Sa. śrīgaṇeśāya namaḥ| atha
sūtrasthānādanantaraṃ śārīrasthānamidamārabhyate| tatrāyaṃ
sambandhaḥ,-pūrvasminsthāne kāyādīnyaṣṭāvaṅgāni cikitsādhārabhūtāni
sakalatantrasārabhūtāni sūtritāni "kāyabāla" (hṛ. sū. a. 1/5) ityādinā
granthena| kāyaśca nijāgantūnāṃ vyādhīnāmadhiṣṭhānam| tasya ca kāyasya
caturvargasādhanasya pālanārthaṃ hetuliṅgauṣadhaskandhabhedena triskandho'yaṃ
grantho granthakṛtā praṇītaḥ| tataśca śarīrasya prathamaṃ
sūtritatvātprādhānyācca prāk sūtrasthānamanantaraṃ śārīrasthānamidamārabhyata
ityāha-
athāto garbhāvakrānti śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. śarīramadhikṛtya kṛto granthaḥ
śārīraḥ| garbhasyāvakrāntiḥ-avakramaṇaṃ samprāptiḥ, yathā'garbho garbhatāṃ
sampadyata ityarthaḥ| garbhāvakrāntirvidyate yasminnadhyāya iti matvarthe
kapratyayaḥ| tasya "adhyāyānuvākayorluk" iti luk| athādiśabdānāmarthā
āyuṣkāmīyādhyāye (hṛ.sū. a.1) vyākhyātā eva|
śuddhe śukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate
yuktivaśādagnirivāraṇau||1||
Sa. śukraṃ-antyo dhātuḥ| ṛtau
bhavamārtavam, strīṇāṃ yadapatyamārgāt śuddhamīṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca
vāyupreritaṃ lohitaṃ pravartate tadārtavamucyate| śukraṃ cārtavaṃ ca
śukrārtavam, piṇḍe pitroḥ sambandhi garbhabījam, tasmin śukrārtave,
śuddhe-vātādibhiradūṣite'dhiṣṭhānabhūte, satvo-jīvaḥ, garbhaḥ sampadyate| kila
nāsau garbhaḥ, atha ca garbhatāmāsādayati| kīdṛśaḥ satvaḥ ? svakarmetyādi|
karmāṇi-pūrvajanmārjitāni śubhāśubhāni, svāni ca tāni karmāṇi ca svakarmāṇi|
kleśayanti-lokān duḥkhayantīti, kleśāḥ| te ca-avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ|
atathāvastuni tatheti ("anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātma)
khyātiḥ-avidyā| dṛgdarśanaśaktyorekātmatāasmitā| sukhānuśayī-rāgaḥ|
duḥkhānuśayī-dveṣaḥ| svarasavāhī viduṣo'pi tathā rūḍhaḥ-abhiniveśaḥ"
(pāta.yo.sū 2/5-6-7-8-9)| svakarmāṇi ca kleśāśca, svakarmakleśāḥ,
taiścoditaḥ-prerito garbhaḥ sampadyate, na tu karmakleśaviyuktaḥ| ata eva
vītarāgāṇāṃ janmāsambhavaḥ, karmakleśarahitatvāt| tathā coktam-"cittameva hi
saṃsāri rāgādikleśadūṣitam| tadeva tairvinirmuktaṃ muktamityabhidhīyate||"
iti| atha kiṃ śuddhe śukrārtave eva svakarmakleśacodita eva garbhaḥ
sampadyate'thavā'nyadapi kiñcidapekṣate ? ityāha-yuktivaśāditi| yojanaṃ
yuktiḥ, upādeyasyārthasyetikartavyatāsādhanopāyārtham| yuktervaśaḥ-sāmarthyaṃ
prabhāvo, yuktivaśaḥ| tataḥ śuddhe śukrārtave svakarmakleśacodita eva sa satvo
garbhaḥ sampadyate, nānyathā| katham ? ityāha-yuktivaśādagnirivāraṇau| tathā
hi,- mathyamanthanamathakādisāmagrīmantareṇāraṇāvagniryathā na jāyate, tathā
garbho'pi yathoktasāmagrīvaikalyāt na bhavati| sakalasāmagrīsadbhāvata eva
bhavatīti bhāvaḥ|
tadevaṃ garbhasya sampattimabhidhāya yathā tasya kukṣau vṛddhiḥ syāttathā
vakti----bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ satvānugaiśca saḥ|
mātuścāhārarasajaiḥ kramātkukṣau vivarddhate||2||
Sa. bījātmakaiḥ-garbhajarāyusvabhāvaiḥ
śukrārtavarūpatāṃ pariṇataiḥ| kaiḥ ? mahābhūtaiḥ, -ākāśādibhiḥ
satvarajastamomayaiḥ, "tatra satvabahulamākāśam, rajobahulo vāyuḥ,
satvarajobahulo'gniḥ, satvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthvī ceti|" (su.śā.
a.1/20) ityevaṃrūpaiḥ| saḥ-garbhaḥ, kukṣau vivarddhate-viśeṣeṇa vṛddhiṃ yāti|
kimbhūtaiḥ ? sūkṣmaiḥ,-atīndriyairyogidṛśyaiḥ| tathā,
satvaṃ-ceto'nugacchantīti satvānugāni, taiḥ| yatra satvaṃ tiṣṭhati tatrāvaśyaṃ
tānyapi tiṣṭhanti, sātvānuśāyitvātteṣām| tathā coktam (carake śā.
a.2/37)-"atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktapūrvaḥ|" ityādi|
caśabdo hetusamuccayārthaḥ| [ na kevalaṃ mahābhūtairhetubhūtairgarbho
vivarddhate yāvanmātuścāhārarasajairityato vakṣyamāṇāddhetorapi varddhata
ityarthaḥ| māturityādi| mātuḥ sambandhibhirāhārarasajaiśca kukṣau vivarddhate|
caśabdo'trānuktasamuccayārthaḥ| ] na kevalaṃ
pūrvoktādyathānirdiṣṭhāddhetorgarbhaḥ kukṣau vivarddhate, yāvadanirdiṣṭhādapi
mātuḥ saumanasyādeḥ kalalārbuda peśyādyavasthābhāvena viśeṣato vṛddhiṃ yātīti|
kathaṃ vivarddhate ? ityāha-kramāt,-na jhaṭityeva| nanu, "mātuścāhārarasajaiḥ"
iti kathamuktam ? yataḥ pañcabhūtātmaka evāhārarasaḥ| na ca yadātmako'sau sa
tasyaiva janmakāraṇaṃ bhavitumarhati, avyatiriktatvāt| tasmādevamayaṃ
vyākhyātavyaḥ,-āhārarase jātairāhārarasajaiḥ| saptamyantādupapadājjanerḍaḥ|
māturāhārarasātmanā pariṇatairiti|
nanu, satvaḥ kukṣau praviṣṭo garbhasya varddhane heturuktaḥ, na cāsya praveśa
upalabhyate, ityāha---- tejo yathā'rkaraśmīnāṃ sphaṭikena tiraskṛtam|
nendhanaṃ dṛśyate gacchatsatvo garbhāśayaṃ tathā||3||
Sa. na kevalaṃ dṛśyatvādṛśyatvābhyāṃ
vastusadbhāvāsadbhāvau vyavasthā'pyete, yenādṛśyatvātsatvasya kukṣau
praveśāsambhavaḥ| kintarhi ? tatkāryānyathānupapattyā'pi vastusadbhāvo
vyavasthāpyata eva| tathā ca,- yathā'rkaraśmīnāṃ sambandhi tejaḥ
sphaṭikena-sūryakāntākhyena, tiraskṛtaṃ-vyavahitaṃ, sphaṭikasyādhastāt
sthitamindhanaṃ gacchat-vrajat, na dṛśyate| atha ca tejaḥkāryamindhanaṃ gataṃ
[dṛśyate nānyasambandhi kāryam| tadevaṃ tejaḥkāryānyathānupapattyā tejasa
indhanagamanaṃ ], tathā tatra tasya sadbhāvo'pyadhigamyate| evaṃ satvo
garbhāśayaṃ gacchan-vrajan, na dṛśyata eva| vastuprabhāvādgacchati ca|
satvaśabda upalakṣaṇārthaḥ, mahābhūtānyapi tadantargatāni na dṛśyanta eva,
atha ca kāryeṇopalabhyanta eva| tadevaṃ satvānuyāyibhirmahābhūtairgarbhaḥ
kukṣau vivarddhate, na tu kevalaiḥ satvānadhiṣṭhitaiḥ| cetovakrāntyā hi
kramātkalalādinā vastujātaṃ vivṛddhivimalatāmāpadyate, nānyathā mṛtaśarīravat|
nanu, satvo bhūtānuga ekarūpa eva| tatkathamanekajātyākṛtyā
naraturagoragagajagavayādimatyā''liṅgitaḥ sampadyate ? ityasmin paryanuyoga
idamāha ---- kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇāṃ tatsvabhāvatā| nānāyonyākṛtīḥ satvo
dhatte'to drutalohavat||4||
Sa. kāraṇaṃ-hetuṃ,
avaśyamanuvidadhatīti kāraṇānuvidhāyīni| āvaśyake ṇiniḥ| kāraṇasvabhāvāni
kāryāṇi bhavanti sarvāṇyeva, tasmāddhetoḥ kāryāṇāṃ tatsvabhāvatā|
svabhāvaśabdaḥ sadṛśārthaḥ| tacchabdena kāraṇaṃ parāmṛśyate, tasya-kāraṇasya
svabhāvatā, tatsādṛśyam| tasmātkāryakāraṇasādṛśyāddhetoḥ satvomahābhūtānuga
ekarūpa eva, anekarūpā nānāyonyākṛtīḥ- jātibimbaviśeṣān, dhatte-dhārayati|
kathamiva ? drutalohavat| yathā rūpyādivastujātamagninā drutarūpatāṃ
gatamekarūpameva sikthādikalpitāyāṃ nānārūpāyāṃ manuṣyādyākṛtau tanniṣiktaṃ
tāṃ tāmākṛtiṃ yathākalpitāṃ dhatte, evaṃ sa satvo nānāyonau gacchati, tāṃ tāṃ
yathāsvamākṛtiṃ dhārayati|
tathā ---- ata eva ca śukrasya bāhulyājjāyate pumān| raktasya strī, tayoḥ
sāmye klībaḥ- ----------|5|
Sa. ata eva ca -
pūrvoktātkāryakāraṇasādṛśyākhyāddhetoḥ, śukrasyapuṃretaso, bāhulyāt- bahutvāt,
sāmarthyalabhyācca strīretorajolpatvāt pumān jāyate na strī, tathāvidhasya
kāraṇasyābhāvāt| ["tathā, ata eva-pūrvoktātkāryakāraṇasādṛśyāt strīretaso"
raktasya, bāhulyāt-bāhutvāt, sāmarthyalabhyācca puṃretolpatvāt strī jāyate na
pumān, tathāvidhasya kāraṇasyābhāvāt| ] puṃreto hi balavat, alpaṃ
strīrajo'bhibhūya puṃgarbhasya kāraṇatāṃ yāti| yadā tu strīrajaso
balavatvamalpatvaṃ ca puṃretasaḥ, tadā'lpaṃ tu puṃreto'bhibhūya strīrajaḥ
stryākhyasya garbhasya kāraṇatāmāpadyate| yadā tu śukrārtavayoḥ
sāmyaṃ-tulyatvaṃ bhavati, tadā na strī na pumān jāyate, api tu
liṅgadvayāliṅgitaḥ klībaḥ-ṣaṇḍho, jāyate| evaṃ pituḥ sambandhi śukraṃ
strīraktamiśritaṃ garbhakāraṇam| na kevalaṃpitṛsambandhyeva māturvā|
dāruvāhinā tūktam-"strīpuṃsayostu saṃyoge yadyādau visṛjetpumān| śukraṃ, tataḥ
pumān vīro jāyate balavān dṛḍhaḥ|| atha cedvanitā pūrvaṃ visṛjedraktasaṃyutam|
tato rūpānvitā kanyā jāyate dṛḍhasaṃhatā||" iti| ata eva ca puṃgarbhāḥ
kecitkiñcinmātṛsadṛśā dṛśyante, strīgarbhāśca kecitkiñcitpitṛsadṛśā dṛśyante|
nanu, "rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ
śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate||" (hṛ. śā. a. 3/62) ityaviśiṣya nirdiṣṭam, na
tu puṃśukrādgarbhaḥ prajāyata ityevaṃ nirdiṣṭam| ubhayorapi ca
strīpuṃsayoravaśyaṃ saptadhātukatvamabhyupagantavyam, na puṃsa eva| tadevaṃ
taruṇīnāṃ kusumaśarākrāntamānasānāṃ tathāvidhena puruṣasaṃyogena vinā kevalāt
smṛtisaṃsparśadarśanāccalitaprastruta (rakta)retasāṃ kimiti garbho na jāyate ?
śukrārtavaṃ hi garbhakāraṇam| tacca sannihitameveti kecit| tān brūmahe|
puṃśukrābhāvāt| puṃśukraṃ hi strīretoraktayuktaṃ garbhakāraṇam| na ca
tadatrāsti| tadabhāvādgarbhasyānutpattiḥ| tathā saṅgrahe'pyadhyagīṣṭa (śā. a.
