garbhāvakrāntiśārīrādanantaraṃ garbhavyāpadaṃ śārīramārabhyate| garbhasya
vyāpatpratīkāravijñānārthamāha---- athāto garbhavyāpadaṃ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. garbhasya vyāpat garbhavyāpat, sā
vidyate yasminniti dhaḥ, tasya "adhyāyānuvākayorluk" iti luk| yadyapi cātra
garbhavyāpadaścikitsā'pyuktā na kevalaṃ vyāpat, tathā'pi bāhulyādidamuktamiti
vedyam| athādīnāṃ pūrvavadvyākhyā|
garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ sevayā rogato'tha vā| puṣpedṛṣṭe'thavā śūle bāhyāntaḥ
snigdhaśītalam||1||
sevyāmbhojahimakṣīrivalkakalkājyalepitān| dhārayedyonibastibhyāmārdrārdrān
picunaktakān||2||
Sa. garbhiṇyāḥ
parihāryāṇāṃ-āhāravihārāṇāṃ pūrvoktānāmativyavāyādīnāṃ, sevanena puṣpe dṛṣṭe,
athavā rogataḥ puṣpe dṛṣṭe, rogasya ca
svabhāvāpathyasarṣapaśākamandakadadhyāderāhārānmātrādeśakālādivaśādvā
sambhavaḥ, garbhākhyaphalahetutvādraktaṃ puṣpamucyate, tasmin
dṛṣṭe-cakṣurgocaraṃ prāpte, athavā śūle-dṛṣṭe-praśnādinopalabdhe sati,
dṛśiratropalābdhivacanaḥ, bāhyāntaḥ snigdhaśītalaṃ
sādhanaṃ-annapānapradehapariṣekādi, kāryam| bahiḥ-snānāvagāhādau,
antaścabhojanānupānādāvityartthaḥ| rogata iti tṛtīyārthe tasiḥ| tathā, strī
yonibastibhyāṃ picunaktakān dhārayet| kimbhūtān ? sevyādibhirlepitān|
sevyaṃ-uśīram| ambhojaṃ-padmam| himaṃ candanam| kṣīraṃ vidyate yeṣāṃ te
kṣīriṇo vṛkṣāḥ-pippalādayaḥ, yeṣāṃ śastrādicchinnānāṃ kṣīraṃ dṛśyate|
valkaṃ-valkalam| sevyaṃ cāmbhojaṃ ca himaṃ ca kṣīrivalkaṃ ca, teṣāṃ
kalkaścājyaṃ ca , tairlepitān| tathā ca kimbhūtān ?
ārdrārdrān-atiśayenārdrīkṛtān| picuśabdena vikeśikāsadṛśaḥ kārpāsamayaḥ|
naktakaḥ-cailakhaṇḍaḥ|
śatadhautaghṛtāktāṃ strīṃ tadambhasyavagāhayet|
sasitākṣaudrakumudakamalotpalakesaram||3||
lihyāt kṣīraghṛtaṃ khādecchṛṅgāṭakakaserukam|
pibetkāntābjaśālūkabālodumbaravatpayaḥ||4||
śṛtena śālikākolīdvibalāmadhukekṣubhiḥ| payasā
raktaśālyannamadyātsamadhuśarkaram||5||
rasairvā jāṅgalaiḥ-------------------------|
---------------------------------------------|6|
Sa. śataśabdo bahuvāraparyāyaḥ, na
saṅkhyāvācītyarthaḥ| tathā ca saṅgrahe'dhītam (śā. a. 4)-
sahasradhautasarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt|" iti| śatādhautena-bahudhā
prakṣālitena ghṛtena, aktāṃ-abhyaktāṃ, strīṃ tadambhasyavagāhayet-tatra tāṃ
nimajjanaṃ kārayet| tadityanena hi sevyādidravyaparāmarśaḥ| strīmiti
vāmśasoritīyaṅvikalpātpūrvarūpam| tathā kṣīraṃ ghṛtaṃ ca lihyāt| kimbhūtam ?
sasitetyādi| saha sitayā tathā kṣaudreṇa tathā kumudakamalotpalānāṃ
kesareṇa-kiñjalkena sahitam| anye tu kṣīrāhṛtaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ
kṣīraghṛtamiti vyācakṣate| tathā, khādecchṛṅgāṭakaṃ kaserukaṃ ca| tathā,
payaḥ-kṣīraṃ, pibet| kimbhūtam ? kāntetyādi| kāntā-gandhapriyaṅguḥ| apsu
jātaṃ-abjam, kamalādi| śālūkaṃ-utpalamūlam|
bālamudumbaraṃ-apakvamudumbaraphalam| kāntā cābjaṃ ca śālūkaṃ ca balodumbaraṃ
ca tāni vidyante yasya payasastadevam, taiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ pibedityarthaḥ|
yairhi tatpayaḥ śṛtaṃ tāni tatrāvaśyaṃ vidyante|
kṣīraśrapaṇavidhiścātīsāracikitsoktaḥ (hṛ. ci. a. 9/39)- "payasyutkvāthya
mustānāṃ viṃśatiṃ" ityādyanusāreṇātra kalpyaḥ| tantrāntare
tvevamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ
kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| anye tu kāntādidravyāṇāṃ cūrṇena
yuktaṃ kalkena vā yuktaṃ payaḥ pibedityāhuḥ| payasā raktaśālyannaṃ
samadhuśarkaraṃ suśītaṃ bhuñjīta| kimbhūtena kṣīreṇa ? śālyādibhiḥ
śṛtena-siddhena| deśasātmyādyanurodhājjāṅgalairvā rasaiḥ śālyannamadyāt|
----------------śuddhivarjaṃ cāsroktamācaret|
---------------------------------------------|6|
Sa. śuddhiṃ varjayitvā,
asroktaṃ-raktapittābhihitaṃ, yatsādhanaṃ tadvāhyāntarācaret-seveta|
asraśabdasyopalakṣaṇārthatvādraktapittaṃ gamyate|
---------------------------------------------| asampūrṇatrimāsāyāḥ
pratyākhyāya prasādhayet||6|| āmānvaye
ca----------------------------------|
