Sa. vātaśoṇitanidānaṃ vātavyādhinidānāt
pṛthagārabhyate, bahuvaktavyatvāt| anyathā vātavyādhiviśeṣa eva vātaśoṇitākhyo
vyādhiriti tatraiva vaktuṃ yuktaṃ syāt| 00000
tasmādvātaśoṇitanidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto vātaśoṇitanidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam| bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca
svapnajāgaramaithunam||1|| prāyeṇa
sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite||2||
vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kṛddho vimārgagaḥ| tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ
prāktadeva pradūṣayet||3|| āḍhyarogaṃ khuḍaṃ
vātabalāsaṃ vātaśoṇitam| tadāhurnāmabhiḥ---------------------------------|4|
Sa.
madyāmlatakradadhiniṣpāvavrīhivāricaramāṃsakulatthakuṭherādikaṃ-vidāhyannaṃ,
tathā viruddhamannaṃ-saṃyogamātrādivaśāt yathā "ānūpamāmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīra"
(hṛ. sū. a. 7|29) ityādikaṃ prāguktam,
tattaccāsṛkpradūṣaṇaṃ-anyadapyāhāravihārajātaṃ yattatratatroktam,
tadbhajatāṃ-śīlayatāṃ, nṛṇāṃ-puruṣāṇāṃ, tathā vidhihīnaṃ-ayathāśāstraṃ,
svapnajāgaramaithunaṃ bhajatāṃ prāyeṇa sukumārāṇām,
prāyograhaṇama(ṇenā)nyeṣāmapi raktopacayahetvāhārasevinām, tathā
acaṅkramaṇaśīlināṃ-atyantamāsyādisukhasevinām,
abhighātāt-anekavidhātprahāraviśeṣāt, tathā aśuddheḥ-aśodhanānmalānirharaṇāt,
teṣāmasṛji dūṣite-taddūṣaṇahetubhiryathoktairduṣṭe sampanne, tato
vātalaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ sarvaroganidānoktaiḥ, tathā'tiśayena
śītalairvāyurvṛddhaḥ-atyantamupacayaṃ prāpya, paścātkuddhaḥ-kupitaḥ, ata eva
ca vimārgago-viśeṣeṇonmārgagāmī, tādṛśaiva-tathābhūtenaiva, asṛjā duṣṭena
kruddhena ruddho-vihatagatiḥ kṛtātyantasaṃśleṣaḥ, tadeva-śoṇitaṃ, prāk-pūrvaṃ,
pradūṣayet| prāggrahaṇādanantaraṃ sarvān dhātūn māṃsādīn pradūṣayet| tacca
tathāvidhaṃ raktamatyupacitaṃ praduṣṭamāḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ
vātaśoṇitamiti nāmabhirācāryā āhuḥ| 00000
----------------------------------------------| --------------tacca pūrvaṃ
pādau pradhāvati||4|| viśeṣādyānayānādyaiḥ
pralambau-------------| ----------------------------------------------|5|
Sa. tacca rogasvabhāvāt pūrvaṃ pādau
pradhāvati-samutpadyate| tau ca pādau viśeṣāt-atiśayena, yānayānādyaiḥ
pralambau-ucchūnau santau, pradhāvati| yānena-hastyaśvādinā, yānaṃ-gamanam|
ādigrahaṇādanyairapi pādapralambanotpādakairgajaturagādisadṛśaiḥ| 00000
-----------------------------------tasya lakṣaṇam| bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ
tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5||
jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu|
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ||6||
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca|
----------------------------------------------------------------------------------
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi||7||
ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati|
----------------------------------------------|8|
