Sa. visarpanidānādanantaraṃ
tulyahetvāditvātkuṣṭhanidānamārabhyate- 00000
athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca
sevitaiḥ||1|| pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ
prāktanairvoritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam||2||
dūṣayanti ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ
kuṣṭhamuśanti tat||3||
Sa. mithyāhārādinā tathā
sādhunindāvadhādibhiḥ pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ sevitaiḥ-anuṣṭhitaiḥ,
prāktanairvā-anyajanmācaritaiḥ| sevitagrahaṇena sātatyānuṣṭhānaṃ dyotayati|
tena kadācitkaraṇatvameṣāṃ na kuṣṭhaheturiti gamyate| taistathābhūtaiḥ
karmabhirmithyāhārādinā ca īritāḥ-duṣṭāḥ, malāḥ-vātapittakaphāḥ,
śirāstiryaggāminīḥ prapadya-āśritya, tvaglasīkāsṛgāmiṣaṃ dūṣayanti| tadeva ca
tvagādikaṃ śithilīkṛtya tataḥ-anantaraṃ, bahirniścaranto-bāhyadeśe
prasarantaḥ, tvaco [ yat ] vaivarṇyaṃ kurvanti tatkuṣṭhamuśanti, munaya iti
śeṣaḥ| 00000
kuto'sya rogasya kuṣṭhamiti saṃjñā ? ityāha - - - - kālenopekṣitaṃ
yasmātsarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ| prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvān saṃkledya
cāvahet||4|| sasvedakledasaṅkothān kṛmīn
sūkṣmān sudāruṇān| lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt||5||
bhakṣayecchvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam|
------------------------------------------------|6|
Sa. yasmāddhetorupekṣitaṃ-anupakrāntaṃ
sat, kālena sarvaṃ vapuḥ-śarīraṃ, kṛṣṇāti tasmāttat kuṣṭhamityucyate| tacca
kuṣṭhaṃ dhātūn sarvān prapadya-prāpya,
anantaramantarvyāpya-prakṛtatvātteṣāmevāntaraṃ vyāpya, tathā sarvaṃstāneva
dhātūn saṃkledya-kledayitvā, kṛmīnāvahet-kuryāt| kimbhūtān ? svedādibhiryutān|
tathā, sūkṣmān| tathā, sudāruṇān-duścikitsyān| yaiḥ-kṛmibhiḥ, tatkuṣṭhaṃ
lomādīn bhakṣayet| śvitrasyedṛgrūpatā na vidyate yā kuṣṭhasyoktā| asmācca
kāraṇācchvitraṃ kuṣṭhabāhyamudāhṛtam, kuṣṭhādbāhyaṃ
tvaggatamātramevoktamityarthaḥ| 00000
------------------------------------------------| kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ
pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||6|| nanu, evaṃ
satyekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ kuṣṭham, na sarvaṃ tridoṣajaṃ syāt, ityāśaṅkyāha - -
- - sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ|7|
Sa. kuṣṭhāni saptadhā-saptaprakārāṇi|
katham ? ityāha-pṛthak-vātapittakaphaiḥ| taireva ca miśraiḥ-vātapittābhyāṃ
vātakaphābhyāṃ pittakaphābhyām| taireva doṣaiḥ samāgataiḥ-sannipatitaiḥ|
sarveṣvapi kuṣṭheṣu tridośeṣu - sannipātajeṣvapi, adhikatvena vyapadeśaḥ|
sannipātasya samaviṣamātmakatvāt| 00000
ata āha - - - - vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ, pittādaudumbaraṃ, kaphāt||7||
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca, ṛkṣākhyaṃ vātapittajam|
carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ||8||
vātaśleṣmodbhavāḥ, śleṣmapittāddadruśatāruṣī| puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā
carmadalaṃ tathā||9|| sarvaiḥ
syātkākaṇaṃ-------------------------|
