Sa. udaranidānādanantaraṃ
pāṇḍuśophavisarpanidānamārabhyate| 00000
yato yathaivodaraṃ doṣasaṅghātajaṃ tathaite'pi, ityāha - - - - athātaḥ
pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2|| pittapradhānāḥ
kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ| tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi
sthitam||1|| dhamanīrdaśa samprāpya
vyāpnuvatsakalāṃ tanum| śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam||2||
tvaṅmāṃsayostatkurute tvaci varṇān pṛthagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ
teṣu cādhikam||3|| yato'taḥ pāṇḍurityuktaḥ
sa rogaḥ-------------| ------------------------------------------------|4|
Sa. yatra malāḥ-vātādayaḥ,
pittapradhānā yathoktaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, kopanaiḥ kupitāḥ-kruddhāḥ,
pāṇḍurogahetavaḥ| katham ? ityāha-tatretyādi| [ tatra- ] teṣu tathābhūteṣu
satsu, vātena balinā-balavatā, kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitamanantaraṃ tatpittaṃ
dhamanīrdaśa-hṛdi sthitāḥ, samprāpya-āśritya, sakalāṃ tanuṃ
vyāpnuvat-aśnuvānam| sakalaśabdopādānaṃ mūtrapurīṣādīnāmapi grahaṇārtham| ata
evākhyāsyati (ślo. 9) - "kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā|" iti| tathā
śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣya| kimbhūtaṃ pittam ?
tvaṅmāsayorantaraṃ-madhyamāśritam| tat-pittaṃ, tvaci varṇān
pṛthagvidhān-nānāprakārān, pāṇḍuhāridraharitān kurute| teṣu-varṇeṣu madhye,
yato-yasmāt, atiśayena pāṇḍutvamadhikamataḥ-asmāt, sa rogaḥ
pāṇḍurityuktaḥ-saṃjñitaḥ| nanu, 'pittapradhānāḥ' iti kathamuktam ? yāvatā
(yato) vāyorbalīyastvāt 'vātapradhānāḥ' iti vaktuṃ yuktaṃ syāt| balīyastvaṃ
cānantarameva pratipāditaṃ 'tatrānilena balinā kṣiptaṃ' iti| asadetat| yato
nātra balīyastvābalīyastvakṛte prādhānyāprādhānye vivakṣite| kintarhi ?
pāṇḍurogakaraṇaṃ prati kartṛtvākartṛtve| pittasya ca pāṇḍurogakaraṇaṃ prati
mukhyaṃ kartṛtvam, ataḥ 'pittapradhānāḥ' iti yuktamuktam| nanu, yadi trayo
doṣāḥ pāṇḍurogahetavaḥ, kathaṃ tarhi vakṣyati ? (ślo. 7) - "sa pañcadhā
pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt|" iti| ucyate| sarvaḥ pāṇḍurogastridoṣaja
eva| kintu hetuviśeṣairyo rūpabhedastena pañcātmakaḥ śophavat, iti na
kiñcidatrāyuktam| 00000
----------------------------------tena gauravam| dhātūnāṃ syācca
śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ||4||
tato'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ| mṛdyamānairivāṅgairnā
dravatā hṛdayena ca||5|| śūnākṣikūṭaḥ
sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano'lpavāk| annadviṭ śiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ||6||
sannasaktho jvarī śvāsī karṇakṣveḍī bhramī śramī|
------------------------------------------------|7|
Sa. tena-pāṇḍurogeṇa,
dhātūnāṃ-rasarudhirādīnāṃ, gauravaṃ śaithilyaṃ ca syāt| tathā, ojaso
guṇakṣayo-mādhurya(manda)śaityādīnāmojoguṇānāṃ (hṛ. ni. a. 6|1) vināśaḥ| tata
eva-ojoguṇakṣayāt, pāṇḍvāmayī naro'lparaktamedaskaḥ| alpe raktamedasī yasya sa
evam| tathā, niḥsāro-durbalaḥ syāt|tathā ślathendriyaḥ| [ ślathāni- ]
śithilāni, indriyāṇi-vākpāṇipādapāyūpastharūpāṇi, yasya sa ślathendriyaḥ|
tathā, indriyaśabdena buddhīndriyāṇāṃ cakṣurādīnāmadhiṣṭhānānyupalakṣyante|
nanu, pittapradhānāḥ kupitā iti pittavṛddhiruktā| pittavṛddhyā ca raktavṛddhyā
bhavitavyam| tatkathamuktamalparaktateti ? atrocyate| doṣāṇāmanyonyadūṣaṇāt
dūṣasya ca doṣairdūṣitatvāt prasādaparamparayā'puṣṭau satyāṃ kiṭṭabāhulyāt
pitta[sya]adhikyam, na raktasya prasādātmakasya, iti pittādhikyamalparaktatā
cetyupapannam| tathā, aṅgaiḥ-avayavaiḥ, mṛdyamānairivāsau nara upalakṣitaḥ,
tathā hṛdayena dravatā ca| tathā, śūnāvakṣikūṭau yasya sa evam| tathā,
