Sa. atha bheṣajakalpo
vyākhyātumārabhyate| bastivyāpadāṃ hyutpannānāṃ siddhiḥ-sādhanaṃ,
sadbheṣajaprayogāt|
api ca sarveṣāṃ rogāṇaṃ yā siddhiḥ-praśamopāyaḥ, so'pi sadbheṣajaprayogādeva|
ityāha---- athāto dravyakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. bheṣajasya kalpo-yojanā,
bheṣajakalpaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. bheṣajakalpaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti|
dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike śucau|
śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite|1| mṛdau pradakṣiṇajale
kuśarohiṣasaṃstṛte| aphālakṛṣṭe'nākrānte pādapairbalavattaraiḥ||2||
śasyate bheṣajaṃ jātaṃ, yuktaṃ varṇarasādibhiḥ| jantvajagdhaṃ
davādagdhamavidagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ||3||
bhūtaiśchāyāyātapāmbvādyairyathākālaṃ ca sevitam| avagāḍhamahāmūlamudīcīṃ
diśamāśritam||4||
Sa. dhanvadeśe, tathā sādhāraṇe deśe,
tathā same-animnonnate, tathā sanmṛttike, tathā śmaśānādivarjite,
caityaṃ-dinacaryādhyāye (hṛ. sū. a. 2/33) uktam| tathā mṛdau-susparśe, tathā
pradakṣiṇaṃ-anukūlaṃ jalaṃ yasmin, tathā kuśarohiṣasaṃstṛte,
tathā'phālakuṣṭe-khile, tathā vṛkṣairmahattarairanākrānte deśe, yadbheṣajaṃ
jātaṃ yuktaṃ yathāsvam varṇarasādibhiḥ, tadbheṣajaṃ śasyate| tathā jantubhiḥ-
kīṭaiḥ, ajagdhaṃ-abhakṣitaṃ, davena-dāvāgninā, adagdhaṃ-apruṣṭaṃ,
tathā'vidagdhaṃ vaikṛtairbhūtaiḥ-svabhāvaṃ parityajya
dharmabādhādvikṛtairākāśā(pṛthivyā)dibhiryadanāsevitaṃ tadavidagdham|
vikṛtameva vaikṛtam, prajñāditvādaṇ| tathā chāyādibhiryathākālaṃ
kālamanatikramya sevitaṃ, yadā tasyabhejaṣasya vṛddhau chāyādīnāmanyatamaṃ
vastujātamupayujyate tadā tena sevitamityarthaḥ| tathā'vagāḍhaṃ-dūraṃ gataṃ,
mahat-pṛthu, mūlaṃ yasya tadavagāḍhamahāmūlam| tathodicīṃ-uttarāṃ,
diśamāśritaṃ-tāmāśritya sthitam|
Ā. rā. sa ca deśaguṇakālakalpanāmānaiḥ
pañcadhā| tatra deśamāha-dhanva iti| dhanve-jāṅgale|
sanmṛttike-snigdhakṛṣṇasuvarṇavarṇamadhurarasamṛttike| āyatanaṃ-vadhasthānaṃ
devayajanāgāraṃ ca| guṇamāha-yuktamiti| avagāḍhaṃ-gambhīram| saṅgrahe tu (ka.
a. 8)- "viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā va
sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā pṛthvī svaguṇabhūyiṣṭhā| nānāvarṇā laghupuṣpavatī
praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā
rukṣatanukoṭaravṛkṣaprāyā'lparasaprarohā'nilaguṇabhūyiṣṭhā| mṛdvīsamā
śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā''kāśaguṇabhūtiṣṭhā|
tatrāmbupṛthvīguṇabhuyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante|
analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni| sarvaguṇayuktāsūbhayato bhāgāni|
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni| evaṃ balavattamāni bhavanti| teṣāṃ
śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam| grīṣme mūlāni śiśire vā
śīrṇaprarūḍhaparṇānām| śaradi tvakkandakṣīrāṇi| hemante sārāṇi| yathartu
puṣpaphalam| anye punarāhuḥ, saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtusṣu,
āgneyānyāgneyeṣu, evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi bhavanti|" iti| etacca
" yathākālaṃ ca sevitam" ityatra tantrakāreṇa saṅgṛhītam|
|mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi| tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ
śivāya vai||1|| mantreṇānena matimān
sarvamapyauṣadhaṃ nayet| ] atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupoṣitaḥ|
gṛhṇīyādauṣadhaṃ susthaṃ sthitaṃ kāle ca kalpayet||5||
sakṣīraṃ tadasampattāvanatikrāntavatsaram| ṛte
guḍaghṛtakṣaudradhānyakṛṣṇāviḍaṅgataḥ||6||
payo bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām| vayobalavatāṃ
dhātupicchaśṛṅgakhurādikam||7||
Sa. athetyānantaryamaṅgalasūcakam|
bheṣajamevaṃvidhaṃ viditvā'nantaraṃ kalyāṇaṃ-svastyayanādi,
caritaṃ-anuṣṭhitaṃ, yenāsau kalyāṇacaritaḥ, tathā śrāddhaḥ-bheṣajaharaṇaṃ
prati śraddhāvān, tathā śuciḥ-snānādinā śuddhaḥ tathopoṣitaḥ-kṛtopavāsaḥ,
evaṃvidhamauṣadhamevaṃvidhaḥ pumān gṛhṇīyāt| tacca bheṣajaṃ [susthaṃ-]
svasthaṃ kṛtvā, sthitaṃ kāle sakṣīraṃ-ārdraṃ, kalpayet| tadasampattau tu
tathāvidhasya sakṣīrasyauṣadhasyāsampattau, anatikrāntavatsaraṃ bheṣajaṃ
kalpayet| kiṃ sarvaṃ dravyamanatikrāntavatsaraṃ kalpayet? ṛta ityādi| guḍādīn
varjayitvā paramauṣadhamanatikrāntavatsaraṃ kalpayet| guḍādīṃstu
atikrāntavatsarān kalpayet| kṣīraṃ baṣkayaṇyāḥ sambandhi grāhyam| viṭ mūtraṃ
ca, taccakṣīraṃ ca, nīrujaṃ-apagatadoṣaṃ, grāhyam| vayobalavatāṃ
dhātupicchādikaṃ grāhyam| ādigrahaṇāt cikitsitopayogi keśanakhacarmādikaṃ
gṛhyate| vayaḥśabdopādānāt viśiṣṭaṃ taruṇaṃ vayo gṛhyate, na hyavayāḥ
kaścidasti|
Ā. rā.
