Sa. atha
vamanavirecanakalpābhyāmanantaraṃ tadvyāpatsiddhiṃ brūte-
athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātredayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa.
vamanavirecanayorvyāpat-ayathāśāstramanuṣṭhīyamānayorgadotpattiḥ, tasyā
vamanavirecanavyāpadaḥ siddhiḥ-sādhanaṃ cikitsitaṃ, tāṃ varṇayiṣyāmaḥ|
Ā. rā.
vamanavirecanavyāpatsiddhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
vyāpadaścoktāḥ saṅgrahe (ka. a. 3)- "pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ
sagauravam| doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ|| pravāhikā
hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ| saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ
sasādhanāḥ|| vyāpado yogavibhraṃśādvividhe'pi virecane|" iti|
vamanaṃ mṛdukoṣṭhena kṣudvatā'lpakaphena vā| atitīkṣṇahimastokamajīrṇe
durbalena vā||1|| pītaṃ
prayātyadhastasminniṣṭahānirmalodayaḥ| vāmayettaṃ punaḥ snigdhaṃ smaran
pūrvamatikramam||2||
Sa. evaṃvidhena puruṣeṇaivaṃvidhaṃ
vamanaṃ pītamadhaḥ prayāti| tasmin-vamane'dhastātprayāte sati,
iṣṭahāniḥ-abhipretasya vamanakāryasyāniṣpattiḥ| tathā malasya-vamanasādhyasya
śleṣmaṇaḥ kevalasyānyadoṣayuktasya vā, udayaḥ-svasthānasthasyaivāmayakaraṇaṃ
praticalapravalake ca| taṃ-puruṣaṃ pītavamanamapyavāntaṃ, punaḥ snigdhaṃ
vāmayet| pūrvaṃ snigdhamapīti punaḥ śabdasyārthaḥ| kathaṃ vāmayet ? smaran
pūrvamatikramam, yato'tikramāt pītavamano'pyasau puruṣo vamanakarmaṇaḥ phalaṃ
nāptavān| tamatikramaṃ-aparādhaṃ, smaran cetasi kurvāṇo, na tvevameva,
vāmayet|
Ā. rā. vamanasya pratikūlāṃ
gatimāha-vamanamiti| atiśabdastīkṣṇādibhistribhiḥ sambadhyate| tasmin-vamane|
iṣṭahāniḥ-yadarthaṃ vamanaṃ tasyāniṣpatiḥ| malodayo-doṣotkleśaḥ|
taṃ-tathābhūtam, snigdhaṃ kṛtvā punarvāmayet, yena sā vyāpajjātā tatpariharan|
ajīrṇinaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam|
atitīkṣṇoṣṇalavaṇamahṛdyamatibhūri vā||3||
tatra pūrvoditā vyāpatsiddhiśca, na tathā'pi cet| āśaye tiṣṭhati tatastṛtīyaṃ
nāvacārayet||4|| anyatra sātmyāddhṛdyādvā
bheṣajānnirapāyataḥ| -----------------------------------------------|5|
Sa. ajīrṇinastathā bahuśleṣmiṇo
virecanamatitīkṣṇoṣṇalavaṇahṛdyamatiprabhūtaṃ ca pītamūrdhvaṃ yāti|
tatra-tasminnūrdhvaṃ vrajati, pūrvoktā(ditā) vyāpat-iṣṭahānirmalodaya iti|
tatra tathaiva siddhiḥ-cikitsitam| tathā, anantaraṃ
virecanasyordhvagamanādaviriktaṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| tathaiva pūrvaṃ
virecanātikramaṃ smarannito'parādhātpūrvaṃ virecane na viriktastamatikramaṃ
pariharan virecayedityarthaḥ| tathā'pi-evamanuṣṭhīyamāne tadvirecanauṣadhaṃ
pītaṃ, yadyāśaye-koṣṭhalakṣaṇe, na tiṣṭhati-tatra sthitiṃ na badhnāti
ūrdhvameva punareti, tatastṛtīyaṃ virecanauṣadhaṃ-āragvadhādi, nāvacārayet|
yadi tu sātmyaṃ hṛdyaṃ nirapāyaṃ vā bheṣajaṃ tadā tṛtīyamapyavacārayet|
Ā. rā. virecanasya pratikūlāṃ
gatimāha-ajīrṇina iti| tatra-virecane| pūrvoditā-vamanoktā,
vyāpat-iṣṭahānirmalodaya ityeṣā, siddhiśca-taṃ snigdhaṃ punarvirecayedityeṣā|
tathā'pi-tenāpi prakāreṇa, yadyāśaye virecanaṃ na tiṣṭhati-ūrdhvaṃ yāti,
tataḥ-anantaraṃ, tṛtīyaṃ prayogaṃ nāvacārayet, yadi tu sātmyaṃ hṛdyaṃ
nirapāyaṃ vā bheṣajaṃ tadā tṛtīyamapyavacāreyet|
-----------------------------------------------| asnigdhasvinnadehasya purāṇaṃ
rūkṣamauṣadham||5|| doṣānutkleśya
