Sa. atha doṣaharaṇasāmānyādbastikalpaḥ
prakramyata ityāha-
athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)|2|
Sa. saṃ-kalpanaṃ-kalpaḥ| basteḥ kalpo
bastikalpaḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat| ā raṃ- bastikalpamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīteatheti|
balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni| aṣṭau
phalānyardhatulāṃ ca māṃsā- cchāgātpacedapsu caturthaśeṣam||1||
pūto yavānīphalabilvakuṣṭha- vacāśatāhvāghanapippalīnām|
kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailai- ryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca||2||
bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthī svasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca| bastau ca yasmin
paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra||3||
Sa. saṃ-balādīni pratyekaṃ palonmitāni,
tathā'ṣṭau [ phalāni-] madanaphalāni prāyeṇa palaṃ syuḥ, chāgamāṃsāt
pañcāśatpalāni, apsu caturbhāgāvaśeṣaṃ pacet| pūtaśca kvātho yavanyādibhiḥ
kalkaistathā guḍādibhiryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇayutaśca bastyarthaṃ
parikalpitatvādbastiḥ sarvagadānāmapahantā svasthe ca hitaḥ
svāsthyānuvṛttikṛttvāt jīvano bṛṃhaṇaśca| atra caturthaśeṣagrahaṇamanarthakam|
yato vakṣyati (ka. a. 6/14)- "kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ
pādaśeṣitam|" iti| atrocyate| vakṣyamāṇaparibhāṣāpramāṇamatra nāśrīyata iti
pratipādanāya caturthaśeṣopādānam| tena nirūhayogyakvāthārthaṃ
dravyāccaturguṇaṃ jalaṃ kṣiptvā caturbhāgāvaśeṣaṃ grāhyamitīhāvatiṣṭhate|
evamanyatrāpi nirūha upayujyate| ye tu tantrakārābhiprāyamavidantaḥ
saralāśamukhīkāste sāmānyaparibhāṣoktapramāṇaṃ jalaṃ kṣiptvā caturaṃśaśeṣaṃ
grāhyāmiti vadanti, śeṣaṃ sthitam| tathā yavānyādikalkasya paladvayamātraṃ
grāhyam, "svasthe kalkapaladvayam|" (hṛ. sū. a. 19/44) iti vacanāt|
snehaścātra kvāthe caturthāṃśaḥ ṣaṣṭhāṃśo'ṣṭamāṃśaḥ krameṇa vātapittakapheṣu
yojyaḥ| uktaṃ ca (hṛ. sū. a. 19/39)- "tataḥ kvāthāccaturthāśaṃ snehaṃ vāte
prakalpayet| pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike|| iti|
madhulavaṇe ca yathā nātyacchatā nātilavaṇatā ca bastau syāttathā yojayitavye|
uktaṃ ca (hra.sū a . 19/41)- madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā eva (iti)| bastau ca
yatra kalko na paṭhitastatrāmumeva kalkaṃ dadyāt| upajātivṛtte indravajrā ca|
ā raṃ- bastikalpo dvividhaḥ,-nirūhakalpo'nuvāsanakalpaśca| tatrādau
nirūhakalpaḥ| tatrāpi vātaharaḥ| balādinirūhamāha-balāmiti ṣiḍaśa pṛthak
palonmitāni| apsu-sarvebhyaḥ ṣoḍaśaguṇāsu|
dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ| trisnehayuktaḥ
pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ||4||
Sa. daśamūlasya chāgamāṃsasahitasya
rasaḥ-kvāthaḥ, amlena kāñjikādinā yuktaḥ, pūrvaiḥ-yavanyādibhiḥ peṣyaiḥ
sahitaḥ, tathā tribhiḥ snehaiḥ-sarpirmajjāvasākhyairanvitaḥ, śreṣṭho nirūhaḥ
sarvavyādhiharo gaditaḥ|
Ā. rā.
