Sa. garbhavyāpado'nantaramaṅgavibhāga
ucyate| aṅgapratyaṅgavijñāne hi sati samyaggarbhasyāharaṇādikaṃ kartuṃ
śakyate, nānyathā| itīdamāha-
athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
gadyasūtre||2||
Sa. aṅgasya-śarīrasya,
vibhāgo-vibhajanaṃ, aṅgapratyaṅgādinā pṛthakkaraṇaṃ-aṅgavibhāgaḥ| athetyādi
pūrvavat|
atha tānyevāṅgāni vibhaktukāma āha ---- śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinīti
samāsataḥ| ṣaḍaṅgamaṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣihṛdayādikam||1||
Sa. ṣaḍaṅgaṃ-ṣaḍavayavaṃ,
aṅgaṃ-śarīram| tānyeva ṣaḍaṅgānyāhaśiraḥ, tathā'ntarādhiḥ, tathā dvau
bāhū-vāmadakṣiṇau, tathā sakthinī dve-vāmadakṣiṇe, iti-evaṃ,
samāsataḥ-saṅkṣepeṇa, ṣaḍaṅgam| vistareṇa punaranekāvayavam| antarādhiśabdena
śirobāhusakthivarjaḥ sarvo madhyabhāga ucyate| ādhīyante-nibadhyante
yathāyathaṃ śarīrasyāntaḥ sthāpyante prākkṛtena karmaṇā śiraḥprabhṛtayaḥ
pañcāvayavā yasmin so'ntarādhiḥ| tasya-ṣaḍavayavasyāṅgasya, akṣihṛdayādikaṃ
pratyaṅgam| ādiśabdena karṇanāsāpāṇipādādiparigrahaḥ| avayavamavayavaṃ prati
yo'vayavaḥ, tatpratyaṅgamucyate| śarīraṃ vyomavāyvādipañcamahābhūtātmakaṃ
cetanādīnāmadhiṣṭhānam|
atastameva pratyekaṃ mahābhūtaguṇamāha ---- śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso
gandhaḥ kramādṅguṇāḥ|
khānilāgnyabbhuvām---------------------------------------|2|
Sa. śabdādayaḥ pañca guṇāḥ
kramāt-krameṇa, khādīnāṃ pañcānāṃ bhavanti| khaṃ cānilaścāgniścāpaśca bhūśca
khānilagnyabbhuvaḥ, tāsām| tatra śabdaḥ khasya-ākāśasya guṇaḥ,
suṣire'tirektasparśādiguṇacatuṣṭayāyogitvena śabdamātrasyaivopalambhāt| sparśo
vāyoḥ| rūpamagneḥ| raso'pāṃ-pānīyasya| gandho bhūmeḥ| eteṣāṃ guṇānāṃ
khādyāśritatvātteṣāṃ guṇā ityucyante|
kimekaika evākāśasyeva vāyvādīnāṃ yathokto guṇaḥ ? utānye'pi santi ? ityāha
---- ---------------------------------------------|
--------------------ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ pare||2||
Sa. ekena guṇena vṛddhiḥ,
tayā'nvayaḥ-sambandhaḥ| pare-vāyvādau mahābhūte| athavā, ekasya guṇasya
vṛddhiḥ, tayā'nvayaḥ-anugamastadbhāvitvaṃ para iti| caturṇāṃ mahābhūtānāṃ
paratvoktibhāktvamākāśāpekṣayā| tena vāyvādau mahābhūte ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ|
ākāśastvekaguṇa eva| tasya paratvāsambhavānna tasyaikaguṇavṛdhdyanvayaḥ|
ākāśātpare-anantare mahābhūte vāyvākhye, ekaguṇa vṛdhdyanvayena dviguṇatvāt
śabdasparśaguṇatvam| tataḥ pare mahābhūte'gnyākhye, ekaguṇavṛddhyanvayena
triguṇatvāt śabdasparśarūpaguṇatvam| tataḥ pare-jalākhye mahābhūte,
ekaguṇavṛdhdyanvayena caturguṇatvāt śabdasparśarūparasaguṇatvam| tataḥ