nirhartumaśaktaṃ janayedgadān| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ
tṛṣam||6|| piṇḍīkodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ
sādaṃ vivarṇatām| snigdhasvinnasya vā'tyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham||7||
śītairvā stabdhamāme vā samutkleśyāharanmalān| tāneva janayedrogānayogaḥ sarva
eva saḥ||8||
Sa. asnigdhasvinnaśarīrasya purāṇaṃ
rūkṣaṃ virecanauṣadhamupayuktaṃ doṣānutkleśya-pracyāvya, nirhartumaśaktaṃ
vibhraṃśādikān gadān janayet| athavā, snigdhasvinnasya
cauṣadhamatyalpaṃ-mātrāhīnaṃ, dīptāgnerjīrṇaṃ-pariṇataṃ, syāt| śītairvā
stabdhabheṣajamāme vā stabdhaṃ sat [malān-] doṣān, utkleśyānirharat
pūrvoktāneva rogān janayet| saḥ-evaṃbhūtaḥ, sarva evāyogaḥ|
Ā. rā.
grathitatvapākagauravāṇyāha-asnigdheti| tatra "vivarṇatām" ityantena
grathitatvam| "auṣadham" ityantena pākam| śeṣeṇa gauravam|
vibhraṃśaṃ-iṣṭahānim| jīrṇaṃ-pakvam| śītaiḥ-auṣadhapānānantaramantarbahirvā
sevitaiḥ, auṣadhaṃ stabdhaṃ bhavati| tadvadāme-apakvadoṣe|
tāneva-vibhraṃśādīn| saṅgrahe tu (ka. a. 3)- "snigdhasvinnasya ca
vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ sāmasya vā mṛdu vā
viriktasyādhobhāge'tyarthagurustabdhodaratā śūlo vātapurīṣasaṅgaśca bhavati|"
ityuktam|
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| nirūḍhaṃ
jāṅgalarasairbhojayitvā'nuvāsayet||9||
phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā| snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ
punastīkṣṇena śodhayet||10||
Sa. taṃ-utkliṣṭadoṣaṃ,
tailalavaṇābhyaktaṃ prastarasaṅkarākhyaiḥ svedaiḥ svinnaṃ tathā nirūḍhaṃ
jāṅgalarasairbhojayitvā phalādisiddhatailena mātrayā'nuvāsayet| vātaharaiḥ
snehaiḥ snigdhaṃ punastīkṣṇena virecanena viśodhayet|
Ā. rā. taṃ-trividhāyoginaṃ,
nirūḍhaṃ-samūtraistīkṣṇairnirūhaiḥ, saṅgrahe (ka. a. 3) tathoktatvāt,
madanaphalāditailenānuvāsayet|
bahudoṣasya rūkṣasya mandāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkleśya doṣān
mārgān nirudhya taiḥ||11||
bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaṃ viṇmūtravātanāṃ saṅgaṃ
kuryācca dāruṇam||12|| abhyaṅgasvedavartyādi
sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||13||
pañcamūlayavakṣāravacābhūtikasaindhavaiḥ| yavāgūḥ sukṛtā
śūlavibandhānāhanāśanī||14||
Sa. bahudoṣasya rūkṣasya tathā
mandāgneralpamauṣadhaṃ yojitaṃ tathodāvartavato doṣānutkleśya mārgān nirudhya
taiśca doṣairbhṛśaṃ nābhimādhmāpayet| tathā pṛṣṭhādirujādīn kuryāt| ādhmātasya
narasyābhyaṅgādikaṃ karma udāvartaharaṃ sarvaṃ śasyate| pañcamūlādibhiḥ sukṛtā
yavāgūḥ śūlādināśanī|
Ā. rā. doṣotkleśabhṛśādhmāne
āha-bahudoṣasyeti| tatra "utkleśya doṣān" ityantena doṣotkleśam| śeṣeṇa
bhṛśādhmānam| uktaṃ hi saṅgrahe (ka. a. 3)- "kapholbaṇasyātisnigdhasya
gurukoṣṭhasya mandāgnervā mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān
jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān janayati| tacchīghramullikhet| laṅghitaṃ ca
sandhukṣitāgniṃ punaḥ snigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet| saśeṣānnāya
vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye vā śītaṃ rūkṣaṃ vā
dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti| tatra
malasaṅgātsamunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivatpārśvayorāpūrṇatā
śiraḥpṛṣṭharujā śvāsaḥ pāyuvastinistodaśca bhavati|
tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupācaret|" iti|