daśamūlādinirūhamāha-dvipañcamūlasyeti| trayaḥsnehāḥ-ghṛtatailavasāḥ|
balāpaṭolīlaghupañcamūla- trāyantikairaṇḍayavātsusiddhāt| prastho
rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat||5||
priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpano
māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ||6||
Sa. balāpaṭolyāde rasāt susiddhāt
prasthaḥ siddhaḥ, tathā chāgamāṃsarasādardhaprasthena yuktaḥ punaḥ sādhyaḥ
yāvadasau prasthapramāṇaḥ syāt| priyaṅgvādibhiḥ kalkairyuktastailādibhiḥ
sahito bastirdīpano māṃsabalapradaśca syāt| cakṣurbalaṃ ca
śīghramevopadadhāti|
Ā. rā. balādinirūmāha-balāpaṭolīti|
balādeḥ susiddhādyo raso jātaḥ tasmāt prasthaḥ chāgarasyārdhaprasthena yuktaḥ|
pākena prasthaśeṣaḥ kāryaḥ|
eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśā ttathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam|
rāsnābalāchinnaruhāśvagandhā- punarnavāragvadhadevadāru||7||
phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite'smin|
vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅgu- yaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam||8||
dadyātsupiṣṭaṃ sahatārkṣyaśaila- makṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam|
samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano'sau||9||
jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭha- hṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham|
gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃ- stāstāṃśca rogān kaphavātajātān||10||
Sa. eraṇḍamūlasya trīṇi palāni,
palāśāt-kiṃśukācca palāni trīṇi, hrasvaṃ pañcamūlaṃ pālikaṃ, rāsnādīni
pratyekaṃ pālikāni, aṣṭau madanaphalāni ca jalāḍhakadvaye vipācayet|
aṣṭāṃśaśeṣite cāsmin vacādikamakṣapramāṇaṃ supiṣṭaṃ dadyāt|
lavaṇakarṣacaturthāṃśayuktaṃ mākṣikatailamūtrānvito'yaṃ bastirlekhano dīpano
jaṅghādiśūlādīṃstāṃstān-bahuvidhānapi, vātaśleṣmotthān rogān jayati|
ṣaḍupajātaya indravajrā ca|
Ā. rā.
eraṇḍādinirūhamāha-eraṇḍamūlāditi| palāśāt tathā-tripalam|
tārkṣyaśailaṃ-rasāñjanam|
yaṣṭyāhvarodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca|
saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||11||
Sa. yaṣṭyāhvādibhiḥ śṛtaṃ
payo'gryaṃ-śreṣṭhaṃ, syāt| śarkarākṣaudraghṛtayuktaṃ suśītalaṃ jīvanīyasahitaṃ
pittāmayān hanti| abhayaṃ-uśīram|
Ā. rā. atha pittaharanirūhāḥ| tatra
uaṣṭyādinirūhamāha-yaṣṭyāhveti| abhayaṃ-uśīram| agryaṃ-gavyam|
sajīvanīyaṃ-jīvantyādigaṇakalkayuktam|
rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikāmanantāṃ balāṃ kanīyastṛṇapañcamūlyau|
gopāṅganācandanapadmakarddhi- yaṣṭyāhvarodhrāṇi palārdhakāni||12||
niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam|
jīvantimedardhdivarīvidārī- vīrādvikākolikaserukābhiḥ||13||
sitopalājīvakapadmareṇu- prapauṇḍarīkotpalapuṇḍarīkaiḥ|
rodhrātmaguptāmadhuyaṣṭikābhi- rnāgāhvamuñjātakacandanaiśca||14||
piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate
dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyātpariṣiktagātraḥ||15||
dāhātisārapradarāsrapitta- hṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca|
sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||16||
Sa. rāsnādīnyardhapalapramāṇāni toyena
niḥkvāthya tena rasena payaḥ śṛtamardhāḍhakamātraṃ jalahīnaṃ jīvantyādibhiḥ
supiṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ saindhavānvitaṃ śītalameva dadyāt|
tasminnirūhe pratyāgate-nirgate, pariṣiktāṅgo dhanvamāṃsarasena śālīnadyāt|
sātmyādivaśādvā kṣīreṇādyāt| sa ca dāhādīn hanti| pañcopajātaya indravajrā ca|
Ā. rā. rāsnādinirūhamāha-rāsnāmiti|
vṛṣaṃ-rāsnānirūhamāha-rāsnāmiti| vṛṣaṃ-vāsām| lohitikāṃ-mañjiṣṭhām|
anantāṃ-dūrvām| kanīyaḥ-bṛhatyādi| tṛṇaṃ-darbhādi| gopāṅganā-sārivā
rāsnādīnyeka viṃśatiḥ palārdhakāni| toyena ṣoḍaśaguṇena pādaśeṣaḥ kvātho
dvicatvāriṃśatpalāni, tena payasaścatuḥṣaṣṭipalāni pacedambuhīnaṃ-kvāthahīnaṃ
yāvadbhavati, kṣīrāvaśeṣamityarthaḥ| vīrā-kṣīravidārī|
padmoreṇuḥ-padmakeśaram| puṇḍarīkaṃ-śvetapadmam| nāgahvaṃ-nādakesaram|
pradaraṃ-rajotipravṛttiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- "
gopāṅganācandanaśītapākīdrākṣārdhiśmaryamadhūkasevyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ
śrāvaṇimudgaparṇītugāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ|| godhūmacūrṇaiśca
picupramāṇairikṣorvidāryāśca rasena yuktaḥ| tailena yaṣṭīmadhusādhitena
sitopalākṣaudraghṛtaiśca śītaḥ|| bastiḥ praśastaḥ sa samastadehadāhe
