ā. rā. śrīgaṇeśāya namaḥ| atha
kalpasthānārambhaḥ| vamanakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| atha
vamanakalpaḥ| tatra saṅgrahe (ka. a. 1)-"vamandravyāṇāṃ
madanaphalajīmūtakekṣvākudvikośātakīkuṭajaphalāni śreṣṭhāni| teṣvapi
madanaphalam| doṣadūṣyādivaśāccaiṣāmetatkalpanānāṃ ca prādhānyam| doṣādīnāmeva
cātibahvavasthābhedādvamanādiṣu kalpanānāṃ vyāpadāṃ sādhanānāṃ ca
yadasaṅkhyeyatvaṃ, ato buddhimatāṃ vikalpamārgadarśanārthamudāharaṇamātraṃ
kalpasiddhisthānamupadekṣyate|" iti|
prādhānyācca vamanakalpe madanameva śasyata ityāha ---- atha madanakalpaḥ|
vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ, trivṛnmūlaṃ virecane| nityamanyasya tu vyādhiviśeṣeṇa
viśiṣṭatā||1||
Sa. vamanaviṣaye nityaṃ madanaṃ
śreṣṭham , nirapāyitvādanyadravyaviṣaye'pi vā tasyopayogāt
sarvatrāniṣiddhaprasaratwācca| lāghavamicchaṃśca
tantrakṛdidamavocat-`trivṛnmūlaṃ virecane'iti| yathā madanaṃ vamane nityaṃ
śreṣṭhaṃ , tathā trivṛnmūlaṃ virecane , nirapāyitvādihetunā| madanaṃ
varjayitwā vyādhivaśādanyasya-jīmūtādeḥ , viśiṣṭatā| vakṣyati hi (ślo. 19)-
"jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ| prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām| " iti| evaṃ
trivṛnmūlaṃ varjayitwā parasya virecanadravyasya vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatvam,
na tu trivṛnmūlavatsarvatrāniṣiddhaprasaratvaṃ nirapāyitvaṃ ca| tathā coktam
(saṅgrahe sū. a. 13)- "trivṛtsukhavirecanānām| " iti| tadevaṃ vamane madanaṃ
śreṣṭhaṃ trivṛnmūlaṃ viracane sarvadeti sthitam|
Ā. rā. mānatrivṛtoḥ
śreṣṭhatvamāha-vamana iti| nityaṃ avyabhicāreṇa|
phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi| ādāyāhni praśastarkṣe madhye
grīṣmavasantayoḥ||2|| pramṛjya kuśamuttolyāṃ
kṣiptvā badhvā pralepayet| gomayenānu muttolīṃ dhānyamadhye nidhāpayet||3||
mṛdubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt| niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe
śoṣayettānyathātape||4|| teṣāṃ tataḥ
suśuṣkāṇāmuddhṛtya phalapippalīḥ| dadhimadhvājyapalalairmṛditvā
śoṣayetpunaḥ||5|| tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya
rkāyakāle prayojayet| -------------------------------------------------|6|
Sa. athaśabdo'tra prastutau madanasya
prastāve| madanasya phalāni pāṇḍūni gṛhītvā, na tvatipāṇḍūnyatikrāntapākatwāt,
na cātiharitānyāmatvāt| kadā''dāya ? praśastanakṣatre divase| kasminnṛtau ?