grahaṇasthāpanāvacāraṇāvadhimāha-atheti| śrāddhaḥ-śraddhāvān| sakṣīraṃ-ārdram,
tadabhāve śuṣkam| tacca varṣāvadhi, ghṛtādīni vinā| dhānyaṃ-śālyādi|
kṛṣṇā-pippilī| bāṣkayaṇaṃ,-baṣkayaṇī-prauḍhavatsā, tasyā viṇmutraṃ kṣīraṃ ca|
tannīrujāṃ-arogāṇāṃ, taruṇānāṃ balināṃ ca grāhyam| dhātvādikaṃ tadvat|
saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttiḥ śuciḥ śuklvāsāḥ
saṃpūjya devatāmaśvinau gobrāhyṇāṃśca kṛtopavāsa udaṅnukhaḥ prāṅnukho
vāgṛṇhīyāt| gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyāgāreṣu pūrvottaradvāreṣu
nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmasu,
agnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni
śikyeṣvāsajya sthāpayet|" iti|
kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti
prakalpanā||8|| pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ
purvaṃ balādhikā| -------------------------------------------------|9|
Sa. kaṣāyasya yonayaḥ-ākarāḥ,
lavaṇavarjitā madhurādayaḥ pañca rasāḥ| tebhya eva kaṣāyāḥ-svarasādayaḥ, pañca
sambhavanti| lavaṇasya tu svarasakalpanāyogo na sambhavati, sadaiva
śuṣkarūpatvāt| kalkakalpanā'pi na sambhavati, yato yad dravyaṃ draveṇa siktaṃ
pīṇḍībhavati na tu vilīyate tat kalkasaṃjñāmāsādayati| tathā yad dravyaṃ
kvāthayitvā jalāduddhriyate dravyāvayavāstūdakamanupraviśanti, tatraiva
śṛtakalpanā| lavaṇasya tu vilīnarūpatvādevaṃ na sambhavati iti śṛtakalpanāyā
apyasambhavaḥ| evaṃ śītaphāṇṭayorapyanenaiva nyāyenāsambhava ityuktaṃ
lavaṇavarjyā rasāḥ kaṣāyayonaya iti| muninā'pyuktaṃ (ca. sū. a.
4/6)-["kalpanāvaśataḥ pañcānāṃ rasānāṃ kaṣāyasaṃjñāvyavahāra iti| lavaṇasya
kalpanāyogābhāvāt ] madhurakaṣāyo'mlakaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṭu kaṣāyaḥ
kaṣāyakaṣāyaśceti|" iti| rasānāṃ svarasādi kalpanāyogo na sambhavati| uktaṃ
caitat| tasmāt guṇaguṇinorabhedopacārādiha rasagrahaṇena tadāśrayāṇāṃ
dravyāṇāṃ grahaṇaṃ mantavyam| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā
pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ svarasādīnām| sā ca kalpanā pūrvaṃ pūrvaṃ-yathāpūrvaṃ,
balādhikā-adhikaśaktiḥ| evaṃ phāṇṭākhyā kalpanā sabalā| tato'pyadhikaśaktiḥ
śītākhyā| tato'pyadhikavīryā śṛtākhyā| tato'pyadhikaśaktiḥ kalkākhyā|
kalkākhyāyāṃ cūrṇākhyāyāśca kalpanāyā antarbhāvādapṛthaggrahaṇam|
kalkākhyāyāśca kalpanāyāḥ svarasākhyā kalpanā adhikaśaktiḥ| nanu,
cūrṇādanantaraṃ kalkaḥ kriyate na tu kalkādanantaraṃ cūrṇam| tasmāt pañcānāṃ
kalpanānāṃ madhye cūrṇakalpanaiva nirdeṣṭuṃ yuktā, na tu kalkakalpanā|
yuktamāha bhavān| kintu lavaṇasya kaṣāyasaṃjñāyāṃ samāveśo mābhūditi
kalpanānāṃ madhye kalka iti nirdeśaḥ kṛto na cūrṇa iti| tasmāllavaṇe na
sambhavati kaṣāyasaṃjñāsamāveśaḥ|
Ā. rā. kalpanāmāha-kaṣāyayonaya iti|
dravyāduddhṛtasārabhāgaḥ kaṣāyaḥ| lavaṇasya tadabhāvatvādayonitvam| te
rasādayo yathāpurvaṃ balavattarāḥ| [tantrāntare-"rasaḥ vkātho himaḥ phāṇṭaḥ
kalkaścūrṇaṃ vivartikā| lehaḥ sneho'tha sandhānaṃ daśaitā dravyakalpanāḥ||
sadyaḥ samuddhṛtāt kṣuṇṇāt paṭaniṣpīḍitāt stravet| dravyāttu sa ca niryāso
rasaḥ svarasa ucyate|| dviraṣṭapalike toye kṣuṇṇadravyapalaṃ smṛtam|
turyaśeṣaṃ sa niryūhaḥ smṛtaḥ vkāthaḥ kaṣāyakaḥ|| śṛtaḥ kaṣāyo niryūhaḥ kvātho
yūṣaḥ kṛtaśca saḥ| kṛtayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkālīkṛtā smṛtā|| dvipala
mānametasya kecidāhuścatuḥ| palam|" iti|]
------------------------------------------------| sadyaḥsamuddhṛtāt kṣuṇṇādyaḥ
sravetpaṭapīḍitāt||9|| svarasaḥ sa
samuddiṣṭaḥ-------------------------|
------------------------------------------------|10|