1)-"yoṣito'pi stravantyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame| garbhasya tu na
tatkiñcitkatotīti na cintyate||" iti|
sāmprataṃ yathā'nekagarbhatvaṃ tulyakālaṃ syāttathā pratipādayitumāha----
śukrārtave punaḥ||5|| vāyunā bahuśo bhinne
yathāsvaṃ bahvapatyatā| ----------------------------------------------|6|
Sa. vātena yathāsvaṃ śukrārtave bahuśo
bhinne-bahudhā kṛte sati, bahvapatyatā bhavati| yathāsvamiti yadā
śukramādhikyena vartamānaṃ vātena bahudhā bhidyate tadā puṃgarbhānekatvam,
yadā tu strīraja ādhikyena vartamānaṃ vāyunā bahudhā bhidyate tadā
strīgarbhānekatvam, iti bahvapatyatā bhavati| sūkarasārameyādijātiṣu
tvanenaiva hetunā sadā'vekāpatyatā|
nanu, kathaṃ viyonayo vikṛtākārāśca garbhāḥ syuḥ ? ---- viyonivikṛtākārā
jāyante vikṛtairmalaiḥ||6||
Sa. viyonayaśca vikṛtākārāśca
viyonivikṛtākārāḥ, te tathāvidhā garbhā jāyante| katham ?
ityāha-vikṛtairmalaiḥ| vātādibhirduṣṭairunmārgagāmibhiḥ|
māsi māsi rajaḥ strīṇāṃ rasajaṃ stravati tryaham| vatsarādvādaśādūrdhvaṃ yāti
pañcāśataḥ kṣayam||7||
Sa. strīṇāṃ māsi māsi-pratimāsaṃ,
rajo-raktaṃ, tryahaṃ stravati-trīṇi dināni pravartate| nanu, "śuddhe
śukrārtave" iti pūrvaṃ śukramevoddiṣṭam, tatastasyaiva nirdeśo nyāyya iti
śukramānupūrvīprāptamullaṅghya kasmādraktaṃ nirdiṣṭam? ucyate|
bahuvaktavyatvāt| rakte hi bahuvaktavyamasti, atastadeva prāgvaktuṃ yuktam|
tryahamiti "kālādhvanoḥ" iti dvitīyā| kimbhūtaṃ rajaḥ ? rasājjātaṃrasajam|
nanu, raktaṃ rasajameva| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/62)- "rasādraktaṃ tato
māṃsaṃ" ityādi| tatkimarthaṃ rasajamityuktam ? brūmahe| rasāt-āhārarasāt
pariṇamato jātaṃ rasajamityatra nirdiṣṭam, na tu rasadhātoḥ, ityacodyametat|
kutaḥprabhṛti tadrajaḥ pravartate ? ityāha-vatsarādityādi|
dvādaśādvarṣādūrdhvaṃ-anantaraṃ, stravati| pañcāśato varṣādūrdhvaṃ-pareṇa,
kṣayaṃ yāti| dvādaśānāṃ pūraṇaṃ varṣamiti "tasya pūraṇo ḍaṭ" iti ḍaṭ|
dvādaśāditi prāyikametat, ekādaśavārṣikāṇāmapi strīṇāṃ raktapravṛttidarśanāt|
pañcāśataḥ kṣayamityatrāpyevameva cintyam|
pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā| śuddhe garbhāśaye mārge rakte
śukre'nile hṛdi||8|| vīryavantaṃ sutaṃ sūte
tato nyūnābdayoḥ punaḥ| rogyalpāyuradhanyo vā garbho bhavati naiva vā||9||
Sa. pūrṇāni ṣoḍaśavarṣāṇi yasyāḥ sā,
evaṃvidhā strī pūrṇaviṃśena nareṇa saṅgatā-mithunatāṃ yātā satī,
garbhāśayādiṣu śuddheṣu vīryavantaṃ-sāmarthyayuktaṃ, putraṃ sūte-janayati|
prāyikaṃ caitat, arvāgapi sādhugarbhadarśanāt| ata evāyameva tantrakāro'nyathā
saṅgrahe jagāda (śā. a. 1)- "ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ putrārthaṃ
prayateta|" iti| viṃśateḥ pūraṇa iti ḍaṭiti "viṃśateḥ" iti tilope viṃśaśabdaḥ|
pūrṇo viṃśo yasyeti pūrṇaviṃśaḥ| garbhasyāśayo garbhāśayaḥ, tasmin|
śuddhe-nirmale, vātādibhiraduṣṭe| tathā, mārge-prakṛtatvādapatyamārge,
vātādibhiraduṣṭe| tathā, raktestrīrajasi, śuddhe| tathā, śukre-puṃbīje,
śuddhe| tathā, anile śuddhepittādibhiranāvṛte| tathā,
hṛdi-śuddhe-doṣānadhiṣṭhite'santapte| tataḥ-pūrvoktādvayaḥparimāṇāt,
nyūnābdayoḥ-hīnavarṣayoḥ strīpuruṣayoḥ pañcadaśāṣṭādaśavarṣayoḥ, rogī bhavati|
rogītyatiśaya inirmatvarthīyaḥ| tathotpanno'lpāyuradhanyaśca-apraśasto, garbho
bhavati| na bhavatyeva vā|
nanu, dampatyoḥ śukrārtavasaṃyoge'pi sati kvacidgarbhasambhūtirna dṛśyate|
tatkathametat ? ityāśaṅkyedamāha ---- vātādikuṇapagranthipūyakṣīṇamalāhvayam|
bījāsamarthaṃ retosram------------------|10|
Sa. ādiśabdena pittaśleṣmaṇoḥ
parigrahaḥ| vātādayaśca kuṇapaṃ ca granthiśca pūyaśca kṣīṇaṃ ca malaṃ ceti
dvandvaḥ| eta āhvayaḥ- saṃjñāḥ, yasya retostrasya tadevam| āhvayaśabdaḥ
pratyekaṃ vātādiṣu yojyaḥ| retaścāstraṃ ca retostraṃ vātādyāhvayam|
vātasaṃjñaṃ śukraṃ vātaśukram| evaṃ pittaśukraṃ kaphaśukram|
kuṇapagandhitvātkuṇapaṃ nāma śukraṃ kuṇapaśukram, tadraktena duṣṭena bhavati|
evaṃ granthiśukraṃ pūyaśukraṃ kṣīṇaśukram| malāhvayaṃ tu
dvidhā,-mūtrapurīṣabhedāt| mūtrasadṛśaṃ śukraṃ mūtraśukram| evaṃ purīṣaśukram|
ārtavamapi śukravaddoṣadūṣitamabījameva| tasya liṅgaṃ nāma ca śukravadvedyam|
yathā,-vātārtavaṃ pittārtavamityādi, yāvatpurīṣārtavamiti|
sādhyāsādhyavibhāgaśca tadvadeva| śukrārtavadoṣeṣu ca cikitsāmapi tulyāṃ
brūte| yatra tu viśeṣaṃ drakṣyati, tatra viśeṣamabhidhāsyati| yathā
(ślo.15)-"pibedgranthyārtave pāṭhā" ityādi|
----------------------------------------------|
----------------------svaliṅgairdoṣajaṃ vadet||10||
raktena kuṇapaṃ, śleṣmavātābhyāṃ granthisannibham| pūyābhaṃ raktapittābhyāṃ,
kṣīṇaṃ mārutapittataḥ||11||
kṛcchrāṇyetānyasādhyaṃ tu tridoṣaṃ mūtraviṭprabham|
----------------------------------------------|12|
Sa. svāni ca tāni liṅgāni-lakṣaṇāni ca,
svaliṅgāni,-yathāsvaṃ vātādīnāṃ rūpāṇi| yathā,-rūkṣaśyāvāruṇādīni vāyoḥ,
vistragandhyauṣṇyādīni pittasya, snigdhapāṇḍupicchilādīni kaphasya taiḥ
svaliṅgairvātādidoṣajaṃ vadet- jānīyāt,vaidyaḥ |iti śeṣaḥ| raktena duṣṭena
kuṇapaṃ-kuṇapagandhitvātkuṇapasaṃjñaṃ, anvarthaṃ retostraṃ bhavati| evaṃ
granthyādīnāmapyanvarthasaṃjñatā bodhyā| śleṣmavātābhyāṃ duṣṭābhyāṃ
granthisannibhaṃ-granthyākāram| pūyābhaṃ-pūyasadṛśam, raktapittābhyāṃ
retostraṃ pūyāhvayaṃ bhavati| kṣīṇaṃ nāma retostraṃ mārutapittato bhavati,
mārutapittābhyāṃ duṣṭābhyāṃ duṣṭaṃ taddūṣāṇāt kṣīṇatāṃ nītamityarthaḥ|
pūrvoktānīmāni vātādiśukrārtavāni kṣīṇaśukrārtavāntāni kṛcchrasādhyatvāt
kṛcchrāṇi| asādhyaṃ tviti| mūtraṃ ca viṭ ca mūtraviśau, tayoriva prabhā yasya
tadevam| retostramubhayamapi malasaṃjñam| tridoṣaṃ-tridoṣaduṣṭam|
asādhyaṃ-sādhayitumaśakyam|
idānīmupakramamāha---- ------------------------------------------|
kuryādvātādibhirduṣṭe svauṣadham---------------|12|
Sa. svaṃ-ātmīyaṃ, ca tadauṣadhaṃ ca
svauṣadham, vātādyauṣadhamityarthaḥ| tena vāyoḥ kupitasya
yadauṣadhaṃ-praśamopāyaḥ snigdhoṣṇāmlalavaṇādi, pittasya madhuraśītakaṣāyādi,
śleṣmaṇaḥ kaṭukarūkṣakaṣāyādi, tattasya bheṣajamityavatiṣṭhate|
viśeṣatastu-"vātajeśukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ
yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam,
madhubhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam, kṣīrakulīrarasasiddhaṃ
tailamanuvāsanamuttarabastiśca| paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīkvāthasiddhaṃ
mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ
payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam, madhukamudgaparṇīsiddhaṃ
tailamanuvāsanamuttaravastiśca| ślaiṣmike
pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ
sarpiṣpānam, madanaphalakaṣāyo vamanam, dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ,
rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam, madhukapiplīsiddhaṃ
tailamanuvāsanamuttarabastiśca| vātaje puṣpadoṣe bhārgībhadradārusiddhaṃ
sarpiṣpānam, kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram, madhukaśṛgālavinnākalkaṃ
payaḥsarpiḥsahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau dhārayet,
saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣalanam| pittaje
kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ
madhukapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet, śvetacandanakvāthaṃ vā
sakṣaudram|" ityādikaṃ saṅgrahāt (śā. a. 1) bodhyam|
idānīṃ kuṇapacikitsāmāha---- ----------------------------------------------|
----------------------------------kuṇape punaḥ||12||
dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam| pāyayetsarpirathavā
vipakvamasanādibhiḥ||13||
Sa. kuṇapāhvaye tu retasi
dhātakyādidravyasādhitaṃ ghṛtaṃ pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| athavā,
asanādibhiḥ-asanādiguṇoddiṣṭairbheṣajaiḥ (hṛ.sū.a.15/19) vipakvaṃ ghṛtaṃ
pāyayet| nanu, kuṇapa iti sāmānyoktāvapi kathaṃ retasīti viṣeṣo labhyate|
brūmaḥ| retaḥprakaraṇāt| api ca kuṇapāstrasya purastādupakramaṃ vakṣyati
(ślo.16)-"peyaṃ kuṇapapūyāsre" iti| tasmādretasa eveha grahaṇaṃ yuktam|
punargrahaṇamatra vātādiduṣṭe retasyasroktāṃ kriyāṃ kuryāditi dyātayati|
sāmprataṃ granthisaṃjñe retasyupakramaṃ brūte---- palāśabhasmāśmabhidā
granthyābhe---------------------|
----------------------------------------------|14|
Sa. palāśasya bhasma palāśabhasma|
aśmabhit-pāṣāṇabhedaḥ| palāśabhasma cāśmabhicca, tena vipakvaṃ ghṛtaṃ
granthyābhe-granthināmni retasi, pāyayet|
----------------------------------------pūyaretasi|
paruṣakavaṭādibhyām--------------------------------|14|
Sa. pūyākhye retasi parūṣakavaṭādibhyāṃ
vipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| paruṣakaśca vaṭaśca parūṣakavaṭau, tāvādī
yayorgaṇayostau paruṣakavaṭādī, tābhyām| "paruṣakaṃ varā drākṣā" (hṛ.sū.
a.15/13) iti paruṣakādiḥ| tathā, "nyagrodhapippala" (hṛ.sū. a. 15/41) iti
vaṭādiḥ|
----------------------------------------------| ------------------------kṣīṇe
śukrakarī kriyā||14||
Sa. kṣīṇe-kṣīṇatvāt kṣīṇāhvaye retasi,
śukrakarī kriyā| kāryeti śeṣaḥ| śukralamatiśayena sevyamityarthaḥ|
saṃśuddho viṭprabhe sarpirhiṅgusevyādi(gni)sādhitam|
pibet-----------------------------------------------|15|
Sa. saṃśuddhaḥ-kṛtavamanavirecanaḥ,
viṭprabhe-viṇmalasaddaśe retasi, āturo ghṛtaṃ pibet| kimbhūtam ?
hiṅgusevyādisādhitam| atrādiśabdo vyavasthāvācī| tena saṅgrahoktasya (śā. a.
