Sa. athodaranidānamārabhyate|
yato'nantare'dhyāya ānāhalakṣaṇamuktam| udaraṃ ca kukṣimānahya doṣāḥ kurvate|
00000
tasmādato'nantaramudaranidānamucyate ityāha - - - - athāta udaranidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| rogāḥ
sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante
malasañcayāt||1||
Sa. sarve'pi-jvarātīsārādayo, rogā
mande'gnau sati jāyante, atiśayena punarudarāṇi| anyebhyaścodarahetubhyo
mandāgnitvaṃ pradhānamudarāṇāṃ kāraṇamiti mandegnāvityanena prāguddiṣṭena
dyotayati| ajīrṇādityādi|
caturvidhādajīrṇāt-āmaviṣṭabdhavidagdharasaśeṣākhyāt, tathā
malinaiścānnaiḥ-pūtiparyuṣitasaṅkīrṇādilakṣaṇaiḥ, tathā
malasañcayāt-cirakālasambhṛtāddoṣāṇāṃ pracayāt, udarāṇi jāyante| 00000
adhunā samprāptiviśeṣamāha - - - - ūrdhvādho dhātavo ruddhvā
vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryastvaṅmāṃsasandhigāḥ||2||
ādhmāpya kukṣimudaram------------------------------|
--------------------------------------------------|3|
Sa. ambuvāhinīrvāhinīḥ-jalavāhinī
srotāṃsi, ūrdhvādho ruddhvā dhātavo-vātādayaḥ, udaraṃ kuryuḥ| kīdṛśāḥ ? tvak
ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃse, tayoḥ sandhiḥ-antaraṃ, tatra gacchantīti
tvaṅmāṃsasandhigāḥ, tatrasthā ityarthaḥ| kiṃ kṛtvā ? kukṣimādhmāpya-ānahya|
tathā, prāṇaścāgniścāpānaśca tān prāṇāgnyapānān sandūṣyadūṣayitvā| prakṛtyā
mando'gniḥ punarvātādibhiḥ sandūṣito jaṭharaṃ karotītyarthaḥ| 00000
-----------------------------aṣṭadhā tacca bhidyate| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca
plīhabaddhakṣatodakaiḥ||3||
Sa. tacca-udaraṃ, aṣṭadhā syāt|
pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samastaiḥ-sannipātena caikaḥ, plīhodaraṃ
baddhodaraṃ kṣatodaraṃ jalodaramiti [ ca catvāraḥ, evamaṣṭau ]|
vātādikṛtānyapi plīhādyudarāṇi plīhādinimittasaṃjñayoktāni| yathā, vṛddhyākhyo
rogaḥ| saṃjñāviśeṣaśca cikitsāviśeṣapratipattyarthaḥ| 00000
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ| naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ
pradhmātakukṣayaḥ||4|| syuḥ pretarūpāḥ
puruṣāḥ------------------------|
------------------------------------------------|5|
Sa. tena-udareṇa, ārtāḥ-pīḍitāḥ
puruṣāḥ, śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādādayo naṣṭaceṣṭādikāḥ kṛśādayaśca syuḥ| 00000
--------------------------bhāvinastasya lakṣaṇam| kṣunnāśo'nnaṃ cirātsarvaṃ
savidāhaṃ ca pacyate||5|| jīrṇājīrṇaṃ na
jānāti sauhityaṃ sahate na ca| kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe'pi
ceṣṭite||6|| vṛddhirviśo'pravṛttiśca
kiñcicchophaśca pādayoḥ| rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi||7||
rājījanma valīnāśo jaṭhare-----------------|
------------------------------------------------|8|
Sa. tasya bhāvino-bhaviṣyato, lakṣaṇaṃ
kṣunnāśādikaṃ syāt| tathā, bastisandhau ruk-śūlam| tathā,
lagubhojanairalpabhojanairabhojanairapi ca bastisandhau tatatā-vistīrṇatā,
ādhmātatetyarthaḥ| tathā, rājīnāṃ janma-sambhavo, valīnāṃ ca nāśo jaṭhare
syāt| 00000
----------------------------------jaṭhareṣu tu| sarveṣu tandrā sadanaṃ
malasaṅgo'lpavahnitā||8|| dāhaḥ
śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ|
------------------------------------------------|9|
Sa. jaṭhareṣu-jaṭharākhyeṣu, sarveṣu tu
rogeṣu tandrā-ālasyaṃ, tathā sadanaṃ dehasya bhavati| tathā, malasya
saṅgaḥ-purīṣasyāpravṛttiḥ| tathā, alpāgnitvam| tathā, dāhaḥ śvayathurādhmānaṃ
ca| ante-avasāne, salilasambhavaḥ| 00000
atoyamaduraṃ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------| sarvaṃ
tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam||9||
gavākṣitaṃ sirājālaiḥ sadā guḍaguḍāyate| nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā
praṇaśyati||10|| māruto
hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ| saśabdo niścaredvāyurviḍbaddhā
mūtramalpakam||11|| nātimando'nalo laulpaṃ
na ca syādvirasaṃ mukham| ------------------------------------------------|12|
Sa.