------------------------------------------------|10|
Sa. [vātena-] vātolbaṇena sannipātena,
kāpālaṃ nāma kuṣṭhaṃ bhavati| pittāt-pittādhikātsannipātāt, audumbaraṃ nāma
kuṣṭhaṃ jāyate| kaphāt-kaphādhikātsannipātāt, maṇḍalākhyaṃ kuṣṭhaṃ jāyate|
tathā vicarcī ca, kaphādeveti cārthaḥ| ṛkṣākhyaṃ kuṣṭhaṃ
vātapittajaṃ-vātapittolbaṇātsannipātājjātam| evamagre'pi yojyam|
carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikā vātaśleṣmodbhavāḥ| śleṣmapittāt
dadruśatāruṣī dve kuṣṭhe| na kevalaṃ dadru śatāruśca śleṣmapittāt,
yāvatpuṇḍarīkaṃ tathā visphoṭastathā pāmā tathā carmadalaṃ jāyate|
sarvaiḥ-tribhireva samairdoṣaiḥ, kākaṇaṃ nāma kuṣṭhamutpadyate|
evametānyaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti| 00000
-------------------pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarkṣajihve ca
mahākuṣṭhāni sapta tu||10||
Sa. pūrvaṃ
trikaṃ-kāpālodumbaramaṇḍalākhyaṃ, tathā dadruḥ kākaṇaṃ puṇḍarīkamṛkṣajihvaṃ
ceti mahākuṣṭhāni sapta syuḥ| 00000
atiślakṣṇakharasparśakhedāsvedavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ
koṭhonnatiḥ śramaḥ||11|| vraṇānāmadhikaṃ
śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi
kopanam||12|| romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ
kuṣṭhalakṣaṇamagrajam| ------------------------------------------------|13|
Sa. atiślakṣṇādikaṃ
kuṣṭhalakṣaṇamagrajam-prāgrūpamityarthaḥ| 00000
adhunaiteṣāṃ lakṣaṇānyāha - - - - kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ
tanu||13|| vistṛtāsamaparyantaṃ
hṛṣitairlomabhiścitam| todaḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca||14||
Sa. kṛṣṇāruṇakapālābhamityādikaṃ
kāpālasya lakṣaṇam| 00000
pakvodumbaratāmratvagroma gaurasirācitam| bahalaṃ bahalakledaraktaṃ
dāharujādhikam||15|| āśūtthānāvadaraṇakṛmi
vidyādudumbaram| ------------------------------------------------|16|
Sa.
pakvodumbaratāmretyādikamaudumbarasya lakṣaṇam| 00000
------------------------------------------------| sthiraṃ styānaṃ guru
snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam||16||
anyonyasaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi| ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ
parimaṇḍalam||17||
Sa. sthiraṃ styānamityādikaṃ maṇḍalasya
lakṣaṇam| 00000
sakaṇḍūpiṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā|
------------------------------------------------|18|
Sa. sakaṇḍūpiṭiketyādikaṃ vicarcikāyā
lakṣaṇam| 00000
------------------------------------------------| paruṣaṃ tanu
raktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam||18||
satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭikaiścitam| ṛkṣajihvākṛti proktamṛkṣajihvaṃ
bahukrimi||19||
Sa. paruṣamityādikaṃ ṛkṣajihvasya
lakṣaṇam| ṛkṣajihveva prakāśakharā ākṛtiryasya ṛkṣajihvasya tathaivam| 00000
hasticarmakharasparśaṃ carma--------------------|
-----------------------------------------------|20|
Sa. hasticarmavat kharasparśaṃ
carmākhyaṃ kuṣṭham| 00000
-------------------------------ekākhyaṃ mahāśrayam| asvedaṃ
matsyaśakalasannibham ----------------------|20|