Sa. tasya-vātaśoṇitasya,
bhaviṣyato-bhāvino, lakṣaṇaṃ-prāgrūpaṃ, kuṣṭhasamaṃ-kuṣṭhena tulyam, kuṣṭhasya
yat prāgrūpaṃ-"atiślakṣṇakharasparśa (hṛ, ni. a. 14|11) ityādi
kuṣṭhanidānoktaṃ, tadasyāpi| na kevalametadeva yāvattathā sādaḥ
ślathāṅgatetyādi ca, yāvanmuhurāvirbhavanti cetyetadapi bhaviṣyato lakṣaṇam|
---------------------------------------------------------------------------------
tacca vātaśoṇitaṃ pādayormūlamāsthāya-tatra pūrvaṃ sthitiṃ kṛtvā,
kadāciddhastayorapi pratiṣṭhāṃ kṛtvā, ākhoḥ-mūṣakasya sambandhi, yathā viṣaṃ
kruddhaṃ dehaikadeśe pūrvaṃ sthitiṃ kṛtvā'nantaraṃ kṛtsnaṃ dehaṃ
vidhāvati-viśeṣeṇa prasarati| 00000
tacca vātaśoṇitamuttānagambhīrabhedena dvidhā syādityāha - - - -
----------------------------------------------| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ
tatpūrvaṃ jāyate tataḥ||8|| kālāntareṇa
gambhīraṃ sarvān dhātūnabhidravat|
----------------------------------------------|9|
Sa. tvak ca māṃsaṃ ca, te āśrayo yasya
vātaraktasya tadevaṃbhūtaṃ tat-vātaśoṇitaṃ, uttānaṃ pūrvaṃ-prāk, jāyate|
tataḥ-paścāt, kālāntareṇa punaḥ sarvān dhātūn-aparānapi medaḥprabhṛtīn,
abhidravadgambhīraṃ jāyate| 00000
----------------------------------------------| kaṇḍvādisaṃyutottāne tvaktāmrā
śyāvalohitā||9|| sāyāmā
bhṛśadāhoṣā------------------------|
----------------------------------------------|10|
Sa. uttāne vātaśoṇite tvak
kaṇḍvādisaṃyutā-kaṇḍūsphuraṇanistodādiyuktā (ślo. 6) , tathā tāmrā
śyāvalohitā-vyāmiśravarṇā, bhavati| tathā sahāyāmena vartata iti sāyāmā, tathā
bhṛśadāhoṣā-atyarthaṃ dāharugyuktā| 00000
----------------------------gambhīre'dhikapūrvaruk| śvayathurgrathitaḥ pākī
vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10|| chindanniva
caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān| karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre
sarvataścaran||11||
Sa. gambhīre vātaśoṇite'dhikapūrvaruk
śvayathuḥ syāt| adhikaṃ kṛtvā pūrvā ruk yasya śvayathorasāvadhikapūrvaruk
śvayathuḥ| kuto'dhikapūrvaruk ? prakṛtatvāduttānavātaśoṇitāt| tathā
śvayathurgrathitaḥ, tathā pākī-pākayuktaḥ, syāt| tathā'smin gambhīre
vāyurvegavān-balavān, śarīre sarvataścaran-gacchan, vakrīkurvaṃśca
sāmarthyāttadeva śarīraṃ khañjaṃ paṅguṃ vā karoti| tathā asau
sandhyasthimajjasu chindannivāntaścarati| 00000
vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam| śophasya
raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ||12||
dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| śītadveṣānupaśayau
stambhavepathusuptayaḥ||13||
Sa. tatra-vātaśoṇite, vātādhike'dhikaṃ
śūlasphuraṇatodanaṃ bhavati| śūlaṃ-santatā ruk| todanaṃ tu-vicchinnā ruk
pratodeneva| tathā, śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ syuḥ, vātasya
calasvabhāvatvāt| tathā, dhamanīnāṃ-sirāviśeṣāṇāṃ, aṅgulisandhīnāṃ ca saṅkocaḥ
syāt| tathā, aṅgagrahaḥ-aṅgānyavabaddhānīva syuḥ| tathā, atiruk
śītadveṣānupaśayau ca bhavataḥ| śītadveṣaḥ-śītāsahiṣṇutvam| tathā,
anupaśayaḥ-asukhānubandhaḥ| kenānupaśayaḥ ?