Sa. sadyaḥ-tatkṣaṇaṃ, samabhūmeḥ
samyaguddhṛtaṃ-utkhātaṃ, anantaraṃ kṣuṇṇaṃ-piṣṭaṃ, sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇaṃ,
tasmādvastrapīḍitādyaḥ sravet sa svarasaḥ kalpanākaṣāyaḥ samuddiṣṭaḥ-saṃjñāyāṃ
saṅketitaḥ|
Ā. rā. rasalakṣaṇamāha-sadya iti|
yasmin dine samuddhṛtaṃ tasminneva dine prakṣālya kṣuṇṇaṃ paṭapīḍitaṃ ca
yaddravyaṃ tasya rasaḥ|
-------------------------kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ|
cūrṇo'plutaḥ--------------------------------------|10|
Sa. draveṇā''plutaḥ piṣṭaḥ san kalka
iti kalpanākaṣāyaḥ saṅketitaḥ| yat dravyaṃ draveṇa aplutaṃ-śuṣkameva piṣṭaṃ,
sa kalpanākaṣāyaścūrṇa iti gaditaḥ| tena kalkasyaivāyaṃ bheda iti, nāsau
kalpaneti śaṅkanīyam|
Ā. rā. kalkalakṣaṇamāha-kalka iti|
śuṣkaṃ dravyaṃ draveṇāplutya piṣṭaṃ kalkaḥ, anāplutya-cūrṇaḥ| saṅgrahe tu (ka.
a. 8)- " upaladaśanāpiṣṭastu kalkaḥ| sūkṣmatāntavacyutaścūrṇaḥ| tasya
samastadravyāparityāgādāplutoyogācca kalkādabhedaḥ| iti| daśanapeṣaṇe lālaiva
dravaḥ| kalkasya peṣaṇe pāne cāplutatvam| cūrṇasya pāna eva|
samasygrahaṇe'pyaśakyapeṣaṇasya tyāgānna kaṣāyalakṣaṇābhāvaḥ|
-------------------------------------------------| ------------śṛtaḥ
kvāthaḥ----------------------|10|
Sa. yat dravyaṃ draveṇā''plutya śṛtaṃ
sa kalpanākaṣāyaḥ kvātha iti kathyate|
Ā. rā. śṛtalakṣaṇamāha-śṛta iti
kvāthanoddhṛtaḥ śuṣkadravyarasaḥ-śṛtaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- " sa tu
bhedyānyau ṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedyāni ca chedayitvā prakṣālyodakena
śucau rūkṣāyāmadhaḥ pralitpāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamasthālyāṃ samāvāpya
bavhalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā
syāttāvadudakamāsecayecchoṣayecca| athāgnāvadhiśritya mahatyāsane
sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyā ca vighaṭṭayan mṛdunā paritaḥ
samupagacchatā'nalena sādhayet| avatārya ca supariśrutaṃ yathārhasparśaṃ
prayuñjīta| kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅnuktarasaṃ bhavatīti
vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet|" iti|
tadupadeśe-kṣīrādivkāthopadeśe, vārikvāthaṃ kṛtvā taṃ kvāthaṃ kṣīrādyaiḥ saha
samaṃ kṣīrādiśeṣaṃ kvāthaye| evaṃ hyanupadagdhaṃ dravyaṃ bhavati|
kevalakṣīrādipāke tūpadagdhaṃ syāt|
-------------------------------------------------|
------------------------śīto rātriṃ drave sthitaḥ||10||
Sa. yat dravyaṃ drave sakalāṃ rātriṃ
sthitaṃ sa kalpanākaṣāyaḥ śīta ityucyate|
Ā. rā. śītalakṣaṇamāha-śīta iti|
kvathanaṃ vinā kvāthavatsakalarātristhāpitoddhṛtaḥ-śītaḥ|
sadyo'bhiṣutapūtastu phāṇṭaḥ-----------------------|
--------------------------------------------------------|11|
Sa. yat dravyaṃ drave'bhiṣutya sadyaḥ
pūtaṃ kriyate sa kalpanākaṣāyaḥ phāṇṭa iti saṅketitaḥ|
Ā. rā. phāṇṭalakṣaṇamāha-sadya iti|
sadyaḥ-āloḍanasamanantarameva pūtaḥ-phāṇṭaḥ| abhiṣutaḥ-āloḍitaḥ| āloḍanaṃ
coṣṇodakena| uktaṃ hi saṅgrahe (ka. a. 8)- "uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaṃ
phāṇṭaḥ|" iti|
---------------------------------tanmānakalpane| yuñjyādvyādhyādibalatastathā
ca vacanaṃ muneḥ||11|| mātrāyā na
vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca
kalpanā||12||
Sa. mānaṃ ca kalpanā ca mānakalpane,
teṣāṃ-svarasādīnāṃ, mānakalpane [tanmānakalpane]| te vyādhyādibalena yuñjayāt|
ādiśabdena koṣṭhabalādīnāṃ grahaṇam| tatra samyagrasavīryādīn
doṣadhātvādyālocya prathamamanantaraṃ vyādhyādibalaṃ ca, tataḥ svarasādīnāṃ
mānakalpane yuñjyāt, na niyamaṃ kṛtvetyata āha-tathā ca vacanaṃ muneḥ| mātrāyā
