Sa. aśmarīnidānādanantaraṃ
pramehanidānamārabhyate - 00000
aśmarīnidānādanantaraṃ pramehanidānamārabhyate - - - - athātaḥ pramehanidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| pramehā
viṃśatistatra śleṣmato daśa, pittataḥ| ṣaṭ,
catvāro'nilāt-----------------------------|1|
Sa. pramehā viṃśatirbhavanti|
tatra-viṃśatiprameheṣu, daśa śleṣmataḥ pramehāḥ, ṣaṭ pittataḥ, catvāro vātāt|
00000
----------------------------------------------| --------------------teṣāṃ
medomūtrakaphāvaham||1|| annapānakriyājātaṃ
yatprāyastatpravartakam| svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītalam||2||
navadhānyasurānūpamāṃsekṣuguḍagorasam| ekasthānāsanaratiḥ śayanaṃ
vidhivarjitam||3||
Sa. teṣāṃ-pramehāṇāṃ,
medomūtrakaphakaraṃ yadannapānakriyājātaṃ prāyo-bāhulyena,
tatpravartakaṃ-utpādakam| jātaśabdaḥ prakāre| kriyā-ceṣṭā
śayyāsananidrālasyādikā kaphakārī| tadevānnādi darśayitumāha-svādvamletyādi|
ekasthānāsane ratiḥ-prītiḥ| śayanaṃ-svapno, vidhivarjitaṃ-ayathoktam (hṛ. sū.
a. 7|54) - "akāle'tiprasaṅgāñca na ca nidrā niṣevitā| sukhāyuṣī
parākuryātkālarātririvāparā||" ityādi| 00000
bastimāśritya kurute pramehān dūṣitaḥ kaphaḥ| dūṣayitvā
vapuḥkledasvedamedorasāmiṣam||4||
Sa. kaphaḥ pramehakāraṇairdūṣito
bastimāśritya pramehān kurute| kiṃ kṛtvā ? vapurādīn
dūṣayitvā|kaphajapramehāṇāṃ samprāptimuktvā pittapramehasamprāptimāha| 00000
pittaṃ raktamapi kṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam|
----------------------------------------------|5|
Sa. pittaṃ kartṛ raktaṃ mūtrasaṃśrayaṃ
dūṣayitvā pramehān kurute| apiśabdādvapurādīṃśca| kadā ? kaphādau,-saumye
dhātau, kṣīṇe sati| 00000
----------------------------------------------| dhātūn bastimupānīya
tatkṣaye'pi ca mārutaḥ||5||
Sa. mārutaśca dūṣito
dhātūn-vātapramehasampādanayogyān, bastimupānīya-samantānmūtrādhārasamīpaṃ
nītvā, tatkṣaye'pi ca pramehān kurute| teṣāṃ-dhātūnāṃ, kṣayastasmiṃśca sati|
na kevalaṃ dhātūn bastimupānīya yāvadadhaḥkṣaraṇatvādinā teṣāmapi svayaṃ
kṛtvetyapi cetyasyārthaḥ| 00000
atha sādhyāsādhyavibhāgamāha - - - - sādhyayāpyaparityājyā mehāstenaiva
tadbhavāḥ| samāsamakriyatayā mahātyayatayā'pi ca||6||
Sa. saḥ-śleṣmādiḥ, bhavo-janma, yeṣāṃ
te tadbhavāḥ kaphādisamutthāḥ, tenaiva-viśiṣṭena samprāptiviśeṣeṇa,
sādhyayāpyaparityājyāḥ syuḥ| tathā ca,-kaphapramehā
vapurādidūṣaṇamātrotthitatvāt sādhyāḥ, pittapramehāṇāṃ saumyadhātukṣaye
vapurāde raktasya ca dūṣaṇena samutthānādyāpyatvam, vātapramehāstu
sarvadhātukṣayodbhūtatvādasādhyāḥ| anyadapi hetvantaraṃ sādhyayāpyāsādhyatve
vakti-sametyādi| samaṃ cāsamaṃ ca samāsame,-samānāsamāne, samāsame kriye
yayostāvevam, tayorbhāvaḥ samāsamakriyatā, tayā| tathā, mahātyayatayā|
mahāṃścāsāvatyayo-vināśaḥ śarīravighaṭanarūpo mahātyayaḥ, tasya bhāvo
mahātyayatā, tayā| tatra kaphasya tathā śarīrakledādeḥ