---------------------------------------------|7|
Sa. asampūrṇāstrayo māsā yasyāḥ
garbhiṇyāḥ saivam| tasyāḥ puṣpadarśane sati garbhaḥ prāyo na tiṣṭhati,
asañjātasāratvāt| tasmāt pratyākhyāya-pratyākhyānaṃ kṛtvā,
prasādhayet-prakarṣeṇa yatnena sādhayet| āmānvaye ca| atrāpi pratyākhyāya
prasādhayedityanuvartate| āmānugate raktadarśane sampūrṇatricaturādimāsāyā api
sañjātasāre'pi garbhe sati viruddhopakramatvāt pratyākhyāya sādhanaṃ kārayet|
tathā hi,-rūkṣatīkṣṇoṣṇakaṭuprāyamāmaghnaṃ garbhiṇyā viruddham,
śītasnigdhaprāyaṃ cāmasya|
evamapyāmaraktayordvayoryadaviruddhaṃ tadupadeṣṭumāha---- tatreṣṭaṃ śītaṃ
rūkṣopasaṃhitam| upavāso ghanośīraguḍūcyaraludhānyakāḥ||7||
durālabhāparpaṭakacandanātiviṣābalāḥ| kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇadhānyāni
bhojanam||8|| mudgādiyūṣairāme tu jite
snigdhādi pūrvavat| ---------------------------------------------|9|
Sa. tatra-āmānvaye sāmatāyāṃ satyāṃ,
śītaṃ yadannapānādi, tatsarvaṃ bāhyato'ntaśca hitam| śītaṃ raktasya pathyaṃ,
āmasya viruddhatvādapathyaṃ,
ityāśaṅkyāha-rūkṣopasaṃhitam,-rūkṣeṇa-tiktakaṣāyādinā, yuktam| tathā,
deśasatvādyanurodhādupavāso hitaḥ, na kevalaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| tathā
ghanādayo dravyaviśeṣāḥ salile kvathitāḥ pānaṃ hitam| ghano-mustaḥ|
araluḥ-syonākaḥ| tathā, tṛṇadhānyāni-nīvārakodravaśyāmākādīni,
bhojanaṃ-āhāraḥ, tatra-āmānvaye, hitam| kaiḥ saha ? mudgādiyūṣaiḥ|
ādigrahaṇena makuṣṭamasūrādayaḥ śimbīdhānyaviśeṣāḥ pittaśleṣmaharā gṛhyante|
sāmatāyāmevotpannāyāmayamupakramaḥ| āme tu jite snigdhādi pūrvavat|
pūrvasminniva pūrvavat| saptamyantādvatiḥ| yathā prathamaṃ raktadarśane
snidhaśītalādi hitaṃ, tathā'trāpi pūrvanirdiṣṭaṃ snigdhādi hitamityarthaḥ|
snigdhaśītāni bāhyāntarupayojyāni|
---------------------------------------------| garbhe nipatite tīkṣṇaṃ madyaṃ
sāmarthyataḥ pibet||9||
garbhakoṣṭhaviśuddyarthamartivismaraṇāya ca| laghunā pañcamūlena rūkṣāṃ peyāṃ
tataḥ pibet||10|| peyāmamadyapā kalke
sādhitāṃ pāñcakaulike| bilvādipañcakakvāthe tiloddālakataṇḍulaiḥ||11||
māsatulyadinānyevaṃ peyādiḥ patite kramaḥ| laghurasnehalavaṇo dīpanīyayuto
hitaḥ||12||
Sa. garbhiṇyā evamāsevamānāyā
apyadṛṣṭavaśādgarbhe nipatite-niḥśeṣeṇa patite sati, tikṣṇaṃ-karkaśaṃ, madyaṃ
sāmarthyena pibet,-bahu pibedityarthaḥ| kimartham ? ityāha-garbhakoṣṭhetyādi|
garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamarteḥ-pīḍāyāḥ, vismṛtyarthaṃ ca|
tato-madyapariṇāmādanantaraṃ, rūkṣāṃ peyāṃ pibet| kimbhūtām ? laghunā
pañcamūlena-bṛhatyādinā (hṛ.sū.a.6/168), kṛtām| amadyapā tu yā strī sā garbhe
nipatite peyāṃ pibet, na tu madyam| kva sādhitāṃ ? kalke| kiṃ sambandhini ?
pāñcakaulike,-pañcakolasyāyaṃ pāñcakaulikaḥ, tasmin| pañcakolakaṃ kalkīkṛtya
tatra peyāṃ sādhitāmityarthaḥ| tathā,
bilvādipañcakakvāthe-mahatpañcamūlakaṣāye (hṛ. sū. a. 6/167) , sādhitāṃ peyāṃ
pibediti yojyam| kaiḥ sādhitām ? tiloddālakataṇḍulaiḥ| uddālakovrīhiviśeṣaḥ|
māsaistulyani dināni-māsasaṅkhyā vāsarāḥ| yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni
garbhe nipatite sati, evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, peyādiḥ kramaḥ kāryaḥ|
kimbhūtaḥ ? laghurasnehalavaṇaḥ| na vidyete snehalavaṇe yasya| tatha,
dīpanīyaiḥ-agnikṛdbhirmaricacitrakādibhirdravyairyutaḥ| saḥ-tathāvidhaḥ, tatra
kramo hitaḥ|
kimartham ?---- doṣadhātuparikledaśoṣārthaṃ vidhirityayam|
---------------------------------------------|13|
Sa. doṣau-pittakaphāvatra gṛhyete|
vātasya kledāsambhavāt| doṣau ca dhātavaśca, teṣāṃ parikledaḥ, tasya
śoṣārthaṃ-śoṣāṇāya, ayaṃ vidhiriti|
---------------------------------------------| snehānnabastayaścordhvaṃ
balyadīpanajīvanāḥ||13||
Sa. ūrdhvaṃ-ato
doṣadhāduparikledaśoṣādanantaraṃ, snehānnabastayohitāḥ| snehaścaturvidhaḥ
pānādau hitaḥ| tathā, annaṃ snigdhaṃ na rūkṣaṃ, hitam| bastayo'pi snigdhā
eva-na rūkṣā hitāḥ, vātakopabhayāt| kimbhūtāḥ snehānnabastayaḥ ?
