Sa. pramehanidānādanantaraṃ
vidradhinidānārambhaḥ, yato'nantare'dhyāye piṭikālakṣaṇāvasare
"vidradhirvakṣyate" (ślo. 34) ityuktam| 00000
atastameva vidradhiṃ lakṣayitumasyādhyāyasya prasaṅga ityāha - - - - athāto
vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)||2|| bhuktaiḥ
paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ|
jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ||1||
duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo
mahārujaḥ||2|| ṣoḍhetyuktam| atha tadeva
ṣoḍhatvaṃ pratipādayitumāha - - - - vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa
vidradhiḥ| doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca||3||
Sa. paryuṣitādibhirbhuktaiḥ, tathā
jihmaśayyāviceṣṭābhiḥ, vividhāśceṣṭā viceṣṭāḥ, śayyā ca viceṣṭāśca
śayyāviceṣṭāḥ, jihmāśca tāḥ śayyāviceṣṭāśca, tābhiḥ| jihmāḥ kuṭilā vakrā iti
paryāyāḥ| tathā taistaiḥ-tatratatrāsṛkpradūṣaṇaiśca nirdiṣṭaiḥ, yaḥ śopho
jāyate duṣṭatvagādyāśrayo bahiḥ-bahirbhāge, antaḥ-antarbhāge vā, sa
śīghravidāhitvācchophaḥ ṣoḍhā-ṣaṭprakāro, vidradhiḥ smṛtaḥ-abhihitaḥ|
śophaśabdaḥ pṛṣodarāditvātsādhuḥ| tvak ca māṃsaṃ ca medaśca asthi ca
snāyuścāsṛk ca kaṇḍarā ca, tā evam| "sumahān snāyusaṅghātaḥ
kaṇḍaretyabhidhīyate|" duṣṭāḥ-doṣairdūṣitāḥ, tvaṅmāṃsādaya ādhāro yasya sa
duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| tathā, mahamūlastathā mahārujaḥ,
anenāsya durupakramatvamuktam| tathā, vṛttaḥ syāt, athavā āyato-na vartulaḥ,
ityanenāsya saṃsthānamuktam| pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ,
samuditaiḥ-sannipātena caikaḥ, tathā śoṇitena-doṣādhiṣṭhitena,
kṣatena-śastrādighātādinā, ceti| 00000
ṣaḍvidhasyāpi śophasya vidradhyākhyasyāntarbahīrūpatayā dvidhātvamityāha - - -
- bāhyo'tra tatratatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ| āntaro dāruṇataro gambhīro
gulmavaddhanaḥ||4|| valmīkavatsamucchrāyī
śīghraghātyagniśastravat| ----------------------------------------------|5|
Sa.
atra-anayorbāhyābhyantarabhedabhinnayorvidradhyormadhyāt, bāhyo
vidradhistatratatra-nābhyādāvaṅge, jāyate| tathā, dāruṇo grathitonnataḥ|
grathita iva grathitaḥ| unnataḥ-uttuṇḍitaḥ| śophasya
svabhāvonnatatvādunnatagrahaṇamatiśayārtham| āntaro dāruṇataraḥ tathā,
gambhīraḥ-antarnigūḍhaḥ| tathā, gulmavaddhano-gulmena tulyaḥ| tathā,
samucchrāyī-unnato valmīkaśikharavat| tathā, śīghraghātī-bāhyavidradhitaḥ
śīghravyāpādakaḥ| agniśastravat-agniśastrābhyāṃ tulyaḥ| 00000
--------------------------------------------------|
nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe||5||
syādvṛkkayorapāne ca-------------------------|
--------------------------------------------------|6|
Sa. nābhyādyanyatame deśe cāyaṃ syāt|
00000
--------------------------vātāttatrātitīvraruk| śyāvāruṇaścirotthānapāko
viṣamasaṃsthitaḥ||6||
vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān|
--------------------------------------------------|7|
Sa. tatra-teṣu vidradhiṣu madhye,
vātāttīvrarugādiḥ śabdavānityetadantalakṣaṇaḥ syāt| 00000
--------------------------------------------------| raktatāmrāsitaḥ
pittāttṛṇmohajvaradāhavān||7||
kṣiprotthānaprapākaśca--------------------|
--------------------------------------------------|8|
Sa. pittādraktatāmrāsitādikaḥ
kṣiprotthānaprapākaścetyantalakṣaṇaḥ syāt| 00000
---------------------pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt|
sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ||8||
cirotthānavipākaśca-----------------------|
--------------------------------------------------|9|
Sa. kaphāt pāṇḍuḥ-varṇena| tathā,