Sa. ekasaṃjñaṃ kuṣṭhaṃ
mahāśrayaṃ-vistīrṇāśayam| tathā, asvedaṃ-svedarahitam| tathā,
matsyaśakalasannibhaṃ-matsyatvaṅmaṇḍalasadṛśam| suśrute tvekakuṣṭhasyaivaṃ
lakṣaṇamabhyadhāyi (ni. a. 5|9) - "kṛtsno deho yasya rakto'ruṇo vā tadekākhyaṃ
kuṣṭhamāhuḥ sukaṣṭam|" iti| kharanāde'pyuktam-"mahadasvedanaṃ
matsyaśakalākāramekajam|" iti| 00000
--------------------------------------------------|
---------------------------------kiṭibhaṃ punaḥ||20||
rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam|
--------------------------------------------------|21|
Sa. kiṭibhaṃ tu rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ
kaṇḍūmatparuṣāsitam| 00000
---------------------------------------| sidhmaṃ rūkṣaṃ bahiḥ
snigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret||21||
ślakṣṇasparśaṃ tanu śvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat| prāyeṇa cordhvakāye
syāt-------------------|23|
Sa. sidhmaṃ nāma kuṣṭhaṃ bahī rūkṣam,
antaḥ snigdham, ghṛṣṭaṃ sadrajaḥ kiret-kṣipet| tathā ślakṣṇasparśam| tathā
tanu| varṇena śvetatāmram, daugdhikapuṣpavat-alābukusumābham| tacca
prāyeṇa-bāhulyena, ūrdhvakāye syāt| kharanāde'pyuktam-"alābupuṣpavatsidhmaṃ
ghṛṣṭaṃ yaccodvamedrajaḥ|" iti| 00000
------------------------------------------| -------------------------gaṇḍaiḥ
kaṇḍūyutaiścitam||22||
raktairalasakam-----------------------------------| ---------------------|23|
Sa. alasakaṃ nāma kuṣṭhaṃ gaṇḍai
raktavarṇaiḥ kaṇḍūyutaiśca vyāptaṃ bhavet| 00000
----------------------pāṇipādadāryo vipādikāḥ| tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca
sarāgapiṭikācitāḥ||23||
Sa. vipādikāḥ pāṇipādadāryaḥ syuḥ|
tathā, tīvrārtyaḥ-atyantapīḍayā yutāḥ| tathā, mandakaṇḍvaḥ-alpakharjūkāḥ|
tathā, sarāgapiṭikācitāśca| pāṇipādau dārayantīti karmaṇyaṇatānṅīp| 00000
dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ| utsannamaṇḍalā dadrūḥ
kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī||24||
Sa. dūrvāvaddīrghapratānā dadrūḥ|
tathā, atasīpuṣpābhā| tathā, utsannamaṇḍalā ca| tathā, kaṇḍūmatī| tathā,
anuṣaṅgiṇī-prasaktānuprasaktyā saṃśleṣavatī śarīramanudhāvatī| 00000
sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam| śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ
prāyaśaḥ parvajanma ca||25||
Sa. śatārurnāma kuṣṭhaṃ
sthūlamūlādilakṣaṇam, yāvat prāyaśaḥ parvajanma ceti| 00000
raktāntamantarā pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam| sotsedhamācitaṃ raktaiḥ
padmapatramivāṃśubhiḥ||26||
ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca|
puṇḍarīkam----------------------------------|27|
Sa. puṇḍarīkaṃ nāma kuṣṭhaṃ
raktaparyantam| tathā, antarā-madhye, pāṇḍu| tathā, kaṇḍūdāharujāyutam| tathā,
unnatiyuktam| tathā, raktairaṃśubhiḥ-sūkṣmarekhābhiḥ, ācitaṃ-vyāptaṃ,
padmapatramiva| tathā, ghanabhūrilasīkāsṛkprāyam| āśu ca vibhedi| 00000
--------------------------------------------------|
--------------tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ||27||
visphoṭam------------------------------------------|
--------------------------------------------------|28|