balyadīpanajīvanāḥ| balyāḥ-balāya hitāḥ| dīpanāḥ-vahneḥ sandhukṣaṇakṛtaḥ|
tathā, jīvanāḥ-ojovṛddhikarāḥ|
idānīmupaviṣṭakanāgodarayorgarbhayorhetuliṅgauṣadhāni vitānayitumāha----
sañjātasāre mahati garbhe yoniparisravāt| vṛddhimaprāprāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe
tiṣṭhati sasphuraḥ||14|| upaviṣṭakamāhustaṃ,
varddhate tena nodaram| ---------------------------------------------|15|
Sa. sañjātaḥ sāro-balaṃ, yasyāsau
sañjātasāro-balavān garbhaḥ, tasmin| tathā, mahati-pravṛddhe sati| garbhiṇyāḥ
parihāryāparihāradyo'sau yoneḥ parisravaḥ-parisravaṇaṃ, tasmāt| parisrava iti
ca sāmānyena nirdeśāt kadācidraktarūpaḥ kadācidanyādṛśo'pi garbhātsravati|
parisravācca kāraṇāt vṛddhimaprāpnuvan-agacchan, koṣṭha eva-garbhādhāra eva,
tiṣṭhati garbhaḥ| yato yoniparisravātkāraṇāt vāyuḥ kupitaḥ pittaśleṣmāṇau
parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīm pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ
kulyāyāmiva tṛṇapatrādibhiḥ praticchannāyāṃ
rasasyāsamyagvahanānnāḍīrodhāddṛddhyābhāvo garbhasya| kimbhūtaḥ koṣṭhe
tiṣṭhati ? sasphuraḥ| sphuraṇaṃsphuraḥ| ajvidhau bhayādīnāmupasaṅkhyānamityac|
gāṅkuṭādibhyo ñṇiṅiditi ṅittvādguṇābhāvaḥ| saha sphureṇa-calanena, vartata iti
sasphuraḥ| etāvanmātraviśeṣāvasthaḥ koṣṭhe tiṣṭhati| taṃ-tathāvidhaṃ garbhaṃ,
upaviṣṭakasaṃjñamāhuḥ| 'munayaḥ' iti śeṣaḥ| tena-tathābhūtena garbheṇa
koṣṭhasthitena, tasyā udaraṃ na varddhate-na vṛddhiṃ yāti,
garbhasyaivāvṛddheḥ| na hi yadyasya vṛddhau varddhate tadavṛddhau tasya
vṛddhiḥ syāt| tathā hi,-candravṛddhāveva samudravelāyā vṛddhiḥ|
upaviṣṭakāvasthaśca garbho na varddhate|
atastatkāraṇābhavādudarasyāpyavṛddhiḥ|
evamupaviṣṭakamuktvā nāgodarākhyaṃ vaktumāha----- śokopavāsarūkṣādyairathavā
yonyatisravāt||15|| vāte kruddhe kṛśaḥ
śuṣyedgarbho nāgodaraṃ tu tam| udaraṃ vṛddhamapyatra hīyate sphuraṇaṃ
cirāt||16||
Sa.
śokopavāsarūkṣādyaiḥ-garbhagarbhiṇyapacayakāribhiḥ
pavanaprakopakāribhirhetubhiḥ, vāte kruddhe-kupite, athavā
garbhagarbhiṇyorupacayapradairāhāravihārairupacitayorgarbhagarbhiṇyorapi
kadācidatyarthaṃ raktasrutikāraṇānyāseveta strī, tadānīṃ tasyā yonyatisravo
jāyate| tasmādyonyatisravātkāraṇādapi pavane kupite, kṛśo garbhaḥ sampadyate|
śuṣyedityatra caśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| na kevalaṃ kṛśo bhavati
śuṣyeccetyarthaḥ| taṃ-tathābhūtaṃ garbhaṃ, nāgodarasaṃjñakaṃ keṣāṃcinmate
copaśuṣkakasaṃjñakaṃ vidyāt| atra-nāgodarasaṃjñake garbhe'ntaḥsthite, udaraṃ
vṛddhamapi-mahadapi sat, hīyate-hāniṃ yāti| sphuraṇaṃ ca cirāt-cireṇa bhavati|
upaviṣṭake tu kevalamavṛddhirna tu hāniḥ|
tayorbṛṃhaṇavātaghnamadhuradravyasaṃskṛtaiḥ|
ghṛtakṣīrarasaistṛptirāmagarbhāṃśca khādayet||17||
taireva ca subhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṃ yānavāhanaiḥ|
---------------------------------------------|18|
Sa.
tayoḥ-upaviṣṭakanāgodarākhyayorgarbhayoḥ, ghṛtakṣīrarasaistṛptirgabhiṇyāḥ
kāryeti śeṣaḥ| kimbhūtaistaiḥ ? bṛṃhaṇavātaghnamadhuradravya
saṃskṛtaiḥ-siddhaiḥ| bṛṃhaṇāni ca tāni vātaghnāni ca madhurāṇi ca, evaṃbhūtāni
yāni dravyāṇi drākṣāśarkarādīni, na tu vyastāni bṛṃhaṇāni vātaghnāni madhurāṇi
ca| tatra kevalaṃ bṛṃhaṇāni-priyaṅguprabhṛtīni, na tu vātaghnāni| vātaghnāni
ca bṛṃhaṇāni, na tu madhurarasāni, yathā-nāgarādīni| madhurāṇi na vātaghnāni
nāpi bṛṃhaṇāni, yathā-taṇḍulīyamasūrādīni| tadetairvyastaguṇairdravyaiḥ
saṃskṛtena ghṛtādinā tṛptirna kāryā, kiṃ tarhi ?