kaṇḍūyuta ityādicirotthānavipākaścetyantalakṣaṇaḥ syāt| 00000
-----------------------saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ|
--------------------------------------------------|9|
Sa. sannipātajo vidradhiḥ
saṅkīrṇo-vātādidoṣavyāmiśralakṣaṇaḥ| 00000
--------------------------------------------------| sāmarthyāccātra
vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam||9||
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgo'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva
tathā''ntaraḥ||10||
Sa. atra-vidradhau,
pūrvoktāddāruṇāddā(ṇadā)ruṇataratvādilakṣaṇāt-sāmarthyāt,
bāhyābhyantaralakṣaṇaṃ vibhajet-bāhyasya vidradhestathā''bhyantarasya ca
lakṣaṇaṃ vadet| raktena vidradhiḥ kṛṣṇasphoṭairāvṛtaḥ-cito,
yāvattīvradāharujājvaraḥ| tathā pittaliṅgo-"raktatāmrāsitaḥ" (ślo. 7)
ityādilakṣaṇaḥ sa ca bāhyo-bāhya eva nāntaro narāṇām, vastusvābhāvyāt| āntaro
yo vidradhirasṛjā jāyate, sa strīṇāmeva-na narāṇām, vastusvābhāvyāt| 00000
atha kṣatavidradhiṃ lakṣayati - - - - śastrādyairabhighātena kṣate
vā'pathyakāriṇaḥ| kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan||11||
pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam|
--------------------------------------------------|12|
Sa. śastraloṣṭādyairyo'bhighātastena
hetunā yaḥ kṣatoṣmā, athavā'bhighātamantareṇāpi vraṇādyudbhavāt kṣate jāte
satyapathyakāriṇaḥ puṃso yaḥ kṣatoṣmā-agniḥ, sa vāyunā vikṣiptaḥ
pittamīrayan-kopayan| kimbhūtaṃ pittam ? saraktam| tathā,
pittāsṛgbhyāmutpannayorvidradhyoryallakṣaṇaṃ tatsamānalakṣaṇaṃ vidradhiṃ
kuryāt| tathā, bhūryupadravam| iyāneva cāsya viśeṣaḥ, pittāsṛgvidradhyoḥ
sakāśāt| 00000
--------------------------------------------------| teṣūpadravabhedaśca
smṛto'dhiṣṭhānabhedataḥ||12||
tamevopadravabhedaṃ darśayati - - - - nābhyāṃ hidhmā, bhavedbastau mūtraṃ
kṛcchreṇa pūti ca| śvāso yakṛti, rodhastu plīhnyucchvāsasya, tṛṭ punaḥ||13||
galagrahaśca klomni, syātsarvāṅgapragraho hṛdi| pramohastamakaḥ kāso hṛdaye
ghaṭṭanaṃ vyathā||14||
kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca| sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ
kaṭipṛṣṭhayoḥ||15|| pārśvayośca vyathā pāyau
pavanasya nirodhanam| --------------------------------------------------|16|
Sa. teṣu-vidradhiṣu,
upadravaviśeṣo'dhiṣṭhānaviśeṣādbhavati| nābhyāṃ jāte vidradhau hidhmā viśeṣeṇa
bhavet| bastau jāte mūtraṃ pūti kṛcchreṇa ca bhavet| yakṛti jāte śvāsaḥ syāt|
plīhni jāta ucchvāsasya rodhaḥ| klomni jāte galagraha iva galagraho
vyādhiviśeṣaḥ syāttṛṣṇā ca| hṛdi jāte sarvasyāṅgasya prakarṣeṇa grahaḥ syāt|
tathā, pramohādayaḥ syuḥ| tamakaḥ-śvāsaviśeṣaḥ| hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā ca|
kukṣau jāte sati kukṣipārśvayorantareṃ'sayośca pīḍā bhavati, tathā
kukṣāvāṭopasambhavaḥ| vaṅkṣaṇayorjāte sakthnorgraho niścala iva sakthinī
jāyete| vṛkkayorjāte kaṭyāḥ pṛṣṭhasya ca grahaḥ, pīḍā ca pārśvayoḥ syāt|
pāyau-gude jāte, pavanasya-apānākhyasya vāyoḥ, nirodhaḥ syāt| 00000
--------------------------------------------------| āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ
śophavadādiśet||16||
Sa. teṣāṃ-vidradhīnāṃ, āmatvaṃ
pakvatvaṃ vidagdhatvaṃ-pākātikrāntatvaṃ, śophavadādiśet| śophānāmiva śophavat,
ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra śophasya śastrakarmavidhau (hṛ. sū. a. 29|2) -
"śopho'lpo'lpoṣmaruk" ityādinā granthenāmādilakṣaṇamuktam, tathaiva vidradhiṣu
bodhyam| 00000
nābherūrdhvaṃ mukhātpakvāḥ prasravantyadhare gudāt|
gudāsyānnābhijo----------------------------------|17|
Sa.