na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā
tadvacca kalpaneti|
Ā. rā. uktānāṃ kalpanānāṃ vakṣyamāṇānāṃ
ca mānānāṃ viṣabhedānāha-tanmāneti| vyādhibalānusāreṇa yā kalpanāyayā mātrayā
yasyocitā tāṃ tayā tasya yuñjyāt|
madhyaṃ tu mānaṃ nirdiṣṭaṃ svarasasya catuṣpalam|
-----------------------------------------------------|13|
Sa. madhyamaṃ mānaṃ-mātrā, svarasasya
catuṣpalam|
Ā. rā. mandabuddhyarthaṃ madhyamaṃ
mānamupadiśyate| tatra rasasyāha-madhyamiti|
-----------------------------------------------------| peṣyasya karṣamāloḍyaṃ
tad dravasya palatraye||13||
Sa. peṣyasya-ubhayarūpasya kalkasya
cūrṇasya vā, karṣaṃ madhyamaṃ mānam| tacca-peṣyasya karṣaṃ, dravasya palatraye
prakṣipyāloḍyam|
Ā. rā. peṣyasyāha-peṣyasyeti|
kalkacūrṇayoḥ karṣaṃ tadā''loḍanadravasya palatrayam|
kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam|
-----------------------------------------------------|14|
Sa. kvāthaṃ dravyapale, dravasya
prakṛtatvāt tasya prasthārdhaṃ dattvā, tacca śrapaṇena pādaśeṣaṃ kuryāt|
Ā. rā. śṛtasyāha-kvāthamiti| śṛte
kvāthyadravyasya palaṃ dravasya ṣoḍaśapalāni, catvāryavaśeṣyāṇi|
-----------------------------------------------------| śītaṃ pale palaiḥ
ṣaḍbhiḥ----------------------------|14|
Sa. śītaṃ kaṣāyaṃ pale dravyasya,
ṣaḍbhiḥ palairdravasya, kuryāt|
Ā. rā. śītasyāha-śītamiti| śīte
dravyasya palaṃ dravasya ṣaṭ palāni|
---------------------------------------------------|
------------------------------caturbhistu tato'param||14||
Sa. tataḥ-śītakaṣāyāt,
aparaṃ-phāṇṭākhyaṃ prakṛtatvāt dravyasya pale caturbhirdravasya palaiḥ kuryāt|
pañcavidhāyāṃ kaṣāyakalpanāyāṃ madhyamaṃ mānam| asmācca mānāt deśakālādīn
samīkṣyonādhikabhāvo mātrāyāḥ svabuddhyā kalpyaḥ|
Ā. rā. phāṇṭasyāha-caturbhiriti| phāṇṭe
dravyasya palaṃ dravasya catvāri palāni| anayoranavaśeṣyatvaṃ kvathanābhāvāt,
yāvatpūtaṃ tāvatpeyam| atra tantrāntarokto viśeṣaḥ-"karṣaścūrṇasya kalkasya
guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ| dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ|
kvāthena cūrṇapānaṃ yattatra kvāthapradhānatā pravartate na tenātra cūrṇāpekṣī
caturdravaḥ|| tena dvipale kvāthe cūrṇakarṣaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ
kalkakvātheṣu cūrṇavat| ādiśabdāt guḍatailaśarkarādīni| ṣoḍaśāṣṭacaturbhāgaṃ
vātapittakaphārtiṣu| kṣaudraṃ kaṣāye dātavyaṃ viparītā tu śarkarā| ityeke||
uttamā syāt palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyā sā palārddhena
snehakvāthyauṣadheṣu ca| dīptānalamahākāyaṃ pāyayantyañjaliṃ jalam| anye
tvarddhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ|
kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam| pāraṃparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ
paladvayam|| syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale| caturdaśaguṇe peyā
yavāgūḥ ṣaṅguṇe jale|| śṛtaṃ pañcaguṇe bhaktaṃ vilepī ca caturguṇe|
kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| arddhasthitena tenātra
yavāgvādyupayojayet| vṛddhavaidyāḥ palaṃ dravyam grāhayantyāḍhake'mbhasi||
bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet| yadapsu śataśītāsu ṣaḍaṅgādi
prayujyate| karṣamātraṃ tatodravyaṃ sādhayetprāsthike'mbhasi| ardhasthitaṃ
prayoktavyaṃ pānepeyādisaṃvidhau| karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā
palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparān| atra dvātriṃśatpalajale
kvāthyasya karṣārddhaṃ karṣaḥ palaṃ vā tīkṣṇasaumyātisaumyatve sati,
kaṇāśuṇṭyoriti ṣaḍaṅgādīti kalkatisaumyatve sati, kaṇāśuṇṭhyoriti ṣaḍaṅgādīti