samastabṛṃhaṇādiguṇayuktairdravyaiḥ saṃskṛtairiti bodhyam| tathā ca
saṅgrahe'dhijage (śā.a.4)-'tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣadhasiddhānāṃ
sarpiṣāmupayogaḥ|" ityādi| tathā, tadgarbhapuṣṭaye tāṃ garbhiṇīmāmagarbhāṃśca
khādayet, vaidya iti śeṣaḥ| āamagarbhān svādantyāḥ kadācidgarbhiṇyā jugupsā
syāt, ato garbhagarbhiṇyordvayorapi vyāpado bhaveyuriti ṇyanto'tra
khādirnirdiṣṭaḥ| vaidyo hi tāṃ tathā yuktyā khādayet, yathā'sau na jugupseta|
āmagarbhā aparipūrṇagarbhā ucyante| tathā,
tairevabṛṃhaṇādidravyasaṃskṛtairghṛtakṣīrarasairāmagarbhaiśca,
subhikṣāyāḥ-tṛptiṃ prāptāyāḥ, kṣobhaṇaṃ kāryam| kaiḥ ? yānaiḥ-rathādibhiḥ,
vāhanaiḥ gajaturagādibhiḥ| tatrāropya tāṃ garbhiṇīṃ vegena nayedityarthaḥ|
atha līnākhyasya garbhasya cikitsāmāha----
------------------------------------------| līnākhye nisphure
śyenagomatsyotkrośabarhijāḥ||18|| rasā
bahughṛtā deyā māṣamūlakajā api| bālabilvaṃtilānmāṣānsaktūṃśca payasā
pibet||19|| samedyamāṃsaṃ madhu vā
kaṭyabhyaṅgaṃ ca śīlayet| ---------------------------------------------|20|
Sa. asyopiviṣṭakanāgodarābhyāmeva
hetulakṣaṇayoruktatvāt yadeva nisphuraṇatvādi viśeṣāntaraṃ tadeveha
tantrakṛtoktam| saṅgrahe tu papāṭha (śā. a. 4)- "yasyāḥ
punarvātopasṛṣṭhasrotaso līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ|"
iti| tatra līnākhye garbhe sati garbhiṇyāḥ śyenādijā rasā bahughṛtā deyāḥ|
ādiśabdena (upalakṣaṇatvena) [ saṅgrahoktānāṃ ] tittirikukkuṭādīnāṃ grahaṇam|
tathā, māṣamūlakajā rasā bahughṛtā deyāḥ| tathā, sātmyādivaśāt bālavilbādīn
samastānaikadhyaṃ kṛtvā kṣīreṇa pibet| tathā saha meduramāsena mārdvīkaṃ vā
pibet| kaṭyāṃ cābhyaṅgaṃ śīlayet-abhyaset|
---------------------------------------------| harṣayetsatataṃ caināmevaṃ
garbhaḥ pravarddhate||20||
Sa. satataṃ-muhurmuhuśca,
enāṃ-garbhiṇīmupaviṣṭakanāgodaralīnākhyagarbhodarasthāṃ, harṣayet-muditāṃ
kuryāt| evaṃ-anayetikartavyatayā kṛtayā, garbhaḥ pravarddhate-vṛddhiṃ yāti|
puṣṭo'nyathā varṣagaṇaiḥ kṛcchrājjāyeta, naiva vā|
---------------------------------------------|21|
Sa. anyathā-anyena prakāreṇa
pūrvoktaviparyayeṇa rūkṣātmanā sevitena māturāhārarasenālpena,
puṣṭaḥ-cetanāmātrāvaśeṣa eva, vatsarasandohaiḥ kṛcchrājjāyeta-kaṣṭena yonito
niṣkrāmet| naiva veti| athavā yāvajjīvaṃ garbhīṇyāḥ kukṣāvevāvasīdet na tato
niṣkrāmet kukṣāvevāvatiṣṭheta|
---------------------------------------------| udāvartaṃ tu garbhīṇyāḥ
snehairāśutarāṃ jayet||21|| yogyaiśca
bastibhirhanyātsagarbhāṃ sa hi garbhīṇīm|
---------------------------------------------|22|
Sa. garbhiṇyā yadyudāvartākhyo vyādhiḥ
syāt, taṃ snehaiḥ-caturbhiryathāyogyauṣadhasādhitaiḥ pānādinā sevitaiḥ,
āśutarāṃ-atitvaritaṃ, jayet| tathā, yogyaiḥ-tatkālocitaiḥ,
bastibhiḥ-anuvāsanaiḥ, jayet| nanu, garbhiṇyā varjyeṣu "bastimāmāsato'ṣṭamāt"
iti prāguktam (hṛ. śā. a. 1/47)| tatkathamiha sāmānyenānuvāsanaṃ
tantrakṛdupādikṣat ? ityāha-hanyādityādi| sa yasmādudāvarto garbheṇa saha
garbhiṇīṃ hanyāt, atastamāśutarāṃ jayet|
---------------------------------------------|
garbhe'tidoṣopacayādapathyairdaivato'pi vā||22||
mṛte'ntarudaraṃ śītaṃ stabdhaṃ dhmātaṃ bhṛśavyatham| garbhāspando bhramatṛṣṇā
kṛcchrāducchvasanaṃ klamaḥ||23|| aratiḥ
srastanetratvamāvīnāmasamudbhavaḥ|
---------------------------------------------||24||
Sa. doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ,
upacayaḥ-pravṛddhatvam, atiśayena doṣopacayo'tidoṣopacayaḥ, tasmāddhetoḥ,
antaḥ-udaramadhye, garbhe mṛte sati,
apathyaiḥ-svabhāvamātrākālādiviruddhasvabhāvairvā, antarmṛte, athavā daivāt
(daivataḥ)-anyajanmārjitaśubhāśubharmavaśāt, antarmṛte garbhe sati, garbhīṇyā
udaraṃ śītaṃ-ūṣmarahitaṃ, bhavati| tathā, stabdhaṃ-niścalaṃ, bhavati| tathā,
dhmātaṃdṛtivadvātapūritam| tathā, bhṛśavyathaṃ-ativedanaṃ, bhavati| tathā,
garbhāspando-garbhasyāsphuraṇaṃ, bhramastṛṣṇā ca bhavati| tathā,
kṛcchrāt-kṛcchreṇa, garbhīṇyā ucchvasanaṃ-ūrdhvaśvasanam| tathā klamo-glāniḥ|
tathā, aratiḥ-sthānāsanaśayanādiṣvanavasthitatvaṃ cetasaḥ| tathā, sraste ca te
netre ca, tayorbhāvaḥ srastanetratvam, sraste-sthānāccyute iva| tathā,
āvīnāṃ-āsannaprasavakālajaśūlaviśeṣāṇāṃ, asamudbhavaḥ-anutpādaḥ|
tasyāḥ koṣṇāmbusiktāyāḥ piṣṭvā yoniṃ pralepayet| guḍaṃ kiṇvaṃ salavaṇaṃ
tathāntaḥ pūrayenmuhuḥ| ghṛtena kalkīkṛtayā śālmalyatasipicchayā||25||
mantrairyogairjarāyūktairmūḍhagarbho na cetpatet| athāpṛcchayeśvaraṃ vaidyo
yatnenāśu tamāharet||26|| hastamabhyajya
yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā| hastena śakyaṃ
tenaiva--------------------------|27|
Sa. tasyāḥ-antarmṛtagarbhāyāḥ
īṣaduṣṇajalasiktāyā yoniṃ pralepayet-pradehayet| guḍādikaṃ piṣṭvā
sāmarthyādguḍādikenaiva lepayediti yojyam| tathā'ntaḥ pūrayet,
śālmalyatasipicchayeti sambandhanīyam| yoneḥ prakṛtatvāttasyā
antaḥ-abhyantaraṃ, antarbahiśca| kīdṛśyā picchayā ? ghṛtena
kalkīkṛtayā,-piṣṭayā| evaṃ yonermuhurmuhurabhyantaraṃ pūrayitvā'nantaraṃ
mūḍhagarbhapātanārthaṃ mantrān siddhān prayojayet| tathā,
jarāyūktāḥ-jarāyvapatane kathitāḥ tāṃśca yogān prayojayet|
mantraiḥ-saṅgrahoktaiḥ (śā. a.3)-"kṣitirjalaṃ" ityādibhiḥ, atharvavodoktaiśca
mantrairjarāyoḥ pātanārthamuktaiḥ| evamanuṣṭhīyamāne'pi mūḍhagarbho yadi na
patati, atha-anantaraṃ, īśvaraṃ-nṛpaṃ, āpṛcchaya-tadājñāṃ gṛhītvā,
taṃ-mūḍhagarbhaṃ, āśu garbhiṇyā āharet-ākarṣet| katham ?