nābherūrdhvaṃ-ūrdhvapradeśeṣūtpannāḥ, pakvāḥ santo mukhāt-āsyāt, srāvaṃ
sravanti| nābheradhare-adhastāt, pakvāḥ santo gudāt srāvaṃ sravanti| nābhijaḥ
punarvidradhirutpanno gudāsyāt-ubhayataḥ, srāvaṃ sravati| gudaṃ cāsyaṃ ca
gudāsyam, tasmāt| 00000
--------------------------------------------------|
------------------vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau||17||
yathāsvaṃ vraṇavat--------------------------------|
--------------------------------------------------|18|
Sa. vidradhau vraṇa iva yathāsvaṃ
vātādidoṣaṃ kledādvidyāt| vraṇapratiṣedhoktayā rītyā (hṛ. u. a. 25|6)
mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsratyādikayā vātikaṃ vidradhiṃ vidyāt|
mūtrakiṃśukabhasmāmbutailāmbhoṣṇabahusrutetyādikayā ca paittikaṃ vidradhiṃ
vidyāt| bahuśvetaghanasrutyādikayā ca kaphajaṃ vidradhiṃ vidyāt| caśabdānna
kevalaṃ pūrvoktāt "vātāttatrātitīvraruk" (ślo. 6)
ityādervātādilakṣaṇādvātādidoṣavidradhiṃ jānīyat, kledāccetyarthaḥ|
vraṇavaditi saptamyantādvatiḥ, vidradhāviti saptamyantanirdeśāt| tathā coktaṃ
bhāṣye-"upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādbyāvartate|" iti| 00000
athaiṣāṃ sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - --------------------tatra
vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvo hṛnnābhibastistho bhinno'ntarbahireva vā||18||
pakvaścāntaḥ sravan vakkrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ|
--------------------------------------------------|19|
Sa. sannipātajo yo vidradhiḥ sa
vivarjyo'sādhyatvāt| tathā, pakvo'ntarbahireva vā bhinno'ntaḥ-antarbhinno,
bāhyo-bahirbhinno, hṛnnābhibastistho varjya eva| pakvaścāntaro
hṛdādibhyo'nyatrāpi jāto vaktreṇa sravan kṣīṇasyopadravaiḥ-hidhmādibhiḥ, yukto
varjya eva| 00000
idānīṃ stanavidradhiryoṣitāṃ yathā syāt tathā vakti - - - -
---------------------------------------------------------------| evameva
stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām||19||
sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchvayathurghanaḥ| stane sadugdhe'dugdhe vā
bāhyavidradhilakṣaṇaḥ||20|| nāḍīnāṃ
sūkṣmavaktratvātkanyānāṃ na sa jāyate|
------------------------------------------|21| iti vidradhinidānam|21|
Sa. [ evameva- ] yathaiva
vidradhyākhyaḥ śvayathuviśeṣo bhuktaiḥ
paryuṣitādibhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇairduṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ,
tathaiva sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā strīṇāṃ stane sadugdhe'thavā'dugdhe stanasirā
vivṛtāḥ prāpya-ākramya, bāhyavidradhilakṣaṇaḥ-"bāhyo'tra tatratatrāṅge" (ślo.
4) ityādilakṣaṇo ghano-nibiḍo, yaḥ śvayathuḥ sambhavet sa
stanavidradhisaṃjñaḥ| nāḍīnāṃ-stanasirāṇāṃ, sūkṣmavaktratvāt sa kanyānāṃ na
jāyate| 00000
atha śvayathusāmānyādidānīṃ vṛddhiṃ-vardhmāparanāmānaṃ vyādhiṃ,
vaktumupakramate - - - - atha vṛddhinidānam|
------------------------------------------------| kṛddho ruddhagatirvāyuḥ
śophaśūlakaraścaran||21|| muṣkau vaṅkṣaṇataḥ
prāpya phalakośābhivāhinīḥ| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ||22||
Sa. vāyuḥ prakupito vṛddhiṃ karoti| kiṃ
dhātukṣayāt kupitaḥ ? netyāha-ruddhagatiḥ| ruddhā gatiryasyeti ruddhagatiḥ,
āvṛtamārga ityarthaḥ| kimbhūtaḥ ? śophaśūlakaraḥ| tathā, caran-deśāddeśāntaraṃ
gacchan| vaṅkṣaṇataḥ-tato deśāt, muṣkau-vṛṣaṇau, yathā prāpya tathā
phalakośābhivāhinīḥ sirāḥ prakarṣeṇa pīḍayitvā| kasya vṛddhiṃ karoti ?
ityāha-phalakośayoḥ,-vṛṣaṇayoḥ| 00000
adhunā'sya vyādheḥ saṅkhyāṃ kurvannāha - - - - doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa
vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam||23||
Sa.