pare-pṛthivyākhye mahābhūte, ekaguṇavṛdhdyanvayena pañcaguṇatvāt
śabdasparśarūparasagandhaguṇatvam| evaṃ pañcānāṃ
khādīnāmekaguṇavṛdhdyaikadvitricatuḥ pañcaguṇatvaṃ bodhyam| idānīṃ
yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati-
idānīṃ yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati ----
tatra khāt khāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā| vātātsparśatvagucchvāsā
vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||3|| āpyā
jihvārasakledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam|
---------------------------------------------|4|
Sa. [tatra-] teṣu pañcasu mahābhūteṣu
madhye, asmin dehe-manuṣyādau sthūlatayā pariṇate, nānyasminnatīndriye
bhūtādau| khāt-ākāśāt satvabahulāt, khāni-chidrāṇi, 'bhavanti' iti śeṣaḥ| evaṃ
śrotrendriyādhiṣṭhānaṃ-śrotram| tathā, śabdo-ghoṣaḥ| tathā, viviktatā-śūnyatā
riktatā, khādeva cidraviśeṣaḥ| yadyapi chidrādiṣu sarvabhūtānāmeva vyāpāraḥ,
tathā'pyākāśasyaivātra viśiṣṭaṃ kāraṇatvam| yathā-ghaṭādau
mṛddaṇḍacakrasalilasūtrādikāraṇasamudāyaniṣpanne'pi mṛda eva
viśiṣṭakāraṇatvam| ata evāsau mṛnmaya evocyate| evaṃ sarveṣu vakṣyamāṇeṣu
vātādijeṣu sparśādiṣu bodhyam| vātāt-anilādrajobahulāt, sparśādayo bhavanti|
sparśaḥ-sparśanam| tvagiha sparśanendriyādhiṣṭhānam| tathā,
ucchvāsaḥ-prāṇākhyaḥ| vahneḥ satvarajobahulāddṛgādayo bhavanti| ddṛk-ddṛṣṭiḥ,
cakṣurindriyādhiṣṭhānam| tathā, rūpākhyo guṇaḥ| paktiḥ-pākaḥ| upalakṣaṇaṃ
cedam| tejaḥpittoṣmamedhāvarṇaśauryādayo'pi vahnereva vedyāḥ| abhdyaḥ
satvatamobahulābhyo jātā āpyā jihvādayo bhavanti| jihvāśabdenātra jihvāyā
viśiṣṭa ekadeśo rasanendriyādhiṣṭhānaṃ vivakṣitaḥ, na sarvaiva jihvā| tathā,
rasākhyo guṇaḥ| tathā, kledākhyo bhāvaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam|
svedasnehamūtrādayo'pyāpyā eva| ghrāṇādi pārthivaṃ bhavati| ghrāṇaṃ-nāsāyā
viśiṣṭa ekadeśo ghrāṇendriyādhiṣṭhānam| gandho guṇaḥ| tathā, asthi bhāvaḥ|
etāni sarvāṇi pṛthivyākhyāttamobahulānmahābhūtājjātāni|
dehe'smin kiṃ mātṛjam ? kiṃ pitṛjam ? ityāha ----
---------------------------------------------| mṛdvatra mātṛjaṃ
raktamāṃsamajjagudādikam||4|| paitṛkaṃ tu
sthiraṃ śukradhamanyasthikacādikam| caitanaṃ cittamakṣāṇi nānāyoniṣu janma
ca||5||
Sa. atra-asmin dehe, anekasāmagrīke'pi
yanmṛdu vastu tanmātṛjam| māturādhikyena kāraṇabhāva ityarthaḥ| mātṛjamiti
"pañcamyāmajātau" iti janerḍaḥ| kiṃ punastanmṛdu ? ityāha-raktetyādi|
ādiśabdena nābhīhṛdayayakṛtplīhāmāśayādīnāṃ grahaṇam| nanu, gudasya
māṃsaprāyatvānmāṃsagrahaṇenaiva siddhaṃ grahaṇam| tat kiṃ gudagrahaṇena ?