prakṛtatvācchītadveṣeṇoṣṇakāmitayoṣṇasevanena bhavati| tathā,
stambhavepathusuptayaḥ syuḥ| stambha iva stambho-dehastabdhatā|
vepathuḥ-kampanam| dehasya suptiḥ-aṅgānāmacaitanyam| 00000
vātottarasya lakṣaṇamuktvā raktottaraṃ vaktumāha - - - - rakte
śopho'tirukatodastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti
kaṇḍūkledasamanvitaḥ||14||
Sa. adhika ityatrānuvartate|
rakte'dhike śopho'tiruktoda iti| vāte'pyadhike śophaḥ sarugbhavati kintu
rakte'dhike'tiruktodaḥ śophaḥ syāditi viśeṣaḥ| tathā, tāmro-varṇena, bhavati|
cimicimāmivācarati-cimicimāyate| tathā, snigdharūkṣairasau śophaḥ śamaṃ
naiti-na yāti, kaṇḍūkledayuktaḥ san| 00000
pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrcchā madaḥ satṛṭ| sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ
śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā||15||
Sa. pitte-pittānuviddhe vātaśoṇite,
vidāhādayaḥ syuḥ| 00000
kaphe staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca
ruk-------------------------|16|
Sa. kaphānuviddhe vātaśoṇite
staimityādayaḥ syuḥ| 00000
---------------------------------------------------|
-------------------dvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare||16||
Sa. dvandvaśabdena ca
vātapittakapharaktānāṃ dvandvānīti prāyeṇeha gṛhyante, sarvaśabdena ca
vātapittaraktakaphā gṛhyante| dvandvaṃ ca sarvaṃ ca dvandvasarve,
tayorliṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, dvandvasarvaliṅgam| saṅkare-vyāmiśratve sati,
dvandvasarvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| kasya saṅkare ?
prakṛtatvādvātapittaraktakaphānāṃ dvandvasaṅkare dvandvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ
bhavati| sarvasaṅkare-sarveṣāṃ vātādīnāṃ saṅkare, sarvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ
bhavati| 00000
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajaṃ tyajetsrāvi
stabdhamarbudakāri ca||17||
Sa. ekadoṣānugaṃ vātaśoṇitaṃ navaṃ
sādhyaṃ-sādhayituṃ śakyam| dvidoṣodbhavaṃ yāpyaṃ-yāpanārham| tridoṣajaṃ
vātaśoṇitaṃ tyajet-asādhyatvānnopakramet| tathā, srāvi yadvātaraktamarbudakāri
ca, taccāsādhyam| 00000
raktamārgaṃ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya
vedanābhirharatyasūn||18||
Sa. śākhāsandhiṣu māruto niviśya-tatra
sthitiṃ kṛtvā, tathā raktamārgamāśu-śīghraṃ nihatya,
anantaramanyonyamāvārya-prakṛtatvādraktaṃ kartṛ vātamāvārya vāto'pi raktam,
tato vedanābhiḥ vātaraktocitābhiḥ pīḍābhiḥ, asūn-prāṇān, harati | 00000
vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ|
atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ||19||
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet|
pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn||20||
Sa. pañcātmake-prāṇādibhedāt
pañcasvabhāve vāte sati, prāṇo nāma vāto raukṣyādibhiḥ
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet-vidadhāti| tathā, pīnasadīṃśca bahūn
rogān kuryāt| ādiśabdena hidhmādayo gṛhyante| 00000
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto
gadān||21||
kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapīnasān| kuryācca galagaṇḍādīṃstāṃstān
jatrūrdhvasaṃśrayān||22||
Sa. udānaḥ
kṣavathuvidhāraṇādibhirvikṛtaḥ-kupitaḥ, kaṇṭharodhādīn gadān kuryāt|
caśabdo'tra bhinnakramaḥ| galagaṇḍādīṃśca gadān, tāṃstān-anekavidhān,
jatrūrdhvasaṃśrayān kuryāt| 00000
vyāno'tigamanadhyānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ| virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca
dūṣitaḥ||23||
puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittoplavajvarān|
sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ||24||
kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān|
----------------------------------------------|25|
Sa.