taiḥ-utkliṣṭadoṣaiḥ| nābhiṃ-nābhisamīpamudaram| pañcamūlādiyavāgūḥ
sukṛtā-trikaṭulavaṇasnehayutā| pañcamūlaṃ-mahat| uktaṃ hi vṛndena
(jvarātisārādhikāra ślo.16)- "pañcamūlīti sāmānyādbhāhyā pitte kanīyasī|
mahatī pañcamūlī tu vātaśleṣamottare hitā||" iti| bhūtikaṃ-rohiṣam|
saindhavasYa kvāthyadravyeṣūktāvapi siddhāyāṃ yavāgvāṃ lavaṇasthāne prayogaḥ|
ata eva sukṛtāśabdena kṛtākhyo bheda ucyate|
pipalīdāḍimakṣārahiṅguśuṇṭhyamlavetasān| sasaindhavān pibenmadyaiḥ
sarpiṣoṣṇodakena vā||15||
pravāhikāparisrāvavedanāparikartane| -------------------------------------|16|
Sa. pippalyādīn madyena sarpiṣoṣṇāmbunā
vā pibet pravāhikādiṣu|
Ā. rā. pravāhikāditraye
bheṣajamāha-pippalīti| pippalyādicūrṇaṃ madyādyanyatamena pravāhikādiṣu tisṛṣu
vyāpatsu pibet| vedanayā parikartanaṃ-chedanamiva| saṅgrahe tu (ka. a.
3)-"kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇa snigdhena vā svinnena sāmena vā
balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ paridūṣya parikartikāmāpādayati| tatra
nābhibastigudameḍhre sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca| taṃ
kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ picchābastibhirāsthāpayet| kṣīrivṛkṣaśṛtakṣīreṇa
vā, śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena
yaṣṭīmadhukatailena vā'nuvāsayet| kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo
vidhiriṣṭaḥ| sāme dīpano laṅghanaśca, laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam| nirāmībhūte
cānubandhe laghukṣārāmlam| vāte'dhike dadhi sāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane
pāne ca yuñjīta| sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibet| uṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam|
krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā
śodhanamavacāritamutkleśya doṣānna nirharati, alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ
parisravati, viṣṭambhagauravaśophakoṭhakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagudaśūlāni
cāpādayati| taṃ tiniśadhavāśvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet|
upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet| śuddhe ca
dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet| pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti
vā, tadā pravāhikā'sya jāyate| tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ
saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamānaḥ kaphamupaviśati| taṃ
paristravavidhinopacaret|" iti|
----------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ
nigrahānmārutādayaḥ||16|| kupitā hṛdayaṃ
gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham|
hidhmāpārśvarujākāsadainyalālākṣivibhramaiḥ||17||
jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantān kaṭakaṭāyayan| na gacchedvibhramaṃ tatra
vāmayedāśu taṃ bhiṣak||18|| madhuraiḥ
pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam| pācanīyaistataśvāsya doṣaśeṣaṃ
vipācayet||19|| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya
krameṇābhipravardhayet|
---------------------------------------------------|20| gh|21|
Sa. pītauṣadhasya vegānāṃ
nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ hṛdgrahaṃ kurvanti|
hidhmādiyuktaḥ sa ca hṛdgrahādimān jihvāṃ khādati niḥsaṃjñaḥ san| tathā dantān
kaṭakaṭāyate| tatra tasminnavasthāviśeṣe, bhiṣagāśveva taṃ-rogiṇaṃ, saṃśayaṃ