saśūle'vayavāśrite vā| gulmātisārabhramamūtrakṛchrakṣīṇe kṣataujobalasaṅkṣaye
ca|| catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭaḥ chāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ
sapeṣyo balavarṇamāṃsaretognitaimiryaśirorujīṣṭaḥ|| yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena
siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu
vātaraktavisarpavaisvaryahito nirūhaḥ||" iti|
kośātakāragvadhadevadāru- mūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ| paktvā kulatthān
bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||17||
tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhai- rakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān|
kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||18||
dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca|
--------------------------- - ------------------------------|19|
Sa. kośātakādīn jale paktvā tasya
rasasya-kvāthasya, daśa prasṛtāḥ syuḥ| tān sarṣapādibhirakṣapramāṇairyuktān,
kṣaudrādīnāṃ pratyekaṃ prasṛtena yuktān, phalāhvayaṃ
tailaṃ-yanmadanaphalakalkenāmlaiśca pakvaṃ tailam, tadetatsaṃyojya
kapharogārtādibhyo nirūhaṃ dadyāt| atra kośātakādīnāṃ dravyāṇāṃ
parimāṇamanuktamapi sāmānyaparibhāṣayā tatparimāṇaṃ kalpanīyam|
yatparimāṇebhyo dravyebhyaḥ ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśeṣaṃ yathā
daśa prasṛtāḥ sampadyante tatparimāṇāni kośātakyādīnyatra parikalpanīyānīti
bodhyam|
Ā. rā. atha kaphaharanirūhāḥ| tatra
kośātakādinirūhamāhakośātaketi| phalāhvayaṃ tailaṃ-phalatailam|
kṣārasyayavakṣārasya| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- "
punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīvabhūtīkabalāpalāśāḥ| dvipañcamūlaṃ ca
palāṃśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau|| bilvaṃ
yavāṅkolakulatthadhānyaphalāni ca syuḥ prasṛtonmitāni| payo
jalavdvyāḍhakasādhitaṃ tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śucivastrapūtam||
vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām| kalkairyavānyā
madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhāvāktam|| kṣaudrasya tailasya ca
sarpiṣaśca nāsya yuktaṃ prasṛtatrayeṇa| dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñastaṃ
sarvasaṃsargakṛtāmayaghnam || ardhārdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyate|
kośātakīdvayekṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ|| śyāmātrivṛtayormūlaṃ tathā
dantīdravantijam| prakīryā codakīryā ca kṣīriṇī nīlinī phalam|| satpalā
śaṅkhinī rodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca| sakalkasaindhavayutāḥ
pakvāśayaviśodhanāḥ|| dhātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ|| pragrahaḥ
khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ|| priyaṅgūḥ raktamūlī ca
taruṇījātiyūthikāḥ| vaṭādyāḥ kiṃśuko rodhramiti saṅgrahikā matāḥ|| grahī
priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa tu| ūṣakādipratīvāpo
lekhanastriphalārasaḥ|| madhuravkāthakalkena sarasājyena bṛṃhaṇaḥ |
badaryairāvaṇīśelūśālmalīdhanvanāṅkurāḥ|| samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsrujaḥ
picchilāḥ smṛtāḥ| kolaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapauṇḍekṣuvālubhiḥ|| dāhaghnaḥ
saghṛtakṣīrodvitīyaścotpalādibhiḥ| muṣṭiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho
hṛtānvitaḥ|| hitaḥ pravāhaṇe tadvadvṛntaiḥ śālmalikasya ca|
karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ|| parikarte tathā vṛntaiḥ|
śrīparṇīkovidārajaiḥ| paristrave payaḥ siddhaṃ savṛścīvapunarnavam||
ākhukarṇikayā tadvattandulīyakayuktayā| aśvāvarohakaḥ kākanāsārājakaserukāḥ||
siddhāḥ kṣīre'ti yoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ| nyagrodhādyaiścaturbhiśca
tenaiva vidhinā'paraḥ|| bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī|
kāśmaryabadarīmūrvāstatho śīrapriyaṅgava|| jīvādāne śṛte kṣīre dvau
ghṛtāñjanasaṃyutau| bastī pradeyau bhiṣajā śitau samadhuśarkarau||
govyajāmahiṣīkṣīrairjīvaniyutairapi| śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣyavyajaśoṇitaiḥ||
sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate||" iti|
--------------------------- - ------------------------------| vakṣye mṛdūn
snehakṛto nirūhān sukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthak tu||19||
Sa. tuśabdo bhinnakramaḥ| sukhocitānāṃ
punaḥ sukumārāṇāṃ tu nirūhān pṛthak prasṛtairvakṣye-bhaṇiṣyāmi| kimbhūtān ?