pṛthagvātapittakaphairdoṣaistathā'sreṇa medasā mūtreṇa ca tathā''ntreṇa ca,
evaṃ doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhyākhyo gadaḥ saptadhā-saptaprakāro, mataḥ|
na kevalaṃ [ vāta ] vṛddhākhyo yo gadaḥ sa evānilajo yāvanmūtrāntrajāvapi yau
vṛddhyākhyau gadau tāvapyanilajau| nanu, evaṃ pṛthaṅnirdeśo mūtrāntrajayoḥ
kartuṃ na yukto'nilajatvāt, ityāha-hetubhedastu kevalam| satyam|
mūtrāntrajāvapyanilājjāyete| kintu kāraṇabhedānmūtrāntrajāviti nirdiṣṭau| yato
mūtrāntre'dhiṣṭhāya vāyurmūtrāntrajau gadau vṛddhyākhyau karoti| evaṃ tau
paramārthato vātajāvapi mūtrāntrajāvucyate, tathārūpāddhetubhūtādutpannatvāt|
etaccopalakṣaṇamātram| medoraktajāvapi vṛddhigadau doṣajāveva, kaphapittābhyāṃ
dūṣyasaṃjñake medorakte'dhiṣṭhāya kṛtatvāt|
tasmānmedoraktahetuvaśānmedoraktajāviti saṃjñayā tāvuktau| evamanye'pyevaṃrūpā
vyādhayo bodhyāḥ| 00000
vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk|
------------------------------------------------|24|
Sa. tatra vātādvṛddhirvātena pūritā yā
dṛtiḥ-bhasrā, tasyā iva sparśo yasya sa evaṃbhūto bhavati| tathā, rūkṣaḥ|
tathā, ahetuḥ-nimittaṃ vinā, ruk-pīḍā, yasmin sa evam| 00000
------------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ
pittāddāhoṣmapākavān||24||
Sa. pittādvṛddhiḥ
pakvodumbaraphalatulyo dāhādimāṃśca syāt| 00000
kaphācchito guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk|
------------------------------------------------|25|
Sa. kaphādvṛddhiḥ śītādiyuktaḥ syāt|
00000
------------------------------------------------| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ
pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ||25||
Sa. raktādvṛddhiḥ kṛṣṇasphoṭaiścitaḥ
pittavṛddhiliṅgaśca| pittavṛddhiliṅgānīva liṅgāni yasya sa evam|
saptamyupamānapūrvasyetyādinottarapadalopī samāsaḥ| 00000
kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ|
------------------------------------------------|26|
Sa. medasā vṛddhiḥ kaphavaditi kārye
kāraṇopacārātkaphakāryo rogaḥ kapha uktaḥ| viśeṣamatrāha-mṛdustālaphalopama
iti| 00000
------------------------------------------------| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ
sa tu gacchataḥ||26|| ambhobhiḥ
pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ| mūtrakṛcchramadhastācca valayaṃ
phalakośayoḥ||27||
Sa. mūtrajo vṛddhirmūtradhāraṇaśīlasya
jalapūrṇabhastreva syāt| sa tu-mūtrajo vṛddhiḥ, gacchato-vrajataḥ, kṣobhaṃ
yāti saruk mṛduśca syāt| tathā, mūtrakṛcchraṃ syāt| phalakośayoradhastācca
valayaṃ-kaṭakaṃ, syāt| 00000
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ|
dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ||28||
kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā| pavano viguṇīkṛtya
svaniveśādadho nayet||29||
kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā| upekṣyamāṇasya ca
muṣkavṛddhi- mādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ| prapīḍito'ntaḥ svanavān prayāti
pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ||30||
antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ||31||
iti vṛddhinidānam||2||
Sa. vātakopyāhārādibhiranyaiśca
pūrvoktaiḥ kṣobhaṇaiḥ-kopanaiḥ, kṣubhitaḥ-kupito,
yadā'lpasyāntrasyāvayavaḥ-ekadeśaḥ, taṃ svaniveśāt-svasthānāt, viguṇīkṛtyādho
nayet tadā pavano vaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ kuryāt|
upekṣyamāṇasyetyādi| upekṣyamāṇasya-acikitsyamānasya vṛddhyākhyagadasya, sa
pūrvanirdiṣṭo vāyurmuṣkayorvṛddhiṃ-varddhanaṃ, kuryāt| kimbhūtām ?
