Sa. kuṣṭhanidānādanantaraṃ
vātavyādhinidānamārabhyate, vātarogāṇāṃ
kuṣṭhavadbahuprakāratvādvividhaduḥkhadāyitvācca| ityata āha - 00000
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)|2| sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ
pavanaḥ, śarīrasya viśeṣataḥ||1||
Sa.
arthāścānarthāścārthānarthāḥ-śubhāśubhāḥ| sarve ca te'rthānarthāśca
sarvārthānarthāḥ, teṣāṃ karaṇaṃ-nivṛttiḥ, tasmin| asya viśvasya-jagataḥ,
ekaṃ-pradhānaṃ, kāraṇaṃ vātaḥ| kimbhūtaḥ ? aduṣṭaduṣṭaḥ, yathākramam,-aduṣṭaḥ
sarvārthakaraṇe-jagatsthitilakṣaṇe, vāyuḥ pradhānaṃ kāraṇam|
sarvānarthakaraṇe-jagadvināśalakṣaṇe, duṣṭaḥ pavanaḥ pradhāno hetuḥ| śarīrasya
punarviśeṣataḥ-atiśayena, arthānarthakaraṇe pradhānaṃ kāraṇamiti śeṣaḥ|
pañcadhātvaṃ gatena prāṇāditayā śarīrajananāddhāraṇācca| atastadaduṣṭau
yatitavyamiti sambandhaḥ| 00000
kathaṃ vāyuḥ kāraṇamityavagamyate ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā
viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ||2||
tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā|
----------------------------------------------|3|
Sa. yato'sau vāyurviśvakarmā,
viśvāni-śarīrajananavardhanadhāraṇabhañjanaśoṣaṇādīnyarthānarthakaraṇāni,
karmāṇi yasya sa viśvakarmā| kasmādviśvakarmā ? ityāha-viśvātmā,
viśveṣāṃ-śubhāśubhānāṃ, ātmā-hetuḥ| hetvartho'trātmaśabdaḥ| nanu, viśvātmeti
kathaṃ jñāyate ? ityāha-viśvarūpa iti| yato viśvarūpaṃ-bāhyādhyātmikākhyaṃ,
yasya sa evam| tathā, prajāpatiḥ-prajānāṃ pālakaḥ| tathā,
sraṣṭā-prakṛtatvādviśvasya| tathā, dhātā-viśvasya dhārakaḥ, tathā hi-bāhyo
loko vāyumaṇḍalena dhāryate, satyaloko'pi prāṇāpānādibhiḥ| kasmādviśvarūpaḥ ?
yasmādvibhuḥ, atastadarthānarthakaraṇe prabhurivetyarthaḥ| kasmātprajāpatiḥ ?
yasmādviṣṇuḥ,-vyāpī| "viṣlR-vyāptau" ityasyauṇādike nupratyaye viṣṇuśabdaḥ|
saṃhartā-bāhyādhyātmikasargasaṃharaṇāt| mṛtyuḥ-yamarūpaḥ, tatkāryakaraṇāt|
tathā, antako-yamabhaṭṭāraka eva sākṣāt|
yataścaivamatastadaduṣṭau-tasyāprakope, sadā-sarvakālaṃ, yatitavyam| 00000
----------------------------------------------| tasyoktaṃ doṣavijñāne karma
prākṛtavaikṛtam||3|| samāsādvyāsato
doṣabhedīye nāma dhāma ca| pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśca------------|4|
Sa. tasya-pavanasya, karmoktam| kva?
doṣavijñāne,-doṣavijñānīyādhyāye (hṛ. sū. a. 11)| kimbhūtaṃ karma ?
prākṛtavaikṛtam| prākṛtau bhavaṃ prākṛtaṃ-svābhāvikamutsāhocchvāsādilakṣaṇam|
vaikṛtaṃ tu-"vṛddhastu kurute'nilaḥ| kārśyakārṣyoṣṇa" ityādigranthanirdiṣṭam|
etatsamāsāt-saṅkṣepato, vāyoḥ karma| vyāsato-vistarataḥ punaḥ, doṣabhedīye
nāma dhāma coktamityanuvartanīyam| pratyekaṃ pañcadhā| ekamekaṃ prati
pratyekaṃ nāma dhāma ca| prāṇādibhedena nāma pañcadhā| dhāma-sthānamapi,
pañcadhā mūrdhādibhedena| prāṇasya murdhā sthānam, "prāṇo'tra mūrdhagaḥ" (hṛ.
sū. a. 12|4) iti vacanāt| tathā, "uraḥ sthānamudānasya" iti| tathā, "vyāno
hṛdi sthitaḥ" iti| tathā, "samāno'gnisamīpasthaḥ" iti| tathā, "apāno'pānagaḥ"
iti| tathā, cāro'pi pañcadhā| caraṇaṃ-cāro gatiḥ| tathā coktam (hṛ. sū. a.