kalkadravyasyeti padaistīkṣṇādīnāṃ grahaṇāt yasya kalko'pyatisaumyatvāt pātuṃ
śakyate kiṃ punaḥ kvāthastatkalkadravyasya| aparān-sārdhakarṣadvikarṣādīn,
yuktyā-tīkṣṇādyavāntaraviśeṣaparyālocanayā, pācayet| āḍhake'ñjaliḥ palaṃ
vetyetata prasthe palaṃ kārṣo vetyanena gatārthamapyaruciryathā na syāt tathā
kalpyamityevamarthamuktam| dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam|
kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kśīrapāke tvayaṃ vidhiḥ|| na syānmuktarasaṃ samyag
dravyaṃ kṣīrādibhiḥ saha| tannirdeśe vāripūrvam pādavatsādhayedbhiṣak|| pūrvaṃ
ṣoḍaśabhāgaṃ vāri caturbhāgāvaśeṣaṃ sādhayet, paścāttena vāriṇā tulyāni
kṣīrādīnyāvārikṣayātpacet| śuṣkaṃ dravyamupādāya svarasānāmasambhave| vāri
ṇyaṣṭaguṇe sādhyaṃ grāhyaṃ pādāvaśeṣitam|| āḍhakaṃ dravyacūrṇānāmāsutaṃ
salilāḍhake| ahorātrasthitaṃ kuryātsvarasaṃ svarase'sati|| mṛdau caturguṇaṃ
vāri kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ smṛtam| kaṭhinātkaṭhinaṃ yattu tatra ṣoḍaśikaṃ jalam||
mṛdvādikvāthyasaṅghāte mānānuktau cikitsakāḥ|
madhyasyobhayagāmitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam|| pādaśeṣaḥ snehavidhau
kvāthastoye caturguṇe|" iti|
snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam| kalkasnehadravaṃ
yojyam-------------------|15|
Sa. snehapāke vidhātavye
kalkasnehadravāṇāmamānoktau-māna vacanasya viśiṣṭasyānirdeśe,
caturguṇavivardhitaṃ kalkasnehadravaṃ yojyam| kalkaśca snehaśca dravaśca teṣāṃ
samāhāraḥ kalkasnehadravam| tadevaṃ kalkāt snehaścturguṇaḥ snehāt
dravaścaturguṇa iti bodhyam| pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamaṃ
dadyādityatra yojyamiti|
Ā. rā. snehapāke mānamāha-snehapāka
iti| kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ, snehāccaturguṇaṃ dravam|
----------------------------------------------------|
------------------------------adhīte śaunakaḥ punaḥ||15||
snehesidhdyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ
caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam||16||
Sa. śaunakākhyastu tantrakṛdadhīte-evaṃ
paṭhati| sneha ityādi| snehaḥ kadācicchuddhāmbunā pacyate kadācinniḥkvāthena
kadācitsvaraseneti| taiḥ śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ snehe siddhyati sati
krameṇa kalkasyāṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamaṃ yojayediti|
Ā. rā. śaunakamatamāha-adhīta iti|
niṣvkāthe drave kalkātṣaṅguṇaḥ snehaḥ, svarase'ṣṭaguṇaḥ snehaḥ, anyatra
caturguṇaḥ| kṣīrādiṣu śuddhāmbuprakṣepasyāvakāśatvāt rasavkāthayoḥ
parasparamanyairvā saṅkare sāmānyaparibhāṣāviṣayatvāt| saṅkīrṇaṃ hi
dravāntaram| "śaṇasya kovidārasya vṛṣasya kakubhasya ca|
kalkāḍhyātvātpraśaṃsanti puṣpakalkaṃ caturthakam||" iti|
pṛthak snehasamaṃ dadyātpañcaprabhṛti tu dravam|
---------------------------------------------------|17|
Ā. rā. s0- snehapākalakṣaṇamadhunā
lakṣayannāha- viśeṣāntaramāha-pṛthak snehasamamiti| yatra caturbhyo'dhikāni
dravāṇi tatra tu parasparasāmyena militāni snehāccaturguṇāni| saṅgrahe'pyuktam
(ka. a. 8)- "samuditadravasya pādena seho yojyaḥ|" iti| sarvadravāṇāṃ
yugāpatprakṣepaḥ, athaikadhyaṃ prati saṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet|"
iti (ka. a. 8) saṅgrahavacanāt| anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt|
kalkānuktau nirūpitakalpanamiti, " yataḥ vkāthastataḥ kaṣkaḥ
kevalakāthabhāṣite|" iti vacanāt|
--------------------------------------------------| nāṅguligrāhitā kalke na
snehe'gnau saśabdatā||17|| varṇādisampacca