pramehadūṣyasyāpyatarpaṇarūpayaikayaiva kriyayā sādhyatvāt kaphapramehāḥ
sādhyāḥ| pittasya śītamadhurādirūpā kriyā pramehāṇāṃ rūkṣatīkṣṇādikā
dūṣyapratipakṣatvādaupayikīti tasmātte pittapramehā yāpyāḥ| vātapramehāṇāṃ
rūkṣatīkṣṇādi tu pathyam| vātasya snigdhamadhurādikaṃ santarpaṇarūpaṃ pathyam|
tadevaṃ viruddhakriyatvādvātapramehā asādhyāḥ| apiceti samuñcaye| 00000
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā|
----------------------------------------------|7|
Sa. teṣāṃ-pramehāṇāṃ, sāmānyalakṣaṇaṃ
prabhūtamūtratā''vilamūtratā ca| 00000
nanu, doṣasya-kaphādeḥ, dūṣyasya ca-vapuḥkledādeḥ, tulyatvāt kathaṃ pratidoṣaṃ
pramehānekatvaṃ syāt ? ityāha - - - -
----------------------------------------------| doṣadūṣyāviśeṣe'pi
tatsaṃyogaviśeṣataḥ||7|| mūtravarṇādibhedena
bhedo meheṣu kalpyate| ----------------------------------------------|8|
Sa. doṣadūṣyāviśeṣe'pi-samānatve'pi
sati, tatsaṃyogaviśeṣato meheṣu bhedaḥ-anekatvaṃ kalpyate| tayoḥ-doṣadūṣyayoḥ,
saṃyogaḥ-saṃśleṣaḥ, tatsaṃyogaḥ, tasya viśeṣaḥ-prākkṛtakarmavaśādbhedo,
doṣadūṣyayoḥ saṃyogānekatvamityarthaḥ| tasmānmūtrasya yo
varṇādibhedo-varṇagandharasasparśādiviśeṣaḥ, tena bhedena bhedo meheṣu
kalpyate-nirūpyate| 00000
athodakamehādīn lakṣayati - - - -
-----------------------------------------------| acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ
nirgandhamudakopamam||8|| mehatyudakamehena
kiñciccāvilapicchilam| ----------------------------------------------|9|
Sa. udakamehenācchādiguṇayuktaṃ mehati|
kiñciccāvilapicchilamiti īṣatsvacchamūtrādāvilaṃ picchalaṃ ca bhavati| 00000
----------------------------------------------| ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ
cekṣumehataḥ||9||
Sa. ikṣormehādikṣurasasadṛśaṃ mehati|
atyarthaṃ madhuraṃ cetīkṣurasādviśeṣamāha| 00000
sāndrībhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati|
----------------------------------------------|10|
Sa. sāndramehena yanmehati
tatparyuṣitaṃ-rātristhitaṃ, ghanībhavet| 00000
------------------------------------------------| surāmehī
surātulyamuparyacchamadho ghanam||10||
Sa. surāmehī surātulyaṃ mehati| tacca
mūtraṃ paryuṣitamevoparibhāge'cchamadhaḥ-adhastāt, ghanaṃ bhavet| 00000
saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahalaṃ sitam|
------------------------------------------------|11|
Sa. piṣṭena-piṣṭamehena, saṃhṛṣṭaromā
san piṣṭavat-piṣṭasadṛśaṃ, bahalaṃ śuklaṃ ca mehati| 00000
------------------------------------------------| śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā
śukramehi pramehati||11||
Sa. śukramehī śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā
pramehati| 00000
mūrtāṇūn sikatāmehī sikatārūpiṇo malān|
------------------------------------------------|12|
Sa. sikatāmehi mūrtāṇūn-saṃhatān-
sūkṣmāṃśca, malān sikatāsadṛśān mehati| malāniti bahuvacanaṃ jātau, kaphākhyo