mṛdūn-atīkṣṇān, tathā snehakṛtaḥ-kṛtasnehān| kecittvasamagraṃ vṛttaṃ
coktama(ktvā')nuṣṭubhā saṃgṛhṇate, taccāsamyak, evaṃ hi vṛttasyāsya khaṇḍanā
syāt, tasmādayameva pāṭhaḥ śreyān| prasṛtaiśca niṣpāditatvādete vakṣyamāṇā
bastayaḥ prasṛtasaṃjñāḥ [ jñeyāḥ ]| upajātīndravajropajātayaḥ|
athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi
prasṛtaiḥ pṛthak||20|| kṣīrād dvau prasṛtau
kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno
balavarṇakṛt||21|| ekaikaḥ
prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa
vātajit||22||
paṭolanimbabhūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ
sarṣapakalkavān||23|| sa
pañcatikto'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā|
catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt||24||
prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ|
payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām||25||
ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt|
---------------------------------------------------|26|
Sa. atha-anantaram, imānnirūhān
snehanasamarthān mṛdūn-atīkṣṇān, sukumārāṇāṃ narāṇāṃ karmaṇā-vamanādinā,
viplutānāṃ-bhraṣṭānāṃ, prasṛtaiḥ pṛthagupalakṣitān vakṣyāmi| kṣīrād dvau
prasṛtau-catvāri palāni, madhutailaghṛtāt trayaḥ prasṛtāḥ-ṣaṭ palāni,
khajena-darvyākāreṇa, mathito bastirvātaṃ hanti balaṃ varṇaṃ ca karoti| atra
ca kalkābhāvāt balādye bastau yaḥ kalkaḥ (ślo. 2) , sa eva kalpyaḥ| tailādīnāṃ
pratyekaṃ prasṛta ekaḥ| bilvādipañcamūlakvāthāt dvau prasṛtau| kaulatthāt
kvāthāt dvau prasṛtau| sa bastirvātajit| paṭolādināṃ pañcānāṃ kvāthāt pṛthak
prasṛto, ghṛtācca prasṛto, bastiḥ sa sarṣapakalkaḥ sa pañcatikta
ābhiṣyandādihā| tailādibhyaścaturbhyaścatvāraḥ prasṛtāḥ-āṣṭau palāni, piṣṭaiḥ
sarṣapaiḥ saha bastirviṭsaṅgādijit| payasyādikvāthānāṃ pañcānāṃ prasṛtāḥ
pañca, mākṣikaghṛtayordvau prasṛtau, iti sapta prasṛtāḥ| pippalīkalkavān
bastirvṛṣatvakṛt-śukrakaraḥ|
Ā. rā. sukumāranirūhānāha-atheti| sa
nirūhaḥ pañcatiktākhyaḥ| payasyā-kṣīriṇī| payasyādīnāṃ pañcānāṃ vkāthaḥ|
saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " viḍaṅgatrifalāśigrufalamustākhukarṇijāt| kaśāyāt
prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān|| [nirūhaḥ kṛmihā
vaillapippalīkalkayojitaḥ| śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍavkathatailasurāsavāt||
prasṛtāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān| ] bastiḥ kavoṣṇaḥ sānāhe
mutrekṛcchre paro mataḥ||" iti|
---------------------------------------------------| siddhabastīnato vakṣye
sarvadā yān prayojayet||26|| nirvyāpado
bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān|
---------------------------------------------------|27|
Sa. ataḥ-prasṛtebhyo
nirūhebhyo'nantaraṃ, nirvyāpattvādi guṇataḥ saṃjñayā siddhabastīnatiprasiddhān
vakṣye-bhaṇiṣyāmi| yān sarvadā prayojayet| tathā nirvyāpado bahuphalān
balādipradāṃśca sukhāṃśca| suśrute coktam (ci. a. 38/116)- "yasmin bastau
yathā yukte dhruvā siddhiḥ prakīrtitā| siddhabastiriti khyāto
munibhistattvadarśibhiḥ||" iti|
Ā. rā. siddhabastīnāha-siddhabastīniti|
---------------------------------------------------| madhutaile same karṣaḥ
saindhavāddvipicurmisiḥ||27||
eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ| rasāyanaṃ
pramehārśaḥkṛmigulmāntravṛddhinut||28||
sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit|
---------------------------------------------------|29|
Sa. madhutaile same-tulye, saindhavasya
karṣo, misiḥ dvipicuḥ-dvikarṣapramāṇaḥ, eraṇḍamūlakvāthena saha
mādhutailiko'yaṃ niruho rasāyanaṃ syāt pramehādijit| "yasmānmadhu ca tailaṃ ca
prādhānyenātra vartate| mādhutailika ityeṣavijñeyo basticintakaiḥ||" iti
suśrutaḥ (ci. a. 38/114)| saṃ-madhuyaṣṭiyuktaścaiṣa bastiścakṣuṣyo
raktapittajit|
Ā. rā. tatra ādhutailikamāha-madhutaila
iti| āmadhukavkāthe'dhike purvasya guṇāntaramāha-sayaṣṭīti|
---------------------------------------------------| yāpano ghanakalkena