sarvamudaramatoyaṃ-jalodaratāmaprāptaṃ, varṇato'ruṇaṃ,
tathā'śophaṃ-śophenānākrāntaṃ, tathā nātibhārikaṃ-nātiśayena guru, tathā
sirājālaiḥ-sirāsamūhairjālākṛtibhiḥ, gavākṣitaṃ-nirantaramākrāntaṃ,
sadā-sarvakālaṃ, guḍaguḍāyate-guḍaguḍa īdṛśamavyaktaṃ śabdamācarati| tathā,
māruto nābhiṃ viṣṭabhya-stabdhatāṃ nītvā, tathā'ntraṃ ca viṣṭabhya, vegaṃ
kṛtvā-hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanā ityevaṃrūpamātmīyaṃ saṃrambhaṃ
pradarśyānantaraṃ, praṇaśyati| tathā, saśabdo vāyurantarniścaret-niryāti|
tathā viḍbaddhā, tathā mūtramatiśayenālpaṃ syāt| tathā kiñcinmando'gniḥ, tathā
laulyaṃ-gṛddhiḥ, na ca virasaṃ mukhaṃ syāt| yatra tadatoyasambhavaṃ vedyam|
asmācca viparītalakṣaṇaṃ sāmarthyāt satoyam| 00000
------------------------------------------------| tatra vātodare śophaḥ
pāṇipānmuṣkakukṣiṣu||12||
kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam| śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā
malasaṅgrahaḥ||13||
śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihlāsavat| satodabhedamudaraṃ
tanukṛṣṇasirātatam||14||
ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca| vāyuścātra sarukśabdo
vicaretsarvatogatiḥ||15||
Sa. tatra-teṣūdareṣu madhye, vātodare
śophaḥ pāṇyādiṣu, tathā kukṣyādiṣu ruk parvabhedanaṃ tathā śuṣkakāsādayaḥ
syuḥ| akasmāt-nimittaṃ vinā, udaraṃ vṛddhihrāsayutaṃ syāt, tathā satodabhedaṃ,
tathā tanukṛṣṇasirābhistataṃ-vyāptam, āhataṃ ca tadudaramādhmātabhastreva
śabdaṃ karoti| atra ca-vātodare, vāyuḥ sarukśabdaḥ sarvatogatiśca san
vicaret-bhramati| 00000
pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā| bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ
tvagādāvudaraṃ harit||16||
pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ sośma dahyate| dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ
pradūyate||17||
Sa. pittodare jvarādayaḥ syuḥ| tathā,
tvagādau pītatvaṃ bhavati| jaṭharaṃ haritavarṇaṃ tathā pītatāmrābhiḥ
sirābhirnaddhaṃ-yuktaṃ, sasvedaṃ śoṣma ca syāt, dahyate-tapyate ca| tathā,
dhūmāyati| tathā, mṛduḥ-akaṭhinaḥ, sparśo yasya tadevam| tathā, kṣiprapākaṃ
syāt| pradūyate-upatapyate ca| 00000
śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam|
nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā||18||
udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śuklarājītataṃ mahat| cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ
śītasparśaṃ guru sthiram||19||
Sa. śleṣmodare'ṅgasādādayaḥ syuḥ|
tathodaraṃ stimitaṃ-niścalam, tathā ślakṣṇaṃ-komalasparśam, tathā
śuklarājībhistataṃ-vyāptam, tathā bṛhat, tathā cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ ca tathā
śītasparśam, tathā guru, tathā sthiraṃ-na tu calam| 00000
adhunā sannipātodaraṃ lakṣayitumāha - - - - tridoṣakopanaistaistaiḥ
strīdattaiśca rajomalaiḥ| garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ||20||
koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrcchābhramānvitam| kuryustriliṅgamudaraṃ
śīghrapākaṃ sudāruṇam||21|| bādhate tacca
sutarāṃ śītavātābhradarśane|
------------------------------------------------|22|
Sa. malāḥ-vātādayaḥ, saraktāḥ
sañcitāstriliṅgaṃ-tridoṣalakṣaṇaṃ, tathā śoṣādiyutaṃ, tathā śīghrapākaṃ, tathā
sudāruṇamudaraṃ kuryuḥ| kimbhūtaiḥ sañcitāḥ ?
