asmādanantaraṃ bastivyāpatsiddhirvyākhyāyate----||1||
athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)|2|
Sa. athāta iti pūrvavat| (asamyak
prayukteṣu bastiṣu yā vyāpadaḥ, tāsāṃ sādhanāyāsyādhyāyasyārambhaḥ|)
Ā. rā. bastivyāpatsiddhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| bastivyāpadaśca dvādaśoktāḥ saṅgrahe (ka.a.6)-
"vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ|
kukṣiśūlāṅgarughidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ|| ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭ
ṣaḍāpadaḥ|" iti|
asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ| śīto'lpasnehalavaṇadravyamātro
ghano'pi vā||1|| bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ
durbalatvādanirharan| karotyayogaṃ tena syādvātamūtraśakṛdagrahaḥ||2||
nābhibastirujā dāho hṛllepaḥ śvayathurgude| kaṇḍūrgaṇḍāni
vaivarṇyamaratirvahnimārdavam||3||
kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyadoṣe'tisāriṇi| uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ
praśasyate||4|| phalavartyastathā svedāḥ
kālaṃ jñātvā virecanam| bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān||5||
surādimūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet|
---------------------------------------------|6|
Sa. astrigdhādiguṇasya puṃsaḥ
śiśirastathā'lpasnehalavaṇo'lpadravyamātraḥ-alpadravyakalpaḥ(lkaḥ), tathā
ghano-bahudravyakalko, bastiryojitaḥ san bastisādhyaṃ doṣaṃ saṅkṣobhya
durbalatvādanirharan ayogaṃ karoti| tena-ayogena, vātādigrahaḥ syāt|
prāk-atisāracikitsite (ci. a. 9/6) kvāthadvayaṃ-pācanayugulaṃ-madhya
doṣe'tisāriṇi vihitaṃ bhūtīkapippalyādireko bilvadhaniko dvitīyaḥ,
tasmāt-kvāthadvayāt, ekasya-anyatarasya kvāthasyoṣṇasya, tatrāvasthāyāṃ pānaṃ
praśasyate, tathā phalavartayaḥ svedāśca nānāvidhāḥ, avasthāśca jñātvā
virecanaṃ śasyate| tathā bilvādimān bastistathā surādimān bastiḥ,
saprākpeṣyaḥ-"balāṃ guḍūcīṃ" (ka. a. 4/1) ityādau bastau yaḥ peṣyo
yavānyādikṛt tena prākpeṣyeṇa saha vartata iti saprākpeṣyaḥ| tamatra
dattavastinotkliṣṭaṃ doṣamānayet-ākarṣayet|
Ā. rā. vibandhākhyāṃ
vyāpadamāha-asnigdheti| dravyaṃkvāthyaṃ peṣyaṃ ca| taṃ doṣaṃ-yadarthaṃ dattaḥ|
kvāthadvayaṃ-"pibet prakavathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan|
bhutīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ|| athavā
bilvadhanikāmustanāgaravālakam|" (hṛ.ci.a. 915) ityuktam| bhūtīkaṃ-kaṭtṛṇam|
prākpeṣyaṃ-"pūtoyavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāvhāghanapippalīnām| kalkaiḥ
(hṛ.ka.a. 4/2) ityuktam| surā-madirā| ādiśabdādanyadapyamlam| gauravākhyāṃ
vyāpadaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ|
mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ rūṇadhdyagniṃhinasti ca||
gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam| tataḥ kuryādupacarettaṃ
rūkṣasvedapācanaiḥ|| pippalīkaṭtṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam|
pibetsauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam|| vacānāgaraśaṭhyo vā
ghṛtamaṇḍena mūrcchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭanāsavena vā|| dāru
trikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm| piṣṭhvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet
kṣārāṃścha dīpanān|| bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam|" iti|
-----------------------------------------------| yukto'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe
krūrāśaye'thavā||6|| bastirdoṣāvṛto
rūddhamārgo rundhyātsamīraṇam| sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ
marmapīḍanam||7|| vidāhaṃ gudakoṣṭhasya