Sa. visphoṭaṃ nāma kuṣṭhaṃ tanutvagbhiḥ
sphoṭaiścitaṃ-vyāptam| kimbhūtaiḥ ? sitāruṇaiḥ-śvetalohitaiḥ| 00000
------------------piṭikāḥ pāmā kaṇḍūkledarujādhikāḥ| sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ
prāyaḥ sphikpaṇikūrpare||28||
Sa. piṭikāḥ kaṇḍūkledarujādhikāḥ
pāmetyucyate| kimbhūtāḥ ?sūkṣmāḥ śyāvāruṇāḥ bahvyaśca| prāyo-bāhulyena, sā ca
pāmā sphijoḥ pāṇyoḥ kūrparayośca syāt| 00000
sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat| raktaṃ
dalaccarmadalam-------------------|29|
Sa. carmadalaṃ nāma kuṣṭhaṃ sphoṭavat
tathā sparśākṣamam| tathā, kaṇḍvādiyutam| tathā, raktaṃ-varṇena| tathā
dalat-sphuṭat, syāt| 00000
--------------------------------------------------|
-----------------------------kākaṇaṃ tīvradāharuk||29||
pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam| kuṣṭhaliṅgairyutaṃ
sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet||30||
Sa. kākaṇaṃ nāma kuṣṭhaṃ tīvradāharuk|
tathā pūrvaṃ-prathamaṃ, raktaṃ tathā kṛṣṇaṃ
kākaṇantīphalopamaṃ-guñjāphalasadṛśam| tataḥ-anantaraṃ, sarvaiḥ
kuṣṭhaliṅgairyutam| naikavarṇaṃ-api tu śvetapītādivarṇamapi syādityarthaḥ|
suśrute tu maṇḍalaśatārurvipādikālasakacarmadalaviśphoṭākhyāni noditāni|
sthūlāruṣkamahākuṣṭhaparīsarvavisarparakasāruṇākhyāni tatroktāni| evaṃ ca
tallakṣaṇam (ni. a. 5|8) - "yatra sthūlamūlānyarūṃṣi jāyante sandhiṣūgrāṇi tat
sthūlāruṣkaṃ kuṣṭham| utpadyante sarvadehe mahākhyaṃ
tvaksaṅkocasvāpatodāṅgasādāḥ| yasmin dīrghāḥ sphoṭikāḥ srāvavatyaḥ
saṃsarpeyustaṃ parīsarpamāhuḥ|| tulyaḥ sarpedyo visarpeṇa śīghraṃ
tvagraktādīnvyāpya sa syādvisarpaḥ| kṛtsne dehe sphoṭikāḥ srāvahīnāḥ
kaṇḍūprāyā raktasāstāḥ pradiṣṭāḥ| aruṇāni tanūni visarpiṇi tāpayutānyaruṇāni|"
iti| tadeteṣu kuṣṭhamedeṣu yathā nāmaviparyayastathā lakṣaṇaviparyayo'pi|
kintvete'pi kuṣṭhabhedā dṛśyante eva, ityetadapi lakṣaṇamādaraṇīyameveti
manyāmahe'dhikaṃ kuṣṭheṣu, ityādi| 00000
kuṣṭheṣu tridoṣajeṣu satsu, idaṃ vātādhikaṃ kuṣṭhamidaṃ pittādhikaṃ
kuṣṭhamidaṃ kaphādhikaṃ kuṣṭhamiti kathaṃ jñātavyam? ityāha - - - -
doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ| kuṣṭheṣu
doṣolbaṇatām----------------|31|
Sa. kuṣṭheṣu doṣolbaṇatāṃ-doṣādhikyaṃ,
doṣabhedīyavihitayathāyathaṃ liṅgakarmabhirādiśet| liṅgāni ca tāni karmāṇi ca
liṅgakarmāṇi| yathā-vāyoḥ sraṃsādīni, pittasya dāhādīni, śleṣmaṇaḥ
snehakāṭhinyādīni, yathāyathamātmīyaireva karmabhiryatasteṣāṃ liṅgaṃ lakṣyate
tatasteṣāṃ doṣāṇāṃ karmāṇyeva liṅgānyucyante| ata eva ca sraṃsādīni karmāṇi
doṣāṇāmuktvā'nantaramidamuvāca (hṛ. sū. a. 12|54) - "ityaśeṣāmayavyāpi
yaduktaṃ doṣalakṣaṇam| darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayet||" iti| 00000
--------------------------------------------------|
---------------------------sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet||31||
riṣṭoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam|
--------------------------------------------------|32|
Sa. sarvadoṣolbaṇaṃ-sannipātajaṃ,
kuṣṭhaṃ tyajet-na cikitset| riṣṭoktamiti yacca vikṛtivijñānīye kathitaṃ (hṛ.