vyāno'tigamanādibhirvirodhyādibhiśca dūṣito-duṣṭiṃ prāptaḥ,
puṃstvotsāhādibhraṃśādīn aparānapi sarvāṅgagān gadān kuryāt| 00000
----------------------------------------------| samāno
viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ||25||
karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān
gadān||26||
Sa. samāno
viṣamādibhojanādibhirakālaśayanādibhiśca dūṣitaḥ śūlādīn pakvāmāśayajān gadān
karoti| 00000
apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ|
yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ||27||
kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān|
mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn||28||
Sa. apāno
rūkṣānnādibhiratisevitairvegāghātādibhiścātisevitaiḥ kupitaḥ kṛcchrān-dāruṇān,
pakvāśayāśrayān mūtraśukrapradoṣādīn bahūn gadān kuryāt| 00000
sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ|
snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ||29||
kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca| yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ
viparyayāt||30||
Sa. sarvamapi mārutaṃ
tandrādibhirlakṣaṇairyutaṃ sāmaṃ vidyāt| tandrādilakṣaṇaviparyayeṇa tu nirāmaṃ
jānīyāt| 00000
vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate|
----------------------------------------------|31|
Sa. ataḥ-sāmādilakṣaṇādanantaraṃ,
vātasyāvaraṇaṃ bahubhedaṃ-anekaprakāraṃ, prakarṣeṇa vakṣyate| kila nāsyāma
evāvaraṇam, api tvanyadapyastīti dyotayati| 00000
----------------------------------------------| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā
śūlaṃ bhramastamaḥ||31||
kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā|
----------------------------------------------|32|
Sa. pittenāvṛte maruti dāhādikaṃ
liṅgam| 00000
----------------------------------------------| śaityagauravaśūlāni
kaṭvādyupaśayo'dhikam||32||
laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte|
----------------------------------------------|33|
Sa. kaphāvṛte vāyau śaityādikaṃ liṅgaṃ
laṅghanādikāmatā ca| 00000
----------------------------------------------| raktāvṛte
sadāhā'rtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam||33||
bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca|
----------------------------------------------|34|
Sa. raktāvṛte pavane'rtiḥ-pīḍā, bhṛśaṃ
tvaṅmāṃsāntarajā dāhayuktā syāt| rāgavāśca śvayathuḥ syāt| tathā, maṇḍalāni ca
jāyante| 00000
----------------------------------------------| māṃsena kaṭhinaḥ śopho
vivarṇaḥ piṭikāstathā||34|| harṣaḥ
pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate|
----------------------------------------------|35|
Sa. māṃsenāvṛte vāyau kaṭhino
vivarṇaśca śophastathā piṭikāḥ syuḥ, harṣeśca| tathā, pipīlikānāṃ gātreṣu
sañcāra iva jāyate| 00000
----------------------------------------------------| calaḥ snigdho mṛduḥ
śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ||35|| āḍhyavāta
iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛte|
----------------------------------------------------|36|
Sa. medasā āvṛte vāyāvaṅgeṣu
śophaścalastathā snigdhastathā śīto mṛduśca syāt tathā'rocakaḥ|