madhutailarasājyavān||29||
pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit|
---------------------------------------------------|30|
Sa. yāpanākhyo bastirmustākalkena saha
madhutailamāṃsarasājyayutaḥ pāyvādiśūlajit| yāpanaḥ-prāṇadhāraṇāt|
Ā. rā. yāpanaṃ bastimāha-yāpana iti|
māṃsaraso'travkāthasthāne|
---------------------------------------------------|
prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ prakalpayet||30||
yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam|
---------------------------------------------------|31|
Sa. yāpanaṃ nirūhaṃ ghṛtādibhiḥ
prasṛtapramāṇaiḥ saindhavārdhakarṣeṇa hapuṣārdhapalayutaṃ kalpayet|
Ā. rā. pūrvaguṇaṃ
bastyantaramāha-prasṛtāṃśairiti|
----------------------------------------------| eraṇḍamūlaniḥkvātho
madhutailaṃ sasaindhavam||31|| eṣa
yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ|
----------------------------------------------|32|
Sa. eraṇḍamūlaniḥkvātho
madhutailasaindhavānvita ityeṣa vacāpippalīmadanaphalānvito
yuktaratho'nvarthanāmā bastiḥ| suśrute coktam (ci. a. 38/115)- "ratheṣvapi hi
yukteṣu hastyaśveṣvapi yojayet| yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ
smṛtaḥ||" iti|
Ā. rā. pūrvaguṇaṃ yuktarathākhyaṃ
bastimāha-eraṇḍamūleti|
----------------------------------------------| sa kvātho
madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavam||32||
suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ|
----------------------------------------------|33|
Sa. sa pūrvokta eraṇḍamūlakvātho
madhvādibhiḥ saha eṣa bastirdoṣahṛcchivaśca|
Ā. rā. doṣaharaṃ bastimāha-sa kvātha
iti| ṣaṅgranthāvacā|
-------------------------------------------------| pañcamūlasya
niḥkvāthastailaṃ māgadhikā madhu||33||
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ|
-------------------------------------------------|34|
Sa. pañcamūlakvāthastilatailādikaḥ
saindhavamadhukasahitaḥ siddhavastisaṃjño munibhiḥ smṛtaḥ|
Ā. rā. doṣaharaṃ
siddhabastimāha-pañcamūlasyeti|
--------------------------------------------------|
dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet||34||
gomūtre, tena piṣṭaiśca pāṭhāvatsakatoyadaiḥ| saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ
kṣāreṇa lavaṇena ca||35|| yukto bastiḥ
kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu| śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ||36||
Sa. dvipañcamūlādīni gomūtreṇa pācayet|
tena-kvathitena gomūtreṇa, piṣṭaiśca pāṭhādibhiryuktaḥ kaphāmayādihṛt|
Ā. rā. gomūtrabastimāha-dvipañcamūleti|
mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavāḥ|
mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ||37||
kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ, madanāṣṭakam| jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ
parisrutam||38|| kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ
kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet| sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ||39||
piṣṭairyaṣṭimisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ| bastiḥ sukhoṣṇo
māṃsāgnibalaśukravivarddhanaḥ||40||
vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgrahān|
viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ||41||
vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ|
hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān||42||
cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam|
-----------------------------------------------|43|
Sa. mustādīni
kanīyaḥpañcamūlaparyantāni pṛthak pālikāni, madanaphalānyaṣṭau, jalāḍhake
pacet| tacca pādaśeṣaṃ parisrutaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacediti| tāvatkaṣāyeṇa
saha paktavyaṃ yāvatkṣīraprasthadvayaṃ syādityarthaḥ| bastiḥ
sarpirmadhusaindhavayutaḥ piṣṭairyaṣṭyādibhiḥ sahitaḥ sukhoṣṇo
māṃsādivarddhano vātaraktādīn hanyāt| cakṣuṣyādiguṇaśca| kimbhūtaḥ ?