1)- "hiṅgūśīra[citrakairathavā] citraka[vitunnaka]
priyaṅgu[hiṅgu]samaṅgāmṛṇālasiddhamelācocacūrṇapratīvāpam|" ityasya pāṭhasya
sūcanā bhavati| hiṅgusevyāgnisādhitamityapare peṭhuḥ| nanu, "asādhyaṃ tu
tridoṣaṃ mūtraviṭprabham|" (ślo.12) ityuvāca tantrakṛt| tatkimityasya
cikitsopadiṣṭā ? brūmaḥ| kiñcitsādhyatā'pyasyāstīti pratipādayituṃ
cikitsāmupadideśa śāstrakāraḥ| ata eva mūtraprabhasyāsādhyatvāccikitsāṃ
nopādiśat| mūtraprabhārtavaviṭprabhārtavayorapyasādhyatvādevopakramaṃ
nābhyadhāt|
vātadyārtaveṣu "svauṣadhaṃ kuryāt" (ślo.12) ityuktam| kuṇapagranthyadyārtaveṣu
viśeṣeṇa cikitsāṃ vakṣyati ----
--------------------------------------------------| ---------granthyārtave
pāṭhāvyoṣavṛkṣakajaṃ jalam||15||
Sa. granthyārtave-granthināmryārtave
strīrajasi, jalaṃ pibet| kimbhūtam ? pāṭhādijātam| pāṭhā-prācīnā|
vyoṣaṃ-trikaṭukam| vṛkṣakaḥ-kuṭajaḥ|
peyaṃ kuṇapapūyāstre candanaṃ vakṣyate tu yat| guhyaroge ca tatsarvaṃ kāryaṃ
sottarabastikam||16||
Sa. kuṇapākhye rajasi pūyākhye cāpi
candanaṃ peyam| atra 'dravānuktau jalaṃ deyam' (hṛ. ka. a. 6/23) iti
paribhāṣayā jalena pātavyamiti bodhyam| kṣīṇārtava iha cikitsitaṃ noktam,
tacca svadhiyohyam| yathā kṣīṇaretasi śukrakarī kriyā kāryetyuktam, tathā
kṣīṇe rakte raktakarī kriyā kāryeti| na ca kevalametatpūrvoktameva cikitsitaṃ
kāryam, yāvadguhyarogapratiṣedhe yadvakṣyate-bhaṇiṣyate, tadapi sarvaṃ
sādhanaṃ yathāyogaṃ vamanādi yonau picukadhāraṇādikaṃ ca kāryam| kimbhūtam ?
sottarabastikam| sahottarabastinā vartata iti sottaravastikam| uttarabastirapi
tatra kārya ityarthaḥ| sottarabastikamiti "tena saheti tulyayoge" iti
vahuvrīhiḥ, "śeṣādvibhāṣā" iti kap, 'vopasarjanasya" iti sabhāvaḥ|
uttarabastirapi tatrauṣadhamityarthaḥ|
bījāsamarthaṃ retostramabhidhāya sāmprataṃ śuddhaṃ yacchukrārtavaṃ
bījasamarthaṃ tallakṣāṇārthamāha---- śukraṃ śuklaṃ guru snigdhaṃ madhuraṃ
bahalaṃ bahu| ghṛtamākṣikatailābhaṃ sadgarbhāya ārtavaṃ punaḥ||17||
lākṣārasaśaśāstrābhaṃ dhautaṃ yacca virajyate|
----------------------------------------------|18|
Sa. śuddhe śukrārtava iti pūrvaṃ
śukrasyopadeśātprādhānyācca śukrasya pūrvamupanyāsaḥ| "tatrāhārarasasya
samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate| tacca
kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradhārāṃ kalāmāśritya
sarvāṅgavyāpitayā sthitam| viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu| harṣodīritaṃ tu
saṅghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgātpravartate (saṅgrahe śā. a.1)|"
tacca śuklādiguṇayuktaṃ śukram| tathā, ghṛtābhaṃ mākṣikābhaṃ tailābhaṃ vā
sadgarbhāya-śobhanagarbhārthaṃ, bhavati| tava ghṛtābhena gauravarṇatvaṃ
garbhasya, mākṣikābhena śyāmavarṇatvaṃ, tailābhena kṛṣṇavarṇatvaṃ, bhavati|
"raktameva strīṇāṃ māsi māsi garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ
pravartamānamārtavamācakṣate| atiprasaṅgenānṛtau vā pravartamānaṃ
tadevāsṛgdarādisaṃjñāṃ labhate" (saṃ.śā.a.1)| yadārtavaṃ lākṣā
rasābhaṃ-alaktakarasasadṛśam , tathā śaśarudhirasadṛśam, tathā yacca dhautaṃ
sadvirajyate-vastrādilagnaṃ dhautaṃ sallauhityaṃ jahātītyarthaḥ|
tadīdṛśamārtavaṃ tu sadgarbhāya sampadyate|
śuddhaśukrārtavalakṣaṇamuktvā, idānīṃ garbhasambhavātpūrvamiti
kartavyatāmāha---- -------------------------------------------------------|
śuddhaśukrārtavaṃ svasthaṃ saṃraktaṃ mithunaṃ mithaḥ||18||
snehaiḥ puṃsavanaiḥ snigdhaṃ śuddhaṃ śīlitabastikam|
-----------------------------------------------------|19|
Sa. śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtave,
śuddhe śukrārtave yasya mithunasya tacchuddhaśukrārtavam,-strīpuruṣayugalaṃ,
samupācarediti sambandhaḥ| tathā, svasthaṃ-arogaṃ, rogaleśenāpyanākrāntam|
tathā, mithaḥ parasparaṃ, saṃraktaṃ-anurāgayuktamanyonyadarśanena
kusumacāpāviṣṭamevaṃvidham| snehaiḥ
puṃsavanaiḥ-yathābhimatagarbhagrahaṇaprabhāvaiḥ
phalasarpirmahākalyāṇakādibhiḥ, snigdham| tathā, śuddhaṃ-kṛtavamanavirecanam|
tathā śīlitabastikam, śīlitāḥ-abhyāsenānuṣṭhitāḥ, bastayo yena-mithunena,
taccīlitabastikam| na sakṛdevānuṣṭhitabastikamityarthaḥ|
-------------------------------------------------------| naraṃ
viśeṣātkṣīrājyairmadhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ||19||
Sa. viśeṣāt-viśeṣeṇātiśayena, naraṃ
kṣīrairghṛtaiśca samupācarediti sambandhaḥ| viśeṣādityanenaitat dyotayati|
viśeṣeṇa naraṃ kṣīrājyaiḥ samupācaret, na punarnārīmapi tairna samupācarediti|
kimbhūtaiḥ ? madhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ madhurāṇi-madhuraprāyāṇi
madhuraprabhāvāni ca tānyauṣadhāni-jīvaniyādīnī, [ca]tairmadhurauṣadhaiḥ,
saṃskṛtaiḥ-siddhaiḥ|
nārīṃ tailena māṣaiśca pittalaiḥ samupācaret|
-------------------------------------------------------|20|
Sa. nārīṃ tailena māṣaiśca samupācaret|
caśabdo'tra bhinnakramaḥ| pittalaiśca samupācaredityarthaḥ| pittalāni hi
raktavṛddhihetavaḥ| uktaṃ hi (hṛ. sū. a. 11/26)-"āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ|
yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham||" iti| evaṃ ca tailaṃ
pittakṛttvādevopanyastam| viśeṣādityatrāpyanuvartate| kṣīrājyebhyo'pi viśeṣeṇa
nāriṃ tailadibhiḥ samupācaredityarthaḥ| puruṣasya tu
rajaso'bhāvāttadvṛddhihetavastailādayo nopayujyanta eva|
ūrvoktasakalasāmagrīyuktādapi mithunādviśiṣṭakālamantareṇa garbhasyāsambhava
iti strīmadhikṛtya tadgarbhagrahaṇayogyaṃ kālaṃ darśayitumāha----
----------------------------------------------------| kṣāmaprasannavadanāṃ
sphuracchroṇipayodharām||20||
svastākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam|
-------------------------------------------------------|21|
Sa. kārśyahetuṃ vinā kṣāmaṃ, tathā
prasannaṃ-nirmalaṃ, vadanaṃ-mukhaṃ, yasyāḥ saivaṃbhūtā, tām| śroṇiśca
payodharau ca śroṇipayodharam, sphurat-kampamānaṃ, śroṇipayodharaṃ yasyāḥ sā,
tām| śroṇiḥ-kaṭiḥ| straste-ca(ga)lite, ivākṣiṇī kukṣiśca yasyāḥ sā tām| tathā,
puṃsi kāmaḥ-abhilāṣo, yasyāḥ sā, tām| evaṃvidhāṃ striyamṛtumatīṃ-ṛtuyuktāṃ,
vidyāt| tasyāḥ sa garbhagrahaṇakāla ityarthaḥ| puṃskāmāmiti "saṃpuṃkānāṃ so
vaktatryaḥ" iti makārasya sakāradeśādrutvābhāvaḥ|
"sarvaṃ ca hetumadbrūyāt" ityāgamaḥ, ata āha----
----------------------------------------------------| padmaṃ saṅkocamāyāti
dine'tīte yathā, tathā||21|| ṛtāvatīte
yoniḥ, sā śukraṃ nātaḥ pratīcchati|
-------------------------------------------------------|22|
Sa. yathā divā praphullaṃ
padmamanantaraṃ divasātikrāntau saṅkocamāyāti-mukulabhāvaṃ prāpnoti,
tatsvabhāvatvāttasya| tathā-tenaiva prakāreṇa, ṛtāvatīte-atikrānte
dvādaśarātrasvabhāve yoniḥ saṅkocamāyati| sā ca-yoniḥ, [ataḥ] saṅkucitatvāt
śukraṃ na pratīcchatīti|
vivṛtāvivṛtamukhatvaṃ hi yonergarbhagrahaṇāgrahaṇahetuḥ| tacca vāyoḥ
kriyāvataḥ kālasahāyasyāyattamityāha ----
-------------------------------------------------------| māsenopacitaṃ raktaṃ
dhamanībhyāmṛtau punaḥ||22|| īṣatkṛṣṇaṃ
vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet|
-------------------------------------------------------|23|
Sa. māsena yadupacitamāhārarasato
vṛddhiṃ prāptaṃ raktaṃ tatpunarmāsenopacitaṃ raktamṛtau
vāyuryonimukhānnudet-prerayet| vidhau liṅ| tadā yonimukhaṃ vivṛtaṃ sampadyate|
kena nudet ? dhamanībhyāṃsrotoviśeṣābhyāṃ| kimbhūtaṃ raktam ? īṣātkṛṣṇaṃ,
tathā vigandhaṃvisragandharahitam|
prakṛtisthaprerakapavanasamparkādīṣatkṛṣṇatā, na tu
kupitasamīraṇapreraṇasaṃśleṣavaśādivātyantaṃ kṛṣṇatā| nāpi pittena
tathābhūtena yuktam, yena vistragandhi syāt| nāpi śleṣmaṇā tathābhūtena
yuktam, yena tadvarṇayuktaṃ syāt| tasmācchuddhaṃ viśiṣṭe kāle
yonimukhātpravartamānaṃ raktamārtavasaṃjñāṃ labhate| tadeva cānyadā
yonimukhātpravartamānamasṛgdarasaṃjñāmāsādayati|
śuddhaṃ ca raktaṃ puṣpasaṃjñam, garbhākhyasya phalasya
bhaviṣyato'bhivyañjakatvāt| ata evāha----
----------------------------------------------------| tataḥ puṣpekṣaṇādeva
kalyāṇadhyāyinī tryaham||23||
mṛjālaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī| kṣaireyaṃ yāvakaṃ stokaṃ
koṣṭhaśodhanakarṣaṇam||24|| parṇe śarāve
haste vā bhuñjīta brahmacāriṇī| caturthe'hni tataḥ snātā śuklamālyāmbarā
śuciḥ||25|| icchantī bhartṛsadṛśaṃ putraṃ
paśyetpuraḥ patim| -------------------------------------------------------|26|
Sa. puṣpekṣaṇāt-puṣpasya
darśanādevānantaraṃ, strī tryahaṃ-trīṇi dināni, kalyāṇaṃ-śubhaṃ, avaśyaṃ
dhyāyati-cintayatīti kalyāṇadhyāyinī syāt| āvaśyake ṇiniḥ| tathā,
mṛjā-snānakriyā, alaṅkāraḥ-kaṭakādiḥ puṣpādirvā, alaṅkriyate-bhūṣyate
śarīramebhiriti kṛtvā, evaṃ gandhamālyasyāpyalaṅkāratvam| tathā ca vakṣyati
(hṛ. ci. a. 5/82)- "gandhamālyādikāṃ bhūṣām" iti| mṛjālaṅkārābhyāṃ
rahitā-varjitā| tathā darbhāṇāṃ saṃstaraḥ-śayyā, tatra śete sā
darbhasaṃstaraśāyinī| "vrate" iti ṇiniḥ| tathā, kṣaireyaṃ-kṣīrasiddhaṃ,
yāvakaṃ-yavānnaviśeṣaṃ, parṇe śarāve haste vā bhuñjīta-bhakṣayet| kiyanmātram
? stokaṃ-alpamātram| tatkṣaireyamupayuktaṃ kīdṛśaṃ syāt ?
ityāha-koṣṭhaśodhanakarṣaṇamiti| śodhanaṃ ca karṣaṇaṃ ca śodhanakarṣaṇam|
koṣṭhasya śodhanakarṣaṇamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| śarīrasya mahāstroto madhyamo
bhāga āmapakvasyāśayaḥ koṣṭhaśabdavācyaḥ| sa eva garbhādhiṣṭhānam,
atastasyaiva śodhanam| tathā, tadaṅgānāṃ karṣaṇamiti vyākhyeyam| na punaḥ
koṣṭhasya śodhanamanyeṣāṃ cāṅgānāṃ karṣaṇam| tathā hi-trivṛdādinā viricyate,
naivamanena yāvakena| vastusvābhāvyāt koṣṭhaśodhanakarṣaṇamātrameva kriyate|
kṣaireyamiti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ| yāva eva yāvaka iti "yāvādibhyaḥ kan" iti
kan| tathā, brahmacāriṇī-tyaktavyavāyā, syāt| tataḥ-tryahādūrdhvaṃ,caturthe
vāsare snātā, tathā śuklāni mālyānyambarāṇi ca yasyāḥ saivam, tathā
śuciḥ-antarbahiśca pavitrā satī, puraḥ-pūrvaṃ, patiṃ paśyet| saṅgrahe'pyuktam
(śā. a. 1)- caturthe tvahanyudvartitā śītasalilasnātā'nuliptā'laṅkṛtā
śuklamālyāmbarā kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ
paśyedananyamanāḥ| tadā hi yādṛśaṃ paśyati cintayati vā tādṛśameva prasūta
iti|" iti|
tatkiṃ tryahameva ṛtuḥ, atraiva puṣpadarśanāt| athottarakālamapi ?