12|4) -"prāṇa uraḥkaṇṭhacaraḥ" "udāno nāsānābhigalacaraḥ" "vyānaḥ
kṛtsnadehacaraḥ" "samānaḥ koṣṭhacaraḥ" "apāno bastimeḍhrorugocaraḥ" iti|
vyāpāro'pi vāyoḥ prāṇādibhedena pañcadhā| tatra prāṇāsya vyāpāro
"buddhihṛdayendriyacittadhṛk" ityādiḥ, udānasya vyāpāro "vākpravṛttiḥ"
ityādiḥ, vyānasya vyāpāro "gatyapakṣepaṇotkṣepaṇādikaḥ", samānasya
vyāpāro'nnagrahaṇādikaḥ, apānasya vyāpāraḥ śukrārtavādīnāṃ niṣkramaṇarūpatvam,
evaṃ vistareṇa doṣabhedīye vātaḥ prāṇādibhedena pañcadhā nāmādibhiruktaḥ|
00000
----------------------------------------------|
---------------------------------iha vaikṛtam||4||
tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam|
----------------------------------------------|5| |asaṅkhyamapi saṅkhyāya
yadaśītyā pureritam]||1||
Sa. iha-asminnadhyāye, tasya-vātasya,
vaikṛtaṃ karma vibhāgena-pṛthagrūpatayā, ucyate| kimbhūtam ? sanidānaṃ
salakṣaṇam| saha nidānena sanidānam| tathā, saha lakṣaṇena salakṣaṇam| 00000
vāyoścobhayathā'pi kopaḥ sambhavati| tamidānīṃ darśayannāha - - - -
----------------------------------------------| dhātukṣayakarairvāyuḥ
kupyatyatiniṣevitaiḥ||5|| caran srotaḥsu
rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan| tebhyo'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vā''varaṇaṃ
balī||6||
Sa.
dhātukṣayakarairāhāravihārādibhiratiniṣevitaiḥ-atimātrasevitaiścirakālasevitaiśca,
pavanaḥ kupyati| kiṃ kurvan ? srotaḥsu rikteṣu caran,-dhātukṣayakarātisevanāt,
yatastadānīṃ srotasāṃ śūnyatā bhavati| tathābhūteṣu srotaḥsu
prabhañjanastadantaḥ praviśaṃstānyeva srotāṃsi riktāni bhṛśaṃ pūrayannevaṃ
dhātukṣayāt kupyati marut| tathā tebhyaḥ srotobhyo'nyadoṣapūrṇebhya āvaraṇaṃ
prāpya balī vāyurevaṃ vā kupyati| 00000
tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam|
malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham||7||
karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān|
----------------------------------------------|8|
Sa. evamubhayathā vāyuḥ pakvāśaye
kruddhaḥ śūlānāhāvantrakūjanādīṃśca karoti| tathā, adharakāye
ca-śarīrasyādhastāt, tāṃstān-nānāvidhān, upadravān-vyādhīn,
kṛcchrān-kṛcchrasādhyān, karoti| kāyasyādhara iti pūrvāparetyādinā samāsaḥ|
00000
----------------------------------------------| āmāśaye
tṛḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8||
kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ|
----------------------------------------------|9|
Sa. āmāśaye
kruddhastṛḍādīṃstathā'nyānapyanuktān vyādhīnnābherūrdhvaṃ-ūrdhvakāye, karoti|
00000
----------------------------------------------|
śrotrādiṣvindriyavadhaṃ----------------------|9|
Sa. śrotrādiṣu-indriyādhāreṣu, kruddhaḥ
indriyāṇāṃ vadhaṃ-vināśaṃ, karoti| 00000
----------------------------------------------| -------------------------tvaci
sphuṭanarūkṣate||9||
Sa. tvaci kruddhastasyāstvacaḥ
sphuṭanaṃ rūkṣatāṃ ca karoti| 00000
rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām| arūṃṣyannasya viṣṭambharuciṃ
kṛśatāṃ bhramam||10||
Sa. rakte kruddhastīvra rujastathā
svāpādīn karoti| 00000
māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān śramam| gurvaṅgaṃ cātirukstabdhaṃ
muṣṭidaṇḍahatopamam||11||
Sa. māṃsamedogatastatrasthaḥ kruddho
granthīṃstodādiyutāṃstathā śramādīṃśca karoti| suśrute cātra viśeṣa uktaḥ|
tathā ca tadgranthaḥ- (su. ni. a. 1|26) - karkaśāṃstodabahulān granthīn