hastamabhyajya-lepayitvā, tathā yonimabhyajya| kena ? sājyetyādi| śālmatyāḥ
picchā śālmalipicchā-niryāsaḥ, sahājyena vartata iti sājyā, sājyā śāsau
śālmalipicchā ca tayā, hastaṃyoniṃ cābhyajya yatnena garbhamāharet| hastena
śakyamākraṣṭuṃ tenaiva-hastena sājyaśālmalipicchāktena, taṃ-garbhaṃ,
samākarṣet|
---------------------------------------------| ------------gātraṃ ca viṣamaṃ
sthitam||27||
āñchanotpīḍasampīḍavikṣepotkṣepaṇādibhiḥ| ānulomya samākarṣedyoniṃ
pratyārjavāgatam||28||
Sa. gātraṃ ca garbhasya viṣamaṃ kṛtvā
sthitaṃ-ayathāmārgeṇa sthitaṃ, āñchanādibhirānulomya-spaṣṭatvaṃ prāpte gātre
sati, yonyabhimukhamārjavena-ṛjumārgeṇāgataṃ santaṃ, āharet| āñchanena-āyāmena
dīrghatayā sthāpanena, tathotpīḍanena-ūrdhvaṃ pīḍanena, tathāsamantātpīḍanena,
tathā vikṣepeṇa-viśeṣapreraṇena, tathā utkarṣeṇa kṣepaṇaṃ-utkṣepaṇaṃ tena,
ādigrahaṇādevaṃprāyairanyairapi svabuddhiparikalpitaiḥ, spaṣṭatvaṃ prāpte
sati|
idānīm śastropāyasādhyāṃ mūḍhagarbhacikitsāmāha ---- hastapādaśirobhiryo yoniṃ
bhugnaḥ prapadyate| pādena yonimekena bhugno'nyena gudaṃ ca yaḥ||29||
viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastradāraṇamarhataḥ|
---------------------------------------------|30|
Sa. hastena pādena śirasā,
atulyakālaṃ-kadāciddhastena kadācitpādena kadācicchirasā, yoniṃ prati
bhugnaḥ-kuṭilaḥ, prapadyateāyāti, yaḥ sa eko viṣkambho nāma mūḍhagarbhaḥ|
tathā, pādenaikena yoniṃ tathā dvitīyapādena gudaṃ-pāyuṃ, bhugnaḥ san yo
mūḍhagarbhaḥ prapadyate, so'paro viṣkambhaḥ| tau-etau dvau, viṣkambhau nāma
mūḍhau-mūḍhagarbhau, śastradāraṇamarhataḥ| hastenākraṣṭumaśakyatvāttayoḥ
śastradāraṇaṃ kāryamityarthaḥ|
ata evāha---- ----------------------------------------------|
maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ tatra karma praśasyate||30||
Sa. maṇḍalaṃ cāṅguliśca maṇḍalāṅgulī|
maṇḍalaśabdena maṇḍalāgraṃ śastramupalakṣyate, aṅguliśabdena cāṅguliśastram|
te nāmanī yayoḥ śastrayoste maṇḍalāṅguliśastre śastravidhyadhyāyokte (hṛ. sū.