ityāśaṅkyāha---- -------------------------------------------------| ṛtustu
dvādaśa niśāḥ pūrvāstisro'tra ninditāḥ||26||
ekādaśī ca, yugmāsu syātputro'nyāsu kanyakā|
----------------------------------------------------|27|
Sa. puṣpadarśanātprabhṛti
yāvadvādaśarātrayastāvadṛturyoṣitaḥ, na punaratryahameva, yatra puṣpaṃ
pravartate, iti ṛtuśabdena darśayati| atra-asmin dvādaśaniśāvadhāvṛtukāle, yāḥ
pūrvāstistro niśāḥ, yāsu prāyaḥ puṣpaṃ pravartate, tā nindyāḥ-garhyāḥ sadbhiḥ|
na tatra sanmatiḥ striyaṃ saṅgacchet| ata evātra brahmacāritvopadeśaḥ| tathā,
ekādaśī niśā nindyā-apraśastā| caśabdo'trānuktāyāstrayodaśyāḥ samuccayārthaḥ|
trayodaśyāṃ hi mithunībhāve napuṃsakasyotpattiriti kecidāhuḥ|
yugmāsu-caturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśalakṣaṇāsu niśāsu, saṅgame putraḥ syāt,
acintyatvādṛtubhāvasya| tāsu hi rātriṣvārtavamalpībhavati| anyāsuayugmāsu
niśāsu pañcamīsaptamīnavamīṣu, kanyā jāyate| tadā hi śukramalpībhavati,
pūrvoktāddhetoḥ| yadi punarāhārādivaśāt śukrasyādhikatvamayugmāsu, yugmāsu
cārtavapūrṇatā syāt, tadā pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate, strī ca
puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā| ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakamiti| tadevaṃ
dampatī puṃgarbhamicchantau yugmāsu niśāsu puṃsavanādikaṃ karmācaretām,
strīgarbhamicchantau tvayugmāsu rātriṣu|
----------------------------------------------------| upādhyāyo'tha putrīyaṃ
kurvīta vidhivadvidhim||27||
namaskāraparāyāstu śūdrāyā mantravarjitam|
----------------------------------------------------|28|
Sa. athetyānantarye maṅgalasūcako
nirdiṣṭaḥ| ata evāyamātrārthaḥ-ṛtukālādanantaraṃ maṅgalapūrvikāṃ sarvāmimāṃ
vakṣyamāṇāmitikartavyatāṃ kuryāditi| upādhyāyaḥ-purohito'tharvavedavit,
putrīyaṃ-putrāya hitaṃ, vidhimitthaṃ kurvīta| katham ? vidhivat na
yathākathañcit| vidhivaditi praśaṃsāyāṃ matup| kriyāviśeṣaṇaṃ caitat, tena
praśastaṃ vedoktamanyūnātiriktavidhānaṃ yathā bhavati tathāvidhaṃ
kurvītetyavatiṣṭhate| brahmāṇadivarṇatrayasyemaṃvidhiṃ kurvīta| śūdrāyāḥ
punarnamaskāraparāyāḥ-namaskārapradhānāyāḥ, yathoktaṃ sarvaṃ vidhiṃ
mantravarjitaṃ kuryāt| putrīyamiti "putrāccha ca" iti cchaḥ|
----------------------------------------------------| avandhya evaṃ saṃyogaḥ
syādapatyaṃ ca kāmataḥ||28||
Sa. evaṃ-yathoktavidhyanuṣṭhāne,
dampatyoryaḥ saṃyogo-mithunībhāvaḥ, sa na vandhyaḥ syāt| api tu saphalo
garbhasambhavaheturbhavedityarthaḥ| na kevalaṃ dampatyoḥsaṃyoga evaṃ niṣphalo
na bhavet, apatyaṃ ca kāmataḥ-yathābhimataṃ puṃgarbharūpaṃ strīgarbharūpaṃ vā,
syāt|
ata evāha---- santo hyāhurapatyārthaṃ dampatyoḥ saṅgatiṃ rahaḥ|
----------------------------------------------------|29|
Sa. rahaḥśabdena grāmyavacasā'tra
grāmyadharmaṃ sūcayati| hiyasmāt, santaḥ-sādhavaḥ, apatyārthaṃ-apatyajananāya,
dampatyoḥ strīpuruṣayoḥ, rahaḥ-ekānte, viśiṣṭakālocitaṃ viśiṣṭasaṃyogaṃ
saṅgatimāhuḥ, na grāmyasukhalipsāyai|
na cāpatyamātrāyetyāha ---- -------------------------------------------------|
durapatyaṃ kulāṅgāro gotre jātaṃ mahatyapi||29||
Sa. duṣṭāpatyaṃ strīgarbhaḥ puṃgarbho
vā, mahatyapi gotre jātaṃ-utkṛṣṭe'pi kula utpannaṃ,
āṅgārakāryakaraṇasāmarthyātsamastatkulavināśahetutvātkulāṅgāra ityucyate|
icchetāṃ yādṛśaṃ putraṃ tadrūpacaritāṃśca tau| cintayetāṃ
janapadāṃstadācāraparicchadau||30||
Sa. tau-dampatī, yādṛśaṃ
putramicchetāṃ-kāmayetāṃ, tadrūpacaritān rūpaṃ-varṇasaṃsthānapramāṇāśākṛtyādi|
tathā caritaṃ-śraddhāśrutasatyārjavānṛśaṃsyadānadayādākṣiṇyasvabhāvādi|
tasya-manīṣitasya, sadṛśe rūpacarite yeṣāṃ tān janapadān cintayetāṃ-dhyāyetāṃ|
putraśabdo'patyamātropalakṣaṇārtho'tra| tathā hi duhitaramapi
kaścidicchatyeva| kimbhūtau tau pitarau ? tadācāraparicchadau|
ācaraṇaṃ-ācāraḥ, kulānurūpasya deśānurūpasya cetikartavyatālakṣaṇasya
karmaṇo'nuṣṭhānam|
paricchado-manujagavāśvadhanadhānyavastrālaṅkāraratnarathāyudhagṛhodyānavīṇāpaṇavagāyanaśayyāstaraṇādiḥ|
ācāraśca paricchadaścācāraparicchadau| tadityanenābhilaṣitāpatyaṃ parāmṛśyate|
tasyaivācārapariccadau yayostau dampatī icchā sadṛśarūpacaritān janapadān
dhyāyetām|
karmānte ca pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ| prāgdakṣiṇena pādena śayayāṃ
mauhūrtikājñayā||31|| ārohet strī tu vāmena
tasya dakṣiṇapārśvataḥ| tailamāṣottarāhārā tatra mantraṃ prayojayet||32||
Sa. karmānte
ca-putrīyavidhyanuṣṭhānāvasāne ca, pumān strītaḥ prāk-pūrvaṃ,
śayyāmārohet-ākramet| kimbhūtaḥ ?
sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ,-sarpirmiśrakṣīraśālyodanenāśito-bhojitaḥ|
kathamārohet ? dakṣiṇena pādena, mauhūrtikājñayā-jyotiḥ śāstravidādiṣṭaḥ| strī
tu vāmena pādena tasya dakṣiṇapārśvataḥ śayyāmārohet, mauhūrtikājñayeti
yojyam| turavadhāraṇe, ubhayatrāpi| pumān dakṣiṇenaiva pādena prāgeva, strī
paścādeva vāmenaiva pādena puṃso dakṣiṇapārśvata eva, śayyāmārohet, nānyathā
kṛtveti|"pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ" ityuktam| striyāstu
tatkālocitamāhāraṃ nirūpayannāha-tailetyādi| tailaṃ ca māṣaśca,
tābhyāmuttaraḥ-adhikaḥ, āhāro yasyāḥ saivam| uttaraśabdo'tra tailamāṣau
pittalau raktavṛddhihetū tayā'tyantaṃ sevitavyau, na punastathā
śukravṛddhikarāṇyanyānyapi kṣīrādīni dravyāṇiti pratipādayati| tatra ca
mantraṃ vakṣyamāṇaṃ prayojayet-paṭhet|
tadeva mantramaaha.... aum āhirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvāṃ
dadhātu vidhātā tvāṃ dadhātu brahmavarcasā bhaveti| brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ
somaḥ sūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadatu me sutam||33||
Sa. āhirasītyādi [ vīraṃ dadatu me
sutamityantaṃ mantraṃ paṭhet ]
sāntvayitvā tato'nyonyaṃ saṃviśetāṃ mudānvitau| uttānā tanmanā
yoṣittiṣṭhedaṅgaiḥ susaṃsthitaiḥ||34||
Sa. tato-mantrapāṭhādanantaraṃ,
parasparaṃ sāntvayitvā-priyavacanādinā prītimutpādya, samvaśetāṃ-mithunībhāvaṃ
gacchetām| kimbhūtau? mudā-harṣeṇa, anvitau-yutau| tatra ca saṃveśane
yoṣiduttānā taccittā cāvayavaiḥ susaṃsthitaistiṣṭhet|
kimevaṃsati bhavati ? ityāha---- tathā hi bījaṃ gṛhṇāti doṣaiḥ
svasthānamāsthitaiḥ| ----------------------------------------------------|35|
Sa. hi-yasmāt, tathā-tena prakareṇa, sā
bījaṃ gṛhṇāti, doṣaiḥ-vātādibhiḥ svasthānāvasthitaiḥ sadbhiḥ| saṅgrahe tūktam
(śā. a. 1)- "na cāsāvadhastiṣṭhet| tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃceṣṭā
vā strī| na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ
pīḍayati| dakṣiṇapārśvagāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyuto'pidadhāti garbhāśayam|
vāmapārśvagāyāstadvatpittaṃ vidahati raktaśukre| tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt|"
iti|
----------------------------------------------------| liṅgaṃ tu sadyogarbhāyā
yonyā bījasya saṅgrahaḥ||35|| tṛptirgurutvaṃ
sphuraṇaṃ śukrāsrānanubandhanam| hṛdayaspandanaṃ tandrā
tRḍglānirlomaharṣaṇam||36||
Sa. sadyaḥ-tatkṣaṇāt, garbho yasyāḥ
saivam, tasyāḥ sadyogarbhāyā lakṣaṇaṃ bījasya-garbhākhyasya,
yonyā-karaṇabhūtayā, saṅgrahaḥ samyaggrahaṇam| tathā, tṛptiriva tṛptiḥ
gurutvaṃ sphuraṇaṃ ca kukṣerbhavati| tathā, śukraṃ cāsraṃ ca-śukrāsre,
anubandhanaṃ-pravartanam, nānubandhanaṃ-ananubandhanam,
śukrāsrayorapravartanaṃ-śukrāsrānanubandhanam,-śukrāsrayoryonimukhādavamanaṃ
bahiraniḥsaraṇam, atra ca yonyā gṛhītabījatvaṃ hetuḥ| tathā,
hṛdayaspandanādayaḥ pañca sadyogarbhāyā lakṣaṇāni bhavanti| lomaharṣaṇaṃ
harṣavaśādbhavati| tathā ca saṅgrahe (śā. a. 2)- "praharṣo hṛllāsaḥ" ityādi|
idānīṃ garbhasyāvasthāḥ pradarśayitumāha---- avyaktaḥ prathame māsi
saptāhātkalalībhavet| garbhaḥ puṃsavanānyatra pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet||37||
Sa. saptāhādarvāggarbhagolakaḥ
śleṣmapiṇḍībhuto bhavet| saptāhādanantaraṃ yāvanmāsastāvadavyaktākṛtiḥ
kalalībhavet| atra kalalībhūte yāvatstrīpuruṣādyutpattilakṣaṇā vyaktirna
bhavati tāvadvyakteḥ prāk prathame māsi puṃsavanāni prayojayet|
nanu, "śuddheśukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ
sampadyate"(ślo.1) ityuktam| tatra yadi prākkṛtena karmaṇā strīgarbhaḥ
kukṣimākṣiptastadā puruṣaprayatne satyapi puṃgarbhaḥ kartuṃ na śakyate|
tasmātpuṃsavanamanarthakamevetyāśaṅkyāha---- balī puruṣakāro hi
daivamapyativartate| ----------------------------------------------------|38|
Sa. hi-yasmāt, puruṣakāro balavān
durbalaṃ daivamativartateatikramya vartate| apiśabdāt puruṣakāramapi durbalaṃ
diṣṭaṃ balīyo'tikramya vartata iti pratipādayati| ata eva prākkṛtena karmāṇā
balīyasā''kṣiptasya strīgarbhasya puṃsavanādidānena pauruṣeṇa karmaṇā
śataśo'pi prayojitena na kathañcitpuṃgarbhatā kartuṃ pāryata iti| uktaṃ ca
(carake vi.a. 3/36)-"daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate| daivena
cetaratkarma prakṛṣṭanopahanyate||" iti| atra puṃsavanādi samyak prayojitaṃ
sidhyasidhyanumīyamānaṃ prākkṛtasya karmaṇo hīnabalatvaprabalatvamavagamayati|
adhunā puṃsavanādiprayogamāha ----
----------------------------------------------------| puṣye puruṣakaṃ haimaṃ
rājataṃ vā'thavā''yasam||38||
kṛtvā'gnivarṇaṃ nirvāpya kṣīre tasyañjaliṃ pibet|
----------------------------------------------------|39|
Sa. puṣye-puṣyanakṣatrayukte kāle,
puruṣakaṃ-puttalakaṃ, hemādikṛtamagnivarṇaṃ kṛtvā sudhmātatayā, tataḥ kṣīre
nirvāpya-niveśya, tasya-kṣīrasya, añjaliṃ-palacatuṣṭayākhyaṃ, pibet|
puruṣakamiti puruṣa ivetyasminnarthe "ive pratikṛtau" iti kan| haimamiti
hemtovikārārthe'ṇ "nastaddhite" iti ṭilopaḥ| rājatamiti "prāṇirajatādibhyo'ñ
ityañ| āyasamiti "tasyedam" ityaṇ|
----------------------------------------------------| gauradaṇḍamapāmārgaṃ
jīvakarṣabhasairyakān||39|| pibetpuṣye jale
piṣṭānekadvitrisamastaśaḥ|
----------------------------------------------------|40|
Sa. gauradaṇḍādīṃścaturo dravyaviśeṣān
pibet| kimbhūtān ? jale piṣṭān-kalkīkṛtān| kathaṃ kṛtvā ? ekadvitrisamastaśaḥ
ekādiṣu pratyekaṃ śaspratyayārthayogaḥ| tenaikamekaṃ kṛtvā, dvau dvau kṛtvā,
trīṃstrīnkṛtvā, caturaścaturaḥ kṛtvā, etān pibedityartho'vatiṣṭhate| kadā
prāśyam ? puṣye-puṣyayukte kāle|
----------------------------------------------------| kṣīreṇa śvetabṛhatīmūlaṃ
nāsāpuṭe svayam||40|| putrārthaṃ dakṣiṇe
siñcedvāme duhitṛvāñchayā|
----------------------------------------------------|41|
Sa. śuklapuṣpakaṇṭakārikāyā mūlaṃ
kṣīreṇa kalkīkṛtya svayaṃ-strī, dakṣiṇe nāsāpuṭe putrārthaṃ-putrasampattaye,
siñcet| duhitṛvācchayā-sutākāmyayā, vāme nāsāpuṭe siñcet|
----------------------------------------------------| payasā lakṣmaṇāmūlaṃ
putrotpādasthitipradam||41|| nāsayā''syena
vā pītaṃ vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā| oṣadhīrjīvanīyāśca bāhyāntarupayojayet||42||
Sa. payasā-kṣīreṇa, lakṣmaṇāmūlaṃ
kalkīkṛtya pītaṃ putrotpādapradaṃ putrasthitipradaṃ ca bhavati| kathaṃ pītam ?