tridoṣakopanaiḥ-saṅkīrṇādibhojanaiḥ, taistaiḥ-sarvaroganidānoktaiḥ, tathā
striyā dattai rajomalaiḥ-kārmaṇāparaparyāyairvaśīkaraṇaiḥ, tathā gareṇa
dūṣīviṣādyaiśca| ādiśabdena viruddhābhyavahārādergrahaṇam| anenāsya
hetuviśeṣakathanam| kīdṛśā doṣāḥ ? koṣṭhaṃ prāpya-āśritya, vikurvāṇāḥ-vikriyāṃ
yātāḥ| tacca-jaṭharaṃ, sutarāṃ śītavātābhradarśane bādhate| ityanenāsya
viśeṣalakṣaṇaṃ kathitam| 00000
plīhodarādīnyadhunā lakṣayati - - - -
------------------------------------------------| atyāśitasya
saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ||22||
ativyavāyakarmādhvavamanavyādhikarśanaiḥ| vāmapārśvāśritaḥ plīhācyutaḥ
sthānādvivarddhate||23|| śoṇitaṃ vā
rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet| so'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāk tataḥ
kūrmapṛṣṭhavat||24|| krameṇa varddhamānaśca
kukṣāvudaramāvahet| śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ||25||
pāṇḍutvamūrcchāchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam| aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā
nīlahāridrarājimat||26||
Sa. atitṛptasya narasya
yānagamanādiceṣṭitairyaḥ saṅkṣobhastasmāt, tathā'tivyavāyādibhiḥ karśanaiḥ
plīhā sthānāt-svāśayāt, cyuto vivardhate-viśeṣeṇa vṛddhiṃ gacchati| kimbhūtaḥ
plīhā ? vāmapārśvāśritaḥ| athavā rasādibhyo dhātubhyaḥ śoṇitaṃ
vivṛddhaṃ-vṛddhihetubhiradhikaṃ kṛtvā vṛddhiṃ prāptaṃ, anantaraṃ taṃ-plīhānaṃ
svasthānāccyutamacyutaṃ vā, viśeṣeṇa vardhayet-svapramāṇādādhikyaṃ janayet|
saḥ-plīhā, aṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāgbhūtvā, tataḥ-anantaraṃ,
kacchapapṛṣṭhākṛtiḥ krameṇa-na sahasaiva, vardhamānaḥ-ādhikyaṃ gacchan,
kukṣau-svīye sthāne, udaraṃ vidadhyāt| kīdṛśam ? śvāsādibhirdāhamohaparyantaiḥ
saṃyutam| tathā, aruṇābhaṃ-aruṇavarṇam, athavā vivarṇaṃ-aniścitavarṇam, tathā
nīlahāridrarājimat evaṃvidhā rājayo vidyante yasmiṃstadevam| 00000
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān
kramāt||27||
Sa. tatra-plīhodare,
pṛthaglakṣaṇalakṣitānmalān-vātādīn, krameṇodāvartādinā vidyāt|
tatrodāvartarujānāhairvātaṃ vidyāt| mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ vidyāt|
gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ vidyāt| 00000
atha yakṛllakṣayati - - - - plīhavaddakṣiṇātpārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam|
------------------------------------------------|28|
Sa. yathā pūrvoktairhetubhiḥ plīhā
vāmapārśvāccyuto vivardhate-vivṛddho bhūtvā'nantaramudaramāvahet,