madhye grīṣmavasantayoḥ| evamṛtusandhau gṛhītāni
pramṛjya-vyapagatamalādidoṣāṇi kṛtwā, kuśamayyāṃ muttolyāṃ-mūṭikāyāṃ, kṣiptvā
punarupariṣṭādbaddhdvā ca tato gomayena tāṃ muttolīṃ limpet| anantaraṃ
dhānyamadhye nidhāpayet-sthāpayet| kuśānāṃ samūho racanāviśeṣaniṣpāditaḥ
kuśamuttolītyucyate| mṛdubhītāni tāni madhviṣṭagandhāni- kadācinmadhugandhāni
kadācidiṣṭagandhāni,kuśaveṣṭanādaṣṭāhena jñātvā anantaramaṣṭāhe'tikrānte
kuśamuttolyāḥ niṣkṛṣṭāni-bahiṣkṛtāni, anantaramātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ
teṣāṃ-madanaphalānāṃ, [suṣṭhu] śuṣkāṇāṃ phalapippalīruddhṛtya
dadhimadhvājyapalalairmṛditvā-saṅkṣudya,punarātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ,
suṣṭhu guptaṃ dhārayitvā kāryakāle-vamanāvasare, tāḥ prayojayet|
Ā. rā. madanasaṃskāramāha-phalānīti|
phalāni-madanaphalāni| pramṛjya-viśodhya|
kuśamuttolyāṃ-kuśamayarajjuveṣṭanikāyām| tāṃ ca muttolīṃ rajjubhirbaddhvā
gomayena lepayet| anu-paścāt, dhānyarāśau nidhāpayet| saṅgrahe tu (ka. a.1)
-"yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśau" iti| tato'ṣṭāhe gate
mṛdubhūtāni madhuvadiṣṭagandhāni kuśaveṣṭanānniṣkṛṣya ātape śoṣayet| tataḥ
suśuṣkāṇāṃ phalapippalīḥ-majjānaṃ, uddharet| tato dadhyādibhirmardayet| tataḥ
punaḥ śoṣayet| tato guptaṃ sthāpayet| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"navaṃ
kalaśamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā" ityadhikam|
-----------------------------------------------| athādāya tato mātrāṃ
jarjarīkṛtya vāsayet||6|| śarvarīṃ
madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale| karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya
vā||7|| śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ
pratyakpuṣpyudake'thavā| tataḥ pibetkaṣāyaṃ taṃ prātarmṛditagālitam||8||
sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet|
-----------------------------------------------|9|
Sa. atha-anantaraṃ, tataḥ-pippilībhyo,
mātrāṃ-parimāṇaṃ prāyeṇa deśakālādivaśādwā mātrāṃ, vikalpyānantaraṃ tāṃ mātrāṃ
jarjarīkṛtya-sañcūrṇya, madhuyaṣṭayādīnāmanyatamasya jale śarvarīṃ-sakalāṃ
rātriṃ, vāsayedabhiṣavaṇāya| tataḥ-anantaraṃ, [prātaḥ] taṃ kaṣāyaṃ
mṛditagālitaṃ pūrvaṃ mṛditaṃ paścādgālitaṃ-vastrapūtaṃ kṛtvā, sūtroditena
vidhinā-"śvo vamyaṃ" (sū. a. 18|12) ityādigranthoktena, pibet| [tathā-] evaṃ
kṛte sati, tena sādhu vamet|
Ā. rā. madanaprayogamāha-atheti|
tataḥ-phalapippalībhyaḥ, mātrāṃ-antarnakhamuṣṭiṃ, yāvadvā sādhu manyeta|
kovidāraḥ-kāñcanāraḥ| karbudāraḥ-śleṣmātakaḥ| bimbī-tuṇḍikerī|
nīpaḥ-kadambabhedaḥ| vidulo-vetasaḥ| śaṇapuṣpī-ghaṇṭāravā|
sadāpuṣpī-vanakārpāsī| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| tena-tathākṛtena kaṣāyeṇa,
sādhu vamet| anyathā tvasādhu|
-------------------------------------------------|
śleṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca||9||
pracchardayedwiśeṣeṇa yāvatpittasya darśanam|
-------------------------------------------------|10|
Sa. viśeṣeṇa śleṣmajvarādiṣu vamet|
yāvatpittasya darśanam|
Ā. rā. śleṣmajvarādau
viśeṣamāha-śleṣmajvareti| śleṣmajvarādiṣu tu viśeṣeṇa
punaḥpunarvāmayedāpittadarśanāt|
-------------------------------------------------| phalapippalicūrṇaṃ vā
kwāthena svena bhāvitam||10||
tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādivāriṇā|
pibejjvarāruciṣṭhevagranthyapacyarbudodarī||11||
Sa. athavā madanaphalapippalīcūrṇaṃ
svena-phalapippalīkwāthena, bhāvitaṃ tribhāgatriphalācūrṇānvitaṃ
kovidārādijalena pibet, jwarādiṣūdarānteṣu|
Ā. rā. vamanāntaramāha-phalapippalīti|