muṣkavaṅkṣaṇavedanām| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati||8||
svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet| bilvādiśca nirūhaḥ
syātpīlusarṣapamūtravān||9||
saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam|
-----------------------------------------------|10|
Sa. doṣāḍhye tathā rūkṣe krūrakoṣṭhe vā
bastiralpavīryo datto doṣaiḥ-vāyvādyavarakairāvṛtaḥ, anantaraṃ sa bastī
ruddhamārgaḥ-pratihatagatiprasaraṇo, vāyuṃ rundhyāt| so'nilo vimārgaga
ādhmānaṃ kuryāt| tathā hṛdayādīnāṃ marmaṇāṃ vyadhanaṃ-pīḍanaṃ, tathā
gudakoṣṭhasya vidāhaṃ, tathā muṣkavaṅkṣaṇavedanāṃ ca kuryāt| tathā
śūlaiḥ-nānāvidhābhirbhagnaruddhamṛditapīḍitāvanaddhādibhiḥ pīḍābhiḥ, hṛdayaṃ
ruṇaddhi-āvṛṇoti| hṛdayamāvṛtyānantaram, itaścetaśca-aniyate deśe, dhāvati
pavanaḥ| tatra-avasthāviśeṣe, suṣṭvabhyaktāṅgasya svinnāṅgasya ca phalavartiṃ
prayojayet| bilvādikaśca niruhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saraladevadārubhyāṃ
sādhitaṃ tailaṃ cānuvāsanaṃ syāt|
Ā. rā. ādhmānākhyāṃ vyāpadamāha-yukta
iti| bilvādiḥ-vibandhavyāpadyuktaḥ| pīlu-pīluphalam| śirorujākhyāṃ vyāpadaṃ
tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"bahudoṣe'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ|
śīto'lpaśchāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam|| ūrdhvaṃ so'nusaran dehaṃ
kuryādvāyuḥ śirorujam| grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam||
tamuṣṇatailalavaṇapradigdhasvinnamarditam| tīkṣṇairdhūmaiḥ
pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ|| virekairbastibhiśchāśu
yojayedānulomikaiḥ|" iti| vāhānākhyāṃ ca vyāpadamāha saṅgrahe (ka.a.
6)-"snigdhasvinne mahādoṣe bastimṛdvalpabheṣajaḥ| utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ
janayecca pravāhikām|| śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅghayoḥ|
vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate|| svedābhyaṅgānniruhāṃścha
śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅghayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat||" iti|
-----------------------------------------------| kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito
vā'timātrayā||10|| asnigdhalavaṇoṣṇo vā
bastiralpo'lpabheṣajaḥ| mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt||11||
nireti mūrcchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan| mūrcchāvikāraṃ dṛṣṭvā'sya
siñcecchītāmbunā mukham||12||
vyejadāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet| pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛjyāt
karairuṣṇairadhomukham||13|| keśeṣūtkṣipya
dhunvīta bhīṣayedvyāladaṃṣṭribhiḥ| śastrolkārājapuruṣairbastireti tathā
hyadhaḥ||14|| pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna
mriyate tathā| prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ||15||
apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati| kuṣṭhakramukakalkaṃ ca
pāyetāmlasaṃyutam||16||
oṣṇyāttaikṣṇyātsaratvācca bastiṃ so'syānulomayet gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ
vā'dhonulomanam||17|| pakvāśayasthite svinne
nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ||18||
bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ|
pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ||19||
satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān| bilvādipañcamūlena siddho
bastiruraḥsthite||20|| śiraḥsthe nāvanaṃ
dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ|
-----------------------------------------------|21|
Sa. vegasaṃrodhaṃ-vegavidhāraṇaṃ,
kurvataḥ puṃso yaḥ pīḍito bastiratimātrayā vā pīḍito'snigdhalavaṇoṣṇo vā