hyeka eva malo'tra gṛhyate| 00000
------------------------------------------------| śītamehī subahuśo madhuraṃ
bhṛśaśītalam||12||
Sa. śītamehī suṣṭhu bahuśo
madhuramatiśītalaṃ ca mehati| 00000
śanaiḥśanaiḥśanairmehī mandaṃmandaṃ pramehati|
------------------------------------------------|13|
Sa. śanairmehī
śanaiḥśanairmehatītyuddeśe mandaṃmandamiti nirdeśa ityapi paunaruktyam| 00000
------------------------------------------------| lālātantuyutaṃ mūtraṃ
lālāmehena picchilam||13||
Sa. lālāmehena lālātantuyutaṃ vicchilaṃ
ca mūtraṃ pramehati| iti kaphapramehā daśa| 00000
pittajānāha - - - - gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat|
------------------------------------------------|14|
Sa. kṣāratoyamiva
gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāramehena mehati| 00000
------------------------------------------------| nīlamehena
nīlābhaṃ-------------------------|14|
Sa. nīlamehena nīlābhaṃ
gandhādibhirmehati| 00000
------------------------------------------------|
-----------------------------kālamehī maṣīnibham||14||
Sa. kālamehī maṣīsadṛśaṃ mūtraṃ mehati|
00000
hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat|
------------------------------------------------|15|
Sa. hāridramehi haridrāsadṛśaṃ kaṭukaṃ
dahat-dahadiva, mūtraṃ mehati| 00000
------------------------------------------------| visraṃ māñjiṣṭhamehena
mañjiṣṭhāsalilopamam||15||
Sa. māñjiṣṭhamehī mañjiṣṭhājalasadṛśaṃ
visraṃ ca mehati| 00000
visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ|
------------------------------------------------|16|
Sa. raktamehena visrādikaṃ mehati|
00000
adhunā vātajān vakti - - - - ------------------------------------------------|
vasāmehī vasāmiśraṃ vasāṃ vā mūtrayenmuhuḥ||16||
Sa. vasāmehī vasāmiśraṃ vasāṃ vā
punaḥpunarmūtrayet| 00000
majjānaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ|
------------------------------------------------|17|
Sa. majjamehī majjānaṃ majjamiśraṃ vā
punaḥ punarmehati| 00000
------------------------------------------------| hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ
vegavivarjitam||17|| salasīkaṃ vibaddhaṃ ca
hastimehī pramehati| ------------------------------------------------|18|
Sa. hastimehī mattagaja ivānavarataṃ
vegarahitaṃ lasīkayā saha vibaddhaṃ ca mūtraṃ pramehati| 00000
------------------------------------------------| madhumehī
madhusamam-----------------------|18|
Sa. madhumehī madhusamaṃ pramehati|
00000
------------------------------------------------|
---------------------------jāyate sa kila dvidhā||18||
kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā|
------------------------------------------------|19|
Sa. sa tu-madhumeho, vāyau
dhātukṣayātkupite sati, athavā doṣāvṛtapathe maruti, kila dvidhā jāyate| atra