nāsayā''syena vā, kadācinnāsikayā kadācidāsyena| yasyāḥ putro notpadyate
tathotpanno vā sthitiṃ na labhate-ciraṃ na jīvati, tayaivaṃ pātavyamityarthaḥ|
vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā-tenaiva prakāreṇa nāsayā āsyena vā pītaṃ
putrotpādasthitipradaṃ bhavati| nyagrodhasya prathamodbhinnaḥ
praroho-vaṭaśuṅgaḥ, tasyāṣṭakamiti|
prabhāvasyācintyatvādetatsaṅkhyāvacchinnatvam| jīvanīyā yā
oṣadhyo-jīvantīkākolyādyā daśa, yāḥ śodhanādigaṇasaṅgrahoktāḥ (hṛ.sū.a.15/8),
tā bāhyāntarupayojayet| tatra snānodvartanādinā bāhya upayogaḥ,
āhārapānādinā'ntarupayogaḥ|
upacāraḥ priyahitairbhartrā bhṛtyaiśca garbhadhṛk| navanītaghṛtakṣīraiḥ sadā
caināmupācaret||43||
Sa. upacāraḥ-upacaraṇam| priyāḥ-iṣṭāḥ,
hitāḥ-pathyāḥ, āhāravihārāḥ, taiḥ priyahitairya upacāro bhartrā-patyā kṛto,
bhṛtyaiśca ya evaṃbhūtaḥ kṛtaḥ, sa garbhadhṛk-tadanuṣṭhānādgarbhaḥ sthitiṃ
dadhātītyarthaḥ| enāṃ ca striyaṃ navanītādibhiryathāsātmyaṃ sadopācaret|
ativyavāyamāyāsaṃ bhāraṃ prāvaraṇaṃ guru| akālajāgarasvapnaṃ
kaṭhinotkaṭakāsanam||44||
śokakrodhabhayodvegavegaśraddhāvidhāraṇam|
upavāsādhvatīkṣṇoṣṇaguruviṣṭambhibhojanam||45||
raktaṃ nivasanaṃ śvabhrakūpekṣāṃ madyamāmiṣam| uttānaśayanaṃ yacca striyo
necchanti tattyajet||46|| tathā raktastrutiṃ
śuddhiṃ bastimāmāsato'ṣṭamāt| ebhirgarbhaḥ stravedāmaḥ kukṣau śuṣyenmriyeta
vā||47||
Sa. garbhiṇī strī
ativyavāyādīnuttānaśayanāntāṃstyajet| na kevalametān
anyadyaccāhāravihārādivastujātaṃ striyo-bahuśaḥ prasūtāstatkālavyāpāranipuṇā
vā yāḥ kāścana striyo, necchanti tadapi varjayet| tathā raktastrutiṃ, śuddhiṃ
ca-vamanavirecanarūpāṃ, varjayet| bastiṃ-anuvāsanaṃ, aṣṭamaṃ māsaṃ
maryādīkṛtya varjayet| aṣṭame tu māse bastiṃ prayojayedevetyarthaḥ|
ebhiḥ-varjyairvastubhirāsevyamānaiḥ, garbha āmaḥ-asampūrṇaḥ, stravet-patet,
kukṣau vā śuṣyet, mriyeta vā-mṛtyuṃ vā garbhaḥ prāpnuyāt|
vātalaiśca bhavedgarbhaḥ kubjāndhajaḍavāmanaḥ| pittalaiḥ khalatiḥ piṅgaḥ
śvitrī pāṇḍuḥ kaphātmabhiḥ||48||
Sa. vātalaiścāhārairmātrā sevitaiḥ
kubjo'ndho jaḍo vāmano vā garbho bhavati| pittalairāhārairmātrā sevitaiḥ
khalatiḥ-khalvāṭaḥ, piṅgo vā syāt| kaphakṛdbhirāhārairmātrā sevitaiḥ śvitravān
pāṇḍurvā syāt|
vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet|
----------------------------------------------------|49|
Sa. asyāśca-garbhiṇyāḥ, ye vyādhayo
jāyante, tān vyādhīn mṛdusukhairauṣadhaistathā'tīkṣṇairjayet| mṛdūni ca tāni
sukhāni ca-mṛdusukhāni| mṛdūni-akarkaśāni vīryādibhirnotkṛṣṭasāmarthyāni
sukumārocitāni| sukhāni-sukhopabhogyāni, priyāṇīti yāvat| nanu, mṛdūni
parihṛtyātīkṣṇāni ceti nirdeṣṭavyam| kimubhayorupādānena ? yato
mṛdūni-akarkaśāni, atīkṣṇānyapi-akarkaśāni, ityanarthāntaratvametayoḥ|
atrocyate| mṛdūni-akarkaśāni śarkarādīni, utkṛṣṭaśaktīni maricādīni-atīkṣṇāni,
tīkṣṇāni punastīkṣṇaguṇayuktāni rājikādīni doṣotkleśakarāṇi bheṣajāni
bhavanti, iti dvayorupādānaṃ yuktam| tantrāntare (saṅgrahe) tvevamuktam
(śā.a.2)-"ityanātyayike vyādhau vidhirātyayike punaḥ| tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ
striyaṃ yatnena pālayet||" iti| yacca vyavāyādi garbhiṇyāḥ parihāryatvena
nirdiṣṭam, tathā "vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet|" iti|
tadasmin kāle viśeṣeṇeti draṣṭavyam, na tathā'nyadā| tathā
cānyadā'tivyavāyādisevanānna tathā pratyavāyabhayam, tathā
tīkṣṇauṣadhaprayogācca| ata eva "tathā raktastrutiṃ śuddhiṃ
bastimāmāsato'ṣṭamāt|" ityetatpṛthaṅnirdiśatyativyavāyādiparihāryagaṇamadhye|
prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ
kīdṛśaḥ syāt ? ityāha-
prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ
kīdṛśaḥ syāt ? ityāha----
-----------------------------------------------------| dvitīye māsi
kalalāddhanaḥ peśyathavā'rbudam||49||
puṃstrīklībāḥ kramāttebhyaḥ-------------------------|
----------------------------------------------------|50|
Sa. dvitīye māsi kalalāddhanaḥ
peśyathavā'rbudaṃ garbhaḥ syāditi yojyam| tebhyo-ghanādirūpebhyaḥ,
kramāt-paripāṭhyā, puṃstrīklībāḥ sampadyante| ghanāt pumān| peśyāḥ strī|
arbudāt klībaḥ-ṣaṇḍho, na strī na pumāniti|
------------------------tatra vyaktasya lakṣaṇam| kṣāmatā garimā kukṣermūrcchā
cchardirarocakaḥ||50|| jṛmbhā prasekaḥ
sadanaṃ romarājyāḥ prakāśanam| amleṣṭatā stanau pīnau sastanyau
kṛṣṇacūcukau||51|| pādaśopho vidāho'nye
śraddhāśca vividhātmikāḥ|
----------------------------------------------------|52|
Sa. tatra-vyaktāvyaktayormadhyāt,
vyakto nirdhāryate| vyaktasya garbhasya vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇaṃ kṣāmatetyādikam|
garimeti gurorbhāva iti "pṛthvādibhya imanijvā" itīmanic, "priyasthira"
ityādinā garādeśaḥ| vidāho'nya iti| anye ācāryā vidāho dehe bhavatītyāhuḥ|
nānāprakārāśca śraddhāḥ-pathyāpathyaviṣayā abhilāṣāḥ, vyaktasya garbhasya
lakṣaṇam| saṅgrahe tūktam (śā.a.2)-"tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ
vartmānyuparudhyante garbheṇa| tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate|
tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ|" iti|
garbhiṇyāśca śraddhāsūtpannāsu kimapathyaṃ tasyai deyaṃ na vā ? ityevaṃ
saṃdehe tadyudāsārthamāha----
-----------------------------------------------------| mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ
mātuśca hṛdayena tat||52|| sambaddhaṃ tena
garbhiṇyā neṣṭaṃ śraddhāvimānanam|
----------------------------------------------------|53|
Sa. hi-yasmāt, asya-garbhasya,
yaddhṛdayaṃ-cetanādhiṣṭhānaṃ, tanmātṛjam| tathā coktam (hṛ. śā.