sadanaḥ-aṅgasādavān| tathā, kopanādikaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ
samastairmṛttikādanāt||7||
Sa. saḥ-pāṇḍurogaḥ, pañcadhā syāt|
katham ? ityāha-pṛthagdoṣaiḥ sannipātena mṛdbhakṣaṇācca| nanu, mṛttikādanāt
pṛthagpāṇḍurogo na vācyaḥ, pṛthagvātādidoṣaje pāṇḍuroge'ntarbhūtatvāt| mṛdā hi
vātādiprakopo vidhīyate tiktoṣaṇādibhiriva| vātādiprakopaśca pāṇḍurogakṛt|
tasmātpṛthaṅmṛdo na yukto nirdeśaḥ| atra brūmaḥ| mṛdo'nye ye
vātādiprakopahetavaḥ pāṇḍurogasampādane sambhāvanāyogyāḥ, te pāṇḍurogaṃ
sampādya hetusvarūpasattayā vinivartante| mṛttikā tu tīkṣṇaiḥ saṃśodhanairvinā
pāṇḍurogaṃ yāvatkāye'vatiṣṭhate| ityayaṃ vātādikopahetubhyo'nyebhyo mṛdaḥ
pāṇḍurogaṃ prati viśeṣaḥ| tasmānmṛdā pṛthak pāṇḍurogo vaktuṃ nyāyyaḥ| 00000
prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṃ
svedābhāvo'lpavahnitā||8|| sādaḥ
śramo-------------------------------|
------------------------------------------------|9|
Sa. asya pāṇḍurogasya hṛdayaspandanādi
prāgrūpam| 00000
--------------anilāttatra gātraruktodakampanam|
kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā||9||
śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk|
------------------------------------------------|10|
Sa. tatra-teṣu pāṇḍurogeṣu madhye,
vātātpāṇḍuroge gātrarugādayaḥ syuḥ| 00000
------------------------------------------------|
pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ||10||
tṛṭsvedamūrcchāśītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvakkratā| varcobhedo'mlako
dāhaḥ------------|11|
Sa.
pittāddharitapītābhasirāditvaṃ(tvādi) syāt| 00000
------------------------------------------------|
------------------------------kaphācchuklasirāditā||11||
tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ
kāsaścachardiśca-----------------------------------|
------------------------------------------------|12|
Sa. kaphācchuklasirāditā[di] syāt|
00000
------------------------------------------------|
-------------------nicayānmiśraliṅgo'tiduḥsahaḥ||12||
Sa. nicayāt-sannipātāt, miśraliṅgaḥ
pāṇḍurogaḥ so'tiduḥsaho-ghoratamaḥ| 00000
mṛtkaṣāyā'nilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṃśca
raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca||13||
srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat| pāṇḍurogaṃ tataḥ
śūnanābhipādāsyamehanaḥ||14|| purīṣaṃ
kṛmimanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ|
------------------------------------------------|15|
Sa. mṛdbhakṣitā kaṣāyarasā vātaṃ
dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| ūṣarā-sakṣāramṛttikā, pittaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ
kuryāt| madhurā mṛttikā kaphaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| tathā, rasādīṃśca
dhātūn dūṣayitvā raukṣyācca hetorbhuktaṃ virūkṣya ceti| yataḥ svabhāvata eva
mṛttikā rūkṣā| tasmādbhuktaṃ virūkṣayati| srotāṃsi cāpūrya ruddhvā'pakvaiva
satī pāṇḍurogaṃ pūrvavat pittapradhānāḥ kupitā ityādinā nyāyena kuryāt|
mṛttikāyā gurutvāt pākābhāvaḥ| athavā aśabdo'treṣadarthe| alomikā eḍaketi
yathā| tena kiñcitpakveti gamyate| tataḥ-tena pāṇḍurogeṇa, śūnanābhyādikaḥ san
kṛmyādiyutaṃ purīṣaṃ muñcet| 00000
atha pratijñāvākye'nuktāmapi kāmalāṃ tulyahetvādikatvāt pradarśayannāha - - -
- ------------------------------------------------------| yaḥ pāṇḍurogī seveta
pittalaṃ tasya kāmalām||15||
koṣṭhaśākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvā'sṛṅmāṃsamāvahet|
hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā||16||
dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ||17||
----------------------------------------------------------------------------------
kiṃ pāṇḍurogiṇa eva pittalānyāsevamānasya kāmalā bhavet, utāpāṇḍurogiṇo'pi ?