yadā tadainaṃ śīghramāharet| ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ||18||
Sa. kalkaviṣaye'ṅguligrāhitvaṃ yadā na
bhavati, agnau prakṣipte vā snehe saśabdatā-caṭacaṭāyitvaṃ na bhavati, tathā
varṇagandharasasparśānāṃ yadā sampat-śubhatvaṃ syāt, tadā-tasmin kāle,
aśyāmalacchāyāmantaṃ snehaṃ śīghramāharet| agritaḥ snehasya kaṭāhasthitasya sa
kālo'vataraṇa ityarthaḥ| anyadapi snehapākalakṣaṇamasti-ghṛtasyeti|
ghṛtākhyasya snehasya samyakpākaṃ prāptasya phenopaśamo yadā jāyate,
tailākhyasya ca snehasya pacyamānasya tadudbhavaḥ-phenotpattiḥ syāt, tadā
ghṛtatailayoḥ pāko bhavati|
Ā. rā.
pavkasnehahalakṣaṇamāha-nāṅguligrāhiteti| uktaṃ ca vṛndena (jvarādhikāre ślo
265)- "snehakalko yadā'ṅgulyā vartito vartivadbhavet| vahnau kṣipte ca no
śabdastadā siddhaṃ vinirdiśet|| śabdasyoparame prātpe phenasyoparame tathā|
gandhavarṇarasānāṃ ca sampattau siddhmādiśet|" iti|
ghṛtatailayoḥphenopaśamodbhavau viśeṣau|
lehasya tantumattā'psu majjanaṃ saraṇaṃ na ca|
----------------------------------------------|19|
Sa. lehasya pākaṃ prāptasya
tantumattā-tantuprādurbhāvaḥ pākaḥ| tathā'psu majjanaṃ pākalakṣaṇaṃ
saraṇāsaraṇarūpatayā dvidhā sambhavatyata idamāha-saraṇaṃ na ca|
sarvalehasyāpsu majjanaṃ bhavati na tu saraṇaṃ-avayavaśo gamanam, tathā'pi
tasya pākaḥ sampanna iti vedyam|
Ā. rā. pavkelehalakṣaṇamāha-lehasyeti|
tantumatvamudakamajjanamavisaraṇaṃ ca| snehalehaukvāthabhedau| tayormānaṃ
"uttamāsyātpalaṃ mātrā" ityādinoktam, kvāthyauṣadhaśabdena lehasyāpi grahaṇāt|
----------------------------------------------| pākastu trividho
mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ||19|| mandaḥ
kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame| kiñcitsīdati kṛṣṇe ca vartya(rti)māne ca
paścimaḥ||20|| dagdho'ta ūrdhvaṃ niṣkāryaḥ
syādāmastvagnisādakṛt| ----------------------------------------------|21|
Sa. pākastriprakāro mandaścikkaṇaḥ
kharacikkaṇākhyaḥ [ ca ]| snehapākavidhau kiṭṭākhye vastujāte kalkasame yathā
kalko'ṅgulinā'vaṣṭabhnāti, tathā kiṭṭe'pi snehapākasyāṅguligrāhitā na bhavati,
sa snehapāko manda ucyate| madanopame kiṭṭe satyevamaṅguligrāhiṇi snehapākasya
sa cikkaṇaḥ pākaḥ| kiñcit-īṣat, kiṭṭe sīdati sati tathā varṇataḥ kṛṣṇe ca
tasmin, tathā vartya(rti)māne-vartimā(tāṃ)gacchati sati,
paścimaḥ-kharacikkaṇākhyaḥ pākaḥ| ataḥ asmāt kharacikkaṇāt, ūrdhvaṃ-anantaraṃ,
dagdho bhavati snehaḥ| sa ca niṣkāryaḥ syāt-yathānirūpitakāryakaraṇo na
bhavet, nirvīryatvāt| āmaḥ-īṣatpākaḥ snehaḥ, punaragnisādakṛt|
Ā. rā. snehapākabhedānāha-pākastviti|
tatra kalkasame kiṭṭe mandaḥ| pākena snehātpṛthagbhūtaḥ kalkaḥ-kiṭṭaḥ|
vaivarṇyādyabhāvāt kalkasamatvam| madanopame cikkaṇaḥ| madanaṃ madhūcchiṣṭam|
paścimaḥ-kharacikkaṇaḥ| sīdati-mlāyati| ata ūrdhva-paśrimādūrdhvam dagdhaḥ, sa
ca niṣphalaḥ| mandādarvāk-āmaḥ, sa cāgnimāndyakṝt|
----------------------------------------------------| mṛdurnasye,
kharo'bhyaṅge, pāne bastau ca cikkaṇaḥ||21||
Sa. mṛduḥ-mandapākaḥ sneho,
nasye-tadviṣaye, prayojyaḥ| kharaḥ-kharacikkaṇaḥ snehaḥ, abhyaṅge-tadviṣaye,
prayojyaḥ| pāne tathā bastau-tadviṣaye, cikkaṇaḥ prayojyaḥ|
Ā. rā. trayāṇāṃ
viṣayabhedānāha-mṛduriti|
adhunā mānasaṅkhyāyāḥ yathāsvaṃ saṃjñāsaṃvidhānārthamāha---- śāṇaṃ pāṇitalaṃ
muṣṭiṃ kuḍavaṃ prasthamāḍhakam| droṇaṃ vahaṃ ca kramaśo
vijānīyāccaturguṇam||22||
Sa. śāṇādayo vahaparyantāḥ krameṇa
caturguṇāḥ pāṇitalādisaṃjñā vedyāḥ|
Ā. rā. mānabhedānāha-śaṇamiti|
śāṇādayo'ṣṭau yathottaraṃ caturguṇāḥ| śāṇamānaṃ tu saṅgraheṇoktam (ka.a.8)-
"ṣaḍvaṃśyo-marīciḥ| tāḥ ṣaṭ-sarṣapaḥ| te'ṣṭau-taṇḍulaḥ| tau-dhānyamāṣaḥ|
