Sa. vamanādanantaraṃ virecanasyopayoga
iti vamanakalpādanantaraṃ virecanakalpaḥ prakramyata ityāha-
athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)||2||
Sa. kalpanaṃ kalpo-yojanā|
virecanaṃ-adhobhāgena doṣanirharaṇam, tasya kalpo-virecanakalpaḥ, taṃ
vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| dantīdravantyādibhyaḥ sarvebhyo'pi
virecanadravyebhyo nirapāyitvādvirecanasādhye vyādhāvaniṣiddhaprasaratvāt[ca]
pūrvaṃ trivṛtāyā upanyāsaḥ|
Ā. rā. virecanakalpaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti| atha virecanakalpaḥ| tatra saṅgrahe| (ka. a. 2)-
"virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt, tvakṣu tilvakaḥ, kṣīreṣu snihī, phaleṣu
harītakī, pradhānāni|" iti|
atha trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ| kaṣāyamadhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt|
kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī||1||
Sa. anenāsyāḥ svarūpakathanam|
Ā. rā. trivṛdguṇānāha-kaṣāyamadhureti|
sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya jāyate
sarvarogajit||2||
Sa. sā-evaṃguṇā trivṛt, adhunā
vātapittakaphaghnairauṣadhairyuktā kalpaviśeṣatvaṃ prāpya
virecanasādhyavyādhiviṣaye sarvarogajijjāyate|
Ā. rā. saṃyogādikṛtān
guṇānāha-sedanīmiti|
dvidhā khyātaṃ ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmā'ruṇaṃ trivṛt|
----------------------------------------------------------|3|
Sa. tasyāḥ-trivṛto, mūlaṃ
dviprakāram,-ekaṃ śyāmamaparamaruṇam| śyāmaṃ mūlaṃ śyāmā, trivṛdaruṇāmiti
vyākhyaṃ dvisaṃjñam|
Ā. rā. bhedadvayamāha-dvidheti|
śyāmaṃ-śyāmākhyam| aruṇaṃ-trivṛdākhyam|
----------------------------------------------------| trivṛdākhyaṃ varataraṃ
nirapāyaṃ sukhaṃ tayoḥ||3|| sukumāre śiśau
vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca taddhitam|
----------------------------------------------------|4|
Sa. tayoḥ-śyāmāruṇayoḥ, yadaruṇaṃ mūlaṃ
tadvarataram| sāmarthyāt śyāmaṃ varam| aruṇaṃ yanmūlaṃ tannirapāyatvāt
sukumārādiṣu hitam, na śyāmaṃ sāpāyatvāt|
Ā. rā. aruṇasya
viṣayamāha-trivṛdākhyāmiti|
sāpāyatve viśeṣeṇa hetumāha---- ---------------------------------------------|
mūrcchāsammohahṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam||4||
śyāmaṃ tīkṣṇāśukāritvādatastadapi śasyate| krūre koṣṭhe bahau doṣe
kleśakṣamiṇi cāture||5||
Sa. śyāmaṃ mūlaṃ
mūrcchādihṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam| tattīkṣṇatvādāśukāritvācca
sāpāyatvamasya| tadevaṃrūpamapi śyāmaṃ śasyate krūrakoṣṭhādiviṣaye|
Ā. rā. śyāmasya viṣayamāha-mūrccheti|
mūrcchāsammohayorjñānabhraṃśe tulye dehapātāpātābhyāṃ bhedaḥ|
kaṣaṇaṃ-vilekhanaṃ hṛdayasya| kṣaṇanaṃ-kṣataṃ kaṇṭhasya|
gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| gṛhītvā visṛjetkāṣṭhaṃ tvacaṃ
śuṣkāṃ nidhāpayet||6||
Sa. gambhīrānugataṃ-gūḍhaṃ kṛtvā
bhūmāvantaḥpraviṣṭam, tathā ślakṣṇaṃ-aparuṣam,
tathā'tiryagyātaṃ(visṛtaṃ)-spaṣṭaṃ kṛtvā bhūmau gatam, evaṃvidhaṃ trivṛtāyā
mūlaṃ gṛhītvā tatkāṣṭhaṃ visṛjet| tvacaṃ śuṣkāṃ kṛtvā nidhāpayet-sthāpayet|
Ā. rā.