sapādajāṅgalarasaḥ,- tatra caturviṃśatipaliko niruhaḥ, tasya pādena ṣaṭpalāni
jāṅgalarasasya syurityarthaḥ|
Ā. rā. yāpanarājaṃ bastimāha-musteti|
akṣaṃ-bibhītakam|rohiṇī-kaṭukā| śyāmā-priyaṅgu| kuṇḍalovātakuṇḍalikākhyo
mūtrāghātaḥ|
---------------------------------------------| mṛgāṇāṃ laghuvadrā(ḍrā)ṇāṃ
daśamūlasya cāmbhasā||43||
hapuṣāmisigāṅgeyīkalkairvātaharaḥ param| niruho'tyarthavṛṣyaśca
mahāsnehasamanvitaḥ||44||
Sa. hrasvānāṃ bṛhatāmubhayarūpāṇāṃ
mṛgāṇāṃ māṃsānāṃ tathā daśamūlasya ca kvāthena saha hapuṣadikalko bastiḥ
suṣṭhu vātaharo mahāsnehayuto vṛṣyaśca syāt|
Ā. rā. ativṛṣyaṃ yāpanamāha-mṛgāṇāmiti|
laghavo-hariṇādayaḥ| vadrāḥ-varāhādayaḥ| gāṅgeyī-mustā|
mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| laghunā pañcamūlena pālikena
samanvitam||45|| paktvā kṣīrajale kṣīraśeṣaṃ
saghṛtamākṣikam| tadvidārīkaṇāyaṣṭiśatāhvāphalakalkavat||46||
bastirīṣatpaṭuyutaḥ paramaṃ balaśukrakṛt|
---------------------------------------------|47|
Sa. mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ
daśapalamātraṃ hrasvena pañcamūlena palamitena yutaṃ kṣīrajale paktvā
kṣīrasyārdhāḍhako jalasyārdhaḍhaka ityevaṃ kṛtvā tāvatkvāthayet
yāvatkṣīrāvaśeṣaṃ syāt| kṣīraṃ ca taccheṣaṃ ca kṣīraśeṣam| ghṛtamākṣikasahitaṃ
vidāryādikalkānvitamīṣallavaṇayukto bastiḥ paramaṃ [bala]śukrakṛt|
Ā. rā. māyūraṃ bastimāha-mayūramiti|
paktvā kṣīrajale, "dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīram" ityādipabhāṣayā|
----------------------------------------------| kalpaneyaṃ pṛthak kāryā
tittiriprabhṛtiṣvapi||47|| viṣkireṣu
samasteṣu pratudaprasaheṣu ca| jalacāriṣu tadvacca matsyeṣu kṣīravarjitā||48||
Sa. iyaṃ ca kalpanā tittiryādiṣvapi
viṣkireṣvaśeṣeṣu pratudeṣu prasaheṣu ca pṛthakkāryā| tathaiva jalacāriṣvapīyaṃ
kalpanā kāryā| matsyeṣu tu kṣīravarjitā kalpaneyaṃ kāryā, matsyānāṃ kṣīreṇa
saha viruddhatvāt|
Ā. rā. mayūravidhiṃ
viṣkirādiṣvatidiśati-kalpaneti| matsyeṣu kṣiravarjam|
godhānakulamārjāraśalyakondurajaṃ palam| pṛthak daśapalaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca
sādhayet||49|| tatpayaḥ
phalavaidehīkalkadvilavaṇānvitam| sasitātailamadhvājyo bastiryojyo
rasāyanam||50||
vyāyāmamathitoraskakṣīṇendriyabalaujasām|
vibaddhaśukraviṇmūtrakhuḍavātavikāriṇām||51||
gajavājirathakṣobhabhagnajarjaritātmanām| punarnavatvaṃ kurute
vājīkaraṇamuttamam||52||
Sa. godhādīnāṃ māṃsaṃ pṛthak-pratyekaṃ,
daśapalapramāṇaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca sādhayet| etatkṣīraṃ
madanaphalakaṇākalkasaindhavasauvarcalānvitaṃ bastiḥ
śarkarātailamadhughṛtasahito yojyo rasāyanaṃ syāt| vyāyāmamathitoraskādīnāṃ
punarnavatvaṃ kurute vājīkaraṇeṣu mukhyaśca|
Ā. rā. godhādibāstimāha-godheti|
palaṃ-māṃsam| vaidehī-pippalī|
siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ|
---------------------------------------------|53|
Sa. ātmaguptādibhiḥ siddhena payasā
saha bhojyam| uccaṭā-guñjā|
Ā. rā. vṛṣyāṇāṃ bastīnām bhojane
viśeṣamāha-siddheneti| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- " pṛthak palāṃśaṃ
vipacetpañcamūlamagokṣuram| kṣīrāḍhake catirthasthaṃ
piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam|| kṣaudratailājyasinhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ|
viśeṣādvālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām||
tadvatsahācarabalāsārivādarbhasādhitam| kṣīraṃ,
bastistathā'bhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ|| siddhaṃ payo
māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavān| pañcamulaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃpalonmitam||
dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ saṣaṣṭikam| taiḥsiddhaṃ chāgalaṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ
sitā|| sājyakṣaudradvilāvaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam| kalpo'yaṃ
śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi|| rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ|
saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ|| bastaśūkarajairmuṣkaiḥ
kilīracaṭakāmiṣaiḥ| siddhaṃ payo bastamuṣkamuccaṭekṣurakaṃ madhu||
tairghṛtāḍhyo'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param| siddhena payasā
bhojyamātmagutpoccaṭekṣuraiḥ|| ato daśādaśāna yastu bastīnniṣevate| vājīva
puśṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam|| ete mākṣīka saṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ
naram| nātiyogaṃ na cāyogaṃ stambhitāste ca kurvate|| nirūhā lekhanāḥ prāyo
bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ| yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam||