svena-phalapippalīkvāthena| tribhāgaṃ-tṛtīyabhāgatulyaṃ, sammīlitaṃ
triphalācūrṇaṃ yasmiṃstattathā| jvarādimān pibet| ṣṭhevaḥ-kaphaprasekaḥ|
pitte kaphasthānagate jīmūtādijalena tat|
-------------------------------------------|12|
Sa. pitte kaphasthānagate sati granthyā
(jvarā) dimānnarastat-madanaphalaṃ, jīmūtādijalena pibet|
Ā. rā. vamanāntaramāha-pitta iti|
kaphasthānagate pitte tat-phalapippalīcūrṇaṃ, jīmūtādijalena pibet|
jīmūtādayaḥ-śreṣṭheṣūktāḥ|
---------------------------------------------------| hṛddāhe'dhostrapitte ca
kṣīraṃ tatpippalīśṛtam||12|| kṣaireyīṃ
vā---------------------------------------|
---------------------------------------------------|13|
Sa. hṛdayadāhe'dhoge raktapite [ca]
tasya-madanaphalasya, pippalībhiḥ kwathitaṃ kṣīraṃ kṣaireyīṃ vā pibet|
tantrāntare ca kṣīraśrapaṇavidhiruktaḥ-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ
caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| asrapitta
ityetāvatyukta ūrdhvagobhayagayorasrapittayorvamanāyogyatwādevādhograhaṇe
siddhe punaradhograhaṇaṃ sukhatarapratipattyartham| kṣaireyīmiti "kṣīrāḍ ḍhañ"
iti ḍhañ, "ṭiḍ ḍhāṇa" iti ṅīp| ā raṃ-anyadāha-hṛddāha iti| phalapippalīśṛtaṃ
kṣīraṃ kṣaireyīṃ vā hṛddāhe'dhosrapitte ca pibet| kṣaireyīṃ-kṣīrapeyām| kṣīraṃ
ca-tatpippalīśṛtameva| saṅgrahe tu (ka. a.1)-"tasya vā payasaḥ śītasya
santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe|" iti|
---------------------kaphacchardiprasekatamakeṣu tu| dadhyuttaraṃ vā dadhi vā
tacchṛtakṣīrasambhavam||13||
Sa. kaphacchardiprasekatamakeṣu
dadhyuttaraṃ-dadhisarameva hitam| athavā dadhi hitam| ubhayamapi vamane hitaṃ
tacchṛtakṣīrasambhavam| tacchṛtaṃ-madanapippalīśṛtam|
Ā. rā. anyadāha-kaphacchardīti|
kaphacchardyādiṣu tu tacchṛtakṣīrajaṃ dadhi dadhyuttaraṃ vā|
phalādikwāthakalkābhyāṃ siddhaṃ tatsiddhadugdhajam| sarpiḥ kaphābhibhūte'gnau
śuṣyaddehe ca vāmanam||14||
Sa. kwāthaśca kalkaśca kwāthakalkau,
phalādīnāṃ-madanaphalajīmūtakekṣwādīnāṃ kwāthakalkau, tābhyāṃ siddhaṃ-pakwaṃ,
sarpiḥ kaphenābhibhūte'gnau śuṣyaccharīre ca vāmanaṃ hitam| kimbhūtaṃ sarpiḥ ?
tatsiddhadugdhajam ,- taiśca-phalādibhiḥ śṛtaṃ(siddhaṃ), tatsiddhaṃ ca
taddugdhaṃ ca tasmādudbhūtam|
Ā. rā. anyadāha-phalāditi|
phalādīni-śreṣṭhatvenoktāni, teṣāṃ kvāthaḥ, teṣāmeva kalkaḥ, teṣāmeva
kṣīrājjātaṃ sarpiḥ, ekatra siddhaṃ mandāgnau kārśye ca pibet| saṅgrahe tu (ka.
a. 1)-"phalamajjacūrṇamiśreṇa vā''ragvadhādidravyāṇāṃ
gopaghoṇṭābhūnimbabāṇavarjānāṃ sasomavalkapañcakolakānāmanyatamasya niryūheṇa
sādhitaṃ lehamupayuñjīta| phalamajjacūrṇamiśreṇa vā
reṇukailāśatāhvākustumburutagarakuṣṭhatvakcorakamarubakāgurugugguluvālakaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyakasthauṇeyakasurasā-
pālevatapūtyaśokarohiṇīnāṃ dvāviṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa
sādhitāmutkārikāmodanaṃ vā bhakṣayet| phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā
tilaśālitandulapiṣṭaistatkaṣāyopasṛṣṭaiḥ
surasādidravyānyatamaniryūhopasṛṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyaṃ vā bhakṣyaṃ
sādhiyitvā bhakṣayet|" iti|
swarasaṃ phalamajjño vā bhallātakavidhiśṛtam| ādarvīlepanātsiddhaṃ līḍhvā
pracchardayetsukham||15|| taṃ lehaṃ
bhakṣyabhojyeṣu tatkaṣāyāṃśca yojayet|
--------------------------------------------------|16|
Sa. phalamajjño vā swarasaṃ
bhallātakavidhānena śṛtaṃ darvīlepaṃ yāvat paktwā līḍhvā sukhaṃ vamet| taṃ ca
lehaṃ bhakṣyādiṣu tathā tasya-madanaphalasya, kaṣāyān yojayet| ā
raṃ-anyadāha-svarasamiti| bhallātakavidhiḥ-ukto rasāyaneṣu (hṛ.u.a. 39/72)|