ca kecidevācāryā dvidhā āhuḥ| bahavastvekameva dhātukṣayavātakopajamāhuḥ, na
tu mārgāvṛtavātakopajamiti sūcanārthaḥ kilaśabdaḥ| vāyostu dvidhā kopaḥ| tathā
coktam-"vāyordhātukṣayātkopo mārgasyāvaraṇena ca|" iti| 00000
------------------------------------------------| āvṛto doṣaliṅgāni
so'nimittaṃ pradarśayet||19|| kṣīṇaḥ
kṣaṇātkṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām|
------------------------------------------------|20|
Sa. saḥ-vāyuḥ, āvṛtamārgo
liṅgāni-vātāvarakadoṣalakṣaṇāni vātaśoṇitanidānoktāni, animittaṃ-akasmāt,
pradarśayet calasvabhāvatvādvāyoḥ| ata eva ca
kṣaṇātkṣīṇo-basterapūraṇādriktaḥ| kṣaṇācca pūrṇo-mūtrāśayapūraṇātpūrṇo, na tu
riktaḥ| ata eva doṣāvṛtamārgavātakopajatvādasau kṛcchrasādhyatāṃ bhajate, na
tu dhātukṣayavātakopajavadatyantāsādhyatām| 00000
------------------------------------------------| kālenopekṣitāḥ sarve
yadyānti madhumehatām||20|| madhuraṃ yacca
sarveṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca
tanorataḥ||21||
Sa. yat-yasmāt, sarve mehāḥ
kālenopekṣitāḥ santo madhumehatāṃ yānti| yacca-yasmācca, sarveṣu meheṣu
madhuraṃ madhviva-madhusadṛśaṃ, mehati| tanoḥ-śarīrasya, ca svabhāvādeva
mādhuryam (ryāt)| ataḥ-asmātkāraṇasandohāt, sarve'pi madhumehasaṃjñāḥ| 00000
avipāko'ruciśrchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ| upadravāḥ prajāyante mehānāṃ
kaphajanmanām||22||
Sa. kaphajānāṃ mehānāmavipākādaya
upadravāḥ prajāyante| 00000
bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ| dāhastṛṣṇā'mlako mūrcchā viḍbhedaḥ
pittajanmanām||23||
Sa. pittajanmanāṃ bastyāditodādayo
jāyante| 00000
vātikānāmudāvartakampahṛdgrahalolatāḥ| śūlamunnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca
jāyate||24||
Sa. vātikānāmudāvartādayaḥ syuḥ| 00000
pramehiṇāṃ ca piṭikāḥ śarāvikādyāḥ prāyeṇa bhavanti, iti tā evāha - - - -
śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī| masūrikā sarṣapikā putriṇī
savidārikā||25|| vidradhiśceti piṭikāḥ
pramehopekṣayā daśa| sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu||26||
Sa. śarāvikādayo daśa piṭikāḥ
pramehāṇāmupekṣayā jāyante| sandhimarmasu māṃsaleṣu ca-bahumāṃseṣu sthāneṣu|
00000
antonnatā madhyanimnā śyāvā kledarujānvitā| śarāvamānasaṃsthānā piṭikā
syāccharāvikā||27||
Sa. śarāvikāsaṃjñā
piṭikā'ntonnatatvādiguṇayuktā bhavati| tathā śarāvasyeva mānaṃ-pramāṇaṃ,
saṃsthānaṃ-ākāraśca, yasyāḥ saivam| 00000
avagāḍhārtinistodā mahāvastuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piṭikā
kacchapī matā||28||
Sa. artiḥ-pīḍā| nistedo-vicchinnaṃ
vyathanam| avagāḍhāvartinistodau yasyāḥ saivam| tathā, mahān
vastuparigrahaḥ-śarīrāvayavaviśeṣa āśrayo, yasyāḥ saivam| tathā, ślakṣṇā
kacchapapṛṣṭhatulyā ca kacchapīsaṃjñā piṭikā matā| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| 00000
stabdhā sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca
jālinī||29||
Sa. stabdhādiguṇayuktā jālinīsaṃjñā|
00000
avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā jaṭhare'pi vā| mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā
smṛtā||30||
Sa. avagāḍharujādiyuktā piṭikā mahati
tathā nīlā-nīlavarṇā, vinatā ca| sā ca vinatāsaṃjñā pṛṣṭhe jaṭhare vā syāt|
00000
dahati tvacamutthāne bhṛśaṃ kaṣṭā visarpiṇī|
raktakṛṣṇā'titṛṭsphoṭadāhamohajvarā'lajī||31||
Sa. alajīsaṃjñā utthāne sati tvacaṃ
dahati| atiduḥsahā visarpaṇaśīlā tathā raktakṛṣṇā'titṛḍādiyuktā ca| 00000
mānasaṃsthānayostulyā masūreṇa masūrikā|
------------------------------------------------|32|
Sa. masūrikāsaṃjñā masūreṇa
pramāṇākṛtibhyāṃ tulyā| 00000
------------------------------------------------| sarṣapāmānasaṃsthānā
kṣiprapākā mahārujā||32|| sarṣapī
sarṣapātulyapiṭikāparivāritā|
------------------------------------------------|33|
Sa. sarṣapīsaṃjñā
sarṣapatulyapramāṇākārā tathā śīghrapākā mahārujā ca| tathā sarṣapasadṛśībhiḥ
piṭikābhiḥ parivāritā ca| 00000
------------------------------------------------| putriṇī mahatī
bhūrisusūkṣmapiṭikācitā||33||
Sa. putriṇīsaṃjñā
pramāṇenāparapiṭikāpekṣayā mahatī| tathā bhūribhiḥ susūkṣmābhiḥ
piṭikābhirācitā ca| 00000
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā|
------------------------------------------------|34|
Sa. vidārikāsaṃjñā śṛugālikākanda iva
vartulā kaṭhinā ca syāt| 00000
------------------------------------------------|
vidradhirvakṣyate'nyatra------------------------|34|
Sa.
vidradhiranyatretyato'dhyāyādanyasminnanantarādhyāye vakṣyate-bhaṇiṣyate|
00000
------------------------------------------------|
---------------------------tatrādyaṃ piṭikātrayam||34||
putriṇī ca vidārī ca duḥsahā bahumedasaḥ| sahyāḥ pittolbaṇāstvanyāḥ
sambhavantyalpamedasaḥ||35||
Sa. tatra-tāsu piṭikāsu madhye,
ādyaṃ-śarāvikākacchapikājālinītyetata, piṭikātrayaṃ tathā putriṇī vidārikā
ceti pañca duḥsahāḥ, kṛcchrasādhyatvāt| yato bahumedasa etāḥ
sambhavanti|anyāḥ-etābhyo'parāstu, pittolbaṇāścatasraḥ (śca tāḥ) sahyāḥ-soḍhuṃ
śakyāḥ, sukhasādhyatvāt| tāścālpamedasaḥ sambhavanti| 00000
tāsu mehavaśācca syāddoṣodreko yathāyatham|
------------------------------------------------|36|
Sa. tāsu-piṭikāsu,
mehānurodhāddoṣodreko yathāyathaṃ-yathāsvaṃ syāt| vātamehajāsu vātādhikyaṃ
pittamehajāsu pittādhikyaṃ kaphamehajāsu kaphādhikyam|
udrekaśabdenaitad''dyotayati,-tridoṣajāḥ sarvā evaitā iti| 00000
prameheṇa vinā'pyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvacca nopalakṣyante
yāvadvastuparigrahaḥ||36||
Sa. etāḥ-pūrvoktāḥ piṭikāḥ, prameheṇa
vinā'pi-apramehiṇo'pi puṃso, duṣṭamedaso jāyante| jātā api tāstathāvidhasya
narasya tāvanna lakṣyante-yathāyathaṃ lakṣaṇaṃ notpadyate, yāvat-yathāsvaṃ,
pṛṣṭhodarādi vastvāsāmādhāratvena tantrakṛtā yatparibhāṣitaṃ tanna