ityāha - - - - bhavetpittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca||17||
Sa. yo naraḥ pāṇḍurogī san
pittalaṃ-maricakāñcikādidravyamatyarthaṃ, seveta-upayuṅkte,
tasya-pāṇḍurogiṇaḥ, pittaṃ kartṛ kāmalāmāvahet| kīdṛśīm| koṣṭhaśākhāśrayām|
koṣṭho-mahāsrotaḥ, śākhā-raktādayastvak ca, iti tadubhayamāśrayo yasyāstām,
kiṃ kṛtvā ? raktaṃ māṃsaṃ ca dagdhvā| katham ?
hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā| tadā ca puruṣo dāhādimān
maṇḍūkacchāyo durbalendriyaśca syāt| durbalāni-svaviṣaye'pyaśaktāni, indriyāṇi
yasya sa evam| pāṇḍurogamantareṇāpi pittādhikasya narasya
pittalānyāsevamānasyāsau koṣṭhaśākhāśrayā kāmalā syāt, na kevalaṃ
pāṇḍurogiṇaḥ| 00000
upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbhakāmalā|
------------------------------------------------|18|
Sa. upekṣayā-cikitsāṃ vinā,
saiva-kāmalā, yadā śophāḍhyā-śvayathubahulā, syāttadā kumbhakāmaletyucyate|
kṛcchrā-kṛcchrasādhyā| 00000
halīmakaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------|
haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet||18||
vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdurjvaraḥ| tandrābalānalabhraṃśo
loḍharaṃ taṃ halīmakam||19|| alasaṃ ceti
śaṃsanti----------------------|
------------------------------------------------|20|
Sa. pāṇḍuroge sati yadā
haritaśyāvapītatā bhramādayaśca vātapittātsyuḥ, ataśca taṃ halīmakaṃ śaṃsanti,
munaya iti śeṣaḥ| taṃ ca halīmakaṃ, loḍharaṃ tathā'lasaṃ cācakṣate| 00000
----------------------teṣāṃ pūrvamupadravāḥ| śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto
nigadyate||20|| iti pāṇḍuroganidānam|
------------------------------
------------------------------------------------------------ atha
śophanidānam| pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā
ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam||21||
utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ|
sarvaṃ---------------------------------------|22|
Sa. teṣāṃ-pāṇḍurogaprakārāṇāṃ,
pūrvamupadravā yataḥ śophapradhānāḥ kathitāḥ| ataḥ-asmāddhetoḥ,
pāṇḍuroganidānādanantaraṃ śopha eva bhaṇyate, na visarpaḥ| śophaḥ
pradhānaḥ-prathamo, yeṣāṃ ta evaṃ kathitāḥ| kvaḥ ? ihaiva| yathoktam (ślo. 6)-
"śūnākṣikūṭaḥ" ityādi| tathā (ślo. 14)- "śūnanābhipādāsyamehanaḥ" iti|
bahirbhūtāḥ sirā bahiḥsirāḥ,-bāhyāḥ sirāḥ| vāyuḥ pittaraktakaphān karmabhūtān
bahiḥ sirāḥ karmabhūtā nītvotsedhaṃ kuryāt| nayaterdvikarmakatvāt pittādayo
bahiḥsirāśca karma| yathā,-ajāṃ nayati grāmamiti|
tenāyamartho'vatiṣṭhate-bahiḥsirāsu pittādīnnītveti| kimbhūto vāyuḥ ? duṣṭaḥ
san,-kopanaiḥ kupitaḥ| kimbhūtamutsedham ? tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃse, te
saṃśrayaḥ-āśrayo, yasya tam| tairhīti hiśabdo'vadhāraṇe| taireva-bahiḥsirāḥ
prāptaiḥ pittaraktakaphaiḥ, ruddhagatiḥ| ata eva saṃhataṃ-samantāddhataṃ
niścalamiva sampannaṃ, utsedham| yataścaivaṃ vātapittakaphaiḥ śophaḥ
sañjāyate, tasmātsarvaṃ śophaṃ nicayāt-doṣatrayāt, āhuḥ| 00000
nanu, evaṃ satīdaṃ virudhyate "doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvai" iti| ata āha - - -
- -----------------------------------------| ------------hetuviśeṣaistu
rūpabhedānnavātmakam||22|| doṣaiḥ
pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi|
------------------------------------------------|23|
Sa. tuśabdo viśeṣārthaḥ| yadyapi
sarvastridoṣajaḥ śophastathā'pi hetuviśeṣairyo rūpabhedastasmānnavātmakaṃ
śophamāhuḥ| tathā hi-yo'yaṃ sannipātaḥ śophahetureṣa kadācitsamaṃ kṛtvā
kupyati kadācidviṣamaṃ kṛtvaikadoṣavṛddhisvarūpatayā| evaṃ ca hetuviśeṣairyo
lakṣaṇabhedastasmānnavaprakāratvaṃ śophasya nyāyyameva| lakṣaṇabhedaścaiṣāṃ
spaṣṭa eva| tathā cābhighātāddhetośca yathāvadanyallakṣaṇaṃ