--------------------------------------------------| vatsakādipratīvāpaḥ
kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ||16||
nimbārkānyatarakwāthasamāyukto niyacchati| baddhamūlānapi vyādhīn sarvān
santarpaṇodbhavān||17||
Sa. madanaphalamajjajo vā kaṣāyo
vatsakādigaṇapratīvāpo (hṛ. sū. a. 15|33) nimbārkānyatarakwāthasaṃyukto
vyādhīn samūlānapi niyacchati| kīddaśān ? santarpaṇajān| ā
raṃ-anyadāha-vatsakādīti|
rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṃ surūkṣitam| vamenmaṇḍarasādīnāṃ tṛpto
jighran sukhaṃ sukhī||18|| evameva
phalābhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā|
--------------------------------------------------|19| iti madanakalpaḥ||2||
Sa. madanapuṣpaphalasūkṣmacūrṇaiḥ
surūkṣitaṃ-tadrajasā'tidhūsaritaṃ, puṣpaṃ jighran maṇḍarasādīnāṃ tṛptaḥ ,
ādigrahaṇāt kṛśarākṣīrayavāgūnāṃ parigrahaḥ , tathāvidho jighran
sukhī-kleśamasahiṣṇuḥ , sukhena vamet| evameva-anenaiva krameṇa, phalābhāve
sati puṣpaṃ prakṛtatwānmadanasya, kalpanīyam| "athādāya tato mātrāṃ
jarjarīkṛtya vāsayet| śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale||" (ślo. 6)
ityādividhinā śalāṭu vā-bālamadanaṃ apakvaṃ phalaṃ vā, evaṃ kalpanīyam|
Ā. rā. anyadāha-rāṭhapuṣpaphaleti|
rāṭho-madanaḥ| suruṣitaṃ-suṣṭhu avakīrṇam| śalāṭu-bālaṃ phalam| saṅgrahe tu
(ka. a. 1)-"phalapippalīnāṃ vā phalādiniryūheṇaikaviṃśatikṛtvaḥ subhāvitānāṃ
kusumarajaḥsadṛśena cūrṇenāvacūrṇayet sarasi saroruhaṃ bṛhatsāyāhne
tadrātrimuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya
haridrākṛśarākṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitopetamākaṇṭhaṃ
pītavānupajighran sukumāraḥ samucitagandhasampadutkliṣṭakaphapitto
bheṣajadveṣī ca tathā sukhena chardayati| etena sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā
vyākhyātāḥ|" iti|
atha jīmūtakalpa:| ---------------------------------------------------|
jīmūtādyāśca phalavat---------------------------|19|
Sa. jīmūtatumbīkośātakyādyāḥ
kuṭajaphalaparyantāḥ phalavat-madanaphalatulyavidhinā, kalpyāḥ| ā
raṃ-madanavidhiṃ jīmūtādiṣvatidiśati-jīmūtādyā iti|
------------------------------------------------|
----------------------jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ||19||
prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām|
---------------------------------------------|20|
Sa. viśeṣeṇa tu jīmūto jvarādiṣu
yojyaḥ|
Ā. rā. atha jīmūtakalpaḥ| tatra
viṣayamāha-jīmūtamiti| jīmūtaṃ-devadālī|
------------------------------------------------| payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte,
phale peyā payaskṛtā||20|| lomaśe
kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṝte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ
haritapāṇḍuke||21|| āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ
pibenmṛditagālitam| kaphādarocake kāse pāṇḍutwe rājayakṣmaṇi||22||
Sa. asya-jīmūtasya, puṣpe sampanne
payaḥ-kṣīraṃ, jīmūtakaśṛtaṃ prayojyam| phale'sya niṣpanne
payaskṛtā-jīmūtaśṛtakṣīraniṣpāditā, peyā yojyā| jīmūtaphalasya
lomaśālomaśatayā mṛdukaṭhinabhedena dwaividhyam| lomaśe tasmin jīmūtaphale
śṛtakṣīrasya yā santānikā-śītībhūtasyopariṣṭāddhano'vayavaḥ , taṃ vamane
pibet| alomaśe jīmūtaphale-kāṭhinyamāgate, taccūrṇayutaṃ
dadhyuttaraṃ-dadhisaraṃ, pibet| śṛte payasi prakṛtatwājjīmūtaphalaiḥ śṛte|
kimbhūte ? haritapāṇḍuke,-lomaśālomaśayormadhyamāvasthāṃ prāpte sati,
dadhyamlaṃ jātaṃ pibet| amlameva dadhi-dadhyamlam, kecittu mastu
dadhyamlamityāhuḥ| jīmūtaphalena vā''sutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibet| kimbhūtam ?