māṃsasamāśritaḥ| vāyurmedoyutaḥ kuryādgranthīn mandarujo'vraṇān||" iti| 00000
asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam|
----------------------------------------------------|12|
Sa. asthisthaḥ kruddhaḥ
sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ-dāruṇaṃ, balakṣayaṃ ca karoti| 00000
----------------------------------------------| majjastho'sthiṣu
sauṣiryamasvapnaṃ santatāṃ rujam||12||
Sa. majjasthaḥ kruddho'sthisauṣiryādīn
karoti| 00000
śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā| tadvadgarbhasya
śukrasthaḥ----------------------|13|
Sa. śukrasthaḥ kruddhaḥ śukrasya
śīghramutsargaṃ saṅgādīnvā karoti| tadvat-tathaiva, garbhasyāpi
tathābhūtabījotpannatvāt śīghrotsargādīn karoti| 00000
----------------------------------------------|
--------------------------------sirāsvādhmānariktate||13||
tatsthaḥ---------------------------------------|
----------------------------------------------|14|
Sa. tatsthaḥ-sirāsthitaḥ,
kruddhastāsveva sirāsvādhmānariktate karoti| 00000
--------snāvasthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ|
----------------------------------------------|14|
Sa. snāvasthitaḥ kruddho gṛdhrasyādīn
karoti| 00000
----------------------------------------------| vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ
sandhigato'nilaḥ||14|| prasāraṇākuñcanayoḥ
pravṛttiṃ ca savedanām| ----------------------------------------------|15|
Sa. sandhigato'nilaḥ kruddhaḥ śophaṃ
kuryāt| kimbhūtam ? vātapūrṇadṛtisparśaṃ-tattulyam| tathā, prasāraṇa ākuñcane
ca savedanāṃ pravṛttiṃ karoti| 00000
----------------------------------------------|
sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam||15||
stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|
----------------------------------------------|16|
Sa. sarvāṅgasaṃśrayo'nilastatrasthaḥ
kruddhastodādīn karoti| 00000
----------------------------------------------| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ
kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ||16||
tadā'ṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ|
----------------------------------------------|17|
Sa. yadā tu sarvā dhamanīrvāyuḥ
kruddho'bhyeti-ābhimukhyenāgacchati, punaḥpunastadā'ṅgaṃ-śarīraṃ,
ākṣipati-ākramati, eṣa vātavyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ| 00000
athāpatantrakaṃ lakṣayati - - - -
----------------------------------------------| adhaḥ pratihato
vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ||17|| nāḍīḥ
praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipetparito gātraṃ dhanurvaccāsya
nāmayet||18|| kṛcchrāducchvasiti
stabdhasrastamīlitadṛktataḥ| kapota iva kṛjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ||19||
sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi| aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ
muhurasvāsthyamāvṛte||20||
Sa. adhaḥ pratihata ūrdhvaṃ vrajan
māruto hṛdāśritāḥ-hṛdayasthāḥ, nāḍīrantaḥ praviśya hṛdayaṃ tathā śiraśca
śaṅkhau ca pīḍyan, ākṣipetparito gātraṃ-samantātkāyamākṣipet,-saṃharet| tathā,
dhanurvaccāsya-apatantrakavataḥ, prakṛtatvādgātraṃ nāmayet| tathā sa pumān
kṛcchrāducchvasiti-kathañcicchvasiti| dṛk-cakṣurindriyādhiṣṭhānaṃ dṛkśabdeneha
gṛhyate| stabdhā srastā mīlitā ca dṛgyasyāsau stabdhasrastamīlitadṛk|