parigṛhītam| evaṃ cireṇa kālenotpannā api jñāyanta ityarthaḥ | 00000
hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam| yo mūtrayenna taṃ mehaṃ
raktapittaṃ tu tadviduḥ||37||
svedo'ṅgagandhaḥ śithilatvamaṅge śayyāsanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ|
hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||38||
śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagaṇasya
rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||39||
Sa. mehasya yat prāgrūpaṃ tena varjitaṃ
hāridravarṇaṃ raktaṃ vā yo mūtrayet taṃ mehaṃ na viduḥ, kintarhi ? tat
raktapittamityāhuḥ| etadbhaviṣyato-bhāvino, mehagaṇasya-viṃśatisaṅkhyasya,
sveda ityādi rūpam| na kevalametat prāgrūpaṃ yāvatpipīlikā mūtre'bhidhāvanti|
madhurarasapriyatvātteṣāṃ| munistvatra nakhavṛddhiṃ na jagāda (?)| 00000
dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ|
sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmako vā||40||
Sa. madhūpamaṃ-mākṣikatulyaṃ, madhuraṃ
tathā saha picchayā-śālmalīniryāsatulyayā, vartata iti sapiccham| evaṃvidhaṃ
pramehaṃ dṛṣṭvā tadānīṃ dvividho vicāraḥ syāt| sampūraṇātkāraṇāt kimayaṃ
kaphasambhavo meho'patarpaṇasādhyaḥ ? uta kṣīṇeṣu doṣeṣu-kaphādidoṣakṣayāt,
santarpaṇasādhyo'nilātmakaḥ syāt ? iti sandeho mandabuddheḥ| tīkṣṇamatistu
kaphamehān vātamehāṃśca liṅgāntaraiḥ samyagvettyeva| 00000
adhunā yaduktaṃ sādhyayāpyaparityājyāḥ kaphādisambhavā ityasyāpavādamāha - - -
- sapūrvarūpāḥ kaphapittemehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te,
pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyāstu medo yadi nātiduṣṭam|41| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. saha pūrvarūpaiḥ-"svedo'ṅgagandhaḥ"
(ślo. 38) ityādibhirvartante'navarataṃ kṛtvā'nubadhyante ye te sapūrvarūpā
asādhyāḥ| sarveṣāṃ pūrvarūpāvyabhicāre'pi viśeṣaṇaṃ sākalyaprāpaṇārtham|
sarvaiḥ pūrvarūpaiḥ saha ye vartante te kaphamehāḥ pittamehāścāsādhyāḥ,
sādhayitumaśakyatvāt| upalakṣaṇaṃ cedam,-apare'pi hi rogāḥ sapūrvarūpāḥ
prāyeṇāsādhyā eva| tathā krameṇa kaphānupūrvyā ye vātakṛtā mehāste'sādhyāḥ|
nanu, vātakṛtā mehā asādhyā iti prāguktameva, tatkimanena granthena ? iti|
brūmaḥ| akrameṇa prathamameva ye vātotpannāste tyājyā iti pūrvamuktam| iha tu
krameṇa prathamaṃ kaphapramehāstataḥ pittapramehāstataḥ kālena ta eva ye
vātapramehāḥ sampannāste pūrvaṃ kaphapramehatvātsādhayitumapi śakyanta
ityāśaṅkāyāṃ krameṇa ye vātakṛtāste'sādhyā ityuktam| pittakṛtāstvasapūrvarūpā
api yāpyā asamakriyatvāditi prāṅnirdiṣṭam| teṣāṃ yadi medo nātiduṣṭaṃ
bhavettadā te'pi yāpyāḥ santaḥ sādhyā bhavanti| medo
nātiduṣṭamityanenaitajjñāpayati,-sarvameheṣu medoduṣṭiravaśyaṃbhāvinīti|
mehino rājayakṣmiṇaśca keśanakhātivṛddhiḥ kiṭṭabāhulyādbhavati,
rogasvabhāvādityanye| vṛttānyupajātisaṃjñāni| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 10|| 00000