viṣāddhetoranyallakṣaṇaṃ tadvat pṛthagvātādeśca yathāvadanyat dvandvaje cānyat
sannipātaje cānyaditi| evaṃ lakṣaṇaviśeṣānnavātmakamāhuḥ| upalakṣaṇaṃ cedam,
cikitsāviśeṣādapi hi navātmaka eva śophaḥ| 00000
------------------------------------------------| dvidhā vā nijamāgantuṃ
sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam||23||
pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ|
------------------------------------------------|24|
Sa. athavā nijāgantubhedena dvidhā
śvayathumāhuḥ| tathā, taṃ-śophaṃ, sarvāṅgajaṃ-sarvaśarīrajaṃ,
ekāṅgajaṃ-ekāvayavajaṃ ca, iti punardviprakāramāhuḥ| pṛthuśconnataśca
grathitaśca teṣāṃ bhāvaḥ pṛthūnnatagrathitatā, tayā
viśeṣāstaistridhā-triprakāraṃ, śophaṃ viduḥ| viduriti "vida jñāne"
ityasmādusādeśaḥ| pṛthutvena-vistīrṇakṛtatvena viśeṣeṇa, tathonnatatvena
viśeṣeṇa, tathā grathitasvarūpatvena viśeṣeṇeti yojyam| 00000
------------------------------------------------| sāmānyahetuḥ śophānāṃ
doṣajānāṃ viśeṣataḥ||24||
vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam| atimātramathānyasya
gurvamlasnigdhaśītalam||25||
lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbu svapnajāgaram|
mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam||26||
padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇā'pi vā|
śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ||27||
viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ| anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā
vakṣasi sthitāḥ||28|| ūrdhvaṃ śophamadho
bastau madhye kurvanti madhyagāḥ| sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu
tadāśrayāḥ||29||
Sa. vakṣyamāṇo gurvamlasnigdhādiko
vargaḥ [ śophānāṃ- ] śvayathūnāṃ nijānāmāgantūnāṃ ca, sāmānyahetuḥ-utpattau
kāraṇam| doṣajānāṃ śvayathūnāṃ punaratiśayena hetuḥ, na tathā''gantūnāṃ, iti
viśeṣaśabdena dyotayati| vyādhikarmopavāsādibhiḥ kṣīṇasya, vyādhinā-jvarādinā
kṣīṇasya, tathā karmaṇā-pañcavidhena vamanavirecananirūhānuvāsananasyākhyena,
tathopavāsena, ādigrahaṇādanyena ca mārgādinā kṣīṇasya, drutaṃ
kṛtvā-sahasaiva, gurvādikaṃ bhajataḥ| atheti samuccaye|
vyādhyādikṣīṇalakṣaṇebhyaḥ sakāśādanyasya
svasthāderapyatimātraṃ-mātrāmatikramya, bhajato doṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṃ
śophaṃ kurvanti, prakṛtatvādvakṣasa ūrdhvam| bastau sthitā adhaḥ śophaṃ
kurvanti| madhye sthitā doṣā madhye śophaṃ kurvanti|
grāmyāṇāṃ-caṭakakukkuṭādīnāṃ, māṃsaṃ grāmyamāṃsam| vallūraṃ-śuṣkamāṃsam|
svapno'trāhaḥsvapno jāgaraśca rātrijāgaro bodhyaḥ| yānena-turagādinā,
kṣobhiṇā-śarīrasaṃrambhajanakena| tathā, śvāsādayaḥ pāṇḍuparyantā rogāḥ
prādhānyena| tathā, anye'pi-śvāsakāsādivyatiriktā rogāḥ,
mithyopakrāntāḥ-mithyopacaritā ayathāśāstramupakrāntāḥ, śophahetavaḥ| tairapi
doṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṃ śophaṃ kurvanti| bastau sthitā adho, madhyagā
madhye, sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ, pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ, doṣāḥ śophaṃ kurvanti|
00000
tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam|
------------------------------------------------|30|
Sa. tasya-śvayathoḥ, pūrvarūpaṃ
tatpūrvarūpam| davathuḥ-cakṣurādiṣu yastīvra ūṣmā sa bhaṇyate|
yaduktam-"davathuścakṣurādibhyastīvramūṣmapravartanam|" iti| tathā,
sirāyāmo-yatra pradeśe śvayathurudbubhūṣustatra sirāṇāṃ dairghyamiva| tathā,
aṅgagauravaṃ syāt| 00000
------------------------------------------------| vātācchophaścalo rūkṣaḥ
khararomā'ruṇāsitaḥ||30||
saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān| kṣiprotthānaśamaḥ
śīghramunnametpīḍitastanuḥ||31||
snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān| tvak ca sarṣapalipteva
tasmiṃścimicimāyate||32||
Sa. vātācchophaścalādilakṣaṇaḥ| 00000
pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt| śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate
tanuḥ||33||
satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ| śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī
sparśāsaho mṛduḥ||34||
Sa. pittācchophaḥ
pītaraktāsitābhāsādilakṣaṇaḥ| sa ca madhye-madhyapradeśe, prāk-pūrvaṃ, jāyate|
prāggrahaṇaṃ paścātsakale'pi dehadeśe syāditi dyotayati| 00000
kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ| snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno
nidrācchardyagnisādakṛt||35|| ākrānto
nonnametkṛcchraśamajanmā niśābalaḥ| sravennāsṛk cirātpicchāṃ
kuśaśastrādivikṣataḥ||36|| sparśoṣṇakāṅkṣī
ca kaphāt------------------------|
------------------------------------------------|37|
Sa. kaphācchophaḥ kaṇḍūyutādilakṣaṇaḥ
syāt| tathā, ākrāntaḥ-pīḍitaḥ san, vātika iva nonnamet| tathā, kṛcchre
śamajanmanī yasya sa evam| tathā, niśābalo-rātrāvadhika ityarthaḥ| tathā,
kuśaśastrādibhirvikṣataḥ sa śopho na raktaṃ sravet| kintarhi ? cireṇa
picchāṃ-lasīkāparaparyāyāṃ, sravet| tathā, sparśābhilāṣī uṣṇābhilāṣī ca syāt|
00000
-----------------------yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ|
saṅkarāddhetuliṅgānām---------------------------|37|
Sa. hetavaśca liṅgāni ca, teṣāṃ
saṅkarāt-saṅkīrṇatvena, yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ śophāḥ, syuriti śeṣaḥ|
00000
------------------------------------------------|
----------------------------nicayānnicayātmakaḥ||37||
Sa. nicayātmako-doṣatrayajaḥ śopho,
nicayāt-hetuliṅganicayāt, syāt| 00000
abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ|
himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ||38||
rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān| bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ
prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||39||
Sa. tathā,
śastrādicchedabhedakṣatādibhiryaḥ śophaḥ so'bhighātena, vedya iti śeṣaḥ|
tathā, himenānilena tathodadhyanilena-sāgarajena vāyunā, tathā rasaiḥ śūkaiśca
bhallātakapikacchujaiḥ saṃsparśācchvayathurvisarpavān bhavet| sa ca bhṛśoṣmā
lohitābhāsaśca bāhulyena ca pittalakṣaṇaḥ syāt| pittaśophasya lakṣaṇaṃ
pittaśophalakṣaṇam, pittaśophalakṣaṇamiva lakṣaṇaṃ yasya sa pittalakṣaṇaḥ|
saptamyupamānapūrvasyeti bahuvrīhiruttarapadalopaśca| 00000
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt|
daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi||40||
viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt|
viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt||41||
mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ|
------------------------------------------------|42|
Sa. viṣajaḥ śophaḥ saviṣāṇāṃ
prāṇināmaṅge parisarpaṇāt-gamanāt, tathā teṣāmeva mūtraṇāt| tathā,
daṃṣṭrādantanakhānāmāpātāt aviṣaprāṇināmapi śophaḥ syāt| apiśabdānna kevalaṃ
saviṣaprāṇinām| tathā, viṇmūtraśukrairupahataṃ-tatsparśāddūṣitamapraśastam|
viṇmūtraśukropahataṃ ca tanmalavacca viṇmūtraśukropahatamalavat, tathāvidhaṃ
ca tadvastraṃ ca, tasya saṅkaraḥ-saṃsparśaḥ, tasmādapi śophaḥ syāt| tathā
viṣavṛkṣāṇāmanilastasya saṃsparśāt, garayogasyāvacūrṇanaṃ-avadhvaṃsanaṃ,
tasmācca mṛdvādiguṇayuktaḥ śvayathuḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| navo'nupadravaḥ śophaḥ
sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ||42|| iti
śophanidānam||4||
Sa. navaḥ-acirotpannaḥ,
tathā'nupadravaḥ-upadravarahitaḥ, śophaḥ sādhyaḥ| asādhyaḥ
purā-vikṛtivijñānīye, īritaḥ-abhihitaḥ| yathoktam (hṛ. śā. a. 5|92) -
"anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram| nārīṃ śopho mukhāddhanti
kukṣiguhyādubhāvapi||" iti| 00000
śvayathuvaddoṣairdūṣyaiśca yato visarpo bhavati,atastannidānaṃ prakamyate - -