a.3/4)-"mṛdvatra mātṛjaṃ rakta" ityādi| tacca-garbhahṛdayaṃ, mātṛhṛdayena
sambaddhaṃ-saṃyuktaṃ, bhavati| tataśca garbhiṇīhṛdayena santaptena
garbhahṛdayamapi santapyate| parasparaṃ hṛdayasya sambaddhatvāt| ata eva ca
garbhiṇī dvihṛdayā daurhṛdinītyucyate| ata eva ca
parāyattahṛdayatvāttatkālesvasvabhāvocitamabhilāṣaṃ vihāya nānābhilāṣo jāyate|
yataścaivaṃ tena kāraṇena garbhiṇyāḥ śraddhāvimānanaṃ-ābhilāṣāpratipūraṇaṃ,
neṣṭam|
tadarthamāha---- -------------------------------------------------|
deyamapyahitaṃ tasyai hitopahitamalpakam||53||
Sa. tasyai-garbhiṇyai, hitena-pathyena,
yuktamahitaṃ-apathyamapi vidāhiviṣṭambhyādi pūrvaniṣiddhaṃ yattadapi, deyam|
apiśabdenakimu tasyai prārthyamānāyai hitaṃ deyamiti gamayati| kiṃ
mātrāmanapekṣyaivāhitaṃ deyam ? netyāha| alpakaṃ-atiśayenālpam|
nanu, yadyahitaṃ tatkasmāddīyate ? ityāha ---- śraddhāvighātādgarbhasya
vikṛtiścyutireva vā| ----------------------------------------------------|54|
Sa. yadi cirakāloṣitaḥ kukṣau
garbhastadā tasya garbhasya vikṛtiḥvairūpyaṃ bhavet,
śraddhāvimānanacintānidānakupitasamīratvāt| tathā'ciroṣito garbhastadā tasya
garbhasya cyutiḥ-vināśo bhavet, ata eva
śraddhāvimānanacintānidānakupitapavanatvāddhetoḥ| labdhadaurhṛdā tu
vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca sutaṃ sūte|
----------------------------------------------------| vyaktībhavati māse'sya
tṛtīye gātrapañcakam||54|| mūrddhā dve
sakthinī bāhū sarvasūkṣmāṅgajanma ca| samameva hi mūrddhādyairjñānaṃ ca
sukhaduḥkhayoḥ||55||
Sa. asya-garbhasya, tṛtīye māsi
gātrapañcakaṃ vyaktībhavati,-avyaktarūpaṃ vyaktaṃ tadānīṃ sampadyata
ityarthaḥ| tadeva pañcāṅgamāha mūrddhā dve sakthinī bāhū iti| sarveṣāṃ
sūkṣmāṇāṃ cāṅgānāṃ cetanādhiṣṭhānānāṃ janma-utpatiḥ, anyatra
janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ| tathā, samameva-tulyakālameva, mūrddhādyaiḥ
sukhaduḥkhayorjñānaṃ bhavati,-tadānīṃ sukhasaṃvidduḥkhasaṃvicca garbhasya
jāyata ityarthaḥ| caḥ samuccaye| hiryasmādarthe|
atra mātrā'bhyavahṛtābhyāmannapānābhyāṃ kathaṃ garbho varddhate ? ityāha ----
garbhasya nābhau mātuśca hṛdi nāḍī nibadhyate| yayā sa puṣṭimāpnoti kedāra iva
kulyayā||56||
Sa. ekaiva nāḍī garbhasya nābhau
mātuśca hṛdaye nibadhyate-adṛṣṭavaśātsaṃśliṣyate| yayā-nāḍyā, saḥ-garbhaḥ
puṣṭimāpnoti āvahati| ka iva ? kedāra iva kulyayā,-laghunadyā jalaṃ vahantyā
kedārasthaḥ śālyādiryathā'mivarddhate, tathaiva mātṛhṛdayā śritayā nāḍyā
mātrā'bhyavahṛtādāhārājjāṭharāgninā pacyamānāt prasādākhyena rasena| yasmāt
"vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasya [asya] nābhyāṃ pratibaddhā nāḍī, nāḍyāmaparā,
tasyāṃ mātṛhṛdayam| tato mātṛhṛdayādāhārarasasāro dhamanībhiḥ
syandamāno'parāmupaiti| tataḥ kramānnābhiṃ ca| tataśca sa punargarbhasya
pakkāśaye [sva] kāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādi puṣṭikaraḥ
sampadyate| tathā romakūpairupasneha eva praviśati| (sneho rasa eva ca
payobhūtaḥ| ajātasya) sākṣādannapānānanupraveśāt rasasya vā samalatvābhāvāt
(amalatvācca rasasya) garbhasya sthūlamūtrapurīṣādyasambhavaḥ|" (saṃ.śā. a.2)|
caturthe vyaktatā'ṅgānāṃ, cetanāyāśca pañcame|
----------------------------------------------------|57|
Sa. garbhasyetyanuvartate| caturthe
māsi garbhasya sarveṣāmaṅgānāṃ sūkṣmatvādavyaktarūpāṇāṃ vyaktatā bhavati|
cetanāyāḥ punarmanodvitīyanāmikāyā avyaktarūpāyāḥ pañcame māsi vyaktatā
jāyate|
----------------------------------------------------| ṣaṣṭhe
snāyusirāromabalavarṇanakhatvacām||57||
Sa. ṣaṣṭhe māsyavyaktarūpāṇāṃ
snāyvādīnāṃ vyaktatā jāyate|
sarvaiḥ sarvāṅgasampūrṇo bhāvaiḥ puṣyati saptame|
----------------------------------------------------|58|
Sa. saptame māsi sarvaiḥ-sakalaiḥ,
bhāvaiḥ-vastubhiḥ, sarvāṅgasampūrṇo garbhaḥ puṣyati-poṣaṃ yāti| aṅgasampūrṇaḥ
puṣyatītyetāvataiva prakṛtārthāvagateḥ sarvagrahaṇamadhikārthadyotanāya| tena
sarveṇa janmajīvanalakṣaṇenārthenāṅgaiśca sampūrṇo bhavatītyavatiṣṭhate|
akālaprasavatvāttu na tathā garbhasya janmajīvanalakṣaṇo yo'sāvarthaḥ
so'pyasmin bhavatīti jñāpyate| tathā cāsmin māsi garbho jāto jīvati,
kintvakālaprasavatvānna tathā dīrghajīvitatvādikaṃ syāt| vakṣyati hi
(ślo.66)-"kālaḥ sūterataḥ param" iti| amumeva ca nyāyaṃ cetasi vidhāyāṣṭame
māsyojaḥsvarūpanigadanaprastāve "jāto na jīvati śiśuḥ" iti vakṣyati (ślo. 63)|
anyathā'kālaprasavatvādevāsmin garbhasya jīvanaṃ na sambhāvyata eva| "jāto na
jīvati" ityetadvākyamanarthakamiva syāt| tasmātsaptame māsi jāto jīvatīti
supratipāditametat|
garbheṇotpīḍitā doṣāstasmin hṛdayamāśritāḥ| kaṇḍūṃ vidāhaṃ kurvanti garbhiṇyāḥ
kikkisāni ca||58||
Sa. garbheṇotpīḍitāḥ-ūrdhvaṃ pīḍitāḥ,
doṣāḥ-vātādayaḥ, tasmin kāle hṛdayamāśritā garbhiṇyāḥ kaṇḍūṃ vidāhaṃ [ ca ]
kurvanti| tathā, kikvisāni kurvanti| ūrustanodare valiviśeṣā rekhākārāstatkāle
prāyo ye jāyante te-kikvisasaṃjñāḥ| kaiścit 'śūkairiva pūrṇatā-kikvisāni' iti
vyākhyāyi| pāṇipādāṃ samūleṣu vividhaḥ santāpo-vidāha ucyate|
navanītaṃ hitaṃ tatra kolāmbumadhurauṣadhaiḥ| siddhamalpapaṭusnehaṃ laghu
svādu ca bhojanam||59|| candanośīrakalkena
limpedūrustanodaram| śreṣṭhayā vaiṇahariṇaśaśaśoṇitayuktayā||60||
aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya mardayet| paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasaiḥ
secayetpunaḥ||61|| dārvīmadhukatoyena mṛjāṃ
ca pariśīlayet| ----------------------------------------------------|62|
Sa. tatra-teṣu kaṇḍvādiṣu, upaśamārthaṃ
navanītaṃ hitam, antarbahiścopayogitayā| kīdṛśam ? kolāmbunā madhurauṣadhaiḥ
drākṣādibhiśca kalkīkṛtaiḥ, siddhaṃ-pakvam| tathā, tatra bhojanaṃ hitam|
kimbhūtam ? alpaṃ paṭu-lavaṇaṃ, snehaśca yatra tadevam| tathā,
laghu-mātrāsvabhāvābhyām| tathā, svādu-madhuram| tathā, candanośīrayoryaḥ
kalkaḥ-piṣṭo jalenāloḍitaḥ, temorustanodaraṃ limpet| śreṣṭhayā vā-triphalayā
vā, ūrustanodaraṃ limpet| kimbhūtayā ? eṇādirudhirapiṣṭayā| tathā,
aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya-abhyaktamaṅgaṃ kṛtvā, anantaraṃ
paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasairmardayet| aśvaghnaḥ-karavīraḥ|
secayetpunaḥ-pariṣekaṃ ca kuryāt|
dārvīmadhukatoyena-dāruharidrāmadhuyaṣṭikābhyāṃ kvathitena jalena,
mṛjāṃ-śuddhiṃ snānādikāṃ, śīlayet| saṅgrahe tūktam (śā.a.3)-"pariṣekaḥ
punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā| kaṇḍūyanaṃ varjayet
tvagbhedavairūpyaparihārārtham| snānodvartanaṃ ca śīlayet| madhuraṃ
cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta|" iti|
idānīmaṣṭame māsi garbhasvarūpaṃ tatretikartavyatāṃ cācaṣṭe----
-------------------------------------------------| ojo'ṣṭame sañcarati
mātāputrau muhuḥ kramāt||62|| tena tau
mlānamuditau tatra jāto na jīvati| śiśurojonavasthānānnārī saṃśayitā
bhavet||63||
Sa. ojaḥ-sarvadhātūnāṃ tejaḥ kartṛ,
mātāputrau karmabhūtau, sañcarati| mātā ca putraśceti dvandvaḥ| "ānaṅṛto
dvandve" ityānaṅādeśaḥ| kathaṃ sañcarati ? muhurmuhuḥ| kramāt-krameṇa,
kadācidgarbhiṇīmojaḥ sañcarati kadācitputramiti| evaṃ [ tena-]
kadācitkenaujaḥsañcaraṇena, tau-mātāputrau, mlānamuditausyātām| tayā
pūrvanirūpitayā garbhagarbhiṇyubhayasambaddhayā nāḍyobhayatra sañcarattadoja
ubhayasambaddhaṃ yadā garbhaṃ sañcarati tadā garbho mudito-hṛṣito,
bhavedojaḥsampattyā, garbhiṇī ca mlānā bhavet| yadā ca tadojo garbhiṇīṃ
sañcarati tadā tayaivojaḥ sampattyā garbhiṇī muditā bhavet, śiśurmlāno
bhavedojaḥ sampattyabhāvāt| [ tatra-] tasmin kāle, śiśuḥ-bālo, jātaḥ-utpanno,
na jīvati| kutaḥ ? ojonavasthānāt| ojasastadānīṃ
śiśāvanavasthitatvāt,-acirakālaprarūḍhatvādojasaḥ| garbhiṇyāṃ tu na
sarvamacirakālamanavasthitamojaḥ, yathā garbhe| tasmānna tasyā nirojastvam|
ata evāha-nārīsaṃśayitā bhavet,-kadācijjīvati kadācinna jīvatīti
saṃśayitārthaḥ|
kṣīrapeyā ca peyā'tra saghṛtā'nvāsanaṃ ghṛtam| madhuraiḥ sādhitaṃ śuddhyai
purāṇaśakṛtastathā||64||
śuṣkamūlakakolāmlakaṣāyeṇa praśasyate| śatāhvākalkito bastiḥ
satailaghṛtasaindhavaḥ||65||
Sa. atra-aṣṭame māsi, kṣīrasaṃskṛtā
peyā pātavyā| kimbhūtā? saghṛtā| tathā, anvāsanaṃ ghṛtaṃ śasyate| kīdṛk?
madhuraiḥ-drākṣādibhiḥ, sādhitaṃ-pakvam| tathā-tenaiva prakāreṇa,
purāṇaśakṛtaḥ śuddhyarthaṃ, bastiḥ-nirūhaḥ , praśasyate-yujyate| tatra ca
bastau kaḥ kaṣāyaḥ ? kaḥ kalkaḥ? ityāha-śuṣkamūlaketi| śuṣkamūlakādīnāṃ
kaṣāyeṇa, tathā śatāhvākalkitaḥ, tathā saha tailena ghṛtena saindhavena ca|
tasmiṃstvekāhayāte'pi kālaḥ sūterataḥ param|
----------------------------------------------------|66|
Sa. ekaṃ ca tadahaścaikāham|
"rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhoreva" iti ṭilopaḥ| ekāhena
yāto'tikrānto'ntarito'ṣṭamo māsaḥ-ekāhayātaḥ, [ tasmin| ] tasmin-aṣṭamemāsi,
punarekadivasātikrānte'pyataḥ paraṃ sūteḥ-prasavasya, kālo yāvadvarṣam|
apiśabdādyāte tvaṣṭame māsyataḥ paraṃ sūteḥ kāla iti gamyate|
aṣṭamānmāsādanantaraṃ navamadaśamaikādaśadvādaśamāsān yāvat| eṣu māseṣu garbho
jāto dīrghāyuṣṭvādiyukto jīvati|
----------------------------------------------------| varṣādvikārakārī
syātkukṣau vātena dhāritaḥ||66||
Sa. varṣādityānantarye pañcamī|
varṣāt-dvādaśamāsādanantaraṃ, garbhaḥ kukṣau vātena dhārito-ruddhaniṣkramaṇo,
vikārakārī bhavet vikāramavaśyaṃ karoti| garbhasya sanniveśo'pi saṅgrahe
proktaḥ, yathā (śā. a. 2)-"garbhastu mātṛpṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ
saṅkucitāṅgo garbhakoṣṭhe dakṣiṇam pārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān, vāmaṃ strī,
madhyaṃ napuṃsakam| tatra sthitaśca garbho mātari svapatyāṃ svapiti
pratibuddhāyāṃ pratibudhyate|" iti|
śastaśca navame māsi snigdho māṃsarasaudanaḥ| bahusnehā yavāgūrvā pūrvoktaṃ
cānuvāsanam||67||
Sa. navame māsi snigdho māṃsarasayukta
odanaḥ śasto-hitaḥ| athavā, peyā bahusnehā śasteti liṅgavipariṇāmena
sambandhaḥ| pūrvoktamanuvāsanaṃ-"ghṛtaṃ madhuraiḥ sādhitaṃ" ityādi, tacca
śastam|
tata eva picuṃ cāsyā yonau nityaṃ nidhāpayet| vātaghnapatrabhaṅgāmbhaḥ śītaṃ
snāne'nvahaṃ hitam||68||
Sa. tata eva-anvāsanaghṛtāt,
picuṃ-naktakaṃ, asyāḥ-garbhiṇyāḥ, yonau nityaṃ-sadā, nidhāpayet-tatra
sthāpayet, vātavijayārtham| pavanenānākrāntayonirhi sukhaṃ garbhaṃ sūte|
tathā, vātaghnānāṃ dravyāṇāṃ patrāṇi, teṣāṃ bhaṅgaḥ-samūhaḥ, tena
kvathitamambhaḥ śītaṃ kṛtvā snāne'nvahaṃ-aharahaḥ, garbhiṇyai hitam|
anvahamityanaśceti ṭac|
niḥsnehāṅgī na navamānmāsātprabhṛti vāsayet|
----------------------------------------------------|69|
Sa. niḥsnehagātrāṃ garbhiṇīṃ na
vāsayet, api tu sasnehāṅgīṃ sthāpayet| niḥśeṣeṇa nirastaḥ sneho
yasmādaṅgāttadevaṃ niḥsnehamaṅgaṃ yasyāḥ sā niḥsnehāṅgī, tām|
aṅgagātrakaṇṭhebhyo vaktavyamitiṅīp| kutaḥ kālādārabhya ?