ādhmānaruk''stambhavatīm| tathā, prapīḍito bāhyādantaḥ svanavān-saśabdaḥ,
prayāti| muktaḥ-aprapīḍitaḥ, pradhmāpayan punareti-āgacchati| upajātivṛttam|
ayaṃ-evaṃlakṣaṇaḥ, antravṛddhirasādhyo na punaḥ sarva evetyayaṃśabdena
dyotayati| kimasya lakṣaṇam ?
ityāha-vātavṛddhisamākṛtiḥ,-"vātapūrṇadṛtisparśa" (ślo. 24)
ityādilakṣaṇalakṣitaḥ| 00000
vṛdhyākhyasya vyādheranantaraṃ śophasāmānyāt gulmasyāvasaraḥ, iti taṃ
lakṣayitumāha - - - - atha gulmanidānam|
rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ| gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ
saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ||32|| ārtavasya ca
doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ|
------------------------------------------------|33|
Sa. sarvagulmānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ
rūkṣakṛṣṇetyādigranthanirdiṣṭam| gavākṣito-nirantaramākrāntaḥ| gulmo'ṣṭadheti
saṅkhyārūpā samprāptiḥ| tadevāṣṭadhātvaṃ
pratipādayitumāha-pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, trayaḥ| tathā,
saṃsṛṣṭaiḥ-saṃsargeṇa, trayaḥ| nicayaṃ gataiḥ-sannipātena, ekaḥ| tathā, aṣṭamo
nārīṇāṃ cārtavasya doṣeṇa-duṣṭatayā, syāt| 00000
------------------------------------------------|
jvaracchardyatisārādyairvamanādyaiśca karmabhiḥ||33||
karśito vātalānyatti śītaṃ vā'mbu bubhukṣitaḥ| yaḥ pibatyanu cānnāni
laṅghanaplavanādikam||34|| sevate
dehasaṅkṣobhi chardiṃ vā samudīrayet| anudīrṇāmudīrṇānvā vātādīnna
vimuñcati||35|| snehasvedāvanabhyasya
śodhanaṃ vā niṣevate| śuddho vā''śuvidāhīni bhajate syandanāni vā||36||
vātolbaṇāstasya malāḥ pṛthak kruddhā dviśo'thavā| sarve vā raktayuktā vā
mahāsrotonuśāyinaḥ||37||
ūrdhvādhomārgamāvṛtya kurvate śūlapūrvakam| sparśopalabhyaṃ gulmākhyamutplutaṃ
granthirūpiṇam||38||
Sa. "jvaracchardi" ityādi yāvat
"bhajate syandanāni vā" iti nidānam| atisārādyairityādiśabdena grahaṇyādayo
gṛhyante, vamanādyairityatra ca virecanāsthāpanādayaḥ|
jvarādibhirvyādhibhirvamanādibhiśca karśito yo vātalānyannāni bhuṅkte| athavā,
bubhukṣito-bhojanaṃ vinaiva, śītaṃ-apakvamambu, yaḥ pibati| tathā coktam
(saṅgrahe sū. a. 6)- "anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca|
nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt||" iti| anu
cānnāni-bhojanādanantaraṃ, laṅghanādikaṃ yatkarma
dehasaṅkṣobhi-śarīrasaṃrambhotpādakaṃ, tatsevate| chardiṃ vā
yo'nudīrṇāṃ-anutkliṣṭāṃ, samudīrayet-samantādūrdhvaṃ nayet| udīrṇān
vātādīn-vātamūtrapurīṣādīnāgatān, na vimuñcati| tathā yaḥ kaścana
snehasvedāvanabhyasya-punaḥpunarakṛtvā, śodhanaṃ-vamanavirecanādi, niṣevate|
athavā, śuddhaḥ-kṛtavamanavirecanaḥ, āśu-samanantarameva, vidāhīnyannapānāni
bhajate-santāpanānyannapānāni bhuṅkte| pacyamānānyannapānāni yāni
vidāhāvasthāṃ prāptānyāmāśaya eva ciramavatiṣṭhante tāni vidāhīnyucyante|
athavā, kṛtavamanavirecano'nantarameva
syandanāni-srutirūpaśleṣmakārīṇyannapānāni, bhajate| tasya malāḥ-vātādayo,
gulmasaṃjñaṃ vyādhiṃ kurvate| kīdṛśāḥ ? vātolbaṇāḥ-vātakāraṇāḥ| na hi
pavanakāraṇamantareṇa śleṣmapittaraktānāṃ saṃghaṭṭanā ghaṭate| tasmāt
pittādīnāmutpattikāraṇānāṃ vātasya ca pittādigulmeṣu gulmaniṣpādanaṃ prati
tulyakakṣatāmanena viśeṣaṇena pratipādayatyācāryaḥ| yadi punarulbaṇaḥ-adhikaḥ,
iti vyākhyāyate| tadānīṃ pittagulme'pyadhikatvaṃ vātasyeti
vātagulmapittagulmādīnāṃ viṣayavibhāgo na syāt| tasmādvātakāraṇatvaṃ vātolbaṇā
ityanena vivakṣitamiti vedyam| kimbhūtā doṣāḥ ? kruddhāḥ-kupitāḥ| katham ?