hitvā vāmayet| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ vāmayet| kaphamūrcchitaṃ
kaṭubhirvāmayet| vāmayitvā cāsya doṣaśeṣaṃ pācanīyairdravyairvipācayet|
kāyāgniṃ balaṃ ca krameṇāsyābhipravardhayet|
Ā. rā. hṛdgrahamāha-pītauṣadhasyeti|
akṣivibhramaḥ-utdhṛtākṣatvam| kaṭakaṭāyayan-kaṭatkaṭaditi kārayan,
"lohitādiḍājūbhyaḥ kyaṣ" iti kyaṣantāṇṇica| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"tasmai
bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ
dadyāt| yathādoṣocchrāyaṃ ca bastīn vitaret|" iti|
----------------------------------------------------| pavanenātivamato hṛdayaṃ
yasya pīḍyate||20|| tasmai snigdhāmlalavaṇān
dadyātpittakaphe'nyathā|
----------------------------------------------------|21|
Sa. yasyātivamataḥ pavanena hṛdayaṃ
pīḍyate, tasmai rogiṇe snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt| pittakaphe kupite,
anyathā-madhuraśītādikaṃ, dadyādityarthaḥ|
Ā. rā. hṛdgrahaviśeṣe
bheṣajamāha-pavaneneti| anyatheti rūkṣamadhurakaṭutiktakaṣāyān yogān dadyāt|
---------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ
nigraheṇa kaphena vā||21|| ruddho'ti vā
viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ|
stambhavepathunistodasādodveṣṭārtibhedanaiḥ||22||
tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate|
---------------------------------------------------|23|
Sa. pītabheṣajasya vegānāṃ nigraheṇa
kaphena vā ruddho'ti viśuddhasya vā vāyuraṅgāni gṛhṇāti stambhādibhiḥ| tatra
sarvaṃ vātaharaṃ snehasvedādi śasyate|
Ā. rā.
sarvagātraparigrahamāha-pītauṣadhasyeti| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-
"asnigdhasvinnenābrahmacāriṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena sukumāreṇa vā
rūkṣamauṣadhamatimātraprayuktamativirekādvāyuṃ prakopayati| tena
sarvāṅgapragrahe viśeṣātpārśvapṛṣṭha śroṇimanyāmarmasu śūlaṃ mūrcchā bhramaḥ
kampaḥ stambho nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt| tamabhyajya
dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhuvipakvena tailenānuvāsayet, vātaharaṃ
cānnapānam|" iti|
---------------------------------------------------| bahutīkṣṇaṃ kṣudhārtasya
mṛdukoṣṭhasya bheṣajam||23|| hṛtvā''śu
viṭpittakaphān dhātūnāsrāvayeddravān| tatrātiyoge madhuraiḥ
śeṣamauṣadhamullikhet||24|| yojyo'ti vamane
reko vireke vamanaṃ mṛdu| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam||25||
añjanaṃ candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ
param||26||
Sa. kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya narasya
bahutīkṣṇaṃ ca bheṣajaṃ viṭpittakaphān śīghrameva hṛtvā dravān
dhātūnāsrāvayet| tasmin virecanātiyoge madhurairdravyaiḥ śeṣaṃ
virecanadravyamuddharet| ativamane sati vireko yojyaḥ| ativireke ca mṛdu
vamanaṃ yojyam| pariṣekādibhiśca śītaistaṃ-virekaṃ, stambhayet| ādiśabdo
jalārdraśītamārutādigrahaṇāya| añjanādikaṃ lājacūrṇaiḥ saha manthaṃ paraṃ
virekātiyogaharaṃ pibet|
Ā. rā. dhātusravamāha-bahutīkṣṇamiti|
ajāsṛgchāgarudhiram| añjanādiṣaṭkaṃ lājacūrṇaiḥ saha pibet "saktavaḥ
sarpiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātisāndrā na cātyacchā mantha
ityabhidhīyate||' ityuktaviśeṣaprāptyarthaṃ manthamityuktam|
vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibetphalarasairmanthaṃ
saghṛtakṣaudraśarkaram||27|| sodgārāyāṃ
bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ
lehayenmadhusaṃyutam||28||
Sa. vamanasya tvatiyoge
śītāmbupariṣecitaḥ san phalarasairmanthaṃ ghṛtādiyuktaṃ pibet| atiśayena
sodgāre vamane sati mūrvādicūrṇaṃ lehayet|
Ā. rā. vamanātiyoge
viśeṣamāha-vamanasyeti| mūrvādipañcakacūrṇaṃ madhunā lehayet|
vamato'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇā hṛdyā
yūṣamāṃsarasā hitāḥ||29|| phalānyamlāni
khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ
praveśayet||30|| vāggrahānilarogeṣu
ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyātsnehasvedau ca kālavit||31||
atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ
yataḥ||32|| śune kākāya vā
dadyāttenānnamasṛjā saha| bhukte'bhukte vadejjīvaṃ pittaṃ vā bheṣajeritam||33||
śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syātpitte
śuddhaṃ tu śoṇite||34||
tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇātkriyām| raktapittātisāraghnīṃ tasyāśu
prāṇarakṣaṇīm||35|| mṛgagomahiṣājānāṃ
sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati||36||
tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastau niṣecayet| śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīraiḥ
śṛtaṃ payaḥ||37|| ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ
bastiṃ vā yojayeddhimam| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||38||
Sa. chardayato'bhyantare jihvāyāṃ
praviṣṭāyāṃ satyāṃ kavalagrahaśchāgamāṃsarasāḥ snigdhādiyuktā manaḥpriyā
hitāḥ| tathā tasya-antaḥpraviṣṭajihvasya, agre'pare narā amlāni phalāni
khādeyuḥ| niḥsṛtāṃ ca rasanāṃ tiladrākṣākalkena liptāmantaḥ praveśayet|
vāggrahādiṣu vātarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitāṃ svacchāṃ yavāgūṃ dadyāt|
snehasvedau ca yojayet| atiyogena ca yadbheṣajaṃ jīvākhyaṃ śoṇitaṃ harati
tadbhaiṣajyaṃ jīvādānamiti gaditam, yatastajjīvitamādatte|
pittaraktayorgandhavarṇānuvṛttitvasāmānyāt kimidaṃ raktamuta pittam ? iti
saṃśayaḥ| tatparīkṣārthamāha-śune kākāya vetyādi| tena virecanātiyogodbhavena
raktena, miśritamannaṃ śune vāyasāya vā dadyāt| tasmin raktamiśrite'nne bhukte
sati jīvaṃ vadet| abhukte ca sati tasmin virecanātiyogeritaṃ pittaṃ brūyāt|
śuklaṃ vastraṃ tena virecanātiyogodbhavena raktena saṃśayarūpeṇa
bhāvitaṃ-ārdrīkṛtaṃ, anantaramāvānaṃ-śuṣkaṃ, koṣṇavāriṇā
prakṣālitaṃ-prakarṣeṇa dhautaṃ, pitte sati vivarṇaṃ vastraṃ syāt, na śuddham|
śoṇite tu sati prakṣālitaṃ vastraṃ śuddhaṃ syāt| tṛṣṇādyārtasya śoṇite
sravatyeva takrapittātisāraghnīṃ prāṇarakṣaṇīṃ śīghraṃ kriyāṃ kuryāt,
āmaraṇāt| anena ca maraṇatulādhirūḍhatvaṃ dyotayati| saṃśaye'pi cikitsā
kāryeti prāgabhyadhāyi| tatra mṛgādīnāṃ jīvatāṃ sadyaskaṃ-tatkṣaṇotpannaṃ,
raktaṃ pibet| kimbhūtam ? jīvābhisandhānam| jīvamabhisandhīyate'treti
jīvābhisandhānam| hi-yasmāt, tat-raktaṃ kartṛbhūtaṃ, jīvaṃ karma āśu
gacchati-prāpnoti| tadetadraktaṃ darbhamṛditaṃ-abhinavaprasūtadarbhamṛditaṃ,
bastau niṣecayet-prakṣipet| śyāmādibhirvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanābhyāṃ
yuktaṃ bastiṃ himaṃ-śītalaṃ, yojayet| athavā picchābastiṃ-svalpamanuvāsanaṃ,
suśītaṃ ghṛtamaṇḍena-svacchenordhvabhavena ghṛtasyoparibhāgasthitena, deyam|
Ā. rā. kavalagrahāḥ-gaṇḍūṣāḥ| te ca
yūṣā māṃsarasā vā| tanukāṃ-acchām| vamanabhaiṣajyātiyoge
vyāpadamāha-atiyogāditi| jīvaśoṇitaṃ-ojaḥ, "ojastu tejo dhātūnāṃ" (hṛ. sū. a.