mṛditagālitaṃ,-pūrvaṃ mṛditaṃ khajādinā, paścād gālitaṃ-prasratam| keṣu ?
kaphārocakādiṣu| ā raṃ-prayogamāha-paya iti| asya-jīmūtasya, puṣpe nirvṛtte
puṣpasiddhaṃ payaḥ prayoktavyam| phale phalasiddhakṣīrapeyā| lomaśe phale
tatsiddhakṣīrasantānikā| cyutalomani phale tatsiddhakṣīradadhisaraṃ dadhi vā|
haritapāṇḍuni phale tatsiddhakṣīrajamamlaṃ dadhi kṣīraṃ vā|
haritapāṇḍubhirvāruṇīmaṇḍaṃ āsunuyāt-avasthāntaraṃ nayet| tato mṛditagālitaṃ
kaphajeṣvarocakādiṣu pibet|
iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbīkośātakīṣvapi|
--------------------------------------------|23|
Sa. iyaṃ ca kalpanā-'payaḥ puṣpe'sya
nirvṛtte' ityādikā 'āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ' itiparyantā, tumbīkośātakīṣvapi
kāryā|
Ā. rā. jīmūtakalpanāṃ
tumbīkośātakyoratidiśatiiyamiti| iyaṃ-avasthābhedena, kalpanā tumbyāṃ
kośātakīdvaye ca|
--------------------------------------------| paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ
veṇijanmanām||23|| cūrṇasya payasā śuktiṃ
vātapittārditaḥ pibet| dwe vā trīṇyapi vā''pothya kwāthe tiktottamasya vā||24||
āragvadhādinavakādāsutyānyatamasya vā| vimṛdya pūtaṃ taṃ kwāthaṃ
pittaśleṣmajwarī pibet||25||
Sa. paryāgatānāṃ-prāptasamyakpākānāṃ,
phalānāṃ veṇijanmanāṃ-devadālyutpannānāṃ, cūrṇasya śuktiṃ-ardhapalaṃ, payasā
vātapittābhyāmarditaḥ-āturaḥ , pibet| dwe vā trīṇyapi vā
jīmūtaphalanyāpothya-jarjarīkṛtya, tiktottamasya-nimbasya, kwāthaṃ
pittaśleṣmajwarī pibet| athavā,
āragvadhādinavakāt-āragvadhavargādādyauṣadhanavakāt, anyatamasya kwāthe dwe vā
trīṇyapi vā jīmūtaphalānyāsutya-sandhāya, tathā vimṛdya pūtaṃ kwātha
pittaśleṣmajwarī pibet| garāgarī ca veṇī ca devadālī ca jīmūtaṃ ceti paryāyāḥ|
Ā. rā. anyadāha-paryāgatānāmiti|
paryāgatānāṃ-pakvānām| veṇī-jīmūtaḥ| śuktiṃ-ardhapalam| anyadāha-dve veti|
āpothya-jarjarīkṛtya| tiktottamasya-paṭolasya| saṅgrahe tu (ka. a.
1)-"jīvakarṣabhakekṣuśatāvarīnāmanyatamasya svarasena vā pittaje| athavā
pūrvavat ghṛtaṃ siddham|" iti|ḥ
jīmūtakalkaṃ cūrṇaṃ vā pibecchītena vāriṇā| jware paitte, kavoṣṇena
kaphavātātkaphādapi||26|| iti
jimūtakalpaḥ||2||
Sa. jīmūtacurṇaṃ-phalamapi
kalkīkṛtyāthavā taccūrṇaṃ pittajajware śītena jalenāloḍya pibet| tasyaiva
kalkaṃ cūrṇaṃ vā kaphavātāt kaphāccodbhūte jware kavoṣṇena vāriṇā pibet|
Ā. rā. anyadāha-jīmūtakalkamiti|
athekṣwākukalpaḥ| kāsaśwāsaviṣacchardijvarārte kaphakarśite| ikṣwākurvamane
śastaḥ pratāmyati ca mānave||27||
Sa. kāsādyārte kaphārdite puruṣe
vamane-vamanaviṣaye, ikṣwākuḥ śastaḥ| pratāmyati ca mānave
pratamakākrāntatwādyaḥ pratāmyati narastasmiṃśca, śastaḥ|
Ā. rā. athekṣvākukalpaḥ| tatra
viṣayamāha-kāsaśvāseti| ikṣvākuḥ-kaṭutumbī| pratāmyati-mūrcchāyukte|
phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam| pittaśleṣmajvare kṣīraṃ
pittodrikte prayojayet||28||
Sa.