saḥ-evaṃvidhaḥ, āḍhyavāta iti vedyaḥ| sa ca kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| 00000
----------------------------------------------------|
sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||36||
sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate|
----------------------------------------------------|37|
Sa. asthyāvṛte samīraṇe sparśamatyuṣṇaṃ
pīḍanaṃ cābhinandati-abhilaṣati| tathā, aṅgamatiśayena sūcyeva tudyate| tathā,
sīdati śūlyate ca| 00000
----------------------------------------------------| majjāvṛte vinamanaṃ
jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||37|| śūlaṃ ca
pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham|
----------------------------------------------------|38|
Sa. majjāvṛte samīre vinamanādikaṃ
syāt| vinamanaṃ-aṅgānām| tathā, pāṇibhyāṃ pīḍyamānena ca-prakṛtatvādaṅgena,
sukhaṃ labhate| 00000
-----------------------------------------------| śukrāvṛte'tivego vā na vā
niṣphalatā'pi vā||38||
Sa. śukrāvṛte prabhañjane'tivego
vā-prakṛtatvācchukrasya, na vā vego niṣphalatā vā syāt| 00000
bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile|
--------------------------------------------------|39|
Sa. annāvṛte vāte bhukte sati rujā
kukṣau bhavati| jīrṇe'nne sati rujā śāmyati| 00000
--------------------------------------------------| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ
bastermūtrāvṛte bhavet||39||
Sa. mūtrāvṛte vāyau
mūtrasyāpravṛttirādhmānaṃ ca basteḥ syāt| 00000
viḍāvṛte vibandho'dhaḥ svasthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte
cānahyate naraḥ||40|| śakṛtpīḍitamannena
duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet|
--------------------------------------------------|41|
Sa. viḍāvṛte mātariśvani
svasthāne-apānākhye, adhovibandho jātavibandhatvāt parikṛntati| snehaśrcāśu
jarāṃ yāti| bhukte ca sati nara ānahyate-ādhmāpyate| śakṛdannena pīḍitaṃ
cireṇa śuṣkaṃ duḥkhaṃ kṛcchreṇa sṛjet| 00000
--------------------------------------------------| sarvadhātvāvṛte vāyau
śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk||41|| vilomo
māruto'svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate'ti ca|
--------------------------------------------------|42|
Sa. sarvadhātvāvṛte'nile śroṇyādiruk
syāt| tathā, pavano viguṇo bhavati| hṛdayaṃ ca vyākulaṃ [ati] pīḍyate ca|
00000
--------------------------------------------------| bhramo mūrcchā rujā dāhaḥ
pittena prāṇa āvṛte||42|| vidagdhe'nne ca
vamanam------------------------|
--------------------------------------------------|43|
Sa. prāṇe pittenāvṛte bhramādyāḥ syuḥ|
anne ca vidāhāvasthāṃ prāpte sati vamanaṃ syāt| 00000
------------------------udāne'pi bhramādayaḥ|
dāho'ntarūrjābhraṃśaśca----------------------|43|
Sa. udāne ca pittenāvṛte sati
bhramādyāḥ-pūrvoktāḥ, syuḥ| tathā, antardāha ūrjāyāḥ-balasya ca, vināśaḥ|
00000
--------------------------------------------------|
----------------------------dāho vyāne ca sarvagaḥ||43||
klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ|
--------------------------------------------------|44|