pṛthak-pratyekaṃ kṛtvā| athavā, dviśo-dvau dvau kṛtvā, saṃsargasthā ityarthaḥ|
sarve vā-samastā raktayuktā veti| vāśabdaḥ samuccaye, raktayuktāścetyarthaḥ|
tathā ca kharanāde'bhihitam-"vāyuḥ, kruddhaḥ kaphaṃ raktaṃ pittaṃ cādāya
piṇḍitam| gulmaṃ kuryāt" ityādi yāvat "raktapittakaphā vātapiṇḍitā gulma
ucyate|" iti| tathā mahāsrotonuśāyinaḥ| mahāsrotaḥ-āmapakvāśayasthānaṃ,
tadanuśerate ye te mahāsrotonuśāyinaḥ| kiṃ kṛtvā gulmaṃ niṣpādayanti ?
ityāha-ūrdhvādha ityādi| ūrdhvādhomārgamāvṛtya-āpūrya, anenāsya
samprāptiruktā| śūlaṃ pūrvaṃ yasmin sa evaṃ taṃ śūlapūrvakam,-pūrvaṃ śūlaṃ
kṛtvā paścāddoṣā gulmaṃ kurvanti, anenāsya prāgrūpamuktam| tathā
sparśopalabhyaṃ-aśmādisadṛśam, tathā utplutaṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā
granthirūpiṇaṃ-granthyākāram, ityanenāsya saṃsthānamuktam| 00000
adhunā vātagulmaṃ lakṣayati - - - - karśanātkaphaviṭpittairmārgasyāvaraṇena
vā| vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ||39||
svatantraḥ svāśraye duṣṭaḥ paratantraḥ parāśraye| piṇḍitatvādamūrto'pi
mūrtatvamiva saṃśritaḥ||40|| gulma ityucyate
bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ|
------------------------------------------------|41|
Sa. karśanāt-dhātukṣayāt, vāyurduṣṭaḥ
kadācit kaphaviṭpittaiḥ kṛtena mārgasyāvaraṇena-rodhena,
koṣṭhe-āmapakvāśayākhye, kṛtāśrayo-gṛhītāspadaḥ, tathā raukṣyātkāraṇāt
kāṭhinyamāgataḥ-piṇḍitatvaṃ prāptaḥ, svāśraye-pakvāśayasthāne, duṣṭaḥ
svatantraḥ, parāśraye-āmāśayasthāne, duṣṭaḥ paratantraḥ pittakaphayorāyattaḥ,
piṇḍitatvātkāraṇāt sparśopalabhyaḥ san, amūrto'pi-akaṭhino'pi,
mūrtatvamiva-kāṭhinyamiva, saṃśritaḥ-sampanno, gulma ityabhidhīyate,
tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ, bastyādiḥ
saṃśrayaḥ-ādhāro, yasya sa evam| 00000
------------------------------------------------| vātānmanyāśiraḥśūlaṃ
jvaraplīhāntrakūjanam||41|| vyadhaḥ sūcyeva
viṭsaṅgaḥ kṛcchrāducchvasanaṃ muhuḥ| stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṃ
viṣamavahnitā||42|| rūkṣakṛṣṇatvagāditvaṃ
calatvādanilasya ca| anirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ||43||
pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate|
------------------------------------------------|44|
Sa. vātādgulme sati manyāśūlādayo
bhavanti| tathā, calatvācca
vāyorgulmo'nirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ syāt| anirūpitāḥ
saṃsthānādayo yasya sa evam| saṃsthānaṃ-ākāraḥ| sthānaṃ-āśrayaḥ| tathā,
pipīlikābhirvyāptaḥ-cita iva, gulmaḥ sphurati tudyate ca| tudyata iti
karmakartari| 00000
------------------------------------------------| pittāddāho'mlako
mūrcchāviḍbhedasvedatṛḍūjvarāḥ||44||
hāridratvaṃ tvagādyeṣu gulmaśca sparśanāsahaḥ| dūyate dīpyate soṣmā svasthānaṃ
dahatīva ca||45||
Sa. pittādgulme dāhādayaḥ syuḥ| tathā
tvaṅnakhādiṣu hāridro varṇaḥ syāt| gulmaśca sparśanaṃ na sahate-sparśanāsahaḥ,
syāt| tathā, dūyate-upatapyate, dīpyate-jvalatīva| soṣmā ca syāt| sa ca
svasthānaṃ-gulmāśritamāspadaṃ, dahatīva-taptāyaḥpiṇḍa iva| dūyata iti "dūḍ
paritāpe" divādiḥ| 0000
kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṃ śiśirajvaraḥ|
pīnasālasyahṛllāsakāsaśuklatvagāditāḥ||46||
gulmo'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro'lparuk|
------------------------------------------------|47|
Sa. kaphādgulme sati staimityādayaḥ
syuḥ| gulmo'vagāḍhādiyuktaḥ syāt| 00000
------------------------------------------------| svadoṣasthānadhāmānaḥ sve