phalapuṣpavihīnasya-asañjātaphalapuṣpasya, [tasya-] ikṣvākoḥ, kisalayaiḥ
kṣīraṃ sādhitaṃ pittaśleṣmajvare pittodrikte prayojayet|
phalapuṣpavihīnasyetyanena komalatvaṃ pratipādayati ikṣvākostantrakṛt| anyathā
"pravālaiḥ sādhitaṃ kṣīraṃ pittodrikte prayojayet|" iti brūyāt|
ikṣvākuphalasya jaraṭhāvastasya prayogamāha- ā
raṃ-prayogamāha-phalapuṣpavihīnasyeti| vihīnatvaṃ-anutpattyā|
hṝtamadhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi| syāttadā kaphaje kāse śwāse
vamyaṃ ca pāyayet||29||
Sa. ikṣvākuphalasya jaraṭhāvasthasya
prayogamāha---- hṛtamadhye jīrṇe-supakve, tasmin ikṣvāko: phale
hṛtamadhyabhāgatvācchūnyamadhye kṣīraṃ sthitaṃ sat yadā dadhi jātaṃ syāttadā
kaphakāsādiṣu vamanārthaṃ pāyayet|
Ā. rā. anyadāha-hṛtamadhya iti|
hṛtamadhye-niṣkulīkṛte| jīrṇe-pakve|
mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ| tena takraṃ vipakvaṃ vā
pibetatsamadhusaindhavam||30||
Sa. ikṣākuphalamadhyaṃ vā mastunā
pāṇḍvādyarditaḥ pibet| tena-ikṣvākuphalamadhyena, takraṃ vā vipakwaṃ
madhusaindhavayutaṃ pibet| samadhusaindhavamityuktaṃ spaṣṭārtham vamanavidhau
hi samadhusaindhavasya vamanasyānujñānāt|
Ā. rā. anyadāha-mustuneti|
tena-phalamadhyena| saṅgrahe tu (ka.a. 1)-"tadeva vā madhyaṃ saguḍapalalaṃ
bhakṣayet| ikṣvākuphalatailaṃ vā pibet|" iti|
bhāvayitvā''jadugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet| viṣagulmaudaragranthigaṇḍeṣu
ślīpadeṣu ca||31||
Sa. ajādugdhena tadbījaṃ bhāvayitvā
tenaiva-chagalīkṣīreṇa, viṣagulmādiṣu pibet|
Ā. rā. anyadāha-bhāvayitveti|
tenaiva-ājadugdhena, viṣādiṣu ṣaṭsu pibet|
saktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ| kaphodbhave jvare kāse
galarogeṣvarocake||32||
Sa. saktubhiḥ-yavasaktubhiḥ,
tumbīsvarasabhāvitairmanthaṃ vā pibet| kaphodbhaveṣu jvarādiṣu|
Ā. rā. anyadāha-saktubhiriti| kaphajeṣu
jvarādiṣu manthaṃ pibet|
gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca
daurbalyamaśnute||33||
Sa. kalkaṃ tumbyā māṃsarasaiḥ pibet|
gulme tathā jvare prasakte-dīrghakālānubandhini| evaṃ sati puruṣaḥ sādhukṛtvā
vamati| daurbalyaṃ ca na prāpnoti|
Ā. rā. anyadāha-gulma iti| gulme
cirakālajvare ca māṃsarasaiḥ kalkaṃ pibet|
tumbyāḥ phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam| chardayenmālyamāghrāya
gandhasampatsukhocitaḥ||34||
itīkṣvākukalpaḥ||3||
Ā. rā. sa-(tumbyāḥ phalarasaiḥ
puṣparasaiścāvacūrṇitaṃ
śuṣkaiḥ-śoṣitaiḥ,tumbiphalarasaistumbipuṣpacūrṇamiśritairavacūrṇitaṃ
mālyāmāghrāya sukhaṃ vamet| gandhasampat-gandhasampattimat|) r0
-anyadāha-tumbyā iti| tumbīphalarasaiḥ tumbīpuṣpacūrṇamiśritaiḥ
śoṣitairavacūrṇitaṃ mālyamāghrāya sukhaṃ vamet|
gandhasampat-gandhasampattimat| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"ikṣvakuphalasvarasaṃ
vā triguṇakṣīrasādhitamuraḥsthite kaphe pīnase svarasāde ca pibet|
bilvamūlaprasthakvāthena vā tumbībījāni kvāthayet| tatastamiṃstribhāgaghṛte
ghṛtasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni tadardhāṃśikāni ca pratyekaṃ