a. 26/5-13) , tābhyāṃ maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ [ tatra- ]
tayorviṣkambhākhyayormūḍhagarbhayoḥ, karma praśasyate| tābhyāṃ śastrābhyāṃ
dāraṇametayoḥ kāryamityarthaḥ|
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ na yonāvavacārayet|
---------------------------------------------|31|
Sa. vṛddhipatrasaṃjñaṃ śastraṃ
yasmāttīkṣṇāgramatastadyonau nāvacārayet-tena tatra vidāraṇaṃ na vidheyam,
pratyavāyabhayāt|
daaraṇaṃ ca yathaa vidheyaṃ tathaa ''ha----
---------------------------------------------| pūrvaṃ śiraḥkapālāni dārayitvā
viśodhayet||31||
kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame tataḥ| samālambya dṛḍhaṃ karṣetkuśalo
garbhaśaṅkunā||32|| abhinnaśirasaṃ
tvakṣikūṭayorgaṇḍayorapi| ---------------------------------------------|33|
Sa. pūrvaṃ śiraḥsambandhīni kapālāni
viśodhayet| kiṃ kṛtvā ? śastreṇa dārayitvā,-chitvā| evaṃ śiraḥkapālāni
śodhayitvāgarbhiṇīkoṣṭhabāhyāni kṛtvā, tataḥ-anantaraṃ,
kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame-tadviṣaye, samālambya-taṃ garbhaṃ gṛhītvā,
dṛḍhaṃ kṛtvā ākarṣet| kena ? garbhaśaṅkunā| kaḥ ? kuśalaḥ,-abhyastakarmā
vaidyaḥ| abhinnaśirasaṃ-avidāritottamāṅgaṃ punargarbhaṃ, akṣikūṭayostathā
gaṇḍayostadviṣaye'nyatame pradeśe-kadācidakṣikūṭapradeśe kadācidgaṇḍapradeśe,
samālambya taṃ garbhaṃ dṛḍhaṃ garbhaśaṅkunā gṛhītvā karṣet|
---------------------------------------------| bāhuṃ cchitvāṃ'sasaktasya
vātādhmātodarasya tu||33|| vidārya
koṣṭhamantrāṇi bahirvā sannirasya ca|
---------------------------------------------|34|
Sa. aṃsābhyāṃ saktoṃ'sasaktaḥ, tasya
bāhuṃ cchitvā''karṣaṇaṃ kuryāt| vāmenāṃsena saktasya vāmaṃ bāhuṃ
dakṣiṇenāṃsena saktasya dakṣiṇaṃ bāhuṃ cchitvetyarthaḥ|
vātenādhmātaṃ-dṛtivatpūritaṃ, udaraṃ yasya mūḍhagarbhasyā'sau vātādhmātodaraḥ,
tasya tu koṣṭhaṃ-āmapakvāśayāśrayaṃ, vidārya-pāṭayitvā, antrāṇī ca bahiḥ
samyaṅkṣirasya-bāhyataḥ prakṣipya, ākarṣet|
------------------------------------------| kaṭīsaktasya tadvacca tatkapālāni
dārayet||34||
Sa. kaṭīsaktasyeti tṛtiyā samāsaḥ|
kaṭyā saktasya-kakudmatyā līnasya, tadvacceti tena-vātādhmātodareṇa, tulyaṃ
karma dāraṇātmakaṃ kṛtvā, tatkapālāni tasyāḥ-kaṭyāḥ, kapālāni-khaṇḍani,
vidārayet|
iti viśeṣeṇa garbhasyākarṣaṇamuktvā, sāmānyena mūḍhagarbhacikitsāmāha----
yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ|
tattacchittvā''haretsamyagrakṣennārīṃ ca yatnataḥ||35||
Sa. yadyadaṅgaṃ mūḍhagarbhasya
vāyuvaśāt sajjet-saṃśliṣyet, tattadaṅgaṃ khaṇḍaśo-lavaśaḥ, cchitvā-dārayitvā,
samyagāharet| kilaikavelayā sakalagarbhaśarīracchedanādantasthitamūḍhagarbhāyā
nāryā api balavacchastranipātanādvighātaḥ sambhāvyata iti khaṇḍaśa ityuktam|
ata evāha-rakṣedityādi| nārīṃ ca yatnena-tātparyaṃ kṛtvā, rakṣet| yathā nāryā
aṅgaṃ kiñcidapi na cidyate tathā vidheyamityarthaḥ|
garbhasya hi gatiṃ citrāṃ karoti viguṇo'nilaḥ|
tatrānalpamatistasmādavasthāpekṣamācaret||36||
Sa. yasmādgarbhasya citrāṃ-nānārūpāṃ,
gatiṃ-avasthitiṃ, viguṇaḥ prakupitaḥ, prabhañjanaḥ karoti,
tasmādyo'nalpamatiḥ-mahābuddhirvaidyaḥ, sa tatra-tasyāṃ gatau,
avasthāpekṣamācaret,-mūḍhagarbhaṃ pratyanuktamapyavasthitaṃ karma
kuryādityarthaḥ|
chindyādgarbhaṃ na jīvantaṃ mātaraṃ sa hi mārayet| sahātmanā, na copekṣyaḥ
kṣaṇamapyastajīvitaḥ||37||
Sa. jīvantaṃ garbhaṃ
garbhiṇyantarmṛtagarbhalakṣaṇānabhijño vaidyābhimānī yaḥ sa taṃ garbhaṃ na
dārayet| kuto hetoḥ ? ityāha-yasmātsamātaraṃ mārayet| katham ? sahātmanā,-
mātaramātmānaṃ ca, sa chinno garbho vyāpādayedityarthaḥ| na
cāstajīvito-garbhiṇyā antarmṛto garbhaḥ, kṣaṇamapi-muhūrtamātramapi, upekṣyaḥ|
api tu tasya drāgeva pratikriyāṃ kuryāt|
idānīmupekṣyāṃ mūḍhagarbhā striyamāha----
yonisaṃvaraṇabhraṃśamakkallaśvāsapīḍitām| pūtyudgārāṃ himāṅgī ca mūḍhagarbhāṃ
parityajet||38||
Sa. yoneḥ saṃvaraṇaṃ-saṃvṛtayonitvam,
tathā tasyā eva yonerbhraśaḥ svasthānāccyavanam, tathā
makkallaḥ-śirobastikoṣṭhaśūlalakṣaṇaḥ prāgukto vyādhiḥ,
tairyonisaṃvaraṇādibhiḥ pīḍitām| tathā, pūtyudgārām| tathā, himāṅgīm|
evaṃvidhāṃ mūḍhagarbhāṃ tyajet-nopakramet|
athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena
vāriṇā||39|| dadyādabhyaktadehāyai yonau
snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati||40||
Sa. atha-mūḍhagarbhāharaṇādanantaraṃ,
aparāṃ-jarāyusaṃjñāṃ, apatantīmaniṣkrāmantīṃ, pūrvavatpātayet| pūrveṇa
tulyaṃ-pūrvavat, pūrvoktenāparāpātanoktavidhinā "hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca" (hṛ.śā.