mṛdutvānna nivarteran yasyatvete prayojitāḥ|
samūtrairbastibhiratīkṣṇairāsthāpya kṣiprameva saḥ||
śofāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥ parikartikāḥ| syurjvaraścātisāraśca
yāpanātyarthasevanāt|| ariṣṭakṣārasidhvādyastatreṣtā dīpani kriyā| yutkyā
tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ||
mṛdvalpauṣadhasaṃyogātpādahīnapramāṇataḥ| alpakālopayogācca teṣu
niṣparihāratā||" iti| iti siddhabastayaḥ|
snehāṃścāyantraṇān siddhān siddhadravyaiḥ prakalpayet|
--------------------------------------------------------||53||
Sa. snehāṃśca-snehabastīn,
ayantraṇān-niṣparihārān, siddhān-bahuśo dṛṣṭapratyayān,
siddhadravyaiḥ-nirapāyaiḥ, prakalpayet|
Ā. rā. atha siddhasnehāḥ|
siddhabastidravyaireva siddhasnehāḥ prakalpyā ityāha-snehāniti| saṅgrahe tu
(ka. a. 5)- "sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak| tulāṃ jaladroṇaśate
paceddroṇavaśeṣitte|| putaśīte bisadrākṣātugākṣīrīnidigdhikāḥ|
mahāsahākṣudgasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ||
jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam|
kharjūramāmalakyātmagutpātāmalakīkaṇāḥ||
paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāvhayāḥ| kalkīkRtya kṣipettasmin pṛthak ca
prasthamammitam|| rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā|
śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasasbavaṃ tailāsarpiṣī|| dhātrīvidārīsvarasaṃ
gavyakṣīrāḍhakadvayam| brahyabherīmṛdaṅgānāṃ ninādaiḥ sādhitaṃ ca tat||
sitacchtrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam| āropitaṃ gajaskandhe pujayitvā
vṛṣadhvajam|| kṛtvā svastyanaṃ dadyātsnehabastimayantraṇam|
prātpastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam| nirvalīpalitaḥ kāntaścirañjīvī
bhavetsa ca| naṣṭaśukrakśatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitam|| vyāpannārtavaśukrāṇāṃ
putradātā rasāyanam| evaṃ ca bastayo'nye'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ|| śataṃ
vārān sahayā vā pācayetsambhave sati|" iti|
doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ|
----------------------------------------------|54|
Sa. adhunā doṣaghnāḥ saparīhārāḥ
snehabastayo vakṣyante| tānevāha-
Ā. rā. niṣparihārān snehabastīnuktvā
saparihārānāha| tatra pratijñāvākyamāha-doṣanghā iti|
------------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ
rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām||54||
guḍucyairaṇḍabūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam| śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ
palāṃśakam||55|| yavamāṣātasīkolakulatthān
prasṛtonmitān| vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca||56||
pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ|
anuvāsanamityetatsarvavātavikāranut||57||
Sa. daśamūlādikaṃ palapramāṇam|
kākanāsā-kākajaṅghā| yavādīni prasṛtapramāṇāni, jalasya vahe-droṇacatuṣṭaye,
vipācya, tena ca droṇaśeṣeṇa tailāḍhakaṃ palāṃśakaiḥ jīvanīyaiḥ peṣyaiḥ saha
pacet| etadanuvāsanamakhilapavanāmayajit|
Ā. rā.
daśamulādisnehamāha-daśamulamiti| bhūtīkaṃbhustṛṇam| vṛṣakaḥ-pāṣāṇabhedaḥ|
kākanāsā-kākatuṇḍī| vahe-droṇacatuṣṭaye|
ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā|
--------------------------------------|58|
Sa. ānūpaprāṇināṃ vasā
jīvanīyadravyasādhitā tadvatpūrvaguṇā|
Ā. rā. vasāsnehamāha-ānūpānāmiti|
jīvanīyānāṃ kalkaḥ kāryaḥ| dravaṃ tūdakam|
-------------------------------------------------| śatāhvāciribilvāmlaistailaṃ
siddhaṃ samīraṇe||58||
Sa. śatāhvādibhistailaṃ pakvaṃ pavane
yojyam|
Ā. rā. tailamāha-śatāvheti|
ciribilvaḥ-karañjaḥ| amlāni-dhānyāmlādīni|
saindhavenāgnivarṇena taptaṃ cānilajid ghṛtam|
-------------------------------------------------|59|
Sa. agnivarṇena saindhavena taptaṃ ca
ghṛtaṃ samīraṇajidbhavati|
Ā. rā. ghṛtamāha-saindhaveneti|
saindhavamagninā'gnivarṇaṃ kRtvā ghṛtamadhye niḥkṣipet||
-------------------------------------------------| jīvantīṃ madanaṃ medāṃ
śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām||59||
śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ
karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām||60|| piṣṭvā
tailaghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ
balaśukrāgnivardhanam||61||
rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuvāsanam|
-------------------------------------------------|62|
Sa. jīvantyādīn kalkīkṛtya
tailaghṛtaṃ-yamakaṃ, kṣīre caturguṇe sādhayet| etadanuvāsanaṃ bṛṃhaṇaṃ
vātapittaghnaṃ balādivardhanaṃ rajaḥśukrarogaharaṃ putrīyaṃ ca| putrīyamiti
hitārthe "putrāccha ca " iti chaḥ|
Ā. rā.