śā. a. 5|98) - "kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ" ityādi, tacca nopakramet| yacca
kuṣṭhamasthimajjaśukrasamāśrayaṃ tacca tyajet| 00000
--------------------------------------------------| yāpyaṃ
medogatam----------------------------------|32|
Sa. medogataṃ kuṣṭhaṃ
yāpyaṃ-pathyādibhiryāpayituṃ śakyam| 00000
--------------------------------------------------|
-------------------kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam||32||
Sa. pittasya dvandvaṃ pittadvandvam|
pittadvandvajaṃ tathā raktagaṃ māṃsagaṃ ca kuṣṭhaṃ kṛcchraṃ-kṛcchrasādhyam|
00000
akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat|
--------------------------------------------------|33|
Sa.
kaphavātāḍhyamakṛcchraṃ-sukhasādhyam| tathā tvaksthaṃ, tathā ekadoṣādhikaṃ ca
yatkuṣṭhaṃ tacca sukhasādhyam| 00000
--------------------------------------------------| tatra tvaci sthite kuṣṭhe
todavaivarṇyarūkṣatāḥ||33||
svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite, piśite punaḥ| pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ
sandhiṣu cādhikam||34|| kauṇyaṃ
gatikṣayo'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi| nāsābhaṅgo'sthimajjasthe netrarāgaḥ
svarakṣayaḥ||35|| kṣate ca kṛmayaḥ, śukre
svadārāpatyabādhanam| --------------------------------------------------|36|
Sa. tatra-teṣu kuṣṭheṣu madhye, tvaci
prāpte kuṣṭhe todādayaḥ syuḥ| raktasthe kuṣṭhe svedādyāḥ syuḥ| māṃsasthe
kuṣṭhe pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ syuḥ, sandhiṣu cātiśayena kledo bhavati| medasi
sthite kuṣṭhe kauṇyaṃ-kuṇitā, tathā gatikṣayaḥ, tathā'ṅgānāṃ
dalanaṃ-chedanamiva, syāt| asthimajjasthe kuṣṭhe nāsāyāḥ-ghrāṇasya bhaṅgaḥ,
tathā netrayo rāgaḥ svarasya ca kṣayaḥ syāt, kṣate ca kṛmayaḥ syuḥ| śukrasthe
kuṣṭhe dāraṇāmapatyānāṃ ca bādhanaṃ-upadravaiḥ svedādibhiḥ pīḍanaṃ syāt| 00000
--------------------------------------------------| yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi
syurliṅgānyasṛgādiṣu||36|| iti
kuṣṭhanidānam||1||
Sa. asṛgādiṣu dhātuṣu
kuṣṭhākrāntadehānāṃ narāṇāṃ yāni liṅgānyuktāni tāni yathāpūrvaṃ syuḥ|
yathā-svedādīni raktasthe kathitāni pāṇyādyāśritāḥ sphoṭādayaśca māṃsasthe
syuḥ| evaṃ medaḥprabhṛtiṣu yojyam| evaṃ ca svedasvāpādīni sarvāṇyapi śukrasthe
kuṣṭhe dārāṇāmapatyānāṃ ca syuriti yathāpūrvaṃśabdasyārthaḥ| 00000
kuṣṭhanidānādanantaraṃ śvitrasyocyate| kuṣṭhaśvitrayorekakāraṇatvāt| ata evāha
- - - - atha śvitranidānam| kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tat|
nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam||37||
Sa. kuṣṭhānāmekaḥ-samānaḥ, sambhavo
yasya tacchvitraṃ kuṣṭhaikasambhavaṃ bhavati| kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tannirdiṣṭam,
na kevalaṃ śvitramiti| taccāparisrāvi-na kuṣṭhavat sravati| udbhavo-janma,
saṃśrayaḥ-āśrayaḥ, udbhavaśca saṃśrayaścodbhavasaṃśrayau, dhātuśabdenobhayaṃ