navamānmāsātprabhṛti| yadyapi kālo'tra na nirdiṣṭaḥ, tathā'pi
navamānmāsādārabhya sāmarthyādyāvanmuktagarbhaśalyā syāt, tāvanniḥsnehāṅgīṃ
garbhiṇīṃ na sthāpayediti labhyate| sasnehāṅgadhāraṇaṃ ca tasyāḥ
kupitavāyornityaṃ sannihitatvāt|
idānīṃ garbhiṇyā yairlakṣaṇairavyabhicāribhiḥ
putraduhitṛnapuṃsakayamakaprasavo'numīyate, tānyāha ----
------------------------------------------------| prāgdakṣiṇastanastanyā
pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī||69||
punnāmadaurhṛdapraśnaratā puṃsvapnadarśinī| unnate dakṣiṇe kukṣau garbhe ca
parimaṇḍale||70|| putraṃ sūte'nyathā kanyāṃ
yā cecchati nṛsaṅgatim| nṛtyavāditragāndharvagandhamālyapriyā ca yā||71||
Sa. prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇe stane
stanyaṃ-kṣīraṃ, yasyāḥ prādurbhavati sā putraṃ sūta iti sambandhaḥ| tathā,
pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī| taccabdena dakṣiṇapārśvaṃ parāmṛśyate| tena-dakṣiṇena
pārśvena, ceṣṭitaṃ-gamanasvapanādikaṃ, yasyāḥ sā-tatpārśvaceṣṭinī, putraṃ sūta
iti sarvatra yojyam| tathā gacchantyāḥ pūrvaṃ dakṣiṇapādotkṣepaḥ,
hastakaraṇīye ca pūrvaṃ dakṣiṇena pāṇinā ceṣṭate, iti tatpārśvaceṣṭā bodhyā`|
punnāmetyādi| puṃliṅgopalakṣitaṃ nāma-punnāma, daurhṛdaṃ ca praśnaśca
daurhṛdapraśnau| punnāmnordaurhṛdapraśnayo ratābhiyuktā, punnāmni daurhṛde
ratā| daurhṛdakāle yo'bhilāṣaviśeṣo garbhiṇyāḥ sa daurhṛdaśabdavācyaḥ| tathā,
punnāmni praśne'bhiratā-punaḥ punaḥ punnāmapraśnaṃ karoti| tathā,
punnāmadheyān svapnān-puruṣagajavājivarāhādīn āmradāḍimāśokavṛkṣādīn vā,
draṣṭuṃ śīlaṃ yasyāḥ saivam| tathā, unnate dakṣiṇe garbhakoṣṭhākhye kukṣau|
tathā, garbhe-garbhasaṃsthāne, parimaṇḍale-vartule sati, putraṃ sūte|
anyathā-putraprasavasūcakāddhetorvaiparītye ca, kānyāṃ sūte|
yathā-prāgdakṣiṇastanastanyetyādi putraprasavasūcakaṃ lakṣaṇam, ato'nyathā
prāgvāmastanastanyetyādi lakṣaṇaṃ garbhiṇyāḥ kanyāprasavasūcakam| na kevalaṃ
putraprasavalakṣaṇādviparyayeṇa kanyāṃ sūte, yāvat yā cecchati nṛsaṅgatim| yā
ca-garbhiṇī puruṣeṇa saha saṅgatimicchati-kāmayate, sā kanyāṃ sūte| tathā yā
ca nṛtyādipriyā sā kanyāṃ sūte|
idānīm ṣaṇḍhaprasavalakṣaṇamāha---- klībaṃ tatsaṅkare, tatra madhyaṃ kukṣeḥ
samunnatam| ----------------------------------------------------|72|
Sa. tadityanenātra putraprasūtilakṣaṇaṃ
duhitṛprasūtilakṣaṇaṃ ca dvayamapi parāmṛśyate| dvayasyaitasya lakṣaṇasya
saṅkare-saṅkīrṇalakṣaṇa tāyāṃ, klībaṃ-napuṃsakaṃ garbhaṃ, sūte| tatra-tasmin
klībe garbhe kukṣisthite, kukṣermadhyaṃ samunnataṃ bhavati|
----------------------------------------------------| yamau
pārśvadvayonnāmātkukṣau droṇyāmiva sthite||72||
Sa. yamau dvau garbhau, garbhiṇī sūte|
kathamiti tallakṣaṇārthamāha pārśvadvayonnāmāt,- pārśvadvayotsedhāt| ata eva
kukṣau-udare, droṇyāmiva sthite| droṇī-madhyanimnā, kukṣirapi
pārśvadvayonnatyā madhyanimnā bhavati|
prāk caiva navamānmāsāt sā sūtigṛhamāśrayet| deśe praśaste sambhāraiḥ
sampannaṃ sādhake'hani||73||
Sa. sā-garbhiṇī, sūtigṛhaṃ-sūtikāgāraṃ,
navamānmāsātpūrvamevāśrayet| kutra deśe kṛtam ? ityāha-deśe
praśaste,-prākpravaṇa udakpravaṇe vā, vāstuvidyāvidbhiḥ parīkṣya kalpitam|
kīdṛśam ? sambhāraiḥ sampannaṃ,-sakalairupakaraṇairyuktam| tathā,
sādhake'haniśubhapuṃnakṣatre divase sati|
tatrodīkṣeta sā sūtiṃ sūtikāparivāritā|
----------------------------------------------------|74|
Sa. tatra-sūtikāgṛhe, sthitā
sūtimudīkṣeta,-ahamatra prasaviṣya iti cetasi nidhāya sā-garbhiṇī,
tatrāsītetyarthaḥ| kimbhūtā ?
sūtikāparivāritā,-anekavāraprasavānubhūtatatkālocitavyavahārakuśalābhiḥ
strībhiḥ parivāritā| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3) "bahuśaḥ
prasūtābhiranuraktābhiraviṣādinībhiravisaṃvādinībhiḥkleśasahābhiḥ parivṛtā
svastyayanaparā'nulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā
prasavakālamudīkṣeta| svalpe'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ prayojayet|"
iti|
idānīmāsannaprasavāyā lakṣaṇamāha ----
-------------------------------------------------| adyaśvaḥprasave glāniḥ
kukṣyakṣiślathatā klamaḥ||74||
adhogurutvamaruciḥ praseko bahumūtratā|
vedanorūdarakaṭīpṛṣṭhahṛdvastivaṅkṣaṇe||75||
yonibhedarujātodasphuraṇasravaṇāni ca| āvīnāmanu janmātastato
garbhodakastrutiḥ||76||
Sa. adya vā śvo vā āsannaḥ prasavaḥ,
tasmin āsanna (adyaśvaḥ)-prasave glānyādayo bhaveyuḥ, garbhiṇyā iti
sambandhaḥ| glāniḥ-harṣakṣayaḥ| tathā, kukṣī cākṣiṇī ca kukṣyakṣi, tasya
ślathatā śithilatvaṃ, svasthānāccalitatvamiva| tathā, klamaḥ-upatāpaḥ| tathā,
adhogurutvādīni bhavanti| tathā,ūrvādiṣu vedanāpīḍā bhavati| tathā,
yonibhedādayaḥ syuḥ| ataḥ-asmādyonibhedādeḥ, anu-paścāt,
āvīnāṃ-garbhaniṣkramaṇakālaśūlaviśeṣāṇāṃ, janma-utpādaḥ| tataḥ-anantaraṃ,
garbhodakastrutiḥ-tatkālaṃ yonito jalastrāvaḥ, strāvamātraḥ sa
garbhodakasaṃjñaḥ|
athopasthitagarbhāṃ tāṃ kṛtakautukamaṅgalām| hastasthapunnāmaphalāṃ
svabhyaktoṣṇāmbusecitām||77||
pāyayetsaghṛtāṃ peyāṃ-----------------------------|
----------------------------------------------------|78|
Sa. atha-garbhodakastruteranantaraṃ,
tāṃ-garbhiṇīṃ, upasthitagarbhāṃabhimukhībhūtagarbhāmāvijanmodakasrāvādinā
jñātvā, saghṛtāṃ peyāṃ pāyayet| kimbhūtām ? kṛtakautukamaṅgalām| viśiṣṭakāla
eva yo rakṣābandho bāhvādau badhyate sa kautukavācyaḥ| kautukākhyaṃ maṅgalaṃ
kautukamaṅgalam| kṛtaṃ kautukamaṅgalaṃ yasyāḥ, tām| tathā, hastasthaṃ
punnāma-dāḍimādi, phalaṃ yasyāḥ, tām| tathā, suṣṭhu aktāṃ-abhyaktām| tathā,
uṣṇāmbusecitām| ityasyānantaraṃ "pāyayetpeyāṃ" iti
pāṭhenoṣṇāmbusecanādanantaraṃ peyāpānaṃ kāryamiti bodhayati
-------------------------tanau bhūśayane sthitām|
ābhugnasakthimuttānāmabhyaktāṅgīṃ punaḥ punaḥ||78||
adho nābhervimṛdnīyātkārayejjṛmbhacaṅkramam|
----------------------------------------------------|79|
Sa. tanau-mṛduni, bhūśayane sthitāṃ
mṛdnīyāt,-na khaṭvādiśayane sthitām| tathā coktaṃ saṅgrahe (śā. a. 3)-
"suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūśayane śayānāṃ" ityādi|
kuto'ṅgātprabhṛti viśeṣeṇa mṛdnīyāt ? nābheradhaḥ,-nordhvaṃ nābheḥ| kimbhūtāṃ
tām ? ābhugnasakthim, āsamantādbhugne-kuṭile, sakthnī yasyāḥ
sā''bhugnasakthaḥ, tāṃ tathāvidhāṃ mṛdnīyāt| tathā, punaḥpunarabhyaktāṅgīṃ
vātakopabhayāt| tathā, jṛmbho caṅkramaṃ ca tāṃ kārayet| jṛmbho- jṛmbhaṇam|
caṅkramaḥ-caṅkramaṇaṃ drutagamanam|
kimevamanuṣṭhite sati bhavati ? ityāha----
-------------------------------------------------| garbhaḥ prayātyavāgevaṃ,
talliṅgaṃ hṛdvimokṣataḥ||79|| āviśya
jaṭharaṃ garbho basterupari tiṣṭhati|
----------------------------------------------------|80|
Sa.