tathā'lpo mātrayā, alpabheṣajaśca mṛdurvā, sa tathābhūto mārutenordhvaṃ kṣipto
mūkhanāsikāt nireti-nirgacchati| mūrcchādīn pravartayet(yan)| asya
tu-tathāvidhabasteḥ puruṣasya, mūrcchādivikāraṃ dṛṣṭvā śītāmbunā mukhaṃ
siñcet| tathā klamanāśaṃ yāvat taṃ tālavṛntādinā vījayet| tathā taṃ puruṣaṃ
prāṇāyāmaṃ ca kārayet, prāṇāyāmena hyūrdhvaṃ vikṣipto bastiradho yāti| uṣṇaiḥ
karaiḥ pṛṣṭhaṃ pārśvamudaraṃ ca mṛjyāt| tathā taṃ puruṣamadhomukhaṃ kṛtvā
keśairutkṣipyordhvaṃ nītvā vapurdhunvīta| tathā vyālādibhirbhīṣayet|
tathordhvaṃ pravṛtto bastiryasmādadho gacchati| tathā pāṇivastrairgalāpīḍaṃ
kuryādyathā na mriyeta| evaṃ sati prāṇodānanirodhaḥ sampadyate,
prāṇodānanirodhādyasmādadhogaḥ suprasiddhatarāyano bhūtvā'pāno vāyustaṃ bastiṃ
drāgevāpakarṣati-ūrdhvādadhaḥ kṣipati| suṣṭhu-prakarṣeṇa, prasiddhataramayanaṃ
yasya sa suprasiddhatarāyanaḥ| kuṣṭhādikalkaṃ cāmlasaṃyutaṃ pāyayet| [ saḥ ]
kalkaḥ, asya-āturasya, uṣṇādiguṇayogāttaṃ bastimanulomayet| trivṛtādikalkaṃ
pītaṃ gomūtreṇādhonulomanam| pakvāśayasthite doṣe snigdhe (svinne) niruho
dāśamūliko vidhātavyaḥ| yavādibhiśca gomūtrasādhitairbastirvidheyaḥ| athavā
gomūtrasiddhairguḍūcyādibhistailaguḍasaindhavayukto bastirvirekadravyakalkavān
vidheyaḥ| urasi sthite bilvādipañcamūlena siddho bastirvidhātavyaḥ| śirasi
sthite bastau nasyaṃ dhūmaśca, śiraśca sarṣapakalkena pracchādanīyam|
Ā. rā. ūrdhvamārutākhyāṃ
vyāpadamāha-kurvata iti| mṛjyāt-mardayet| bhīṣayet-trāsayet| pāṇibhiśca
vastraiśca| suprasiddhataraṃ-gudaṃ meḍhraṃ ca, ayanamasya sa tathā|
kramukaṃ-pūgaḥ| daśamūlayavādīnāṃ mūtre kvāthaḥ, amṛtādīnāṃ vā saptānām|
amṛtā-guḍūcī| tvak patraṃ ca pūtīkarañjasya| tailādiyogastu dvayorapi
kvāthayoḥ, bilvādikvāthasyāpi| ityayogavyāpadaḥ|
-----------------------------------------------|
bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano'tisveditasya vā||21||
alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥpunaḥ| atiyogatvamāpanno
bhavetkukṣirujākaraḥ||22|| virecanātiyogena
sa tulyākṛtisādhanaḥ| -----------------------------------------------|23|
Sa. atyuṣṇatīkṣṇāmlaghano bastiḥ
prayukto'tisveditasya vā puṃso'lpe doṣe tathā mṛdau koṣṭhe muhurmuhuḥ
prayuktatvādatiyogatvaṃ prāpto'yam kukṣirugjanakaḥ syāt| saḥ-tathāvidho
bastiḥ, virecanātiyogena tulye-sadṛśe, lakṣaṇacikitsite yasya sa evaṃ syāt|
Ā. rā. athātiyogavyāpadaḥ|
kukṣiśūlākhyavyāpadamāha-bastiriti| saṅgrahe tu (ka.a. 6)-"pṛśniparṇī sthirāṃ
padmaṃ kāśmaryaṃ madhukolpale| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre
tanduladhāvane|| drākṣāyāḥ pakvaloṣṭhasya prasāde madhukasya vā| vinīya
saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe'tiyogataḥ||" iti| virecanatulyatvoktyā
dāho'pyuktaḥ| aṅgarugādivyāpañcatuṣkaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-
"snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo'timātrakaḥ| duḥsthitāya praṇihito
bastirduḥśayitāya vā|| atipravṛtto marutaṃkopayetsa vimārgagaḥ|
karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ
sveditaṃ saṃstarādibhiḥ| bilvakolayavairaṇḍavarṣābhūbṛhatīdvayaiḥ||
sakulatthaiḥ śṛtairmastuphalasauvīrakānvitaiḥ|
āsthāpayetsasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ||
tailenānilajaddravyavipakvenānuvāsayet| mṛdukoṣṭhe'bale
bastiratitīkṣṇo'tinirharan|| kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ
ca yat| balābṛhatyādivarākāśmaryarasasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ
paktvā'nuvāsayet| uṣṇāmbunā'kṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam||
dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātajit| atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak
prapīḍitaḥ|| ghaṭṭayeddṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ|
syātsāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ|| śṛtairbastirhitaḥ siddho
vātaghnaiścānuvāsanam| mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ|| hṛtvā
bastirmalān śīghraṃ vātapitte prakopayet| nābhibastigudāṃste hi kṛntato'sya
muhurmuhuḥ|| vivarṇasyālpamutthānaṃ bastirnilekhanādbhavet|
svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ|| yaṣṭyāvhatilakalkābhyāṃ
bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ| sasarjarasayaṣṭyāvhaṃ jiṅgiṇīkardamāñjanam|| vinīya
dugdhe bastiḥ syāvdyaktāmlarasabhojinaḥ| picchilaścha hito bastiḥ snehaścha
madhuraiḥ śṛtaḥ||" iti|
---------------------------------------------------| bastiḥ
kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā||23||
gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karotyasya parisravam| sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ
varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ||24||
bahuśaścātivegena mohaṃ gacchati so'sakṛt| raktapittātisāraghnī kriyā tatra
praśasyate||25|| dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ
mṛdvīkāvāriṇā pibet| taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikān jayet||26||
viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām| yuñyādvā'tiviriktasya
kṣīṇaviṭkasya bhojanam||27|| māṣayūṣeṇa
kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām|
siddhirvastyāpadāmevaṃ------------------------|28|
Sa. kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇo bastiḥ
prayuktaḥ paittikasya vā prayukto gudaṃ dahanniva vilikhanniva
kṣipannivāsya-narasya, parisravaṃ karoti| saḥ-puruṣaḥ, tadā vidagdhamasraṃ
sravati| tathā bahuṣo-bahūn vārān, ativegena bhūribhiḥ- bahubhiḥ, varṇaiḥ
pittaṃ sravati| tathā mohamasakṛd gacchati| tatrāvasthāyāṃ raktapittaghnī
tathā raktātisāraghnī kriyā ca praśasyate| dāhamohādiṣu trivṛtkalkaṃ
drākṣājalena pibet| yasmāt tat-trivṛtkalkayutaṃ drākṣāvāri, pittaśakṛdvātān
hatvā dāhādīn jayet| viśuddhaśca saśarkarāṃ śītāṃ peyāṃ pibet| ativiriktasya
kṣīṇapurīṣasya puṃsaḥ kulmāṣān māṣayūṣeṇa saha bhojanaṃ yuñjyāt| dadhyathavā
surāṃ pānaṃ dadyāt| bastyāpadāṃ-niruhavyāpattīnāṃ, evaṃ siddhiḥ-cikitsitaṃ,
syāt|
Ā. rā. snavākhyāṃ
vyāpadamāha-bastiriti| saṅgrahe tu (ka.a. 6)-"tatrārdraśālmalīvṛntaiḥ
kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān||
vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodakayoḥ karbudāre ca
śasyate|| gude ca śītamadhurān kuryātsekapralepanān|" iti| tathā (saṅgrahe
ka.a. 6)-"āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ|
saghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet|| śakṛdvātamasṛkpittaṃ kaphaṃ vā
yo'tisāryate| pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam|| ṣaṇṇāmeṣāṃ
dvisaṃsargātriṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha
ṣaṭtriṃśadvidyātsopadrabāṃścha tān|| śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān|
tṛṇmohadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān|| tatrāme'ntarapānaṃ tu
kaṭvamlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate||
vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate| svādvamlo vyaktalavaṇaḥ
snehabastiḥ samīraṇe|| rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ| sāryamāṇe
kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ|| śakṛtā vāyunā cāme tena varcasyathānile|
saṃsṛṣṭe'ntarapānam syāt kaṭvamlalavaṇairyutam|| pittenāme'sṛjā
tadvattayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavetpānaṃ sakaṭusvādutiktakam||
tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam| āmena tu kaphe yukte