tataḥ-anantaraṃ, kapota iva kūjet-avyaktaṃ śabdaṃ vidadhyāt| tathā,
niḥsaṃjño-vicetanaḥ sampadyate| saḥ-evaṃrūpo vātavyādhiḥ, apatantrakākhyo
bhaṇyate| sa eva cāpatānakasaṃjño nigadyate| mukte tvityādi| vāyunā'nākrānte
hṛdaye kṣaṇaṃ svāsthyaṃ prāpnuyāt| muhurasvāsthyaṃ-tenāvṛte
hṛdyasvāsthyamaśnuvīta| 00000
garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ| abhighātasamutthaśca
duścikitsyatamo hi saḥ||21||
Sa. sa cākālagarbhapātātsamanantaraṃ
yoṣitāṃ prāyo jāyate| kadācicchoṇitātisravāt strīṇāṃ puruṣāṇāṃ ca,
abhighātācca syāt| saḥ-apatantrako, garbhapātasamutpanno duścikitsyaḥ syāt,
śoṇitātisravotthito duścikitsyataraḥ, abhighātasamuttho duścikitsyatamaḥ|
00000
manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ
jatrurāyamyate tadā||22|| antardhanurivāṅgaṃ
ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ| karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ
kaphodvamam||23|| pārśvayorvedanāṃ
vākyahanupṛṣṭhaśirograham| antarāyāma ityeṣa--------------------------|24|
Sa. manye dve-grīvāpārśvāśrite nāḍyau,
vāyuḥ saṃstabhya, antarāyacchan dhamanīryadā gṛhṇan sakalaṃ dehaṃ vyāpnoti
tadā jatrurāyamyate-vakrīkriyate| jatruśabdasya puṃstvaṃ
lokāśrayatvālliṅgasyeti| antardhanurivāṅgaṃ ca,-tathā'ntaḥ-mukhato bhāgāt,
aṅgaṃ-śarīraṃ ca, dhanurivāyamyata iti cārthaḥ| vegaiḥ-vicchidya
punarudbhavairbhajyata iva tudyata iva iti ca nānāvyathārūpaiḥ| tathā stambhaṃ
ca netrayoḥ karoti| tathā jṛmbhām| tathā, daśanānāṃ-dantānāṃ,
daśanaṃ-khādanam| daśanamityatra "dāmnīśasayuyuja" ityādau
daṃśeranunāsikalopanirdeśo jñāpanārthaḥ, kṛto'nyasminnapi pratyaye lopo
bhavatīti tena lyuṭyapi bhavati| daśanamiti vacanādatra nalopaḥ| prāyikaṃ
caitajjñāpakamiti "hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam" ityapi bhavati| tathā
kaphasyodvamanam| tathā, pārśvayordvayorvedanāṃ-śūlam| tathā, vākyādīnāṃ
grahaṃ-stambham| ityeṣaḥ-vātavyādhiḥ,
antarāyāmasaṃjño'ṅgasyāntarāyamanāt-vakrīkaraṇāt, ucyata iti śeṣaḥ| 00000
----------------------------------------------|
---------------------bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24||
dehasya bahirāyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| uraścotkṣipyate tatra kandharā
cāvamṛdyate||25|| danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ
prasvedaḥ srastagātratā| bāhyāyāmaṃ dhanuṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam||26||
Sa. bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ-tādṛśaḥ|
dehasya bahirāyāmāt-aṅgasya dhanurvadbahirvakrīkaraṇāt, bahirāyāma ucyata iti
śeṣaḥ| tameva pradarśayitumāha - pṛṣṭhata ityādi| śiraḥ (pṛṣṭhataḥ-)
pṛṣṭhābhimukhaṃ nīyate| tathā, tatra-bāhyāyāme, uro-vakṣaḥ, utkṣipyate-unnatiṃ
nīyate| tathā, kandharā-grīvā ca, avamṛdyate-kṣudyate| tathā, danteṣu vaktre
ca vaivarṇyaṃ-prākṛtādvarṇādvarṇāntarāpattiḥ| tathā, prakarṣeṇa svedaḥ| tathā,
srastagātratā-ślathāṅgatā| taṃ-tathābhūtaṃ vātavyādhiṃ, bāhyāyāmaṃ
dhanuṣkambhaṃ ca bruvate| tameva kecidveginamityācakṣate| 00000
adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt|
vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27||
tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ|
----------------------------------------------|28|
Sa. doṣā vraṇaṃ marmāśritaṃ
prāpyānantaraṃ samīraṇasya samīraṇāt-preraṇāt, sarvāṃ tanuṃ-sakalaṃ
dehamāpādamastakaṃ, vyāyacchanti-viśeṣeṇākrāmanti| [ saḥ- ] eṣa vraṇāyāmaḥ,