jīvantyādiyamakamāha-jivantīmiti|
-----------------------------------------------| saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ
śatāhvā niculo vacā||62|| hrīberaṃ madhukaṃ
bhārṅgī devadāru sakaṭphalam| nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī||63||
viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā| bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca
taiḥ samaiḥ||64|| sādhyameraṇḍatailaṃ vā
tailaṃ vā kapharoganut| vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān||65||
ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam|
-----------------------------------------------|66|
Sa. saindhavādibhiḥ samāṃśaiḥ
sāmānyaparibhāṣayā eraṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā sādhyam| dvirvāgrahaṇāt
eraṇḍatailasyārdhaṃ tilatailasyārdhamityapi kalpanīyamityāhuḥ| etadanuvāsanaṃ
kapharogajit śīghraṃ vardhmādīn hanyāt|
Ā. rā.
saindhavāditailamāha-saindhavamiti| niculo-vetasaḥ| śyāmā-trivṛt|
capalā-pipplī| eraṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā sādhyam| tacca kapharogajidbhavati|
vardhmādīṃśca hanyāt|
-----------------------------------------------| sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ
bilvādinā'thavā||66||
kaphaghnaṃ--------------------------------------|
-----------------------------------------------|67|
Sa. pañcamūlena bilvādinā vā sādhitaṃ
tailaṃ kaphaghnaṃ kalpayet|
Ā. rā. bilvāditailamāha-sādhitamiti|
-----------kalpayettailaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ| phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ
siddhamanvāsanaṃ kaphe||67||
Sa. athavā kaphaghnairdravyaiḥ
phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ siddhamanuvāsanaṃ kaphe śastam|
Ā. rā. anyairapi
kaphandhaistailakalpanāmāha-kalpayediti| ā raṃ- phalatailamāha-phalairiti|
phalaiḥ-madanaphalaiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- "śūlanāhe tu tadyukto nirūhaḥ
paṭumutravān|| tadyuktaḥ-phalatailayuktaḥ| śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣire
caturguṇe| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittandhamanuvāsanam|| " iti|
mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ
śiśiro mṛduḥ||68||
Sa. mṛduścāsau bastiśca mṛdubastiḥ,
madhurasnigdhaśītalātmakatvānmṛduḥ, mṛdubastiścāsau jaḍībhūtaśca
mṛdubastijaḍībhūtaḥ,-koṣṭhādbahiraniḥsaraṇāt koṣṭha evāvasthitiṃ kṛtvā
sthitaḥ, tasmiṃstathābhūte'nyo bastistīkṣṇaḥ śasyate|
tīkṣṇaiḥ-gomūtrādiniṣpāditairbastibhiḥ, vikarṣite koṣṭhe sati snigdhādiguṇo
bastiriṣyate|
Ā. rā. evaṃ bastīnuktvā
kalpanāprakāramāha| tatra mṛdunājāḍeye jāte tīkṣṇo yojyaḥ, tīkṣṇena karṣaṇe
jāte mṛduryojya ityāha-mṛdubastīti|
tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ
kṣīrājyādyaistu mārdavam||69||
Sa. tīkṣṇatvaṃ
bastermūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ prāptakālaṃ- yogye'vasare,
vidhātavyam| kṣīraghṛtādyaiśca bastermārdavaṃ prāptakālaṃ kartavyam|
Ā. rā. tīkṣṇatvamṛdutvahetūni
dravyāṇyāha-tīkṣṇatvamiti|
balakālarogadoṣaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ| svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ
svān svān rogānnivartayati||70||
Sa. balādīn pravibhajya svaiḥ
svairauṣadhavargaiḥ-yathāyathaṃ yogyaiḥ, siddho bastiryojitaḥ svān
svānāmayānupaśamayati|
Ā. rā. balādyanurodhena bastiḥ kalpya
ityāha-balakāleti|
uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn
saṃtarkya yuñjīta||71||
Sa. uṣṇārtānāṃ nṛṇāṃ śītān bastīn
śītārtānāṃ- sukhoṣṇān bastīn dadyāt|
Ā. rā. hetuvyādhiviparīto bastiḥ kalpya
ityāha-uṣṇārtānāmiti|
bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu|72|
Ā. rā. ā raṃ- śodhanīyeṣu
bṛṃhaṇīyaniṣedhamāha-bastīniti|
medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||72||
Ā. rā. v
na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkaśuddhadehānām| dadyādviśodhanīyān
doṣanibaddhāyuṣo ye ca|73| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
pañcame kalpasiddhisthāna bastikalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Ā. rā. saṃ-yasmādete
doṣairnibaddhajīvitāḥ, tasmādeteṣāṃ doṣanirharaṇāt prāṇasaṃśayaḥ syādityāha,
jīvitarakṣārthamete na viśodhyā iti| āryāścatasraḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhasthāne bastikalpo nāma
caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||