grahaṇavidhimāha-gambhīrānugatamiti| gambhīrānugataṃ-dūramadhoyātam|
atiryagvisṛtaṃ-bahuṣu tathābhūteṣu madhyamam|
atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam| vātāmaye
pibedamlaiḥ-------------------------|7|
Sa. atha-anantaram,
kāle-virecanaprastāve, tataḥ-mūlatvacaḥ,
cūrṇamīṣannāgarasaindhavamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, vātavikāre pibet|
Ā. rā. vāte virecanamāha-atheti|
kiñcinnāgarasaindhavaṃ-nāgarasaindhavayormithastulyāṃśayoścūrṇena
caturthāṃśatulyena yuktaṃ,amlaiḥ pibet| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "māṃsarasena
vā|" iti|
--------------------------------------------------|
-----------------------------paitte sājyasitāmadhu||7||
kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ|
-------------------------------------------------|8|
Sa. paitte vikāre sahaghṛtaśarkarāmadhu
taccūrṇaṃ kṣīreṇa drākṣādirasairvā pibet|
Ā. rā. pitte virecanamāha-pitte iti|
varā-triphalā| rasāśabdo drākṣādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
--------------------------------------------------| kaphāmaye
pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ||8||
pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ|
--------------------------------------------------|9|
Sa. kaphavikāre taccūrṇaṃ
pīlurasādibhiḥ pibet| pañcakolādibhiścūrṇaiśca kaphaghnairyuktam| katham ?
yuktyā,-pañcakolādicūrṇānāṃ yoge nātivyāptirna vā'vyāptiḥ, pañcakolādicūrṇena
trivṛtācūrṇasya samyagyogaḥ syādityarthaḥ| ādiśabdenānyeṣāṃ pācanadīpanānāṃ
pañcakolasadṛśānāṃ citrakā(maricā)dīnāṃ grahaṇam|
Ā. rā. kaphe virecanamāha-kaphāmaya
iti| pīluḥtīkṣṇataruḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ
ghṛtaśarkarādrākṣākṣoḍatavakṣīrīmadhurāṇi
mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni
vyoṣatīkṣṇāni vividhavesavārapūritāni
sahakārarasatrijātakanāgakesarakarpūrasurabhīṇi
lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayet|" iti|
------------------------------------------------| trivṛtkalkakaṣāyābhyāṃ
sādhitaḥ sasito himaḥ||9||
madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam|
------------------------------------------------|10|
Sa. trivṛtaḥ kalkena kaṣāyeṇa ca
sādhitaḥ saśarkaro lehaḥ śīto madhutrijātasaṃyukto hṛdyaṃ virecanaṃ syāt| atra
ca kāsacikitsitoktakaṇṭakārikālehavat (hṛ. ci. a. 3/63) pramāṇaṃ
nirūpayitavyam|
Ā. rā. hṛdyaṃ virecanamāha-trivṛditi|
------------------------------------------------------| ajagandhā tavakṣīrī
vidārī śarkarā trivṛt||10|| cūrṇitaṃ
madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate|
sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ||11||
Sa. ajagandhādicūrṇaṃ madhusarpirbhyāṃ
līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarādipīḍitaḥ san|
Ā. rā. sannipātādau
virecanamāha-ajagandheti|
limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām| ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena
bhakṣayet||12||
Sa. ikṣugaṇḍikāṃ
dvidhākṛtya(tvā)-pāṭayitvā, trivṛtayā'ntarlimpet| anantaramekīkṛtya puṭapākena
svinnaṃ bhakṣayet|
Ā. rā. tatraiva
virecanāntaramāha-limpediti| ikṣugaṇḍikāṃ-ikṣukāṇḍam|
bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ
phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet||13||
vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ
virecanam||14||
Sa. tvagelābhyāṃ tulyā nīlī, taiśca
tulyā trivṛt, sarvaiśca tulyā sitā, cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ
pibet| vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpāgniṣu ca nareṣu tathā sukumāreṣu
virecanametannirapāyam|
Ā. rā. vātarogādiṣu
virecanamāha-bhṛṅgailābhyāmiti| bhṛṅgaṃ-tvak| nīlī-kālāñjanī| taiḥ tribhiḥ|
taiḥ-caturbhiḥ| phalaraso-drākṣādirasaḥ|| tarpaṇaṃ-mantham| manthagrahaṇaṃ
saktūnāṃ prādhānyārtham, tena cūrṇatulyā yavasaktavo mānānukteśca|
viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt| sarvato'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena
guḍena vā||15|| gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ
halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭi gadān bahūn||16||
Sa. viḍaṅgataṇḍulādayaḥ samāṃśāḥ,
sarvebhyo'rdhena trivṛt, tadetaccūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ līḍhaṃ guḍena
vā''svāditaṃ gulmādīn kaphavātotthāṃścānyānapi gadān bahūn
parimārṣṭi-parākaroti|
Ā. rā. gulmādiṣu
virecanamāha-viḍaṅgeti| viḍaṅgatandulo-viḍaṅgasāraḥ| kaṇā-pippalī|
sarvataḥ-viḍaṅgādibhyaḥ ṣaḍbhyaḥ|
viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān|
marīcendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||17||
dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau
cāṣṭapalonmitau||18||
dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mṛdvagninā khādettato
mātrāmayantraṇaḥ||19||
kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti
puṃsavanaśca saḥ||20|| guḍaḥ kalyāṇako nāma
sarveṣvṛtuṣu yaugikaḥ| -----------------------------------------------|21|
Sa. viḍaṅgādīni kārṣikāṇi,
trivṛtācūrṇatilataile pṛthagaṣṭapalapramāṇe, āmalakaphalarasaprasthāṃstrīn,
guḍapalāni pañcāśat, mṛdvigninā paktvā tasmānmātrāmayantraṇaḥ-yantraṇārahitaḥ
san, bhakṣayet| sa ca bhakṣitaḥ kuṣṭhādīn hanti puṃsavanaśca syāt| guḍo'yaṃ
kalyāṇakasaṃjñaḥ sarveṣu ca ṛtuṣu yaugikaḥ-yujyate|
Ā. rā. kalyāṇakaṃ
guḍamāviḍaṅgapippalīti|
------------------------------------------------|
vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt||21||
sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ|
mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye||22||
tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca| avipattirayaṃ yogaḥ praśastaḥ
pittarogiṇām||23||
Sa. vyoṣādibhiḥ samabhāgaiḥ
sarvairdravyaistrivṛtsamā, sā ca trivṛt tulyaśarkarā, evametāḥ kṣaudreṇa
guṭikāḥ kṛtā mūtrakṛcchrādiṣu śasyante| avipattirayaṃ yogaḥ pittarogiṇāṃ
praśastaḥ|
Ā. rā. mūtrakṛcchrādiṣu
virecanamāha-vyoṣeti| sarvaiḥ navabhiḥ, samā-navabhāgā trivṛt|
samasitā-śarkarāyā api nava bhāgāḥ|
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle
virecanam||24||
Sa. trivṛtādikaṃ
kṣaudradrākṣārasasaṃyuktaṃ prāvṛṣi virecanam|
Ā. rā. varṣāsu virecanamāha-trivṛteti|
trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ
jaladātyaye||25||
Sa. trivṛddurālabhādikaṃ drākṣājalena
śaradi virecanam|
Ā. rā. śaradi virecanamāha-trivṛditi|
udīcyaṃ-vālakam| sātalā-saptalā|
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante
cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||26||
Sa. trivṛtādikaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā saha
hemante pibet|
Ā. rā. hemante
virecanamāha-trivṛtāmiti|
trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam|
----------------------------------------------|27|
Sa. trivṛccharkarāsamā grīṣmartau
virecanam|
Ā. rā. grīṣme virecanamāha-trivṛteti|
------------------------------------------------|
trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ||27||
svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ
snigdhānāṃ maladoṣahṛt||28||
Sa. trivṛdādīni sañcūrṇya tryahaṃ
gomūtre bhāvayet| eṣa yogaḥ sarvartuṣvapi snigdhānāṃ narāṇāṃ maladoṣasya
hārakaḥ syāt|
Ā. rā. snigdhānāṃ sarvartukaṃ
virecanamāha-trivṛditi|
śyāmātrivṛddurālambhāhastipippalivatsakam| nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ
sucūrṇitam||29|| rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ
rūkṣāṇāmapi sarvadā| ------------------------------------------------|30| iti
trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ||1||
Sa. śyāmādyaṃ cūrṇīkṛtaṃ
māṃsarasaghṛtoṣṇāmbubhī rūkṣāṇāmapi sarvakālaṃ śastam| apiśabdāt snigdhānāṃ
śastameva|
Ā. rā. rūkṣāṇāmapi sarvartuṣu
virecanamāha-śyāmeti| saṅgrahe tu (?) (carake ka. a. 7)- "
vyoṣatvakpatramustailaviḍaṅgāmalakān samān| trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ
śarkarāyāśca ṣaṅguṇam|| guḍena guṭikāḥ kuryāt kṣaudreṇa saha saṃyutāḥ|
mūtrakucchre jvare vamyāṃ kāse śoṣe bhrame kṣaye|| gulme pāṇḍvāmaye'lpe'gnau
śastā niryantritāśinaḥ| yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataṃ śreṣṭhaṃ virecanam||"