a. 1/83) ityādinetyarthaḥ| evaṃ-anantaroktena vidhinā, nirhṛtaṃ
śalyaṃ-garbhajarāyusaṃjñaṃ, yasyāstāṃ tu striyamuṣṇena jalena siñcet|
tataḥ-snānādanantaraṃ, abhyaktaśarīrāyai striyai yonau snehapicuṃ dadyāt|
tena-snehapicunā, asyāḥ-yoṣitaḥ, yonirmṛdurbhavet| śūlaṃ-rujā ca, praśamyati|
dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ
vā(tāṃ)pāyayettataḥ||41||
kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagghiṅgutejinīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ
vedanopaśamāya ca||42|| trirātramevaṃ,
saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam||43||
śirīṣakakubhakvāthapicūn yonau vinikṣipet| upadravāśca ye'nye syustān
yathāsvamupācaret||44|| payo vātaharaiḥ
siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ
laghupathyālpabhojanā||45|| svedābhyaṅgaparā
snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni
ca||46||
Sa. tataḥ-snānābhyaṅgādanantaraṃ,
dīpyakādeścūrṇa snehena-ghṛtādinā prakṛtyādivaśāt yathāyogyena,, tāṃ-striyaṃ,
pāyayet| kalkaṃ vādīpyakāderjalena piṣṭvā, snehena tāṃ pāyayet| kvāthaṃ vā
dīpyakādestāṃ pāyayet| tathā, kaṭukādīni tadvat tāṃ striyaṃ pāyayet| etāni
dravyāṇi cūrṇīkṛtya snehena kalkīkṛtya kvāthīkṛtya vā pāyayet|
śākaṃ-kharacchadam| tvak-tvacam| tejinī-tejovatī| kimarthaṃ pāyayet ?
doṣasyandārtham| doṣasya-raktādeḥ, syandaḥ-sravaṇaṃ, tadarthaṃ pāyayet| tathā,
vedanāyāḥ-pīḍāyāḥ, upaśāntyarthaṃ ca| trirātramevaṃ
mūḍhagarbhākarṣaṇadinātprabhṛti kāryam| tataḥ-trirātrādanantaraṃ, sā
mūḍhagarbhā, saptāhaṃ snehameva pibet, na tu rūkṣauṣadham,
ityevakāro'vadhāraṇārtho dyotayati| sāyaṃ-dinānte, ariṣṭaṃ-pūrvoktalakṣaṇaṃ,
pibet| tathā, śobhanaṃ kṛtvā kṛtaṃ-niṣpāditaṃ, āsavaṃ-madyaviśeṣaṃ, tathā
śirīṣakakubhakvāthāktān picūn-vikeśikāprāyān kārpāsādimayān, yonau vinikṣipet|
upadravā jvarādayaścānye ye bhaveyuḥ, tān-upadravān, yathāsvamupācaret,-yasya
jvarāderya ātmīya upakramaḥ, tena tamupakramedityarthaḥ| etacca
pūrvoktamāsevya, anantaraṃ yatkartavyaṃ mūḍhagarbhāyāḥ striyāstadāha-
payaḥ-kṣīraṃ, anantaraṃ tasyai daśāhaṃ bhojane hitam| kimbhūtam ?
vātaharaiḥ-rāsnādibhirdravyaiḥ, siddhaṃ-śṛtam| daśāhādanantaraṃ dvitīyaṃ ca
daśāhaṃ raso bhojane hitaḥ| paraṃ-ato dinaviṃśateranantaraṃ, sā-strī,
laghupathyālpabhojanā satī, tathā svedābhyaṅgaparātatpradhānā satī,
snehān-balātailādikān, bhajet| ūrdhvaṃ-anantaraṃ caturbhyo māsebhyaḥ
pañcamamāsātprabhṛti, sā-niṣkrāntamūḍhagarbhā strī, krameṇa-na tu sahasā,
sukhāni-annapānāhāravihārarūpāṇi, bhajet|
atha balātailaṃ nirūpayati---- balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasastathā|
yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya caikataḥ||47||
niṣkvāthabhāgo bhāgaśca tailasya tu caturdaśaḥ|
dvimedādārumañjiṣṭhākākolīdvayacandanaiḥ||48||
sārivākuṣṭhatagarajīvakarṣabhasandhavaiḥ|
kālānusāryāśaileyavacāgurupunarnavaiḥ||49||
aśvagandhāvarīkṣīraśuklāyaṣṭīvarārasaiḥ| śatāhvāśūrpaparṇyelātvakpatraiḥ
ślakṣṇakalkitaiḥ||50|| pakvaṃ mṛdvagninā
tailaṃ sarvavātavikārajit| sūtikābālamarmāsthihatakṣīṇeṣu pūjitam||51||
jvaragulmagrahonmādamūtrāghātāntravṛddhijit| dhanvantarerabhimataṃ
yonirogakṣayāpaham||52||
Sa. balāyā mūlāni, teṣāṃ
kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, tasya bhāgāḥ ṣaṭ| tailaikabhāgāpekṣayaitadbodhyam|
payasastathā-kṣīrasya ṣaḍeva bhāgāḥ| yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya
caikataḥ-ekatra kvathitānāṃ niṣkvāthabhāgaḥ| yavādīnāṃ tailasamo
niṣkvāthabhāga eka ityarthaḥ| evaṃ trayodaśa bhāgā bhavanti| tailasya tu
caturdaśo bhāgaḥ| caturdaśānāṃ pūraṇaḥ "tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ| etadeva
spaṣṭīkriyate śiṣyahitārtham| tatra yadā ṣoḍaśapalāni tailasya śrapayitavyāni
tadā balāmūlapalāni caturviśatirbhavanti, jalapalaśatāni trīṇi
caturaśītyadhikāni, tataścaturthāśena ṣaṇṇavatiḥ kvāthapalāni| kṣīrapalāni
ṣaṇṇavatiḥ| yavādīnāṃ palāni catvāri, pānīyapalāni catuḥṣaṣṭiḥ, ṣoḍaśapalāni
kaṣāyasya| dvimedādīni dravyāṇipratyekamardhakarṣapramāṇāni raktikayā
pañcamabhāgasahitayā sadhānakayā'dhikānīti| kālānusāryā-utpalasārivā|
kṣīraśuklākṣīravidārī| varā-triphalā| raso-bolaḥ| yo'yaṃ
yavakolakulatthadaśamūlaireko bhāgaḥ parikalpitaḥ, tatra yavakolakulatthānāṃ
trayoṃ'śā daśamūlasya daśāṃśā iti vyākhyeyam| "kalpayetsadṛśānbhāgān pramāṇaṃ
yatra noditam|" (hṛ. ka. a. 6/24) iti vacanāt| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 4)-
"yavakolakulatthadaśamūlakaṣāyasya bhāgaḥ" iti| ye tu yavakolakulatthānāṃ
trayoṃ'śā daśamūlasya caturthoṃ'śa iti bhāgo'yaṃ kalpya ityāhuḥ, te tu