tadvadyakṛdapi dakṣiṇāt pārśvāccyutaṃ sadvardhate-vṛddhaṃ sadudaraṃ kurute|
athavā śoṇitaṃ svahetuto vivṛddhaṃ yakṛdvivardhayet, tacca
vivṛddhamudaramāvahet| iti plīhodarayakṛdudarayoḥ sādṛśyam| 00000
atha baddhodaraṃ lakṣayati - - - -
------------------------------------------------| pakṣmavālaiḥ sahānnena
bhuktairbaddhāyane gude||28||
durnāmabhirudāvatairanyairvā'ntropalopibhiḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā karoti
kupito'nilaḥ||29|| apāno jaṭharaṃ tena
syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ| kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk||30||
malasaṅgo'ruciścchardirudaraṃ mūḍhamārutam| sthiraṃ
nīlāruṇasirārājinaddhamarāji vā||31||
nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate|
------------------------------------------------|32|
Sa. pakṣmāṇi ca vālāśca pakṣmavālāḥ,
tairannena saha bhuktairbaddhāyane gude satyapāno vāyurviguṇaḥ-kupito,
jaṭharaṃ karoti| baddhamayanaṃ-dvāraṃ purīṣānilavāhi, yasya tadevaṃvidhe gude|
tathā durnāmabhirgude baddhāyane, tathodāvartairbaddhāyane,
tathā'nyairvā'ntropalepibhiḥ-upadehibhirdadhyodanamāśomādibhiḥ, gude
baddhāyane, apāno jaṭharaṃ karoti| kiṃ kṛtvā ? varcaḥpittakaphān
ruddhvā-āvṛtya, tadbaddhodaramucyate| tena-baddhodareṇa, dāhajvaratṛṭkṣavāḥ
syuḥ| tathā, kāsaśvāsāvūrusadanaṃ śirohunnābhipāyuruk syāt| tathā,
malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, saṅgaḥ-apravartanam| arucistathā chardiḥ syāt|
tathodaraṃ mūḍhamārutaṃ bhavet| mūḍho-bahiraniḥsaraṇarūpo, māruto
yasmiṃstadevam| mūḍhamārutatvasya sāmānyalakṣaṇenaiva
gṛhītatvātpunargrahaṇamatiśayārtham| tathā, sthiraṃ-acalam| tathā,
nīlāruṇasirārājibhirnaddhaṃ-vyāptam, athavā'rāji syāt| taccodaraṃ prāyo
nābherupariṣṭādgopucchākṛti jāyate| yathāyathordhvaṃ tathātathā
sūkṣmamityarthaḥ| anenāsya saṃsthānamuktam| 00000
adhunā chidrodaraṃ lakṣayati - - - -
------------------------------------------------| asthyādiśalyaiḥ
sānnaiścadbhuktairatyaśanena vā||32||
bhidyate pacyate vā'ntraṃ tacchidraiśca sravanbahiḥ| āma eva gudādeti
tato'lpālpaṃ saviḍrasaḥ||33|| tulyaḥ
kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ| śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ
ghoramāvahet||34|| varddhayettadadho
nābherāśu caiti jalātmatām| udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca
śvāsatṛḍbhramaiḥ||35|| chidrodaramidaṃ
prāhuḥ parisrāvīti cāpare|
------------------------------------------------|36|
Sa.