evaṃ-anayetikartavyatayā'nuṣṭhitayā, garbho'vāk prayātiūrdhvādadho gacchati,
hṛtsthānaṃ parityajyādho'vasthitiṃ karotītyarthaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3)-
"dadyāt kuṣṭhalāṅgalikīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ|
tathā bhūrjapatraśiṃśipāsarjarasānāmanyatamadhūmamantarāntarā ca|
pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā vimṛdgīyāt|
evamavāk parivartate garbhaḥ|" iti| musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyaṃ
garbhasyāvāksthitaya iti kecidāhuḥ| tadayuktam| yato
garbhiṇyāstāvahyāyāmavarjanaṃ satatamupadiṣṭam| viśeṣataśca prasavakāle
pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumārāyānāryāḥ, musalavyāyāmaprerito hi vāyuḥ
prāṇān hiṃsyāditi| vimardanādikriyāṃ ca garbhiṇyāstāvatkārayet
yāvadgarbhaniṣkramaṇaṃ na bhavati| atha mātṛhṛdayānmukto garbhaḥ kena
lakṣaṇena jñāyate ? ityāha-talliṅgamityādi| tadityanena garbhaḥ parāmṛśyate|
tasya garbhasya, liṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, talliṅgam| garbhasyaitalliṅgaṃ
yaddhṛdvimokṣato hṛdayamocanādanantaraṃ sa garbho jaṭharamāviśya basterupari
tiṣṭhati|
āvyo'bhitvarayantyenāṃ khaṭvāmāropayettataḥ|
----------------------------------------------------||80||
Sa. āvyaḥ-prasavakālaśūlaviśeṣāḥ,
yasmādenāṃ-garbhiṇīṃ, abhitvarayanti, anavaratamutpadyamānatvāt| tataḥtasmāt,
enāṃ garbhiṇīṃ, khaṭvāmāropayet-ārohayet|
atha sampīḍite garbhe yonimasyāḥ prasārayet| mṛdu pūrvaṃ pravāheta
bāḍhamāprasavācca sā||81||
Sa. atha-khaṭvārohaṇādanantaraṃ
khaṭvāsthitāyā garbhe sampīḍite samantātpīḍite, vāyunā yonimukhākrāntatayā,
asyā garbhiṇyā yoniṃ prasārayet-ābhyaṅgādidānena vikāsayet| tataḥ sā-garbhiṇī,
garbhaṃ mṛdu kṛtvā pūrvaṃ pravāheta, yāvadyonimukhe nāgato garbhaḥ| garbhaṃ
yonidvāramāgataṃ tu jñātvā bāḍhaṃbhṛśaṃ pravāheta, āprasavāt-prasavaṃ yāvat|
tathā coktaṃ saṅgrahe (śā. a. 3)- "śanaiḥ śanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ,
nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi|" iti|
āṅmaryādā vacana ityāḍaḥ karmapravacanīyatve pañcamyapāṅparibhiriti pañcamī|
harṣayettāṃ muhuḥ putrajanmaśabdajalānilaiḥ|
----------------------------------------------------|82|
Sa. tāṃ-garbhiṇīṃ, anantaraṃ [muhuḥ]
harṣayet-sumanasaṃ muhuḥ kārayet| kena? putrajanmaśabdena,-prasūtā prasūtā'si
subhage dhanyaṃ putramityevaṃrūpeṇāsakṛt strībhiruccāritena, tathā jalena
śītalena, tathā'nilena| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "enāṃ brūyācca subhage
śanaiḥ śanaiḥ pravāhayasva śobhanaste mukhavarṇaḥ putraṃ janayiṣyasīti|
tathā'nyā tu vāmakarṇe'syā mantramimaṃ japet| 'kṣitirjalaṃ viyattejo
vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ cādadhātviti||
prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane| kārtikeyadyutiṃ putraṃ
kārtikeyābhirakṣitam||' iti| tathā, 'ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca
bhāmini| uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te|| idamamṛtamapāṃ
samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri|
tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharaurdiśantu śāntim||' iti|
athāparā strī garbhiṇīmanuśiṣyāt| anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā pravāhiṣṭhāḥ|
akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca| garbhasya
śvāsakāsaśophakubjatādikaratvāt|' iti|
atha kiṃ harṣādyutpādanena syāt ? ityāha----
------------------------------------------------| pratyāyānti tathā prāṇāḥ
sūtikleśāvasāditāḥ||82||
Sa. tathā-tena prakāreṇa
harṣādijananena, prāṇāḥ sūteḥ kleśāḥ-ādhayaḥ, tatkṛtāni duḥkhāni,
tairavasāditāḥ-glāniṃ nītāḥ, garbhiṇyāḥ pratyāyānti-punarnavībhavanti|
dhūpayedgarbhasaṅge tu yoniṃ kṛṣṇāhikañcukaiḥ| hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca pāṇipādena
dhārayet||83|| suvarcalāṃ viśalyāṃ vā
jarāyvapatane'pi ca| kāryametattathotkṣipya bāhvorenāṃ vikampayet||84||
kaṭīmākoṭayetpārṣṇyā sphijau gāḍhaṃ nipīḍayet| tālukaṇṭhaṃ spṛśedveṇyā mūrdhni
dadyātsnuhīpayaḥ||85||
bhūrjalāṅgalikītumbīsarpatvakkuṣṭhasarṣapaiḥ| pṛthagdvābhyāṃ samastairvā
yonilepanadhūpanam||86|| kuṣṭhatālīsakalkaṃ
vā surāmaṇḍena pāyayet| yūṣeṇa vā kulatthānāṃ bālvajenāsavena vā||87||
Sa. garbhasya saṅge-saktau, yoniṃ
kṛṣṇasarpanirmokena dhūpayet-dhūpanaṃ yonau kuryāt| dhūpayediti "gupūdhūpa"
ityādinā āyapratyayaḥ, tato vidhau liṅ| tathā, hiraṇyapuṣpīmūlaṃ pāṇinā pādena
ca sā garbhiṇī dhārayet| athavā, suvarcalāṃ viśalyāṃ vā dhārayet|
etat-garbhasaṅgoktaṃ, jarāyoḥ-aparākhyasya, apatane-aniṣkrāntau,
kāryaṃ-vidhātavyam| na kevalaṃ garbhasaṅgoktaṃ kāryaṃ
yāvadenāṃ-apatitajarāyuṃ, bāhvordvayorutkṣipya vikampayet-vidhunīta| saṅgrahe
tūktam (śā. a. 3)- "na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā
nābherupariṣṭādbalavadutpīḍyānyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt|" iti|
tathā, pārṣṇyā kaṭīmākoṭayediti punaḥ punaḥ kaṭyāṃ pārṣṇighātaṃ
kuryādityarthaḥ| tathā, sphijau yutau suṣṭhu nipīḍayet| tathā,
veṇyā-keśaracanāviśeṣākhyayā, tālukaṇṭhaṃ spṛśet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)-
"veṇyā'ṅgulyā vā keśaveṣṭitayā vā tālukaṇṭhaṃ parāmṛśet|" iti| tathā,
mūrdhni-mastake, snuhīpayaḥ-sudhādugdhaṃ dadyāt| tathā bhūrjādibhirdravyaiḥ
pṛthak-pratyekaṃ, athavā dvābhyāṃ kṛtvā, samastairvā, yonyā lepanaṃ dhūpanaṃ
ca kāryamiti śeṣaḥ| kuṣṭhatālīsapatrayoḥ kalkaṃ vā
surāmaṇḍena-surābhāgenoparisthitena, tāṃ pāyayet| athavā, kulatthānāṃ
yūṣeṇa-kvāthena, pāyayet| bālvajenāsavena vā| balvajaṃ vāriṇā āsutya rātrau
dhāritaṃ tacchītakaṣāyo bālvaja āsava ucyate| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)-
"bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet| bhūrjaguggulubhyāṃ vā|
śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya
kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet| anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ
kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet| guḍanāgarakalkena vā| tadeva vā bhakṣayet|
lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇipādamudaraṃ ca limpet|" iti| tathoktam (saṃ. śā. a.
3)-"kuṣṭhailākalkaṃ vā surayā pāyayet| arkālarkakaṣāyaṃ vā suronmiśram|
kuṣṭhalāṅgalikīmūlakalkaṃ vā madyamūtrānyatareṇa| [ vatsakādicūrṇaṃ vā
madyena| ] śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet|"
iti|
śatāhvāsarṣapājājīśigrutīkṣṇakacitrakaiḥ| sahiṅgukuṣṭhamadanairmūtre kṣīre ca
sārṣapam||88|| tailaṃ siddhaṃ hitaṃ pāyau
yonyāṃ vā'pyanuvāsanam| śatapuṣpāvacākuṣṭhakaṇāsarṣakalkitaḥ||89||
nirūhaḥ pātayatyāśu sasnehalavaṇo'parām| tatsaṅge hyanilo hetuḥ sā niryātyāśu
tajjayāt||90||
Sa. śatāhvādibhirdravyaiḥ sārṣapaṃ
tailaṃ mūtre kṣīre cobhayasmin siddhaṃ pakvaṃ, anuvāsanaṃ hitam| kva?
pāyau-gude| athavā yonyāṃ garbhaniṣkramaṇadvāre| tathā, śatāhvādibhirdravyaiḥ
kalkito nirūhobastikalpoktau yaugikaḥ, saha snehena lavaṇena ca vartamānaḥ,
āśu śīghrameva, aparāṃ-jarāyusaṃjñāṃ, pātayati| yasmāttatsaṅge'nilo
hetuḥ-vāyuḥ, kāraṇam| tajjayāt-vātajayāt, sā-aparā, niryāti-kukṣito
bahirniṣkrāmati| pavanavijaye ca bastiḥ pradhānam| tathā coktam (hṛ. sū. a.
19/1)-" vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate|" ityādi| saṅgrahe tu
garbhiṇyā āsthāpane'nuvāsane ca sanniveśaviśeṣa uktaḥ| yathā (śā. a. 3)-
"garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayecca| tathā'syā vivṛtamārgatayā
samyagauṣadhamanupraviśati|" iti|
kuśalā pāṇinā'ktena haretklṛptanakhena vā|
----------------------------------------------------|91|
Sa. athavā kuśalā-tadvyāpāranipuṇā
yoṣit, pāṇinā sarpiṣā'bhyaktena tāṃ haret| kimbhūtena pāṇinā ? klṛptanakhena,
klṛptāḥ-kalpitāḥ śastreṇa, nakhā yasya tena, tathāvidhena pāṇinā nālānusārata
ākarṣet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "[ umā ] śālmalīpicchayā vā saghṛtayā
yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt|" iti|
----------------------------------------------------| muktagarbhāparāṃ yoniṃ
tailenāṅgaṃ ca mardayet||91||
Sa. garbhaścāpārā ca garbhāparam,
muktaṃ garbhāparaṃ yayā yonyā, tāṃ yoniṃ tailena mardayet| aṅgaṃ-śarīraṃ ca,
mardayet|
makkallākhye śirobastikoṣṭhaśūle tu pāyayet| sucūrṇitaṃ yavakṣāraṃ
ghṛtenoṣṇajalena vā||92|| dhānyāmbu vā
guḍavyoṣatrijātakarajonvitam|
----------------------------------------------------|93|
Sa. makkallākhye roga utpanne
śirobastikoṣṭhaśūlalakṣaṇe sati yavakṣāraṃ sūkṣmacūrṇitaṃ
ghṛtenāthavoṣṇajalena tāṃ sūtāṃ pāyayet| dhānyāmbu vā tāṃ pāyayet| kimbhūtam ?
guḍavyoṣatrijātakarajonvitam| guḍa iti sāmānyoktāvapi purāṇo'tra guḍo grāhyaḥ,
pathyatvāt| makkallākhyo-rogaḥ| śirobastikoṣṭhaśūla iti lāghavena
tantrakṛtā'sya lakṣaṇamuktam|
----------------------------------------------------| atha bālopacāreṇa bālaṃ
yoṣidupācaret||93||
Sa. atha bālaṃ-jātamātrameva,
upācaret-upapādayet| kā ? yoṣit,-bahukṛtvaḥ prasūtā, na pumān| kena ?
bālopacāreṇa, bālopacaraṇīyoktenāhāravihārādinā|
sūtikā kṣudvatī tailāddhṛtādvā mahatīṃ pibet| pañcakolakinīṃ mātrāmanu coṣṇaṃ
guḍodakam||94|| vātaghnauṣadhatoyaṃ vā,
tathā vāyurna kupyati| viśudhyati ca duṣṭāsraṃ dvitrirātramayaṃ kramaḥ||95||
Sa. sūtikā kṣudvatī-bubhukṣitā satī,
tailādathavā ghṛtānmahatīṃ mātrāṃ pibet| kimbhūtām ? pañcakolakaṃ vidyate
yasyā mātrāyāstāṃ pañcakolakinīm| sūkṣmacūrṇīkṛtapañcakolakayuktāṃ tāṃ mātrāṃ
pibedityarthaḥ| aṣṭābhiryāmairyā jarāṃ gacchati sā sneha mātrā mahatī| anu
coṣṇaṃ guḍodakaṃ pibediti yojyam| vātaharadravyakvāthaṃ vā paścātpibet|
tathā-evaṃ kṛte sati, vāryuna kupyati-na kopaṃ yāti śūnyaṃ koṣṭhaṃ prāpya|
duṣṭaṃ raktaṃ ca viśudhyati| ayaṃ-eṣaḥ, kramo dvirātraṃ trirātraṃ vā
yathāyogaṃ kāryaḥ|
snehāyogyā tu niḥsnehamamumeva vidhiṃ bhajet| pītavatyāśca jaṭharaṃ yamakāktaṃ
viveṣṭayet||96||
Sa. snehapānāyogyā tu strī-yā snehaṃ
nārhati sā, niḥsnehaṃ-snehaṃ vinā, amumeva-pūrvoktaṃ vidhiṃ, bhajet|
pītavatyāśca tasyā jaṭharaṃ yamakāktaṃ-tailaghṛtābhyāmabhyaktaṃ,
viveṣṭayedvāsaseti śeṣaḥ| pītavatyā ityaviśeṣanirdeśaḥ kadācit snehayogyā
snehaṃ pītavatī, snehāyogyā tūṣṇaṃ guḍodakaṃ pītavatī, athavā
vātaghnauṣadhatoyaṃ pītavatī, iti sāmānyena yo nirdeśastasyārthaḥ|
jīrṇe snātā pibetpeyāṃ pūrvoktauṣadhasādhitām| tryahādūrdhvaṃ
vidāryādivargakvāthena sādhitā||97|| hitā
yavāgūḥ snehāḍhyā sātmyataḥ payasā'thavā| saptarātrātparaṃ cāsyai kramaśo
bṛṃhaṇaṃ hitam||98|| dvādaśāhe'natikrānte
piśitaṃ nopayojayet| ----------------------------------------------------|99|
Sa. snehe jīrṇe kavoṣṇaguḍodake
vātaghnauṣadhatoye vā, anantaraṃ snātā satī
pūrvoktauṣasādhitāṃ-pañcakolakṛtāṃ, peyāṃ pibet| tryahādūrdhvaṃ-anantaraṃ,
vidāryādivargoktauṣadhaiḥ siddhā yavāgūḥ- peyā,snehāḍhyā hitā| athavā
sātmyataḥ-sātmyavaśāt, payasā-kṣīreṇa sādhitā, yavāgūrhitā|
saptarātrātparaṃ-anantaraṃ, kramaśo-na sahasā, tasyai bṛṃhaṇaṃ hitam| bṛṃhaṇaṃ
ca
jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravargasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhanairhṛdyaiścānnapānairvidhātavyam|
dvādaśāhe'natikrānte-aparisamāpte, piśitaṃ-māsaṃ, nopayojayet-nābhyavahārayet,
skandādidvādaśagrahābhiṣaṅgaparihārārtham| māṃsabhojanena hi
kadācittairabhiṣaṅgo bhavet, teṣāṃ māṃsādatvāt|
----------------------------------------------------| yatnenopacaretsūtāṃ
duḥsādhyo hi tadāmayaḥ||99||
garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanaiḥ|
----------------------------------------------------|100|
Sa. sūtāṃ strīṃ yatnena-tātparyeṇa,
upacaret-upakramet| kuto hetoḥ ? ityāha-hi-yasmāt, tasyā āmayo-rogo
duḥsādhyaḥ-kṛcchreṇopakramyaḥ| kimiti kṛcchrasādhyaḥ ? ityāha-garbhetyādi|
vṛddhiśca prasavaśca vṛddhiprasavau, garbhasya vṛddhiprasavau ca ruk ca
kledāsrasrutiśca pīḍanaṃ ca garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanāni,
tairhetubhūtaistadāmayo duḥsādhyaḥ| ruk-pravāhavedanā|
----------------------------------------------------| evaṃ ca
māsādadhyardhānmuktāhārādiyantraṇā|100| gatasūtābhidhānā
syātpunarārtavadarśanāt| 100 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
dvitīye śārīrasthāne garbhāvakrāntirnāma prathamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, sārdhaṃ
māsamupaskṛtā krameṇa muktāhāravihārayantraṇā syāt| adhyardhamāsātpareṇa
gatasūtābhidhānāvyapetaprasūtivyapadeśā, punarārtavadarśanādbhavet| saṅgrahe
tūktam (śā. a. 2)- "jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite|
vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi||" iti|
itiśrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhā- vakrāntirnāma
prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||