sve kāle ca rukkarāḥ||47||
prāyaḥ-------------------------------------------|
------------------------------------------------|48|
Sa. te ca gulmāḥ svadoṣasthānadhāmāno
doṣasya-vātādeḥ, sthānaṃ-pakvāśayādi svamātmīyamātmīyaṃ, doṣasthānaṃ
taddhāma-sthānaṃ, yeṣāṃ-vātapittakaphagulmānāṃ, te prāyo-bāhulyena,
svadoṣasthānadhāmānaḥ| tathā sve sve kāle-ātmīye
vayohorātribhuktānāmantamadhyādilakṣaṇe, yathāsaṅkhyaṃ
vātapittakaphagulmākkarāḥ-śūlakarāḥ, bhavanti| 00000
-----------trayastu dvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ| sarvajastīvrarugdāhaḥ
śīghrapākī ghanonnataḥ||48||
so'sādhyo------------------------------------------|
------------------------------------------------|49|
Sa. dvandvotthāḥ-saṃsargajā
gulmāstrayaḥ,saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ syuḥ| sarvajastridoṣajo gulmastīvrarugādiyuktaḥ|
sa cāsādhyaḥ| 00000
-----------raktagulmastu striyā eva prajāyate| atraivopapattimāha - - - - ṛtau
vā navasūtā vā yadi vā yonirogiṇī||49||
sevate vātalāni strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ| niruṇaddhyārtavaṃ yonyāṃ
pratimāsamavasthitam||50|| kukṣiṃ karoti
tadgarbhaliṅgamāviṣkaroti ca| hṛllāsadauhṛdastanyadarśanakṣāmatādikam||51||
krameṇa vāyusaṃsargātpittayonitayā ca tat| śoṇitaṃ kurute tasyā
vātapittotthugulmajān||52||
rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīnupadravān| garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ
duṣṭāsṛgāśraye||53|| yonyāśca
srāvadaurgandhyatodaspandanavedanāḥ|
------------------------------------------------|54|
Sa. raktagulmaḥ punaḥ striyā eva
prajāyate| ṛtau-ārtavakāle, navaprasūtā vā yonirogiṇī vā strī
vātalānyannapānāni yadi sevate tasyāḥ-striyāḥ samīraṇaḥ-pavanaḥ, kupito yonyāṃ
pratimāsaṃ yadavasthitamārtavaṃ taduparuṇaddhi| tat-ārtavaṃ, kukṣiṃ karoti,
garbhaliṅgaṃ cāviṣkaroti-prakaṭayati| garbhaliṅgamiva liṅgaṃ yasyeti
"saptamyupamānapūrvasya" iti bahubrīhiruttarapadalopaśca| atha tadeva
garbhaliṅgamāha-hṛllāsetyādi| munistu raktagulme (ca. ni. a. 3|14)- "pādayoḥ
śvayathurbhavati|" ityūce| ādiśabdena mūrcchādīnāṃ grahaṇam|
krameṇa-anantaraṃ, vāyusaṃsargāt-marutsaṃśleṣāt, tathā pittayonitayā
ca-pittasya kāraṇatvena, tacchoṇitaṃ vātapittotthagulmajānupadravān kurute
rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīn| anayā ca bhaṅgyā vātapittagulmayorupadravā
apyuktā bhavanti| garbhāśaya ityādi| gulmaśca garbhāśaye sutarāṃ śūlaṃ karoti|
kimbhūte ? duṣṭasyāsṛja āśraye-ādhārabhūte| yonyāśca srāvādīn kurute| 00000
garbhalakṣaṇādraktagulmasya vilakṣaṇaṃ lakṣaṇamāha - - - -
------------------------------------------------| na cāṅgairgarbhavadgulmaḥ
sphuratyapi tu śūlavān||54|| piṇḍībhūtaḥ sa
evāsyāḥ kadācitspandate cirāt| na cāsyā varddhate kukṣigulma eva tu
varddhate||55||
Sa. na ca garbha
ivāṅgaiḥ-pāṇyādibhiravayavaiḥ, sphurati-niḥspandate gulmo'ṅgābhāvāt, api tu
śūlavān| sa eva-gulmaḥ, piṇḍībhūtaḥ kadāciccireṇāsyāḥ spandate-na
garbhavacchīghram| tathā, garbhe'ntaḥsthite kukṣirasyā vardhate| gulme
tvantaḥsthite sa eva vardhate gulmo, na kukṣiḥ| iti
garbharaktagulmayorlakṣaṇabhedaḥ| 00000
atha gulmavidradhyorlakṣaṇabhedaṃ kathayati - - - - svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ
sarvo bhavati tena saḥ| pākaṃ cireṇa bhajate naiva vā, vidradhiḥ punaḥ||56||
pacyate śīghramatyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvataḥ| ataḥ śīghravidāhitvādvidradhiḥ