- - ------------------------------------- atha visarpanidānam|
syādvisarpo'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat|
------------------------------------------------|43|
Sa. visarpaḥ sarva eva śophavat|
doṣaiḥ-pṛthagvātapittakaphairdvayaiḥ samastaistathā'bhighātāt,
evamabhighātāntairdoṣaiḥ śophavadvisarpasambhavaḥ| dūṣyairapi śophavat| evaṃ
"pittaraktakaphān vāyuḥ" (ślo. 21) ityādirapi grantho'tra yojyaḥ| 00000
------------------------------------------------| tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ
prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt||43||
yathottaraṃ ca duḥsādhyāḥ--------------------------|
------------------------------------------------|44|
Sa. taṃ ca-visarpaṃ, tryadhiṣṭhānaṃ
prāhuḥ, ātreyādaya iti śeṣaḥ| [ kasmāt ? ]
bāhyāntarubhayāśrayāt-pūrvārjitakarmavaśāt kadācidbāhyāśrayo visarpo jāyate,
bāhya āśrayo yasya sa tathā, evaṃ kadācidantarāśrayaḥ, kadācidubhayāśrayaḥ, [
tasmāt ]| te ca bāhyāntarubhayāśrayā visarpā yathottaraṃ duḥsādhyāḥ| duḥkhena
sādhyanta iti duḥsādhyāḥ| 00000
--------------------tatra doṣā yathāyatham| prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa
vidāhibhiḥ||44|| dehe śīghraṃ visarpanti
te'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ---------------------|45|
Sa. tasmin visarpe yathāyathaṃ
prakopaṇaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ, prakupitā viśeṣeṇa punarvidāhibhiratyarthaṃ kṛtvā
prakupitā dehe śīghraṃ-āśveva, visarpanti| te'ntaḥsthitā antarvisarpanti|
bahiḥsthā doṣā bahirvisarpanti| dvitaye'ntarbahīrūpe, dvisthāḥ-ubhayasthāḥ
santo, visarpanti| 00000
------------------------------------------------|
------------------------vidyāttatrāntarāśrayam||45||
marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca
pravartanāt||46|| āśu cāgnibalabhraṃśādato
bāhyaṃ viparyayāt| ------------------------------------------------|47|
Sa. tatra-teṣu triṣu visarpeṣu madhye,
antarāśrayaṃ visarpaṃ marmopatāpādibhirvidyāt| marmaṇāṃ-hṛdayādīnāṃ,
upatāpo-duḥkhaṃ, tasmāt| tathā, sammohāt-mūrcchodbhavāt|
ayanānāṃ-karṇanāsādīnāṃ, vighaṭṭanāt-viśeṣeṇa calanādatiśayena
parisphuraṇādityarthaḥ| tathā, tṛṣṇāyā atiyogāt| tathā vegānāṃ-nānārūpāṇāṃ
vedanānāṃ, viṣamaṃ kṛtvā-vicchidya vicchidya kṛtvā, pravartanāt|
āśuca-śīghrameva, agnibalayorbhraṃśāt-vināśāt| ato [
viparyayāt-pūrvoktāntarvisarpa ] lakṣaṇaviparyayāt, bāhyaṃ-bāhyāśrayaṃ,
visarpaṃ vidyāt| 00000
------------------------------------------------| tatra vātātparīsarpo
vātajvarasamavyathaḥ||47||
śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān|
------------------------------------------------|48|
Sa. [tatra-] teṣu visarpeṣu madhye,
vātādyo visarpaḥ sa vātajvaratulyavyathaḥ syāt śophādiyutaśca| 00000
------------------------------------------------| pittāddrutagatiḥ
pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ||48||
Sa. pittādvisarpo
drutagatiḥ-śīghravyāpī, tathā pittajvaraliṅgo'tilohitaśca syāt|
pittajvaraliṅgānīva liṅgāni yasya, iti saptamyupamānapūrvasyetyādinā
bahuvrīhiruttarapadalopaśca| 00000
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk|
------------------------------------------------|49|
Sa. kaphādvisarpaḥ kaṇḍūmān snigdhaḥ
kaphajvaratulyaruk ca| vātādijvaralakṣaṇaṃ yathoktam (hṛ. ni. a. 2|11) -
"vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ|" ityādi| 00000
------------------------------------------------| svadoṣaliṅgaiścīyante sarve
sphoṭairupekṣitāḥ||49|| te pakvabhinnāḥ svaṃ
svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam|
------------------------------------------------|50|
Sa. sarve ca visarpā
upekṣitāḥ-upakramarahitāḥ, sphoṭaiścīyante-vyāpyante| kimbhūtaiḥ ?