tṛṣyatastathā pāṇḍugātrasya narasya varjitaḥ, asādhyatvāt| 00000
----------------------------------------------| gate vege bhavetsvāsthyaṃ
sarveṣvākṣepakeṣu ca||28||
Sa. sarveṣu cākṣepakeṣu- "yadā tu
dhamanīḥ sarvā" (ślo. 16) - ityādigranthanirdiṣṭeṣu vraṇāyāmaparyanteṣu, vege
gate sati-vegānāṃ śāntau satyāṃ, svāsthyaṃ bhavet-nānyadā| 00000
jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupito hanumūlasthaḥ
sraṃsayitvā'nilo hanū||29|| karoti
vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām| hanusraṃsaḥ sa tena
syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||
Sa. jihvātilekhanādibhiḥ kupito
hanvormūle sthito vāyurhanū sraṃsayitvā-sthānāccālayitvā,
vivṛtāsyatvaṃ-prasāritamukhatvaṃ, athavā saṃvṛtāsyatvaṃ karoti| saḥ-evaṃbhūto,
hanusraṃsa ucyate| tena ca-hanusraṃsena, kṛcchrāt-kathamapi, carvaṇaṃ bhāṣaṇaṃ
ca syāt| 00000
vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa
tenānnapānavākyeṣvanīśatā||31||
Sa. vāgvāhinīsirāsaṃstho vāyurjihvāṃ
stambhayate| saḥ-evaṃvidho, jihvāstambha ucyate| tena-jihvāstambhena,
annapānavākyeṣu anīśatā-asamarthatā, bhavati| 00000
śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathoḥ
kharakārmukakarṣaṇāt||32||
viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt| vāyurvivṛddhastaistaiśca
vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33|| vakrīkaroti
vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam| tato'sya kampate mūrddhā vāksaṅgaḥ
stabdhanetratā||34|| dantacālaḥ
svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṃ smṛtermohastrāsaḥ suptasya
jāyate||35|| niṣṭhīvaḥ pārśvato
yāyādekasyākṣṇo nimīlanam| jatrorūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe'dhare'pi
vā||36|| tamāhurarditaṃ
kecidekāyāmamathāpare| ----------------------------------------------|37|
Sa.
śirobhāraharaṇādibhirvāyurvivṛddho-viśeṣeṇa vṛddhiṃ gataḥ, tathā taistaiśca
vātalaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, ūrdhvamātsthitaḥ-śarīrasyoparibhāge
āsamantātsthito , vaktrārdhaṃ vakrīkaroti| tathā, uktaṃhasitamīkṣitaṃ ca
vakrīkaroti| tathā, uktaṃ hasitamīkṣitaṃ ca vakrīkaroti| tataḥ-anantaraṃ,
asya-narasya,mūrdhā kampate| tathā, vāksaṅgo jāyate| tathā,
stabdhanetratādayaśca| tathā, niṣṭhīvo-niṣṭhīvanaṃ, pārśvena gacchet| ekasya
cākṣṇo nimīlanaṃ syāt| jatrorūrdhvaṃ tīvrā rujā-dāruṇā pīḍā, bhavati|
śarīrārdhe'dhare'pi vā-adhastādvā, taṃ-īdṛśaṃ vātavyādhiṃ, kecidarditamāhuḥ,
apare tantrakṛta ekāyāmaṃ vadanti| 00000
----------------------------------------------| raktamāśritya pavanaḥ
kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37|| rūkṣāḥ
savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ|
----------------------------------------------|38|
Sa. pavano raktamāśritya-śrayitvā,
mūrddhāśritāḥ sirā rūkṣādiguṇayuktāḥ kuryāt| sa sirāgraha ucyate| sa
cāsādhyaḥ| 00000
----------------------------------------------| gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ
snāyūrviśoṣya ca||38|| pakṣamanyataraṃ hanti
sandhibandhān vimokṣayan| kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ||39||
ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ|
----------------------------------------------|40|
Sa. vāyustanoḥ-śarīrasya, ardhaṃ
gṛhītvā sirāḥ snāyūśca viśoṣya tato'nyataraṃ-vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā, pakṣaṃ hanti|