parigṛhyate, vātādayastrayo doṣāstathā raktādayastrayo dhātavaḥ, dhātavaśca
dhātavaśca dhātavaḥ, trayo dhātavo yathākramamudbhavasaṃśrayau yasya tat
tridhātūdbhavasaṃśrayam| 00000
vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ kamalapatravat| sadāhaṃ romavidhvaṃsi,
kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru||38|| sakaṇḍu ca,
kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśet|
--------------------------------------------------|39|
Sa. vātādrūkṣāruṇaṃ śvitraṃ syāt|
pittāt kamalapatramiva tāmraṃ varṇena, tathā sadāham, tathā
romavidhvaṃsi-romaśātanasvabhāvam| kaphācchvetam, tathā ghanam, tathā
guru-aṅgenānubhūyate, tathā saha kaṇḍvā vartata iti sakaṇḍu|
kramāt-yathākramaṃ, vātādyudbhavaṃ śvitraṃ raktamāṃsamedaḥsu cādiśet| tatra
vātodbhavaṃ śvitraṃ raktāśrayam| pittodbhavaṃ māṃsāśrayam| kaphodbhavaṃ
medodhātvāśrayamiti kramaśabdasyārthaḥ| 00000
--------------------------------------------------| varṇenaivedṛgubhayaṃ
kṛcchraṃ taccottarottaram||39||
Sa. eveti cārthe| ubhayaṃ-doṣodbhavaṃ
raktādyāśrayaṃ śvitraṃ, varṇena cedṛk-aruṇaṃ tāmraṃ śvetaṃ yathākramam, na
punarvātādyudbhavatvadanyavarṇaṃ raktādisaṃśrayatvādanyavarṇamityarthaḥ|
tacca-śvitraṃ vātādyudbhavaṃ raktādisaṃśrayaṃ ca, uttarottaraṃ
kṛcchrasādhyamādiśediti prakṛtam| raktāśrayādvātajātkṛcchrāt māṃsāśrayaṃ
pittajaṃ kṛcchrataram| tato medaḥsaṃśritaṃ kaphajaṃ kṛcchratamamiti| 00000
adhunā sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - aśuklaromābahalamasaṃsṛṣṭaṃ mitho
navam| anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ, varjyamato'nyathā||40||
guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam| sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo
gadāḥ||41|| sarve sañcāriṇo, netratvagvikārā
viśeṣataḥ| --------------------------------------------------|42| iti
śvitranidānam||2||
Sa. aśuklaroma yacchitraṃ, tathā
abahalaṃ-aghanaṃ, tathā mithaḥ-parasparaṃ, asaṃsṛṣṭaṃ-amilitaṃ, tathā
navaṃ-avarṣātikrāntaṃ, tathā'nagnidagdhajaṃ-agnidagdhajaṃ yanna bhavati, tacca
sādhyam| varjyamato'nyathā-śuklaroma śvitraṃ, tathā bahalaṃ, tathā
parasparasaṃsṛṣṭaṃ, tathā cirakālotpannamagnidagdhajaṃ ca, taccāsādhyam|
guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamacirantanamapyacintyasvabhāvatvena varjyam| sarve
rogāḥ prāyaśo-bāhulyena, sañcāriṇaḥ-sañcaraṇaśīlāḥ| kutaḥ ? eke ca ta
āhāraśayyādayaścaikāhāraśayyādayaḥ, ādiśabdenāsanādīnāṃ grahaṇam,
sparśaḥ-saṃśleṣaḥ, sparśaśca ekāhāraśayyādayaśca, teṣāṃ sevanaṃ-bhajanaṃ,
tasmāt| netre ca tvak ca netratvak, tatra vikārāḥ-gadāḥ, te viśeṣeṇa
sañcāriṇaḥ| 00000
adhunā kramaprāptān kṛmīnadhikṛtyāha - - - - atha kṛminidānam| kṛmayastu
dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ||42||
Sa. kṛmayo dvidhā proktāḥ, munibhiriti
śeṣaḥ| turavadhāraṇe, dvidhaivetyarthaḥ| katham ?