(saṅgrahe ka. a. 2)- "tryūṣaṇatriphalāhiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam|
sauvarcalārdhakarṣaśca palārddhaṃ cāmlavetasāt|| taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ
maṇḍenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cāsmin rasaudanam||
trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ || prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ
bhāvyamāmalakādrase|| tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu|| tulyāmlaṃ
trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam|| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ
sarpiḥpayo'thavā| trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet||
pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam| snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe
kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ|| lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit|
surā vā trivṛtāpādakiṇvā tatkvāthasaṃyutā|| yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthāsvinnaiḥ
kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet|| bhṛṣṭān vā
satuṣān siddhānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān āsutānambhasā tadvatpibejjātaṃ
tuṣodakam|" iti| vṛnde tu (a.74/9)- "abhayāpippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam|
tvakpatrapippalīmustaviḍaṅgāmalakāni ca|| etāni samabhāgāni dantī ca triguṇā
bhavet| trivṛdaṣṭaguṇā deyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā|| madhunā modakān kṛtvā
cākṣamātrān pramāṇataḥ| ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ canu jalaṃ pibet||
tasmādviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate| pānāhāravihāreṣu
bhavenniryantraṇaḥ sadā|| pāṇḍutvakāsaviṣamajvaravahnisādān
jaṅghorupṛṣṭhajaghanodarapārśvaśūlān| durnāmakuṇḍalabhagandaraśophagulmān
yakṣmodarabhramavidāhakamūtrakṛcchrān|| lpīhākṣirogapavanāśmarikuṣṭhamehān
hanyādrasāyanamidaṃ bhiṣajā prayuktam| alpavyayaṃ bahuphalaṃ
satatopayojyamāyuṣkaraṃ palitanāśanamaśviddaṣṭam||" iti|
atha rājavṛkṣakalpaḥ| -------------------------------------------|
jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu||30||
rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ|
-------------------------------------------|31|
Sa. jvarādiṣvanyebhyastadviṣayoktebhyo
virecanadravyebhyo rājavṛkṣo'tiśayena pathyaḥ| kimbhūtaḥ ? mṛdurmadhuraḥ
śītalaśca|
Ā. rā.
āragvadhakalpamāha-jvarahṛdrogeti|
-----------------------------------------------| bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe
sukumāre ca mānave||31|| yojyo
mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ|
-----------------------------------------------|32|
Sa. bālādau mṛdutvādanapāyitvācca
viśeṣeṇa caturaṅgulo yojyaḥ|
Ā. rā. bālādau viśeṣādāragvadho yojya
ityāha-bāla iti|
-----------------------------------------------| phalakāle pariṇataṃ phalaṃ
tasya samāharet||32|| teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ
sikatāsu vinikṣipet| saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ||33||
tato majjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet|
-----------------------------------------------|34|
Sa. tasya-śamyākasya, phalakāle
pariṇataṃ-pakvaṃ, phalaṃ samāharet-saṅgṛhṇīyāt| teṣāṃ-phalānāṃ,
guṇavatāṃ-suniṣpannānāṃ, bhāraṃ-palaśataviṃśatiḥ, vālukāsu vinikṣipet|
saptarātrādūrdhvaṃ sikatābhya uddhṛtyānantaramātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ,
tebhyaḥ phalebhyo majjānamuddhṛtya-gṛhītvā, pātre-bhāṇḍe, śucau śuddhe,
sthāpayet|
Ā. rā. grahaṇavidhimāha-phalakāla iti|
teṣāṃ-phalānām| bhāraṃ-tulāviṃśatiḥ|
-----------------------------------------------| drākṣārasena taṃ
dadyāddāhodāvartapīḍite||34|| caturvarṣe
sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike|
-----------------------------------------------|35|
Sa. taṃ-majjānaṃ, drākṣārasena dadyāt|
dāhādyārte nare caturvarṣe bāle sukhenaitadvirecanam, yāvaddvādaśavārṣike bāle
sukhaṃ virecanamidam|
Ā. rā.