Sa. vyāne ca pittenāvṛte
sarvaśaḥ(gaḥ)-antarbahiśca dāhaḥ, klamādayaśca syuḥ| 00000
--------------------------------------------------| samāna
ūṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ||44||
dāhaśca syāt------------------------------|
--------------------------------------------------|45|
Sa. samāne pittenāvṛte ūṣmaṇaḥ-agneḥ,
upahatiḥ-upaghātaḥ, atisvedādayaśca syuḥ| 00000
----------------apāne tu male hāridravarnatā| rajotivṛttistāpaśca
yonimehanapāyuṣu||45||
Sa. apāne punaḥ pittenāvṛte sati
male-purīṣādau, hāridravarṇatā syāt| yonyādiṣu rujaḥ-pīḍayāḥ, ativṛttistāpaśca
syāt| 00000
śleṣmaṇā tvāvṛte prāṇe sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṃ
kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||46||
Sa. prāṇe ca śleṣmāvṛte sādādayaḥ syuḥ|
00000
udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ|
balavarṇapraṇāśaśca---------------------|47|
Sa. udāne ca śleṣmāvṛte
gurugātratvādayaḥ syuḥ| 00000
--------------------------------------------------|
-------------------------vyāne parvāsthivāggrahaḥ||47||
gurutā'ṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam|
--------------------------------------------------|48|
Sa. vyāne kaphāvṛte
parvāsthivāggrahastathā'ṅgeṣu gauravaṃ gatau ca skhalanaṃ syāt| 00000
--------------------------------------------------| samāne'tihimāṅgatvamasvedo
mandavahnitā||48||
Sa. samāne
kaphāvṛte'tiśītāṅgatvamasvedo mandāgnitvaṃ ca syāt| 00000
apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtaḥ syātpravartanam|
--------------------------------------------------|49|
Sa. apāne kaphāvṛte mūtraśakṛtaḥ
pravartanaṃ sakaphaṃ syāt| 00000
--------------------------------------------------| iti dvaviṃśatividhaṃ
vāyorāvaraṇaṃ viduḥ||49||
Sa. iti-anena prakāreṇa, vāyorāvaraṇaṃ
dvāviṃśatiprakāraṃ [viduḥ-] jānanti, tantrakṛta iti śeṣaḥ| 00000
prāṇādayastathā'nyonyamāvṛṇvanti yathākramam| sarve'pi viṃśatividhaṃ
vidyādāvaraṇaṃ ca tat||50||
Sa. prāṇādayaḥ-pañca vāyavaḥ,
anyonyaṃ-parasparaṃ, āvṛṇvanti yathākramaṃ-yathāsaṅkhyaṃ, tathā-tenoktena
prakāreṇa, yathā pittakaphābhyaṃ prāṇādaya āvṛtāstathā
prāṇādayo'nyonyamāvṛṇvantīti tathāśabdasyārthaḥ| tatra
yathā,-prāṇenodānādayaścatvāra āvriyante, tathaivodānādibhirapi prāṇa
āvriyate| evamudānena vyānādayastraya āvriyante, vyānādibhiśca tribhirudānaḥ|
tathā vyānena samānāpānau, tathā samānāpānābhyāṃ vyānaḥ| samānenāpānaḥ,
apānenā'pi samāna āvriyate| ityekadvitrādikrameṇāpyevamāvaraṇaṃ nirūpyam| evaṃ
ca sarve'pi parasparamāvṛṇvanti| taccāvaraṇaṃ viṃśatibhedaṃ vidyāt| 00000
athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ
śirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte||51||
udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ|
--------------------------------------------------|52|
Sa. prāṇenodāna āvṛte
niḥśvāsocchvāsasaṃrodhādayaḥ syuḥ| udānena prāṇa āvṛte varṇaujobalasaṅkṣayaḥ
syāt| nanu ca, pittādibhiḥ prāṇādīnāmāvaraṇaṃ yuktam| parasparaṃ tu prāṇādīnāṃ
yadāvaraṇaṃ tadamūrtatvādanupapannamiva manyāmahe| brūmaḥ|
dvayorvātayoranyonyamupasarpatorbalavatā durbalasyābhighātena gatibhaṅgātsa