kiṃ kurvan ? sandhīnāṃ bandhān vimokṣayan-vighaṭṭayan| tasyaiva
ca-vyādhimataḥ, kṛtsnaḥ-sarvo'rdhakāyaḥ, akarmaṇyaḥ-kriyāyāmaśakto,
vicetanaśca syāt| taṃ-īdṛśaṃ vātavyādhiṃ, kecidekāṅgarogaṃ vadanti, anye
pakṣavadhamityāhuḥ| ardhakāya iti "ardhaṃ napuṃsakam" iti samāsaḥ| 00000
----------------------------------------------| sarvāṅgarogaṃ tadvacca
sarvakāyāśrite'nile||40||
Sa. sarvakāyāśrite vāyau
tena-pūrvoktenaikāṅgarogoktena lakṣaṇena, tulyaṃ vartate tadvat,
sarvāṅgarogamityāhuḥ| 00000
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ| kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo
vivarjyaḥ kṣayahetukaḥ||41||
Sa. śuddhavātena hataḥ
pakṣaḥ-ekāṅgarogaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ-atiśayena kṛcchrasādhyaḥ| anyena
saṃyukto vātaḥ kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| kṣayahetukaḥ pakṣo
vivarjyo-nopakramyaḥ, asādhyatvāt| 00000
āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ| asādhyaṃ hatasarvehaṃ
daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut||42||
Sa. āmena baddhāni-sthagitāni,
ayanāni-dvārāṇi prakṛtatvāt srotasāṃ, yena sa āmabaddhāyanaḥ, kaphānvito
mārutoṅgaṃ saṃstabhya-stambhayitvā daṇḍavat daṇḍakākhyaṃ vātavyādhiviśeṣaṃ
kuryāt| tamasādhyam| tathā hatāḥ sarvā īhāḥ-ceṣṭāḥ, yasmiṃstamevaṃbhūtam|
00000
aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṃ
janayatyavabāhukam||43||
Sa. vāyuraṃsamūle sthitaḥ,
tatragāḥ-aṃsamūlāśritāḥ, sirāḥ saṅkocyāvabāhukākhyaṃ vātavyādhiṃ janayati|
kimbhūtam ? bāhupraspanditaṃ haratīti bāhupraspanditaharam, "
harateranudyamane'c" ityac| 00000
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ| bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma
sā smṛtā||44||
Sa. talaṃ-hastatalaṃ, prati-lakṣaṇī
(lakṣyī) kṛtya, yā kaṇḍarā-sumahān snāyusaṅghātaḥ, sā bāhupṛṣṭhato gatā, tathā
mārutārditā-vātena pīḍītā satī, bāhuceṣṭāṃ-bhujavyāpāraṃ, apaharati [ iti ]
bāhuceṣṭāpaharaṇī| bāhulakādatra kartarī lyuṭ strītvaṃ ca| evaṃbhūtā viśvācī
saṃjñā smṛtā, munibhiriti śeṣaḥ| 00000
vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā| tadā khañjo bhavejjantuḥ
paṅguḥ sakthnordvayorapi||45||
Sa. kaṭyāṃ sthito māruto yadā
sakthnaḥ-ūroḥ sambandhinīṃ, kaṇḍarāmākṣipet-ākarṣet, tadā prāṇī khañjo bhavet|
dvayorapi sakthnoḥ sambandhinīṃ kaṇḍarāṃ yadā''kṣipettadā paṅguḥ syāt| 00000
kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṃ taṃ
vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||
Sa. tathā yo gamanārambhe
kampate-vepate, khañjanniva ca yāti| taṃ-evaṃbhūtaṃ, kalāyakhañjākhyaṃ vyādhiṃ
vidyāt| kimbhūtam ? muktaṃ sandhiprabandhanaṃ yatra, taṃ tathāvidham| 00000
śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ| jīrṇājīrṇe
tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ||47||
saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamūru
cetpratipadyate||48|| sakthyasthīni
prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat| tadā skabhnāti tenorū stabdhau
śītāvacetanau||49|| parakīyāviva gurū
syātāmatibhṛśavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50||
saṃyutau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ|
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare||51||
Sa. jīrṇena sahitamajīrṇaṃ
jīrṇājīrṇaṃ-pakvāpakvamāhārakadambakaṃ, kenacinnimittena