so'bhidhīyate||57||
Sa. sarvo gulmaḥ svadoṣaḥ saṃśrayo
yasya sa evam| yena yena doṣeṇa vātādyanyatamenāthavā dvandvasvarūpeṇa
sannipātenānyena vā gulmo jāyate sa doṣastasya gulmasyāśrayaḥ| tadevaṃ
vātagulmasya vāta evāśrayo, na tasya pittādayaḥ| pittādikṛtānāṃ ta evāśrayāḥ,
na pavana āśrayaḥ| evaṃ svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati|
tena-svadoṣasaṃśrayākhyena kāraṇena, gulmaścireṇa kālena pākaṃ bhajate| etacca
pittagulmaṃ prati prāyeṇa tathaikīyamatenoktam| ata evāha-naiva veti| athavā
gulmaḥ pākaṃ na bhajata eva| vidradhistu śīghraṃ-acireṇaiva kālena, pākaṃ
bhajate, atyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvāt| ataḥ śīghravidāhitvāt kāraṇādasau
vidradhirabhidhīyate| tathā cāgamaḥ (suśrute ni. a. 9|32)-
"māṃsaśoṇibhūyastvāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ| māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ
na gacchati||" iti| tathā prāyeṇa vātātmakaḥ sarvo gulmo jāyate| vāta
evāmūrto'pi mūrtatvamiva saṃśrito gulma ityucyate| ata eva vātasyaiva
sarvagulmekāraṇaṃ prati prādhānyam| tasmādgulmasya pākānupapattiḥ| 00000
atha gulmasya bāhyābhyantaralakṣaṇamāha - - - - gulme'ntarāśraye
bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ| agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam||58||
ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk| vaivarṇyamavakāśasya
bahirunnatatā'dhikam||59|| iti
gulmanidānam||3||
Sa. gulme'ntarāśraye-ābhyantare,
bastyādivedanādayaḥ syuḥ| tathā, agnyādibhraṃśo-vināśo, vegānāṃ ca pravartanaṃ
na bhavati| ataḥ-asmādbāhye, viparyayo-vaiparītyam| yathā,-agnyādibhraṃśābhāvo
vegānāṃ ca pravartanaṃ bhavati| tathā, bastihṛdayādiṣu koṣṭhāṅgeṣvatiruṅna
bhavati| yathā'ntare tathā'vakāśasya gulmapradeśasya
vaivarṇyaṃ-śarīrādanyavarṇatvam| bahiḥ-bāhyabhāge, unnatatvamadhikaṃ bhavati|
00000
gulmānāmānāhabhūyiṣṭhatvādānāhalakṣaṇamāha - - - -
sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ
pracakṣate||60||
Sa. ūrdhvādhovātarodhena
kāraṇabhūtenodare bhṛśamādhmānaṃ yat tamānāhaṃ pracakṣate, munayaḥ iti śeṣaḥ|
kimbhūtam ? sāṭopaṃ-saśabdam, tathā'tyugrā ruk-pīḍā, yatra tadevam| suśrutena
pratyādhmānasyāpi lakṣaṇamabhyadhāyi (ni. a. 1|89) - "vimuktapārśvahṛdayaṃ
tadevāmāśayotthitam| pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam||" iti| 00000
ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryaktu
pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ||61||
Sa. [ ghano- ]nibiḍo, yo
granthiraṣṭhīlayopamīyate tathordhvaṃ samunnataḥ-nādhastāt, sa
granthirānāhaliṅgo'ṣṭhīlā bhaṇyate| tiryak ca (punaḥ) yo granthiḥ-nordhvaṃ
samunnataḥ, tadākṛtiḥ-aṣṭhīlāsadṛśaḥ, sa granthiḥ pratyaṣṭhīlocyate| 00000
tūnīpratūnyau lakṣayati - - - - pakvāśayādgudopasthaṃ vāyustīvrarujaḥ prayān|
tūnī, pratūnī tu bhavetsa evāto viparyaye||62||
Sa. gudaṃ copasthaṃ ca gudopastham|
pakvāśayāt-tato deśāt, vāyustīvrarujaḥ san gudopasthaṃ prayān-gacchan,
tūnītyucyate| sa eva-vāyuḥ, ato viparyaye-gudopasthātpakvāśayaṃ gacchan,
tīvrarujaḥ san pratūnīti gadyate| 00000
udgārabāhulyapurīṣabandha- tṛptyakṣamatvāntravikūjanāni|
āṭopamādhmānamapaktiśakti- māsannagulmasya vadanti cihnam|63| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. udgārabāhulyādīnyāsannagulmasya
cihnaṃ-prāgrūpaṃ, vadanti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ
nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11|| 00000