tenāvṛtamārga ityucyate| tasmādvātānāmapi parasparamāvaraṇaṃ yuktameva| 00000
--------------------------------------------------| diśā'nayā ca
vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak||52||
sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇāt|
--------------------------------------------------|53|
Sa. anayā diśā-diṅmātrapradarśanena,
sarvamāvaraṇaṃ vibhajedbhiṣak| iyaṃ cātra dik,-udānenāvṛte'pāne
chardiśvāsakāsādayaḥ syustathā'lpo'gniratisāraśca| udāne'pānenāvṛte
bastyādhmānodāvartagulmālpāgniparikartikāḥ syuḥ| apāne vyānenāvṛte
viṇmūtraretasāmatipravṛttiḥ| vyāne samānenāvṛte
mūrcchātandrāpralāpāṅgasādavahnayojobalakṣayaḥ| vyāna udānenāvṛte ca
śyāvāsyatā stabdhatā'lpāgnitā svedaśceṣṭāhānirnimīlanamiti|
evamanyadapyāvaraṇaṃ bhiṣak svamanīṣayā yathāśāstrasaṃskāravatyā vibhajet|
granthakṛtā tu granthagauravabhayānnoktam| kathaṃ vibhajet ? ityatra yuktiṃ
darśayati-sthānānītyādi| sthānāni-pakvāśayādīni doṣabhedīyoktāni,
vātānāṃ-prāṇādīnāṃ, avekṣya| tathā, vṛddhiṃ-āvarakavāyusambandhināṃ
vaikṛtakarmaṇāṃ, avekṣya-jñātvā| tathā, āvāryamarutāṃ hānimavekṣya,
sarvamāvaraṇaṃ-anuktamapi, vibhajet| yathā-utsāhocchvāsaceṣṭādīni karmāṇi
prāṇādisambandhīni yadā hīnāni dṛśyante udānādīnāṃ karmāṇi vākpravṛttyādīni
vṛddhāni tadaivaṃ jñātavyam, yathā-prāṇa udānādīnāmekena dvābhyāṃ
tribhiścaturbhirvā āvṛta iti| evamudānādiṣvapi prāṇādibhirāvaraṇaṃ
vibhāgīkāryam| 00000
--------------------------------------------------| prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ
miśramāvaraṇaṃ mithaḥ||53||
pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ|
--------------------------------------------------|54|
Sa. prāṇādīnāṃ pañcānāṃ vāyūnāṃ
parasparamāvāryāvarakatvena sthitānāṃ miśraṃ-dvayena trayeṇa catuṣṭayena ca,
mithaḥ-parasparaṃ, āvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasaṅkhyatāmiti sambandhaḥ| tathā,
pittādibhirdvādaśabhiḥ-dhātvavasānaiḥ, miśrāṇāṃ prāṇādīnāṃ miśraṃ mitha
āvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasaṅkhyatāmiti yojyam| atra caiṣā
udāharaṇadigdraṣṭavyā,-prāṇena dvādaśavidhena pittādibhirmiśritatvāt
caturṇāmudānādīnāmāvaraṇaṃ vibhajet| tathā, caturbhirudānādibhiḥ
pittsyāvaraṇaṃ pratyekaṃ dvādaśavidhairdvādaśavidhasyaikasya
prāṇasyāvaraṇamiti| tairityanena prāṇādayaḥ parāmṛśyante|
taiḥ-pittādyāvaraṇamiśritaiḥ prāṇādibhiḥ, parasparamāvāryāvarakatvena
sthitairmiśramāvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasasaṅkhyatāmiti yo'jyam| caḥ
samuccaye| 00000
--------------------------------------------------| miśraiḥ
pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā||54||
tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām| tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ
lakṣaṇodayāt||55||
śanaiḥśanaiścopaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ|
--------------------------------------------------|56|
Sa. taistulyaṃ tadvat| yathā prāṇādīnāṃ
pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśramāvaraṇaṃ mithastathā miśraiśca
taiḥ-prāṇādibhiḥ, yathā miśramāvaraṇaṃ mithastathaiva miśraiḥ-saṃyuktairetaiḥ