svadoṣaliṅgaiḥ-yathāyathaṃ svadoṣalakṣaṇaiḥ| te ca pakvabhinnāḥ
svaṃsvaṃ-ātmīyamātmīyaṃ doṣaṃ(ṣajaṃ), vraṇalakṣaṇaṃ bibhrati-dhārayanti|
pūrvaṃ pakvāḥ paścādbhinnāḥ pakvabhinnāḥ, "pūrvakāla" ityādinā samāsaḥ| "tatra
mārutāt| śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇaḥ" (hṛ. u. a. 25|5) ityādigranthanirdiṣṭaṃ
vraṇalakṣaṇam| "pittena kṣiprajaḥ" ityādigranthanirdiṣṭam| evaṃ
kaphādilakṣaṇamapi bodhyam| 00000
adhunā dvandvajaṃ lakṣayati - - - -
------------------------------------------------|
vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ||50||
asthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ| karoti sarvamaṅgaṃ ca
dīptāṅgārāvakīrṇavat||51|| yaṃ yaṃ deśaṃ
visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca
cīyate||52|| agnidagdha iva sphoṭaiḥ
śīghragatvād drutaṃ ca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ||53||
vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet| hidhmāṃ ca sa
gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā||54||
kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo
manodehaśramodbhavām||55|| duṣprabodho'śnute
nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate|
------------------------------------------------|56|
Sa. vātapittādvisarpo jvarādibhiryutaḥ
sakalamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat-jvalitāṅgāravyāptasadṛśaṃ karoti| yaṃ yaṃ
ca śarīradeśaṃ visarpo visarpati-prasarati, sa sa pradeśaḥ śāntāgāravadasito
nīlo rakto vā bhavet| tathā, saḥ-visarpo, drāgevāgnidagdha iva
sphoṭaiścīyate-vyāpyate| sa ca visarpaḥ śīghragatvāt-tatsvabhāvavaśāt,
marmānusārī drutaṃ-tvaritaṃ kṛtvā, syāt| tata eva ca vāto'tibalo-balīyān,
aṅgaṃ-śarīraṃ, vyatheta-pīḍayet| saṃjñāṃ-saṃvidaṃ, haret-nāśayet, nidrāṃ ca
haret| śvāsamīrayet-kuryāt, tathā hidhmāṃ ca| saḥ-visarpī, nā-puruṣaḥ,
īdṛśīmavasthāṃ gataḥ-prāptaḥ, cetonavasthālakṣaṇayā-aratyā, grastaḥ-abhibhūto,
na kvacidbhūmiśayyāsanādiṣu śarma-sukhaṃ, labhate| aratigrasta iti hetau
prathamā, aratigrastatvādityarthaḥ| evaṃ kvacidapi sukhālābhādbhūmyādiṣu
ceṣṭamānaḥ-pariluṭhan, tataḥ kliṣṭo-manasā kāyena ca,
manodehaśramodbhavāṃ-tadutthāṃ, nidrāmaśnute| kimbhūtaḥ ?