paurvāparyaṃ na paryālocayantyeva| yataḥ "kalpayet" ityādikayā paribhāṣayā
dravyāṇāmeṣāṃ samāṃśatvaṃ niyamitameva| pṛthak ṣaṣṭhyā'tra yo nirdeśaḥ sa
candonurodhādeva bodhyaḥ| tathā cānenaiva tantrakṛtā saṅgrahe
samastānyevaitāni dravyāṇi nirdiṣṭāni| api ca, daśamūlasyādhikyena
vātarogahantṛtvaṃ yathā'sya tailasya, na tathā yavādibhiriti sarvathā pūrvaṃ
vyākhyānaṃ śreyaḥ| mṛdvagnineti mṛduśabdo'gniviśeṣaṇāya prayuktaḥ| kila
kharataradahanasamparkāt kṣīrabāhulyenāsya tailasya jhaṭiti pākātikrāntatā'pi
kiñcitsambhāvyate| etacca tailamaśeṣavātarogahantṛ| tathā, sūtikādiṣu
praśastam| tathā, jvarādijit| tathā, bhagavato dhanvantarerabhimatam,
atiśayaguṇavatvāt| tathā, yonirogaṃ kṣayaṃ cāpahanti|
bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ
pāṭayitvoddharecchiśum||53||
Sa. vipannāyāḥ-mṛtāyā garbhiṇyāḥ, yadi
kukṣiḥ praspandate-atyantaṃ calati| kva pradeśe ? bastidvāre,-tatsamīpe| kadā
? janmakāle,-garbhaprasavonmukhe kāle| tadā kuśalo vaidyaḥ śīghraṃ [ tataḥ-]
kukṣipraspandanādanantaraṃ, pāṭayitvā śiśuṃ-bālaṃ, uddharet|
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī
śatāvarī||54|| vṛkṣādanī payasyā ca latā
sotpalasārivā| anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā||55||
bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśuṅgatvacā ghṛtam| pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā
madhuparṇikā||56|| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā
kaseru madhukaṃ sitā| saptaitān payasā yogānarddhaślokasamāpanān||57||
kramātsaptasu māseṣu garbhe sravati yojayet|
---------------------------------------------|58|
Sa. madhukādidravyopalakṣitān sapta
yogān kramāt-yathākramanirdiṣṭānatikrameṇa, saptasu māseṣu garbhe sravati
tadrakṣārthaṃ tān yojayet| kīdṛśān yogān ? arddhaślokena samāpanaṃ-samāptiḥ,
yeṣāṃ tānarddhaślokasamāpanān| aśmantako-yamalapatrakaḥ|
tāmravallī-rāmataruṇī, mañjiṣṭhetyeke| latā-gandhapriyaṅguḥ,
gaurasārivetyanye| utpalasārivā-kṛṣṇasārivā| kṣīriṇāṃ-nyagrodhādīnāṃ, śuṅgāḥ,
tathā teṣāmeva tvak ceti dvandvaḥ| "dvandvāccudaṣahāntāt" iti ṭac|
---------------------------------------------|
kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt||58||
mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame
sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ||59||
yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā
yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ||60||
Sa. kapitthādīnāṃ samāhāradvandvaḥ|
kapitthāderdravyānmūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame māsi prayuñjīta| navame māsi
sārivādibhiḥ siddhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta| daśame māsi kākolyādisiddhaṃ
kṣīramathavā yaṣṭyādibhiḥ siddhaṃ yojayet|
avasthitaṃ lohitamaṅganāyā vātena garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ|
garbhākṛtitvātkaṭukoṣṇatīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte|61| garbhaṃ jaḍā
bhūtahṛtaṃ vadanti mūrtena dṛṣṭaṃ haraṇaṃ yatastaiḥ|
ojośanatvādathavā'vyavasthai- rbhūtairupekṣyeta na garbhamātā|62| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
dvitīye śārīrasthāne garbhavyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. lohitaṃ vātena
hetunā'vasthitaṃ-kukṣau pavanena ruddhaṃ, garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ| nañatra
paryudāse, abhijñasaddṛśā ityarthaḥ| kutasteṣāṃ bhrāntiḥ ? iti
tadvījamāha-garbhākṛtitvāditi| garbhasyākṛtiḥ-saṃsthānamunnatyādikam, tathā
"hṛllāsadaurhṛda" (hṛ. ni. a. 11/51) ityādi raktagulmanidānoktaṃ lakṣaṇaṃ,
vātaruddhalohitāvasthitau garbhasthitau cobhayatra samānam|
ato'lpabuddhitvādavasthitaṃ lohitaṃ garbhaṃ bruvate|
kaṭukoṣṇādibhiḥ-avasthitalohitasrutihetubhiḥ, srute kevala eva
rakte-garbharahite, jaḍāḥ nirbuddhayo, bhūtahṛtamiti garbhaṃ vadanti|
punaḥśabdaḥ śirasaḥ kampaṃ kṛtvā teṣāmasambhāvyāṅgīkāreṇa sarvajanaprathitena
jaḍatvaṃ sahetukaṃ pratipādayati| ata evāha-yato,-yasmāt, mūrteḥ-śarīrasya,
haraṇaṃ taiḥ-bhūtaiḥ, na ddṛṣṭaṃ-na kvacidupalabdham,
ataḥ-asambhāvyavastupratijñānāt, teṣāṃ jaḍatvamityarthaḥ| nanu, etadapi
kathamucyate ? ityāha-ojośanatvāt| yasmātte bhūtā
ojośanāḥ-ojobhakṣaṇamaryādāḥ| athavā kadācitte-bhūtā ullaṅghitamaryādāḥsyuḥ|
taiḥ-tathābhūtaiḥ, avyavasthaiḥ-avyavasthāvasthitaiḥ, bhūtairgarbhasya mātā
nopekṣyeta, api tu hriyetaiva| tathā hi-yathā garbhamātopacitaśarīrā na tathā
garbha iti| upajātīndravajrākhye vṛtte| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbha vyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 2||