dāhodāvartayorvirecanamāha-drākṣāraseneti|
-----------------------------------------------| caturaṅgulamajjño vā kaṣāyaṃ
pāyayeddhimam||35||
dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak| sauvīrakeṇa vā yuktam kalkena
traivṛtena vā||36||
Sa. athavā rājavṛkṣamajjño himaṃ
[kaṣāyaṃ]-śītakaṣāyaṃ, dadhimaṇḍādibhiḥ pṛthagyuktamathavā kāñjikenāthavā
kalkena trivṛtāsambandhinā yuktaṃ pāyayet|
Ā. rā.
anyadvirecanapañcakamāha-caturaṅguleti| sauvīrakeṇa-kāñjikena|
dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet| tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ
pāyayet pakṣameva vā||37|| iti
rājavṛkṣakalpaḥ||2||
Sa. dantīkaṣāye tanmajjñaḥ-karṇikārasya
madhyāni, guḍaṃ jīrṇaṃ ca vinikṣipet| tamariṣṭaṃ māsaṃ sthitaṃ pāyayet| pakṣaṃ
vā sthitam|
Ā. rā. virecanāntaramāha-dantīkaṣāya
iti|
atha tilvakakalpaḥ| tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktvā''bhyantaravalkalam| viśoṣya
cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ||38||
rodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet| kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ
bhāvitaṃ punaḥ||39|| śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ
kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet| mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ||40||
Sa. tilvakamūlasya tvacaṃ tyaktvā
madhyavalkalaṃ viśoṣya tathā cūrṇayitvā tataścūrṇāt dvau bhāgau rodhrasyaiva
kaṣāyeṇa gālayet| tataḥ-anantaram, avaśiṣṭo yastṛtīyo bhāgastataścūrṇāt, taṃ
tena kaṣāyeṇa vastragālitena bhāvayet| anantaraṃ vastragālitakaṣāyeṇa bhāvitaṃ
punaḥ kaṣāye daśamūlasya bhāvitamanantaraṃ śuṣkacūrṇaṃ [kṛtvā] tataścūrṇāt
pāṇitalaṃ-karṣaṃ, mastugomūtrādikena pibet| (kolaṃ-badaram,
dhātrīphalaṃ-āmalakam, tayorambunī svarasau|) tadbhāvanauṣadhapramāṇaṃ ca
śilājatunaḥ kalpavat kalpayet| śilājatukalpaṃ ca vakṣyati (hṛ. u. a. 39/135)-
"samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye|" ityādi| tasmādatra
tilvakatvaco bhāvyauṣadhasya rodhraśca(dhraṃca)bhāvanauṣadhaṃ samaṃ deyam,
tato'ṣṭaguṇaṃ jalaṃ deyam, tacca kvathanenāṣṭāṃśaśeṣaṃ kāryamiti|
evamanyatrāpyanirdiṣṭapramāṇānāṃ bhāvyadravyabhāvanādravyatoyāvaśiṣṭānāṃ
parimāṇaṃ bodhyam|
Ā. rā. tilvakakalpamāha-tvacamiti|
ābhyantaravalkalaṃ-kāṣṭhalagnā tvak| cūrṇasya bhāgatrayaṃ kṛtvā dvau
bhāgāvekīkṛtya rodhrakaṣāyeṇa mardayitvā gālayet| tena draveṇa tṛtīyaṃ bhāgaṃ
bhāvayet| punardaśamūlakaṣāyeṇa bhāvayet| punaḥśoṣayet| punaścūrṇayet| tasya
cūrṇasya pāṇitalaṃ-karṣaṃ, mastvādibhiḥ pibet| kolaṃ-badaram,
dhātrīphalam-āmalakam tayorambunī-svarasau|
tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca
śreṣṭhaṃ virecanam||41|| iti
tilvakakalpaḥ||3||
Sa. rodhrasya kaṣāyeṇa kalkena ca
saśarkaro ghṛtānvito lehaḥ syāt| sa ca lehaḥ śreṣṭhaṃ virecanam|
Ā. rā. virecanāntaramāha-tilvakasyeti|
saṅgrahe tu (ka. a. 2)-" meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale| marujān
sunuyāttatra jātaṃ sauvīrakaṃ yadā|| bhavedañjalinā tasya rodhrakalkaṃ
pibettadā| marujān-yavān| surāṃ rodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||"
iti|
atha sudhākalpaḥ| sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam| āśveva
kaṣṭhavibhraṃśānnaiva tāṃ kalpayedataḥ||42||
mṛdau koṣṭhe'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi| kalpyā
gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu||43||
pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi| sā śreṣṭhā
kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā||44||
dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ| tāṃ pāṭayitvā śastreṇa
kṣīramuddhārayettataḥ||45|| bilvādīnāṃ
bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ| miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato'ṅgāreṣu
śoṣayet||46|| pibetkṛtvā tu guṭikāṃ
mastumūtrasurādibhiḥ| -------------------------------------------------|47|
Sa. sudhā-guḍā, doṣāṇāṃ mahāntamapi
sañcayaṃ hanti| evaṃguṇāmapi tāṃ-sudhāṃ, bhiṣak mṛdukoṣṭhādiṣu ato na
kalpayet| śīghrameva kaṣṭavibhraṃśāditi| kalpayedityatisarjane liṅ| tarhi
kveyaṃ prayojyā ? ityāha-kalpyeti| gulmādiṣu kalpyā sāsnuk, tīkṣṇairbahubhiḥ
kaṇṭakaiścitā śreṣṭhā syāt| tāṃ-sudhāṃ, dvivarṣāmathavā trivarṣāṃ viśeṣeṇa
śiśirānte kāryavaśādanyasminnapi ṛtau śastreṇa pāṭayitvā tataḥ-sudhātaḥ,
kṣīramuddhārayet| dve varṣe pramāṇamasyā iti ṭhak| tasya rasāllugiti luk|
tataśca ṭāp| tataḥ-anantaraṃ, bilvādīnāṃ kaṇṭakārīmahoṭikayorvā kvāthena
ekaśaḥ-ekenaikena, samaṃ melayitvā sudhākṣīramanantaramaṅgāreṣu tadubhayamapi
śoṣayet| tato guṭikāṃ kṛtvā yathāyogaṃ mastvādibhiḥ pibet|
Ā. rā. snuhīkalpamāha-sudheti|
tāṃ-sudhām, mudukoṣṭhādiṣu na kalpayet| kaṣṭavibhraṃśāṃ-duḥsahavyāpadam|
ataḥ-atiyogabhayāt| gulmādiṣu tu kalpyā| madhumehaḥ-madhupramehaḥ|
dūśīviṣaṃ-viṣapratiṣedhoktam| sā-sudhā, bahutīkṣṇāgrakaṇṭakā śreṣṭhā|
bilvādīnāṃ-bṛhatpañcamūloktānām| samaṃ-samamātram| ekaśaḥ-ekasyaikasya
kvāthena kramānmiśraṇaṃ śoṣaṇaṃ ca| vā śabdāddhṛhatīdvayasya bhinnaḥ prayogaḥ|
-------------------------------------------------| trivṛtādīnnava varāṃ
svarṇakṣīrīṃ sasātalām||47|| saptāhaṃ
snukpayaḥ pītān rasenājyena vā pibet| tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn
guḍāmbunā||48|| iti sudhākalpaḥ||4||
Sa. trivṛtādīnnaveti 'trivṛcchyāmā
rājavṛkṣastilvakaśca tathā sudhā| śaṅkhinī saptalā dantī dravantīti [smṛtā
nava||]' iti| tadetān trivṛtādīṃstathā tripālāṃ svarṇakṣīrīṃ sātalāṃ ca sapta
vāsarān snukpayaḥ pītān-snukkṣīrabhāvitān, māṃsarasena ghṛtena vā pibet|
tathaiva vyoṣādīn guḍāmbunā pibet|
Ā. rā. prayogāntaramāha-trivṛtādīniti|
trivṛtādīnnava-trivṛt śyāmā āragvadhastilvakaḥ snuhī śaṅkhinī satpalā dantī
dravantī ceti| atra snuhī kāṇḍaṃ, na kṣīram, tasya bhāvanāsādhanatvāt|
varā-triphalā| sātalā-satpalā-satpalā, tasyāḥpunaruktatvāt svarṇakṣīrīṃ
sasātalāmiti bhinnaḥ prayogaḥ| ata eva triphalāprayogo'pi bhinnaḥ|
rasena-māṃsarasena| vyoṣādiprayogo'api tadvat| tasya tu pānaṃ guḍodakena|
saṅgrahe tu (ka. a. 2)- " adyācchāmātrivṛvkāthaṃ snukkṣīghṛtaphāṇitaiḥ|
kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet||
nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsatpalārajaḥ| rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ
sthāpayedanu|| snukkṣīre'pi tatastena mālyaṃ vāso'vacūrṇitam| ājighran
prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate||" iti
atha śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ| nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā
nistuṣīkṛtam| saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī||49||
śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet| akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ
madirālavaṇānvitam||50|| hṛdroge vātakaphaje
tadvadgulme'pi yojayet| -------------------------------------------------|51|
iti śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ||5||