kaṣāyalavaṇauṣadham|| vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathā'nile| syāt
kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ|| bastirvātena rakte tu kāryaḥ
khādvamlatiktakaḥ| śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasnapittayoḥ||
bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ| kaphena viśi pitte vā kaphe
viṭpittaśoṇitaiḥ|| kaṭutiktakaṣāyaḥ syātsaṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ|
madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrcchite|| mārute kaphasaṃsruṣṭe
kaṭvamlavaṇo bhavet| syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe||
tricatuḥpañcaṣaṭyogānevameva vikalpayet| yuktiśchaiṣā'tisāroktā sarvarogeṣvapi
smṛtā|| yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet| nirāmāṇāṃ ca pañcānāṃ
bastiḥ ṣaḍrasiko hitaḥ|| udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ
sarjarasaṃ lākṣāṃ kaṭtṛṇaṃ ca palāṃśikam|| piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ
kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam||
kacchurādhātukībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiścha yavāgūḥ
syājjale śṛtaiḥ|| bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ|
masūradhārakīpuṣpabalābhiścha tathā bhavet|| nānāprakārā jāyante vyāpado
bastivibhramāt| yathāyathaṃ yathāvasthaṃ tāṃsāṃ kurvīta sādhanam||" iti
nirūhavyāpadaḥ|
-----------------------------------------------|
-----------------------snehabastestu vakṣyate||28||
Sa. snehabasteḥ-anuvāsanasya,
siddhirvakṣyate|
Ā. rā. athānuvāsanavyāpadaḥ| tāścoktāḥ
saṅgrahe (ka. a. 7)-"snehabastau marutpittakaphātyāśaviḍāvṛte|
abhuktaśūnapāyvāmadatte'ṣṭau vyāpadaḥ smṛtāḥ||" iti|
śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte
gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||29||
dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi|
-----------------------------------------------|30|
Sa. śīto bastiralpo vā'dhike vāte
dattaḥ, tathā pitte'tyuṣṇaḥ, tathā kaphe mṛduḥ, ayogaḥ sampadyate| atibhukte
gururbastirdattaḥ, tathā varcasaḥ-purīṣasya, sañcaye'lpabalaḥ-ubhayathā
mātrayā vīryataśca, dattaḥ, taiḥ-śītādikāraṇādvātādibhiḥ, snehabastirāvṛto
nāyāti-gudamārgānna pratyāgacchati, abhibhavādapyetaireva|
Ā. rā. tatra pañcānāṃ vyāpadāṃ
kāraṇamāha-śīto'lpa iti| guruḥ-cirapākaḥ| alpabalaḥ-anulomanāsamarthaḥ|
śītādiguṇasvāvṛtatvam| alpasyābhibhavaḥ|
-----------------------------------------------|
stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ||30||
pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam| snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ
rāsnāpītadrutailikaiḥ||31||
sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ| nirūhairnirharetsamyak samūtraiḥ
pāñcamūlikaiḥ||32|| tābhyāmeva ca tailābhyāṃ
sāyaṃ bhukte'nuvāsayet| -----------------------------------------------|33|
Sa. stambhorusādādibhirvāyunā
snehamāvṛtaṃ vidyāt| taṃ evaṃvidhaṃ, snehaṃ-snehabastiṃ, niruhaiḥ samyak
snigdhāmlalavaṇoṣṇairnirharet| tāneva nirūhānāha-sauvīrakasurādisādhitaistathā
gomūtrānvitaistathā pañcamūlanirvṛttaiḥ pañcamūlakvāthavadbhirityarthaḥ| tathā
rāsnā ca pītadruśca rāsnāpītadrū, tābhyāṃ sādhite taile rāsnāpītadrutaile, te
vidyate yeṣāṃ nirūhāṇāṃ taiḥ, kvacitpuṭake rāsnātailaṃ kvaciddharidrātailaṃ
yojyamityarthaḥ| tābhyamiti dvivacananirdeśāt pṛthagetat tailadvayamupayogīti
gamyate| ca-samuccaye, na kevalaṃ taṃ nirūhayet, rāsnātailena pītadrutailena
vā doṣādyanurodhādanuvāsayecca| sāyaṃ bhukte-na tu prātarbhukte|
Ā. rā. vātāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-stambhorusadaneti| veṣṭanaṃ-piṇḍikodveṣṭanam| pītadruḥ-saralaḥ|