jīmūtamahājālinīvatsakakṛtavedhanāni kvāthatulyameva ca trikaṭukamāvapet|
tataḥ punaradhiśritya lehaṃ sādhayet| tamavalihya pramathyāmanu pibet| ayameva
ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgeṣu pṛthak pṛthagukto veditabyaḥ
vātakaphagulmaprasaktajvareṣu||" iti|
atha dhāmārgavakalpaḥ| kāsagulmodaragare vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca
kaṇṭhavaktrasthe kaphasañcayajeṣu ca||35||
dhāmārgavo gadeṣviṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca|
--------------------------------------------------|36|
Sa. kāsādiṣu, tathā kaphasthānasthe
vāte, śrleṣmaṇi galasthe mukhasthe ca tathā kaphasañcayajeṣvarocakadiṣu
tathā,sthireṣu-dīrghakālaprarūḍheṣu, mahatsu-cātyantaṃ pravṛddheṣu, rogeṣu
dhāmārgavaḥ-kośaphalākhyaḥ,iṣṭaḥ|
Ā. rā. atha dvikośātakīkalpaḥ| tatrādau
dhāmārgavakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsagulmeti| dhāmārgavo-rājakośātakī|
-----------------------------------------------| jīvakarṣabhakau vīrā
kapikacchūḥ śatāvarī||36|| kākolī śrāvāṇī
medā mahāmedā madhūlikā| tadrajobhiḥ pṛthaglehā dhamārgavarajonvitāḥ||37||
kāse hṛdayadāhe ca śastā madhusitādrutāḥ|
-----------------------------------------------|38|
Sa. jīvakarṣabhādīnāṃ pṛthak-prayekaṃ,
teṣāṃ rajobhiścūrṇairmadhusitābhyāmatyantaṃ drutāḥ-dravīkṛtāḥ,
dhāmārgavarajonvitāḥ taccūrṇamiśrāḥ, lehāḥ kāse hṛdayadāhe ca śastāḥ|
madhūlikā madhuyaṣṭiḥ|
Ā. rā. prayogamāha-jīvakarṣabhakāviti|
vīrā-vidārī| śrāvaṇī-muṇḍī| madhūlikā-jalajaṃ yaṣṭīmadhu| pākaṃ vinā'pi
madhusitāyogenaiva lehatvam|
----------------------------------------------------| te sukhāmbhonupānāḥ syuḥ
pittoṣmasahite kaphe||38||
Sa. ta eva-pūrvoktā lehāḥ,
uṣṇodakānupānā vamanāya bhaveyuḥ| kaphe pittoṣmasahite sati-pittena tathā
pittakāryeṇoṣmaṇā yukte|
Ā. rā. te-jīvakādilehāḥ|
sukhāmbhaḥ-koṣṇamudakam| pittoṣmā-pittajastāpaḥ| saṅgrahe tu (ka. a.
1)-"jīvanīyānyatamacūrṇasaṃyuktān samadhuśarkarāṃstatkaṣāyairlehān
pittopasarjane śleṣmaṇi vidadhyāt|" iti|
dhānyatumbaruyūṣeṇa kalkastasya viṣāpahaḥ|
---------------------------------------------|39|
Sa. tasya-dhāmārgavasya, kalko
dhānyatumbarubhyāṃ yūṣeṇa kvāthena,upayukto viṣaghnaḥ syāt|
Ā. rā. anyadāha-dhānyeti|
dhānyaṃ-kustumbarī| yūṣaḥ-kvāthaḥ|
---------------------------------------------| bimyāḥ punarnavāyā vā
kāsamardasya vā rase||39|| ekaṃ dhāmārgavaṃ
dve vā mānase mṛditaṃ pibet| tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā
phalādibhiḥ||40|| iti dhāmārgavakalpaḥ||4||
Sa. bimbyādīnāmanyatamasya rase-kvāthe,
dhāmārgavaphalamekaṃ mṛditaṃ kṛtvā, athavā dve phale, mānase-mānovikāre,
vamanaṃ ( nārthaṃ) pibet| athavā, tacchṛtakṣīrajaṃ
sarpiḥ-dhāmārgavaphalasādhitaṃ kṣīrodbhavaṃ [ghṛtaṃ], phalādibhiḥ
sādhitaṃ-madanaphalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakośātakīkuṭajaiḥ ṣaḍbhiḥ
pakvaṃ,mānase vamanārthaṃ pibet|
Ā. rā. anyadaha-bimbyā iti|
phalādibhiḥ-ṣaḍbhiḥśreṣṭhaiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"sumanaḥ
saumanasyāyanīharidrācorakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvṛścīvabimbīpunarnavākāsamardānyatamakaṣāyeṇa
dhāmārgavamekaṃ dve vā manovikāreṣu|" iti|
atha kṣveḍakalpaḥ| kṣveḍo'tikaṭutīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate|
kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||41||
Sa. kṣveḍaḥ-tiktakośātakī,
atitīkṣṇoṣṇkaṭukatvāt kuṣṭhādiṣu pragāḍheṣu-atyantacirakālajatvād dṛḍheṣu
prarūḍheṣu,praśasyate|
Ā. rā. atha kṣveḍakalpaḥ| tatra
viṣayamāha-kṣveḍa iti| kṣveḍaḥ-kośātakī|
pṛthak phalādiṣaṭkasya kvāthe māṃsamanūpajam| kośātakyā samaṃ siddhaṃ tadrasaṃ
lavaṇaṃ pibet||42||
Sa. pṛthak phalādiṣaṭkasya-
madanaphalekṣvākvādikasya, kvāthe māṃsamanūpajaṃ kośātakyā samaṃ-tayā tulyaṃ,
siddhaṃ-pakvaṃ,tadrasaṃ tasya māṃsasya rasaṃ, lavaṇānvitaṃ pibet |
Ā. rā. prayogamāha-pṛthagiti|
phalādipippalītulyaṃ siddhaṃ kṣveḍarase'thavā|
------------------------------------------------|43|
Sa. phalādipippalyo-
madanaphalajīmūtekṣvākuphalamadhyabījāni, tābhistulyamānūpaṃ māṃsaṃ
samakṣveḍarasena siddhaṃ vā pibet|
Ā. rā. anyadāha-phalādīti|
pippalyo-bījāni, taistulyamānūpamāṃsam|
------------------------------------------------------| kṣveḍakvāthaṃ
pibetatsiddhaṃ miśramikṣurasena vā||43|| iti
kṣveḍakalpaḥ||4||
Sa. yadvā, ikṣurasena miśraṃ
kṣeḍakvāthe siddhamānūpajaṃ māṃsarasaṃ salavaṇaṃ pibet|
Ā. rā. anyadāha-kṣveḍakvāthamiti|
atha kuṭajaphalakalpaḥ| kauṭajaṃ sukumāreṣu pittaraktakaphodaye| jvare visarpe
hṛdroge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam||44||
Sa. kuṭajaṃ
sukumāreṣu-atyantavamanāsahiṣṇuṣu, pittaraktakaphodaye-atiśayenādhike tasmin,
tathā jvarādiṣu, vamane śreṣṭham|
Ā. rā. atha kuṭajakalpaḥ| tatra
viṣayamāha-kauṭajamiti|
sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā| pāyayetkauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ
kṛśarayā'thavā||45|| saptāhaṃ
vā'rkadugdhāktaṃ taccūrṇaṃ pāyayetpṛthak|
phalajīmūtakekṣvākujīvantījīvakodakaiḥ||46||
iti kuṭajaphalakalpaḥ||5||
Sa. sarṣapādīnāṃ pṛthak
toyena-kvāthena, saindhavasya ca jalena, kuṭajabījaṃ pāyayet| athavā,kṛśarayā
saha kauṭajaṃ pāyayet| athavā, saptāhamarkadugdhāktaṃ kuṭajabījacūrṇaṃ pṝthak
madanaphalādyudakaiḥ pāyayet|
Ā. rā. prayogamāha-sarṣapāṇāmiti|
vamanauṣadhamukhyānāmiti kalpadigīritā| bījenānena matimānanyānyapi ca
kalpayet|47| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
pañcame kalpasiddhisthāne vamanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. vamanauṣadhamukhyānāṃ-chardiṣi
prādhanānāmauṣadhānāṃ,iti evaṃ prakāreṇa, kalpasya dik-gatiḥ,īritā-kalpamārga
uditaḥ| anena bījena-anayā diśā, sumatiranyānyapi vamanauṣadhāni kalpayediti|
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddisthāne vamanakalpo nām
prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||1|| ā
raṃ-vamanayogānupasaṃharati-vamanauṣadheti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vāntyauṣadhaprakaraṇaṃ sāmastyena
nirūpitam||1||