asthitṛṇakaṇṭakapāṣāṇadhātuśṛṅgadārvādiśalyaiḥ sānnaiḥ-sahabhojanena bhuktaiḥ|
athavā, atyaśanena-atimātrabhojanena, yadā'ntraṃ bhidyate-sacchidraṃ
sampadyate, athavā pacyate-pākaṃ yāti|
tacchidraiśca-antracchidrairbhedotpannaiḥ, pākato vā, bahirāma eva-aparipakva
eva, saviḍrasaḥ sravannalpālpameva gudādeti-āyāti| tulyaḥ-sadṛśaḥ,
kuṇapagandhena-śavagandhena| tathā picchilaḥ, pītalohitaśca varṇena| śeṣaśca
raso-yo gudānnāgacchati, sa jaṭharamāpūrya-pūrayitvā, ghoraṃ-kaṣṭataraṃ,
jaṭharākhyaṃ vyādhiṃ kuryāt| tat-udaraṃ, adho nābhervardhayet-vṛddhiṃ gacchet|
vardhiścurādiḥ| tathā, āśu-śīghrameva, jalātmatāṃ-jalodaratvameti,
udriktadoṣarūpaṃ ca| udriktaṃ-adhikaṃ, doṣāṇāṃ-vātapittakaphānāṃ,
rūpaṃ-ākṛtiḥ, yasya tadevam| tathā, śvāsatṛḍbhramairvyāptamidamudaraṃ
chidrodaraṃ prāhurācāryāḥ| apare tvācāryāḥ parisrāvītyāhuḥ| 00000
athodakodaradarśanārthamāha - - - -
------------------------------------------------| pravṛttasnehapānādeḥ
sahasā''māmbupāyinaḥ||36||
atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| ruddhvā'mbumārgānanilaḥ kaphaśca
jalamūrchitaḥ||37|| vardhayetāṃ tadevāmbu
tatsthānādudarāśritau| tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam||38||
kāsaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇasirātatam|
toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu||39||
dakodaraṃ mahatsnigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat|
------------------------------------------------|40|
Sa. pravṛttaṃ-ārabdhaṃ, snehapānādi
yena sa pravṛttasnehapānādiḥ| ādigrahaṇādvamanādikaṃ karma pañcavidhaṃ
gṛhyate| tasya tathābhūtasya sahasā''māmbupāyinaḥ-sahasaivāpakvapānīyapasya,
tathā mandāgneḥ-naṣṭavahneḥ, tathā kṣīṇasya-viśiṣṭavyādhyākrāntatayā
dhātvapacayavataḥ, tathā'tikṛśasya-anaśanādinā kṣīṇamedomāṃsasya, evaṃvidhasya
puruṣasyātyambupānādambumārgān-toyavāhini srotāṃsi, ruddhvā'nilaḥ kaphaśca|
kimbhūtaḥ ? jalamūrchitaḥ-toyamiśritaḥ| tāvubhau vātakaphau
jalamūrchitāvudarāśritau tadevāmbu tatsthānāt-udakasthānāt klemato,
varddhayetām| tataḥ-anantaraṃ, udaraṃ syāt| tṛṣṇādiyutaṃ, tathā kāsādiyutaṃ,
tathā nānāvarṇābhiḥ-anekavarṇābhiḥ sirābhiḥ, tataṃ-vyāptam| toyetyādi|
śabdasya prakṣobhaḥ-saṃrambhaḥ śabdaprakṣobhaḥ, vepathuḥ-kampaḥ, sparśaśca
śabdaprakṣobhaśca vepathuśca ta evam, toyena pūrṇā toyapūrṇā, sā cāsau dṛtiśca
toyapūrṇadṛtiḥ, toyapūrṇadṛtivat sparśaśabdaprakṣobhavepathavo yasminnudare
tattoyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu, dakodaraṃ-jalodaraṃ, syāt| tacca
mahat-anyebhya udarebhyo vistīrṇam, tathā snigdhaṃ, tathā sthiraṃ-acalam,
āvṛttanābhi tat, āsamantādvṛttā-vartulā, nābhiryasya tadevam| 00000
adhunā jaṭhare'pyavasāne yathā jalasambhavaḥ syāttathā''ha - - - -
------------------------------------------------| upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ
svasthānataścyutāḥ||40|| pākāddravā
dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi| svadeśca bāhyasrotaḥsu
vihatastiryagāsthitaḥ||41||
tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet| gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ
ca na śabdavat||42|| mṛdu vyapetarājīkaṃ
nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati| tadanūdakajanmāsminkukṣivṛddhistato'dhikam||43||
sirāntardhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam|
------------------------------------------------|44|
Sa. upekṣayā-acikitsanāt,
sarveṣūdareṣu, doṣāḥ-vātapittakaphāḥ, svasthānataḥ-ātmīyāt sthānāt,
cyutāḥ-sthānāntaraṃ gatāḥ, tathā pākāddhetoste doṣā dravā adhikaṃ dravīkuryuḥ
sandhisrotomukhānyapi| andhayaśca srotomukhāni ca sandhisrotomukhāni-dvārāṇi|
na kevalaṃ svayaṃ doṣā dravatvaṃ gatāḥ, yāvatsandhisrotomukhānyapi
dravīkuryuḥ, ityapiśabdārthaḥ| svedaśca bāhyasrotaḥsu saṃvṛteṣu
vihato-niruddhaḥ, tiryagāsthitaḥ-tiryak pravṛttaśca, tadevodakaṃ prāk kukṣau
vṛddhiṃ gatamāpyāyya-vṛddhiṃ gamayitvā, picchāṃ kuryāt| tadā bhavedgurūdaraṃ
sthiraṃ-acalaṃ, vṛttaṃ-vartulaṃ, ca| tathā''hataṃ ca pāṇyādinā na
śabdavat-naśabdayuktam, tathā mṛdu-akaṭhinam, tathā vyapetā rājyo yasmāt
tadvyapetarājīkaṃ syāt| nābhyāṃ ca spṛṣṭaṃ sat sarpati-prasāri sampadyate|
tadanu-tato'nantaram, asmin-udarākhye vyādhau, udakajanma-jalasambhavaḥ|
tataḥ-anantaraṃ, adhikaṃ kṛtvā kukṣivṛddhirbhavet| tathā,
sirāntardhānaṃ-sirāṇāmadarśanam| kimetadeva lakṣaṇam? netyāha-udakajaṭharoktaṃ
ca lakṣaṇam| na kevalaṃ yadadhunaivoktaṃ lakṣaṇam, yāvajjalodaroktaṃ ceti
caśabdasyārthaḥ| 00000
idānīmudarāṇāṃ sukhasādhyatvābhāvāt kṛcchrasādhyāsādhyatve vedayati - - - -
------------------------------------------------|
vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram||44||
kṛcchraṃ yathottaram pakṣātparaṃ prāyo'pare hataḥ| sarvaṃ ca jātasalilaṃ
riṣṭoktopadravānvitam||45||
Sa. vātādyudbhavamudaraṃ yathottaraṃ
kṛcchram| tena vātodarāt pittodarāt pittodaraṃ yāvadudakodaramatyarthaṃ
kṛcchram, kṛcchrasādhyatvāt| pāṭhāpekṣayā ye dve apare-baddhakṣatodare, te
prāyaḥ pakṣātparaṃ-anantaraṃ, hato-mārayataḥ|
prāyograhaṇāt-kadācinniyatāyuṣyutpanne naiva mārayataḥ| kilopekṣayā
sarveṣūdareṣvante salilasambhava ityuktam| sarvaṃ ca jaṭharaṃ jātodakaṃ
yadvātādisamutthaṃ kṛcchramuktaṃ tadapi hantyeva| atrāpi
prāyograhaṇamanuvartanīyam| kadācijjātodakamapi na mārayati, api tu
yāpayatyeva| tathā, riṣṭoktopadravānvitaṃ-riṣṭādhyāyoktairupadravairyuktaṃ
"jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ kuṭilopasthaṃ" (hṛ. śā. a. 5|90)
ityādibhiśca, tadapi hanti| 00000
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu
yatnasādhyaṃ navotthitam|46| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. janmanaiva-jātyaiva svabhāvenaiva,
udaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam, vyādhisvabhāvāt|
prāyograhaṇātkiñcidudaraṃ kṛcchrameva bhavati, na kṛcchratamam| ata
evāha-balina ityādi| balino-balavataḥ, tadudaramutthitaṃ navaṃ sat ajātodakaṃ
sat, yatnasādhyamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 12|| 00000