rāsnātailena pītadrutailena ca saṃskṛtaiḥ| bilvādipañcamūlayavakolakulatthānāṃ
kvāthaḥ| tābhyāṃ-rāsnāpītadrutailābhyām|
-----------------------------------------------|
tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ||33||
vidyātpittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet|
-----------------------------------------------|34|
Sa. taṃ tṛḍdāhādibhiḥ pittāvṛtaṃ
snehabastiṃ vidyāt| svādutiktairbastibhirvinirharet|
Ā. rā. pittāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-tṛṭdāheti| tamakaḥ-tamaḥpraveśaḥ|
-----------------------------------------------|
tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ||34||
sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam| kaṣāyatiktakaṭukaiḥ
surāmūtropasādhitaiḥ||35|| phalatailayutaiḥ
sāmlairbastibhistaṃ vinirharet|
-----------------------------------------------|36|
Sa. tandrādibhiḥ kaphāvṛtaṃ snehabastiṃ
vidyāt| taṃ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ phalatailayutaiḥ
sāmlairbastibhiḥ nirūhaiḥ, vinirharet| phalānāṃ-uṣṇavīryāṇāmakṣoṭādīnāṃ,
tailaṃ phalatailam| kecittuṃ phalaṃ-madanaphalaṃ, tilatailaṃ ca, tābhyāṃ
yutāstairiti vyācakṣate|
Ā. rā. kaphāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-tandreti| phalatailaṃ-madanaphalatailam|
-----------------------------------------------|
chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ||36||
āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca
kvāthaiścūrṇaiśca pācanam||37|| mṛdurvirekaḥ
sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam|
-----------------------------------------------|38|
Sa. chardyādibhirāmaliṅgairdāhayutaiḥ
snehamatyaśanāvṛtaṃ vidyāt| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanaṃ
hitam| tathā mṛdubhiḥ-atīkṣṇaiḥ, virekaḥ| tathā tasmin
sarvamāmavihitamauṣadhaṃ hitam|
Ā. rā. atyaśanāvṛtasya lakṣaṇaṃ
cikitsitaṃ cāha-chardimūrccheti| āmaṃ-āmājīrṇam| kvāthaiḥ kaṭūnāmeva, cūrṇaiḥ
kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca|
--------------------------------------------------|
viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ||38||
snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ| śyāmābilvādisiddhaiśca
niruhaiḥ sānuvāsanaiḥ||39|| nirharedvidhinā
samyagudāvartahareṇa ca|
--------------------------------------------------|40|
Sa. viṇmūtrādibhirviḍāvṛtaṃ snehaṃ
viditvā, snehādibhistathā śyāmādibhiḥ siddhairnirūhairanuvāsanaiśca,
tathodāvartahareṇa vidhinā, samyag nirharet|
Ā. rā. viḍāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-viṇmūtrānileti| artiḥ-śūlam| śyāmādiḥ-gaṇaḥ| bilvādipañcamūlam|
--------------------------------------------------| abhukte śūnapāyau vā
peyāmātrāśitasya vā||40|| gude praṇihitaḥ
sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ| ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya
etyapi||41|| mūtraśyāmātrivṛtsiddho
yavakolakulatthavān| tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ||42||
kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca
tasya kuryānnibarhaṇam||43||
Sa. abhukte snehabastiḥ, tathā śūnaḥ
pāyuryasya tasmin praṇihito bastiḥ, athavā peyāmātramevāśitaṃ yena sa
peyāmātrāśitastasya gude praṇihitaḥ snehabastiḥ, anāvṛtaḥ san vegādūrdhvaṃ
kāyaṃ dhāvati| tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaśca khebhyaḥ eti-patati| tatra
gomūtrādisiddho yo yavādimān kvāthastena kvāthena
siddhatailairnirūhamanuvāsanaṃ [ ca ] dadyāt| kaṇṭhādāgacchataḥ snehasya
stambhakaṇṭhagrahādibhiśchardighnībhiḥ kriyābhiśca tannirharaṇaṃ kuryāt|
Ā. rā.
abhuktadattaśūnapāyudattayorlakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-abhukta iti|
mātrā-stokam| peyāśitasya cābhuktatulyatvānna pṛthaguddeśaḥ kṛtaḥ|
kaṇṭhādeti-nirgacchati| ūrdhvebhyo'pi khebhyaḥ-nāsānetrakarṇebhyaḥ|
śyāmātrivṛtyavakolakulatthānāṃ mūtreṇa kvāthaḥ| teṣāmeva kalkena mutreṇa ca
siddhaṃ tailam| tatra kvāthatailābhyāṃ nirūhaḥ| tailenānuvāsanaḥ|
stambhaḥ-ucchvāsarodhaḥ|
nāpakvaṃ praṇayetsnehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati| tataḥ
kuryātsaruṅmohakaṇḍūśophān, kriyā'tra ca||44||
tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam|
--------------------------------------------------|45|
Sa. apakvaṃ snehaṃ na dadyāt| yasmāt
saḥ-apakvaḥ sneho, gudamupalimpati| tataḥ-upalipte gude, rujābhiḥ saha mohādīn
kuryāt| atra cikitsitaṃ tīkṣṇo bastistathā'rkapatrarase śṛtaṃ tailam|
Ā. rā. āmadattasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-nāpakvamiti| tailamanuvāsanārtham| ityanuvāsanavyāpadaḥ| atha
netrabastiśayyāpraṇetṛdoṣajā vyāpadaḥ| tāśchoktāḥ saṅgrahe (ka.a.7)-"hrasvaṃ
dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau
netrāṇi varjayet| aprāptyatigatikṣobhakaṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihyā
teṣāṃ doṣā yathākramam| māṃsalasnigdhaviṣabhajālavatsthūlavātalāḥ| chidraḥ
klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet|
gativaiṣamyadaurgandhyajihyatvasrutidurgrahāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ
syurbastidoṣataḥ| uccakairatyavākśīrṣamūrdhvasaṅkucitasthitam| uttānaṃ
dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sapta śayyāḥ parityajet| mūtrāghāto'tisamprāptiraprāptiḥ
sādhu nāgatiḥ| āśvāgatirmarutkopastṛptiḥ pakvāśayasya ca| taddoṣāḥ
syurvidhātavyaṃ yathaupayakamatra ca|
savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ|| atimandakabāhyātivegadoṣāḥ
praṇetṛtaḥ|" iti|
--------------------------------------------------| anucchvāsya tu baddhe vā
datte niḥśeṣa eva vā||45|| praviśya kṣubhito
vāyuḥ śūlatodakaro bhavet| tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca||46||
Sa. anucchvāsya bastervadane baddhe
sati, athavā niḥśeṣaṃ datte sati, praviśyāntare vāyuḥ kupitaḥ śūlatodakaraḥ
syāt| tasminnabhyaṅgo gude svedaśca, tathā vātahantṛṇi bhojanāni ca|
Ā. rā. savātapraṇanasya lakṣaṇaṃ
cikitsitaṃ cāha-anucchvāsyeti|
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā| syāt
kaṭīgudajaṅghorubastistambhārtibhedanam||47||
bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ|
--------------------------------------------------|48|
Sa. śīghraṃ praṇīte niṣkṛṣṭe
sahasotkṣipte ca kaṭyādiṣu stambhapīḍābhedanāni syuḥ| tatra vātaghnamaśanaṃ
svedo'bhyaṅgaśca|
Ā. rā. atdrutotkṣiptayorlakṣaṇaṃ
cikitsitaṃ cāhadrutamiti| praṇīte-praveśite| niṣkṛṣṭe-niṣkāśite|
utkṣipte-pṛṣṭhavaṃśaṃ prati nānīte| tiryaṅnetrasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha
saṅgrahe (ka.a.7)- "tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre
taddaju niṣkṛṣya saṃśodhya ca punarnayet||" iti|
------------------------------------------| pīḍyamāne'ntarā mukte gude
pratihato'nilaḥ||48|| uraḥśirorujaṃ
sādamūrvośca janayedbalī| bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān||49||
Sa. pīḍyamāne bastipuṭake'ntarā-madhya
eva, kadācittasmin mukte, gude'nilaḥ pratihato balavān uraḥśirorujamūrusādaṃ
ca janayet| tatra bilvādibhirbastirmadanaphalaśyāmādimān syāt|
Ā. rā. ulluptasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-pīḍyamāna iti| phalaṃ-madanaphalam| kampitādīnāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ
cikitsitaṃ cāha saṅgrahe (ka.a. 7)-"syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate
gude| kaṣāyā madhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|| atimātrapraṇītena netreṇa
kṣaṇanādvaleḥ| syātsārtidāhanistodaguruvarcaḥpravartanam|| tatra sarpiḥ picuḥ
kṣīraṃ picchābastiścha śasyate| na bhāvayati mandastu bāhyaścāśu nivartate||
snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā|" iti|
atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi
karma ca||50||
Sa. atiprapīḍito bastipuṭakaḥ koṣṭhe
tiṣṭhati, galaṃ vā''yāti| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi ca karma śasyate|
Ā. rā. ativegasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ
cāha-atiprapīḍita iti|
vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ
tailapātraṃ yathā tathā||51|| bhiṣak
prayatnato rakṣetsarvasmādapacārataḥ|
----------------------------------------------|52|
Sa. vamanavirekādyaiśca viśuddhaṃ
kṣāmadehaṃ kṣāmabalaṃ kṣāmānalaṃ ca puruṣaṃ vaidyaḥ prayatnena
sarvasmādapacārādrakṣet| kimiva? yathā taruṇaṃ-abhinavaṃ jātamaṇḍaṃ, yathā ca
tailapūrṇaṃ pātraṃ rakṣyate, tathā prayatnena rakṣet|
Ā. rā. vamanādiśuddhasya
viśeṣato'pacāraṃ niṣedhati vamanādyairiti|
----------------------------------------------| dadyānmadhurahṛdyāni
tato'mlalavaṇau rasau|52| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ|
anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ|53| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ
prakṛtiṃ nayet| sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ|54| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. tasmin madhurahṛdyāni dadyāt|
anantaramamlalavaṇau rasau, tataḥ svādutiktarasau, tataḥ kaṣāyakaṭukarasau
dadyāt| anyonyapratyanīkānāṃ-parasparapratipakṣāṇāṃ rasānāṃ, tathā
snigdharūkṣayoranyonyapratyanīkayoḥ, vyatyāsāt-viparyayāt,
upayogena-yathāsvamupayogena, yathā-madhurarasamupayujya punaramlādyanyatamaṃ
tatpratipakṣaṃ yuñjyāt, amlamupayujya punarmadhurādyanyatamaṃ tatpratipakṣaṃ
yuñjyāt, evaṃ snigdharūkṣayorupayogaṃ kuryāt| tathā taṃ puruṣaṃ
vamanādibhirviśuddhaṃ, prakṛtiṃ yathocitāṃ svāṃ nayet|
sarvaṃsahaḥ-aśeṣakṣamaḥ, tathā sthirabalaḥ, prakṛtiṃ prāptaḥ pumān vedyaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma
pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. śuddhasyopacāramāha-dadyāditi|
saṅgrahe tu (ka. a. 7)-"atrāntare tyajedaṣṭau bhāṣyādīni viśeṣataḥ|
uccairbhāṣyācchirorogatimiroraḥsvaravyathāḥ||
raktaniṣṭhevatamakajvarādyāstatra sādhanam||
abhyaṅgasvedanasyādhobhaktasnehopasevanam|| maunaṃ vidhirvātaharo yathāsvaṃ ca
vikārajit| atyāsyāyanayānābhyāṃ sandhimūrdhatrikādiruk|
aticaṅkramaṇātpādajaṅghorusadanādayaḥ| teṣāṃ vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi
śasyate| ajīrṇabhojanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ| tatra mātrāśitīyokto vidheyo
vidhirāmahā|| ahitānnādyathādoṣaṃ rogāḥ syurbheṣajāni ca| halīmakādayaḥ proktā
divāsvapnāt purā gadāḥ|| vidadhyāt kaphajitteṣu dhūmarūkṣānnalaṅghanam|
vyavāyājjīvitabhraṃśastairasyānilāmayaiḥ|| gudo'valupyata iva bhramatīva ca
cetanā| meḍhraṃ dhūmāyati manastamasīva praveśyate||
jīvanīyaśṛtakṣīrasarpiṣorupayojanam| āhāro bṛṃhaṇastatra vṛṣyāste te ca
bastayaḥ|| vegarodhordhvavātatvāt prāguktā ye sadāturāḥ| teṣāṃ vibaddhe pavane
sarvadehopatāpini|| phalavartiṃ purā dadyādatha bastiṃ calāpaham|
nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanīpunarnavādāru mahacca pañcakam| phalaṃ ca mutre
kvathitaṃ samastu ghṛtaṃ satailaṃ lavaṇāni pañca|| nirūhitaṃ dhanvarasena
bhojayennikumbhatailena tato'nuvāsayet| balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān
dvipañcamūlaṃ kṛtamālakātphalam|| yavān kulatthāṃśca pacejjale rasaḥ
samustapāṭhendrayavaiścha kalkavān| satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ
sadā''turāṇāṃ balapuṣṭivarṇadaḥ|| tathā'nuvāsyaṃ madhukena sādhitaṃ bālena
bilvena śatāvhayā'thavā| sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ
śiśorhitaḥ|| na cānyadā''śvaṅgabalābhivarddhanaṃ nirūhabasteḥ
śiśuvṛddhayorhitam|| nirūhabasternaiva syādanyat sthavirabālayoḥ|
balāṅgavarddhanaṃ śīghramādṛto yojayedataḥ||" iti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| bastivyāpatprakaraṇaṃ sāmatsyena nirūpitam||
5||