jāṭharāgnisaṃyogādāhārarāśeḥ kaścidbhāgaḥ pakvaḥ kaścidapakva iti jīrṇājīrṇam,
tasminsati| śītoṣṇādibhistathā''yāsasaṅkṣobhādibhirniṣevitaiḥ-ciramabhyastaiḥ,
āmamatyarthaṃ sañcitaṃ-bahu sambhṛtaṃ, ūru yadā pratipadyate-ubhāvāśrityāste,
tadā-tasminkāye, tena-yathoktena hetunā, tāvūru skabhnāti-stambhayati|
kimbhūtamāmam ? saśleṣmamedaḥpavanam| saha śleṣmaṇā medasā pavanena ca vartata
iti saśleṣmamedaḥpavanam, na tu kevalameva| tathā, itaraṃ
doṣaṃ-vātaśleṣmāpekṣayā pittākhyaṃ, abhibhūya-ākramya, na vātaṃ kaphaṃ vā|
tena hi tayorabhibhavo na yuktaḥ, tatsahavartamānatvāt| tathā, tena
sahavartamānenāpi śleṣmaṇā ca stimitena-styānena,
sakthisambandhīnyasthīnyantaḥ prapūrya-tāni nirbharāṇi kṛtvā, tadā tat-āmaṃ,
ūru skabhnātīti yojyam| tena hetunā tadā-tasminkāle, tāvūru stabdhau-niścalau,
tathā sparśataḥ śītau, tathā'cetanau-sūcyādibhistudyamānāvapi pīḍāṃ na
vedayetām, ata eva parakīyāviva guru syātām|
tathā'tibhṛśavyathau-atyantaśūlānvitau| parakīyāviti "kugjanasya parasya ca"
iti īyaḥ kugāgamaśca| tathā dhyānādibhiḥ saṃyutau| dhyānaṃ-cintā
daurmanasyamityarthaḥ| tathā pādasadanādibhiḥ saṃyutau| evaṃlakṣaṇo yo
vyādhiviśeṣastamūrustambhamāhuḥ, tantrakṛta iti śeṣaḥ| apare ācāryā
āḍhyavātamiti tamāhuḥ| āmaśabdasya napuṃsakatvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti
bodhyam| 00000
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ| jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ
kroṣṭukaśīrṣavat||52||
Sa. jānumadhye mahārujaḥ śopho
vātaśoṇitājjātaḥ kroṣṭukaśīrṣākhyo vātavyādhibhedaḥ| sa ca sthūlaḥ
śṛgālaśiraḥsadṛśo bhavati| 00000
ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā| vātena gulphamāśritya
tamāhurvātakaṇṭakam||53||
Sa. pāde-caraṇe viṣamanyaste sati,
athavā śrameṇa yadā gulphamāśritya vātena rugjāyate, taṃ vātakaṇṭakākhyaṃ
vātavyādhimāhuḥ| 00000
pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti
gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate||54||
Sa. pārṣṇiṃ prati-pārṣṇyabhimukhaṃ, yā
aṅgulīnāṃ kaṇḍarā sā mārutena-vāyunā, arditā-vyathitā, caraṇoddharaṇāvasare
yaḥ sakthyutkṣepaḥ-ūrdhvaṃ preraṇaṃ, taṃ nigṛhṇāti-avamṛdgāti
sakthnorniścalatvamivotpādayati| tāṃ-kaṇḍarāṃ, vyādhiviśeṣasaṃjñāṃ gṛdhrasīṃ
pracakṣate, tantrakṛta iti śeṣaḥ| 00000
viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvite|
----------------------------------------------|55|
Sa. viśvācī coktā "bāhuceṣṭāpaharaṇī"
(ślo. 44) ityādinā granthena, gṛdhrasī cādhunaivoktā| te dve tīvrarujānvite
satyau khallī bhaṇyate| 00000
----------------------------------------------| hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ
ca prasuptavat||55|| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ
kaphamārutakopajaḥ| ----------------------------------------------|56|
Sa. yasya puṃsaścaraṇau hṛṣyete
prasuptāviva ca syātām, saḥ-evaṃbhūto vātavyādhiḥ, pādaharṣākhyaḥ| sa ca
vātaśleṣmakopajo vedyaḥ| 00000
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ|56| viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ
tamādiśet| 56 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|
Sa. anilaḥ pittaraktasahitaḥ
pādayordāhaṃ kurute, viśeṣeṇa tu caṅkramite sati| taṃ-evaṃbhūtaṃ,
pādadāhamādiśet-brūyāt, bhiṣagiti śeṣaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma
pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15|| 00000