Sa. śaṅkhinyāḥ phalaṃ nistuṣīkṛtaṃ
nātiśuṣkaṃ grāhyam| saptalāyāśca mūlaṃ grāhyam| te ca-śaṅkhinīphalasātalāmūle,
tīkṣṇavikāṣiṇī-taikṣṇyāt vikāśitvācca, śleṣmāmayādyeṣu kalpayet|
tayoḥ-śaṅkhinīsaptalayoḥ pūrvoktayoḥ, karṣamātraṃ piṇḍaṃ surālavaṇayuktaṃ
vātakaphajahṛdrogādiṣu kalpayet|
Ā. rā. śaṅkhinīphalasatpalāmūlayoḥ
kalpamāha-nātiśuṣkamiti|
atha dantīdravantyoḥ kalpaḥ|
--------------------------------------------------| dantidantasthiraṃ sthūlaṃ
mūlaṃ dantīdravantijam||51||
ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāśi ca| guru prakopi vātasya
pittaśleṣmavilāyanam||52||
tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedyaṃ mṛddarbhaveṣṭitam| śoṣyaṃ mandātape'gnyarkau
hato hyasya vikāśitām||53||
tatpibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī
garī||54|| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī
bhagandarī| siddhaṃ tatkvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca||55||
visarpavidradhyalajīkakṣādāhān jayeddhṛtam| tailaṃ tu
gulmamehārśovibandhakaphamārutān||56||
mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ| iti dantīdravantyoḥ kalpaḥ|
virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ||57||
Sa. dantino dantaḥ, tadvatsthiraṃ
sthūlaṃ ca dantīdravantyudbhavaṃ mūlaṃ kiñcittāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri
vikāśi cetyādinā tatsvarūpoktiḥ| tacca kṣaudrapippalībhyāṃ liptaṃ
mṛddarbhaveṣṭitaṃ sveditaṃ paścānmandātape śoṣyam| kimevaṃ kriyate ? ityāha
yasmādagnyarkāvasya vikāśitāṃ hataḥ| tacca mastvādibhiḥ pibet|
abhiṣyaṇṇadehādiḥ pāṇḍvāmayī kṛmikoṣṭhī bhagandarī ca gomṛgājamāṃsarasaiḥ
pibet| tasya mūlasya kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca siddhaṃ ghṛtaṃ
visarpādīn jayet| tailaṃ tu siddhaṃ gulmādīn jayet| mahāsnehaḥ
śakṛtādisaṅgādīn jayet| ete trivṛtādayo virecane nava śreṣṭhatamāḥ|
Ā. rā. dantīdravantyoḥ
kalpamāha-dantīti| hataḥ-nāśayataḥ| abhiṣyaṇṇatanuḥ-[rāklinnadehaḥ|
pāṇḍvāmayādiṣu gavādimāṃsarasaiḥ| visarpādiṣu tatkvāthādisiddhaṃ ghṛtam|
kakṣākṣudrarogeṣūktā (hṛ. u.a. 31/11)| gulmādiṣu ghṛtavatsiddhaṃ tailam|
śakṛtsaṅgādiṣu ghṛtavatsiddho mahāsnehaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 2)-" dantyā
rase'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe
dāhasantāpamehanut|| vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā|
dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ|| trīnaṃśān phāṇitāddvau ca
bhṛjjettaile ghṛte 'thavā| śyāmādikalkayukto'yaṃ lehaḥ siddho virecanam||
pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ| tayorbilvasamaṃ varṇaṃ
tadrasenaiva bhāvitam|| vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlaṃ yutaṃ hitam|
mudgādisidvaistanmūlairyūṣādīṃśca vikalpayet||
dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavānakam| saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ
saptavāsarān|| mūtrabhāvitamājyena pibejjīrṇe ca tarpaṇam| sarvadā sarvarogeṣu
bāle vṛddhe ca taddhitam|| durbhuktājīrṇapārśvārttigulmaplīhodareṣu ca|
gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate||" iti|
harītakīkalpamāha-harītakīmiti|
atha harītakīkalpaḥ| harītakīmapi trivṛdvidhānenopakalpayet| guḍasyāṣṭapale
pathyāviṃśatiḥ syātpalaṃ palam||58||
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa| prakalpya modakānekaṃ daśame
daśame'hani||59|| uṣṇāmbho'nu pibetkhādettān
sarvānvidhinā'munā| ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ||60||
viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ|
----------------------------------------------------|61| iti
harītakīkalpaḥ||6||
Sa. yathā trivṛtāyā vidhānamuktaṃ "atha
kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam|"(ślo.7) ityādi, tathaiva harītakyā
api vidhātavyamityarthaḥ| guḍasyāṣṭapale pathyāviṃśatirdantīcitrakayoḥ palaṃ
palaṃ pratyekaṃ syāt| pippalītrivṛtayoḥ karṣāvubhau| daśa modakānevaṃ
prakalpyaikamekaṃ modakaṃ daśame daśame dine yojayet| paścāduṣṇāmbu pibet|
amunā vidhinā sarvān modakān bhakṣayet| ete modakā
niṣparihārāstathā'śeṣavyādhinibarhaṇāḥ syuḥ| viśeṣeṇa grahaṇyādīnāṃ hitāḥ|
sambandhamātrasya vivakṣitatvādatra ṣaṣṭhī, anyathā tu hitayoge caturthī syāt|
Ā. rā. prayogāntaramāha-guḍasyeti|
pathyāviṃśatiriti phalānāṃ viṃśatiḥ, palānām| "saṅkhayā phalānāṃ śataśo'palā
syāt" iti vacanāt| sarvasya cūrṇasya guḍapākena daśa modakān prakalpya, daśame
daśame'hanyekaṃ khādet| evaṃ sarvān khādeddivasadvyaśītyā| saṅgrahe tu (ka. a.
2)- "viśeṣādgrahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām| pibetpathyāṃ
sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām|| mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm|
pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyuktaṃ nīlinīphalaiḥ|| guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ
prapibedanu| pathyātrivṛdūbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasaplutāḥ||
māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā yakṣmī lihyāddhṛtaplutāḥ| pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu
sarvaśreṣṭhaṃ virecanam|| snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān|
kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet||
gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ| lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ
trikaṭukānvitam|| sukhodakaṃ cānu pibet sukhametadvirecanam|" iti|
alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām|61|
kuryātsaṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ| 61 1/2|
tvakkesarāmrātakadāḍimailā- sitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyena taistaiśca
manonukūlai- ryuktāni deyāni virecanāni| 62 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
pañcame kalpasiddhisthāne virecanakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. alpasya-vīryeṇa mātrayā vā
kadācidalpauṣadhayogasya, kenacittattadyogyauṣadhasaṃśleṣeṇa tasya
mahārthatvaṃ kāryam| tathā kālena-madhyāhnādinā, tathā saṃskāreṇa-tadyogyena
guṇāntarotpādanena, tathā yuktyā-yojanāprakāraviśeṣeṇa, tathā vīryeṇa
prabhūtasya-mātrayā'thavā mahārthasya, kadācit kenaciddravyeṇa viśleṣaṃ kṛtvā
tasyālpakarmatvaṃ kāryam| tathā kālena pratyūṣādinā mandavīryeṇa, tathā
saṃskāreṇa-guṇāntarādhānena, tathā yuktyā-tādṛśyā, alpaśaktitvalakṣaṇaṃ karma
kāryam| tvakkesarādibhistaistaiḥ-anyaiśca tathāvidhaiḥ,
manonukūlaiḥ-mānasapriyaiḥ, auṣadhairyuktāni virecanāni deyāni| evaṃ kṛte sati
samyagyogo virecanasya syāditi| upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne vire- canakalpo nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. uktānāṃ virecanakalpānāṃ
kiñcidviśeṣamāha alpasyeti| saṃśleṣaḥ-anuktasya| viśleṣaḥ-uktasya|
kālaḥ-avasthāviśeṣaḥ| saṃskāraḥ-pākabhāvanādiḥ| yuktiḥ-mātrālpatvabahutvādiḥ|
iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rekauṣadhaprakaraṇaṃ sāmastyena
nirūpitam||