ityāha-bāhyābhyantaramedataḥ| eke bāhyā ye keśavastrādijā yūkālikṣādayaḥ| anye
cāntarāḥ, yathā-antrādādayaḥ| 00000
janmabhedena catuṣprakārāḥ| katham ? ityāha - - - -
bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ|
--------------------------------------------------|43|
Sa. bahirmalajanmānaḥ
keśavastramalebhyaḥ śarīrabāhyebhya utpannatvāt, tathā kaphajanmāno
raktajanmāno viḍjanmānaśceti caturvidhāḥ| viṭ-purīṣam| 00000
-----------------------------------------------------| nāmato
viṃśatividhāḥ----------------------------------|43|
Sa. nāmato-nāmabhedāt, kṛmayo
viṃśatiprakārāḥ| 00000
----------------------------------------------|
------------------------bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ||43||
tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā
likṣāśca nāmataḥ||44|| dvidhā te
koṭhapiṭikākaṇḍūgaṇḍān prakurvate|
----------------------------------------------|45|
Sa. tatra-teṣu bāhyābhyantareṣu kṛmiṣu
madhye, amṛjodbhavāḥ-bāhyamalarūpeṇotpannāḥ, bāhyāḥ| te ca tilānāmiva
pramāṇasaṃsthānavarṇā yeṣāṃ ta evam| keśā [ ambaraṃ- ] vastraṃ cāśrayo yeṣāṃ
ta evam| tathā bahupādāḥ sūkṣmāśca| nāmato-nāmnā, yūkā likṣāśceti dvidhā| te
ca koṭhādīn vidadhati| 00000
----------------------------------------------|
kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ-------------------------|45|
Sa. antarjāḥ-antarāḥ kṛmayaḥ,
kuṣṭhaikahetavaḥ kuṣṭhena sahaikaḥ-tulyo, hetuḥ-nidānaṃ mithyāhārādikaṃ, yeṣāṃ
ta evam| 00000
----------------------------------------------|
----------------------śleṣmajāsteṣu cādhikam||45||
madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavaudanaiḥ|
----------------------------------------------|46|
Sa. teṣu-antarjeṣu kṛmiṣu madhye,
śleṣmajā adhikaṃ-atiśayena, madhurānnādibhiḥ syuḥ| 00000
raktajānāṃ nidānaviśeṣo vakṣyamāṇa iti purīṣotthāṃstā(tthānāṃ tā)vadāha - - -
- ---------------------------------------------------| śakṛjjā
bahuviḍdhānyaparṇaśākolakādibhiḥ||46||
Sa. śakṛjjāḥ śakṛdudbhūtāḥ, te
kuṣṭhaikahetusāmānye'pyadhikaṃ bahuviḍdhānyaiḥ-yavamāṣādibhiḥ, bahuviḍmireva
parṇaśākaiḥ-pālaṅkyādibhiḥ, tatholakādibhiḥ| ulakaḥ-svedaparyāyaḥ| apare tu
"ulukādibhiḥ" iti jaguḥ| ulukaṃ-haritāvasthaṃ śimbīdhānyamiti vyācakṣate ca|
00000
kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ| pṛthubradhnanibhāḥ kecit
kecidgaṇḍūpadopamāḥ||47||
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ
saptadhā tu te||48|| antrādā udarāveṣṭā
hṛdayādā mahākuhāḥ| kuravo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate||49||
hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam|
mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||50||
Sa. kaphādāmāśaye jātāḥ-na pakvāśaye|
tatra hi pṛthagadhyeṣyate (ślo. 53) - "pakvāśaye purīṣotthāḥ" iti| te ca
vṛddhāḥ santaḥ sarvataḥ-sarvasmin śarīre, sarpanti-prasaranti| sarvata iti
"ādyāditvāt(dibhyaḥ)" tasiḥ| pṛthubradhnanibhā ityādinā saṃsthānakathanam|
śvetā ityādinā varṇakathanam| nāmato-nāmnā ca, te saptadhā-saptaprakārāḥ|
tuścārthe| tānyeva sapta nāmānyāha-antrādā ityādinā| antrāṇyadantītyantrādāḥ,
ityādīnyarthānugatāni nāmāni| kānicit yādṛcchikāni kurava ityādīni| te
ca-kaphajāḥ kṛmayo, hṛllāsādikaṃ kurvanti| 00000
adhunā raktajānāha - - - - raktavāhisirotthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ| apādā
vṛttatāmrāśca saukṣmyātkecidadarśanāḥ||51||
keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ
sahasaurasamātaraḥ||52||
Sa. raktajāḥ kṛmayo
raktavāhisirotthānāḥ syuḥ| tathā, apādā vṛttāstāmravarṇāśca|
saukṣmyāt-sūkṣmatvātkāraṇāt, kecidadarśanāḥ-pratyakṣapramāṇāsamadhigamyāḥ
kāryeṇaivānumīyante| teṣāṃ nāmānyāha-keśādā lomavidhvaṃsā lomavidhvaṃsā
lomadvīpā udumbarā iti| tathā saha saurasamātṛbhyām vartanta iti
sahasaurasamātaraḥ| saurasamātṛsaṃjñaṃ nāmadvayam| evaṃ ṣaḍete raktajāḥ
kṛmayaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti "sahajā rasamātaraḥ " iti| saha śarīreṇa jāyanta
iti sahajāḥ, raso mātā-jananī, yeṣāṃ tatprabhavatvātte rasamātara iti|
kuṣṭhena sahaikaṃ karma-romaharṣakaṇḍūtodādikaṃ keśalomadhvaṃsādikaṃ
tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇaṃ vā, yeṣāṃ ta evam| 00000
pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ| vṛddhāḥ santo bhaveyuśca te
yadā''māśayonmukhāḥ|53| tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ|
pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ|54| te pañca nāmnā kṛmayaḥ
kakerukamakerukāḥ| sausurādāḥ sulūnākhyā lelihā janayanti ca|55|
viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ|
romaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt|56| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. purīṣotthāḥ pakvāśaya eva jāyante|
purīṣasya pakvāśayasthatvāt| te cādhovisarpiṇaḥ syuḥ-nordhvagāḥ| vṛddhāḥ
santo-vṛddhiṃ gatāḥ, yadā''māśayonmukhāste syustadā'sya-kṛmimato rogiṇaḥ,
udgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ-purīṣagandhānukāriṇo, bhaveyuḥ| tathā te
pṛthuvṛttatanusthūlāḥ saṃsthānena syuḥ, śyāvapītasitāsitā varṇena, tathā nāmrā
pañca saṅkhyayā| tānyeva nāmānyāha-kakeruketyādinā| te ca
vinirgamāddhetorviḍbhedādīn janayanti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāma
caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14|| 00000