11/37) ityādinoktam| tat-vyāpadrūpaṃ jīvādānasaṃjñam| tenāsṛjā-jīvaśoṇitena|
bhāvitaṃ-dvistrirvā stimitam| tataḥ āvānaṃ-īṣacchuṣkam| tataḥ koṣṇavāriṇā
prakṣālitam| tadyadi vivarṇaṃ syāttadā pittam| yadi śuddhaṃ tadā jīvaśoṇitam|
tasya-jñātajīvaśoṇitanirgamasya| sadyaskaṃ gṛhītamātraṃ śirāvyadhena|
jīvābhisandhānaṃ-jīvaśoṇitanyūnāṃśapūraṇam| hi-yasmāt, tat jīvaṃ-jīvaśoṇitaṃ,
āśu gacchati| tadeva-mṛgādīnām, darbhamṛditaṃ-darbhacūrṇena saha bharditam,
bastau niṣecayet-tena nirūhaṃ dadyāt, śyāmādikvathitena payasā vā|
śyāmā-priyaṅguḥ| picchābastiṃ-atisāracikitsitoktam (hṛ.ci.a. 9/72)|
asyāmapyatiyogodbhavāyāmavasthāyāṃ gudabhraṃśaḥ sambhāvyata ityāha- gudaṃ
bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet|
----------------------------------------------------|39|
Sa. gudaṃ bhraṣṭaṃ
kaṣāyaiḥ-kaṣāyarasaniṣpāditaiḥ- kvāthaiḥ, stambhayitvā praveśayet|
Ā. rā. gudaṃ bhraṣṭaṃ
kaṣāyaiḥ-kaṣāyarasairdravyaiḥ, stambhayitvā-stabdhatāṃ nītvā, praveśayet|
------------------------------------------------| visaṃjñaṃ
śrāvayetsāmaveṇugītādinisvanam|39| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
pañcame kalpasiddhi- sthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. visaṃjñaṃ sampannaṃ
sāmaveṇugītādīnāṃ nisvanaṃ śrāvayediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpa siddhisthāne
vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. visaṃjñaṃ sāmādidhvanīn
śrāvayet| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"atimātramakāle'lpaṃ tulyavīryairabhāvitam|
asamyak saṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam|| chardanaṃ na tu
duśrcchardaṃ durvirecaṃ na recanam| pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi
tau|| yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ
śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam|| vibaddhe'lpaṃ cirāddoṣe stravatyuṣṇaṃ
pibejjalam| tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati|| bheṣajaṃ
doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ
tatrāvacārayet|| samyagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet|
ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak|| kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ
tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne niśi vā tat pravarttate||
kṣārānāhārayejjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat
sasnehalavaṇaṃ pibet|| tṛṇmohabhramamūrcchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje|
pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate||
lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvāpi
kaphanuddhitam||" iti| tathā dhātusrave (saṃ,ka.a. 3)-"taṃ
śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ
śarkarāmadhumadbhiśca lehaiḥ stambhayet| viśeṣeṇa tu virecanātiyoge
taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vāmayet| priyaṅvādikaṃ ca taṇḍulodakena pibet|
rodhrarasāñjanādāḍimatvaco vā| kaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā|
kṣaudraśarkarāmadhukodumbaratvaco vā| śeṣeṣvapi
cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu yathāmayaṃ doṣādīnālakṣya pratikuryāt|
bastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta| evamubhayato bhāge'pi śodhane
yathāvasthamuttiṣṭheta| yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam,
yaḥ parisravaḥ sa kaphaprasekaḥ, yat pravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti|" iti| iti
hemādriṭīkāyāmāyaurvedarasāyane| śuddhivyāpatprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
3||