tau-yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛcyā aṇḍikāmāṣakaśāṇāḥ|" iti|
vaṃśī-vaṃśarandhrapraviṣṭaraśmisthaṃ rajaḥ|
dviguṇaṃ yojayedārdraṃ kuḍavādi tathā dravam|
----------------------------------------------|23|
Sa. śuṣkārdrayorekasmin yoge
tulyaparimāṇena nirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyādārdraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ dattvā
yojayet| śuṣkārdrayorvā dravyayostulyaparimāṇanirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyābhāve
satyārdraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ kṛtvā yojayet| śuṣkadravadravyayayorekasmin yoge
tulyaparimāṇena nirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyāt dravadravyam kuḍavādiparimāṇa
saṃjñayā nirdiṣṭaṃ dviguṇaṃ kṛtvā yojayet|
Ā. rā.
ārdradravayorviśeṣamāha-dviguṇamiti| ādraṃ tvauṣadhaṃ dviguṇaṃ yojayet,
palamityukte paladvayam| kuḍavādi dravaṃ ca, kuḍavaityukte kuḍavadvayam| "
vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayoktavyā mānato dviguṇā
na te||" ityeke|
----------------------------------------------| peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca
nirdrave||23|| kalpayetsadṛśān bhāgān
pramāṇaṃ yatra noditam| kalkīkuryācca bhaiṣajyamanirūpitakalpanam||24||
aṅgānuktau tu mūlaṃ syādaprasiddhau tadeva tu|
----------------------------------------------|25|
Sa. nirdrave-anuktadrave,
peṣaṇāloḍanārthaṃ vāri yojayet| snehapāke cānuktadrave vāryeva yojayet| yatra
yatra prayoge dravyāṇāṃ parimāṇaṃ viśiṣṭaṃ noktaṃ tatra tatra dravyāṇāṃ
sadṛśān bhāgān kalpayet|
Ā. rā. anuktajñānārthamāha-peṣaṇāloḍana
iti| peṣaṇāloḍanasnehapākeṣvanuktadraveṣu vāri yojyam| pramāṇānuktau
samabhāgatvam| kalpanānuktau kalkaḥ| aṅgānuktau mūlam| aprasiddhau tadeva|
yathā-harītakītyukte phalam| " anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu|"
iti (ka. a. 8) saṅgrahavacanāt|
| ṣaḍvaṃśyastu marīcī syāt, ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| taṇḍulaḥ sarṣapāstvaṣṭau,
dhānyamāṣastu tau, yavaḥ||1|| tāvaṇḍikā
caturbhistairmāṣakaḥ śāṇakastathā| ] dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ
draṃkṣaṇaśca, tau||25|| akṣam picuḥ
pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ| karṣo biḍālapadakaṃ tindukaḥ pāṇimānikā||26||
śabdānyatvamabhinne'rthe śuktiraṣṭamikā picū| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca
muṣṭirāmraṃ caturthikā||27|| dve pale
prasṛtastau dvāvañjalistau tu mānikā| āḍhakaṃ bhājanaṃ kaṃso, droṇaḥ kumbho
ghaṭo'rmaṇam||28|| tulā palaśataṃ, tāni
viṃśatirbhāra ucyate| -------------------------------------------------|29|
Sa. dbau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ
draṃkṣaṇaścetyatra śabdānyatvam, na tu tattvato bhedaḥ| tau dvau
draṃkṣaṇāvakṣaṃ tathā picustathā pāṇitalaṃ tathā suvarṇaṃ tathā
kavalagrahastathā karṣastathā biḍālapadaṃ tathā tindukastathā pāṇimānikā,
ityatrābhinne'rthe śabdānekatvam| tathā dvau picū śaktistathā'ṣṭamikā,
ityatrāpi śabdānyatvamarthasyaikye sati| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ
caturthikā, ityatrāpi śabdānāṃ vailakṣaṇye sati nārthato bhedaḥ| dve pale
prasṛta ityucyate| tau dvau prasṛtāvañjaliḥ kathyate| tau dvāvañjalī mānikā,-
aṣṭau palānītyeva| āḍhakādīnāṃ śabdanāṃ svarūpato bhinnānāṃ nārthato bhedaḥ|
tathaiva droṇādīnāṃ śabdānām| palaśataṃ tulā nigadyate| tāni-palaśatani,
viṃśatirbhāra ucyate| kvāthādīnāṃ tūttamādimātrāḥ saṅgrahādavadhāryāḥ|
saṅgrahe tvevaṃ paṭhyate (ka. a. 8)- "kvātho niryūhaḥ| tatra
bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedyāni ca chedayitvā prakṣālyodakena śucau
rūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayādyanyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya
bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt
tāvadudakamāsecayecchoṣayecca| [agrāvadhiśrayet| yāvanmātrodakadāne tathā
tadavaśiṣṭatve ca tatra niyamasāmarthyāt kvāthyadravyaparimāṇasya|
atreyatparimāṇāni dravyāṇi, udakamiyatpramāṇaṃ, tadavaśiṣṭatā ceyatpramāṇā,
iti na niyamoktirevaṃvidhā vidyate| kiṃ tarhi? abhyūhanīyametatsarvamiti| atra
vidhiḥ|] athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ
satatamavalokayan darvyā ca vighaṭṭayan mṛdunā ca paritaḥ
samupagacchatā'nalena sādhayet| avatārya ca suparisrutaṃ yathārhasparśaṃ
prayuñjīta| kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti
vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet|
śītasalilāplutaṃ tu niśāparyuṣitaṃ pūtaṃ śītaḥ kaṣāyaḥ| uṣṇāmbhasi
kṣuṇṇābhiṣutaḥ pūtaḥ phāṇṭa iti| tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya
vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃprayojayet| tathā ca
kecidāhuḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya
deśakālau ca bhaiṣajyamavacārayet|| [ evaṃ ca sarvamabhyūhyātra kartavyaṃ
niścitaṃ kṛtvoktena vidhineti| ] etadevamupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ
jñānaprabodhāya| yathā tu sarve bhiṣajo vijñāsyanti tathaivopadekṣyata iti|
niryāse madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane|
niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe'dhiśatya pādaśeṣamavatārayet|
śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaḍbhiścaturbhirambupalairāsutamiti|" iti| tathā
śāṇaparimāṇasya pāṇitalavācakasya [ ca ] kimapi parimāṇaṃ noktaṃ yenāsau [ na
] paricchidyata iti na vācyam, saṅgrahe tatparimāṇasyoktatvāt| tatra
hyevamuktam ( saṃ.ka.a.8)-"ṣaḍvaṃśyo marīcī| tāḥ ṣaṭ marīcyaḥ sarṣapa ucyate|
aṣṭau sarṣapāstaṇḍulaḥ| tau dvau taṇḍulāveko dhānyamāṣaḥ| tau dvau dhānyamāṣau
yavaḥ| ataḥ paraṃ
caturguṇavṛdhdyā'ṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ
kalpyante| [ evaṃ caturbhirmāṣakaiḥ śāṇasya parimāṇaṃ paricchidyate| ]
dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya tu paryāyo hemaḥ| karṣasya
ṣoḍaśikā| āḍhakasya tu paryāyāḥ kaṃsaḥ pātraṃ bhājanaṃ ca| droṇasya paryāyo
nalvaṇaḥ, tathā armaṇaḥ, tathonmānaḥ, tathā ghaṭaḥ kumbhaḥ kalaśaśca|
droṇadvayasya ca śūrpaḥ|" iti|
Ā. rā. saṃjñāntaramāha-dvau śāṇāviti|
śāṇadvayasya vaṭakādayaścatastraḥ saṃjñāḥ| vaṭakadvayasyākṣādayo nava ṣoḍaśikā
ca| paladvayasya prasṛtaḥ| prasṛtadvayasyāñjaliḥ kuḍavaśca| añjalidvayasya
mānikā| āḍhakādayastistra ekārthāḥ| droṇādayaścatastraḥ [c]| palaśataṃ-tulā|
viṃśatistu bhāraḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ|
māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca| paladvayasyāṣṭamānam| droṇadvayasya
śūrpaḥ|" iti|
himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā|29| saumyaṃ pathyaṃ ca
tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham| 29 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. himavatparvatena vindhyaśailena ca
bāhulyena vasundharā vyāptā| tatra-tayormadhyāt, ādyaṃ-haimavatamauṣadhaṃ,
saumyaṃ pathyaṃ ca svabhāvādbhavati| vaindhyaṃ cauṣadhamāgneyaṃ-na tathā
dehasya sadā pathyaṃ, syāditi| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
Ā. rā.
śailabhedāddravyaviśeṣamāha-himavaditi| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
dravyakalpaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||