pittādibhirna kevalaiḥ, prāṇādīnāṃ miśramāvaraṇaṃ mithastathā miśraiḥ
pittādibhirye prāṇādayo miśritāstaistathābhūtaiḥ prāṇādīnāmāvaraṇam|
evamanekadhā miśraṇābhiḥ-bahubhiḥ saṃyojanaiḥ, āvṛtirasaṅkhyatāṃ yāti| tathā
tāratamyavikalpācca prāṇadīnāmāvṛtirasaṅkhyatāṃ yāti-saṅkhyāmatikramya
gacchati| tāṃ-āvṛtiṃ, teṣāṃ prāṇādīnāṃ gūḍhāṃ-durlakṣyāmapi,
avahitaḥ-tajjñānāya tatparaḥ san, lakṣayet-jānīyāt| katham ? yathāsvaṃ
lakṣaṇodayāt| teṣāṃ prāṇādīnāṃ yathāyathaṃ lakṣaṇodayāt-ātmīyālliṅgodbhavāt,
śanaiḥśanaiḥ-na jhaṭityeva, tathā muhurmuhuḥ-kṣaṇe kṣaṇe lakṣayet, na tu
sakṛdeva, prāṇādīnāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇodayājjānīyāditi| na kevalaṃ
kevalā-dyathāsvaṃ lakṣaṇodayāt prāṇādīnāmāvṛtiṃ lakṣayet, yāvadupaśayādapyeṣāṃ
gūḍhāmapyāvṛtimavagacchet| tatra prāṇādīnāmekaikenānyonyāvaraṇe
viṃśatirbhedāḥ| evamekena dvayordvābhyāṃ caikasyāvaraṇe nirūpyamāṇe tvamī
bhedāḥ-prāṇasyodānavyānābhyāmanyonyāvaraṇe dvau bhedau|
evamudānasamānābhyāmudānāpānābhyāṃ [vyānasamānābhyāṃ vyānāpānābhyāṃ
samānāpānābhyāṃ ] ca sahānyonyāvaraṇe parāṇi pañca dvikāni, iti prāṇasya
dvādaśa bhedā bhavanti| udānasya ṣaṭ| vyānasya dvau| evaṃ
vyānasyodānādibhistribhiranyonyāvaraṇe ṣaṭ| udānasya dvau|
prāṇasyodānādibhiścaturbhidvau cānyonyāvaraṇādbhedau bhavataḥ| tathā,
prāṇādīnāṃ pittādibhirdvādaśabhirāvṛtatvāt dvādaśaprakārāṇāmanyonyānāṃ
miśraṇāt catvāriśatāni viṃśatyuttarāṇi bhavanti| evamanyadapyāvaraṇaṃ
nirūpyam| 00000
--------------------------------------------------| viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno
balamucyate||56|| syāttayoḥ
pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca|
--------------------------------------------------|57|
Sa. prāṇādayaḥ sarva eva vātā jīvitam,
viśeṣeṇa tu prāṇākhyo vāyurjīvitamucyate| tathā, udānākhyo vāyurviśeṣeṇa
balamucyate| yataścaivamatastayoḥ-prāṇodānayoḥ, pīḍanāt-kṣobhaṇāt,
yathāsvamāyuṣo balasya ca hānirbhavet| tasmāddhetoḥ prāṇodānākhyau
pavanāvāhārādinā yatnena bhiṣajā rakṣyau| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 22|69)
- "prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau dehasaṃsthitaḥ|" iti| 00000
--------------------------------------------------| āvṛtā vāyavo'jñātā jñātā
vā vatsaraṃ sthitāḥ||57|| prayatnenāpi
duḥsādhyā bhaveyurvā'nupakramāḥ|
--------------------------------------------------|58|
Sa. vātādīnāmanyamenāvṛtā
ityevamajñātāḥ-samyaganiścitāḥ, varṣoṣitāḥ prayatnenāpi
duḥsādhyāḥ-kṛcchrasādhyā bhaveyuḥ| jñātā vā-pittādinā āvṛtā
yathāvatsamyaṅniścayaṃ gatāḥ, vatsaraṃ sthitāḥ| vāśabda evārthe, anupakramā
eva bhaveyuḥ| tato vātā āvṛteḥ prayatnena rakṣaṇīyāḥ| 00000
--------------------------------------------------|
vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ|58|
bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| 58 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. teṣāṃ-vāyūnāṃ,
āvṛtānāmupekṣaṇāt-acikitsanāt, vidradhyādaya upadravā jāyante|
tasmāttadupakrame yatitavyamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma
śoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||