duṣprabodhaḥ,-duḥkhena prabodho-nidrāpagamo, yasya sa evam| eṣa cāgnyākhyo
visarpa ucyate| 0000
------------------------------------------------| kaphena ruddhaḥ pavano
bhittvā taṃ bahudhā kapham||56|| raktaṃ vā
vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam| dūṣayitvā ca
dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām||57||
granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām|
śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ||58||
mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām| ityayaṃ granthivīsarpaḥ
kaphamārutakopajaḥ||59||
Sa. kaphena pavano
ruddhastameva-kaphaṃ, bahudhā bhitvā granthīnāṃ mālāṃ kurute| raktaṃ ca
vṛddharaktasya narasya dūṣayitvā granthīnāṃ mālāṃ kurute| kimbhūtaṃ raktam ?
tvaksirāsnāvamāṃsagam| kimbhūtānāṃ granthīnām ?
dīrghāṇuvṛttasthūlakharasvabhāvānāṃ tathā raktavarṇānām| kimbhūtām, mālām ?
tīvrarugjvarām| tīvrau rugjvarau yasyāstām tathā śvāsādibhiryutām|
ityayaṃ-anantarokto, granthivīsarpa ucyate| kaphavātakopajaścāyaṃ vedyaḥ|
00000
kaphapittājjvaraḥ stambho nidrātandrāśirorujaḥ|
aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ||60||
mūrcchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ
sa ca sarpati||61|| prāyeṇāmāśaye
gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk| piṭakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ||62||
mecakābho'sitaḥ snigdho malinaḥ śophavān guruḥ| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā
spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate||63||
paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhiśca vīsarpaṃ
kardamākhyamuśanti tam||64||
Sa. kaphapittāt kardamākhyo jāyate|
tatra jvarādayaḥ syuḥ| sa ca-visarpaḥ, prāyeṇa-bāhulyena,
āmāśaye-nābhistanāntaramadhye, ekadeśaṃ gṛhṇan-ākrāman, anantaraṃ dehaṃ
sarpati-vyāpnoti| na cātiruk syāt| tathā, piṭakairavakīrṇo-vyāptaḥ, syāt|
kimbhūtaiḥ ? atipītalohitapāṇḍuraiḥ| tathā, mecakābhādikaḥ syāt|
mecako-mayūrakaṇṭhasadṛśo varṇaḥ| taṃ-tādṛśaṃ, visarpaṃ
kardamākhyaṃ-kardamasaṃjñaṃ, uśanti, munaya iti śeṣaḥ| 00000
sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvatisarpaṇaḥ|
------------------------------------------------|65|
Sa. sarvaistribhirdoṣairjātaḥ
sarvajaḥ-sannipātodbhavo, vīsarpaḥ sarvairlakṣaṇairupalakṣitaḥ| sa ca sarvān
dhātūnatiśayena sarpati sarvadhātvatisarpaṇaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| bāhyahetoḥ kṣatātkruddhaḥ
saraktaṃ pittamīrayan||65|| visarpaṃ mārutaḥ
kuryāt kulatthasadṛśaiścitam| sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ
śyāvalohitam||66||
Sa. māruto-vātaḥ, kṣatādbāhyakāraṇāt
kruddhaḥ san visarpaṃ kuryāt| kiṃ kurvan ? pittaṃ saha raktena prerayan|
tathā, sphoṭaiḥ-piṭakaiḥ, cittaṃ-vyāptam| kimbhūtaiḥ ? kulatthasadṛśaiḥ|
tathā, śophādibhirāḍhyaṃ-atiśayena yutam| tathā, śyāvalohitaṃ-varṇena| 00000
pṛthagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ| asādhyo kṣatasarvotthau
sarve cākrāntamarmakāḥ|67| śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ| 67
1/2| iti visarpanidānam| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ
kevalaiḥ, trayo visarpāḥ sādhayituṃ śakyāḥ|
dvandvajāścānupadravāḥ-kāsavaivarṇyajvarādibhirupadravaiḥ (hṛ. śā. a. 5|97)
rahitāḥ, trayaḥ sādhyāḥ| kṣatasarvotthau dvau visarpāvasādhyau,
tathāsvabhāvatvāt| sarve visarpāścākrāntamarmakāḥ-abhibhūtamarmakāśca,
asādhyāḥ| tathā, śīrṇāni snāyusirāmāṃsāni yaiste'pyasādhyāḥ| tathā,
prakarṣeṇa-atiśayena klinnāḥ, tathā śavagandhayaḥ-kuṇapagandhatulyāḥ, ye
te'pyasādhyāḥ| śavasyeva gandho yeṣāmiti "upamānācca" iti gandhasyedādeśaḥ|
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma
trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13|| 00000