brūmaḥ| māṃsatvasyāpyasyāniścayāt pṛthagupādānaṃ kṛtam| tathā ca vakṣyati
(hṛ.śā.a.4/45)-"māṃsamarma gudo'nyeṣāṃ" iti| yadvastu sthiraṃ tat
paitṛkaṃ-pitṛjam| kiṃ tat ? ityāha-śukrādikam| ādiśabdena śirāsnāyuromādīnāṃ
grahaṇam| paitṛkamiti "pituryacca" iti ṭhak| "isusuktāntātkaḥ" iti kādeśaḥ|
cetanā-ātmaiva, prākkṛtaśubhāśubhakarmabījakṣetramityarthaḥ| tato jātaṃ
caitanam| kiṃ tat ? ityāhacittamityādi| cittaṃ-indriyasārathiḥ| tathā,
akṣāṇi-śrotrādīni| nanu, caitanānyakṣāṇītyetatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahe|
yataḥ pūrvamuktam (ślo.3)-"khātkhāni dehe'smin" iti| tatkathamiha
caitanānyakṣāṇītyucyante ? brūmaḥ| nātra tatra vā'vadhāraṇaṃ kṛtam| yathā
caitanānyevākṣāṇi khādeva khānīti| tasmādākāśaṃ cetanā ca dvayamapyakṣāṇāṃ
kāraṇamityavehi| tathā, nānāyeniṣu-gajājavājibastaśaśaśambaraprabhṛtiṣu,
yajjanma-sambhavaḥ, tadapi caitanam| upalakṣaṇaṃ cedam|
kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmādharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyuḥsvaraviśeśādayo'pi
hi caitanā eva|
---------------------------------------------| sātmyajaṃ
tvāyurārogyamanālasyaṃ prabhā balam|6|
Sa. sātmyaṃ trividham, vyādhisātmyaṃ
deśasātmyaṃ dehasātmyaṃ ca| tatreha vyādhisātmyaṃ na gṛhyate| yato dehasya
sambhavataḥ sambhūtamātrasya ceyaṃ vicāraṇā prastutā, kutaḥ kiṃ sambhavati?
iti| ato vyādhicarcehāprastāvānnopayujyate| [tasmāddeśasātmyaṃ dehasātmyaṃ ca
gṛhyate| dehasya hi sambhavataḥ sambhūtamātrasya ca mātrāhāravihārādi
yadapathyamapyatiśayena śīlitaṃ tadapyasya dehasyocitatāṃ
gacchatsukhanubandhatvena sātmyamucyate|] tasmāddeśasātmyaṃ dehasātmyam ca
grahītuṃ yuktam| sātmyājjātaṃ-sātmyajam| kiṃ tat ? āyuḥ,-jīvitam| tathā,
ārogyaṃ-dhātusāmyam| tathā, anālasyaṃ-sarvaceṣṭāsūdyogaḥ,-utsāhaḥ| tathā,
prabhākāntiḥ| tathā, balaṃ-śaktiḥ| upalakṣaṇaṃ cedam|
alolupatvendriyaprasādasvaravarṇavīryaujaḥsampatpraharṣādyapi hi sātmyajameva|
---------------------------------------------| rasajaṃ vapuṣo janma
vṛttirvṛddhiralolatā||6||
Sa. rasāt-āhārarasāt pariṇatājjātaṃ
rasajam| kiṃ tat ? janma,-sambhavaḥ| kasya ? vapuṣaḥ,-sakalasya śarīrasya|
tathā, vṛttiḥ-vartanaṃ, jīvitānubandhaḥ| rasaṃ hi vinā jīvitasyāpyabhāvaḥ|
tathā, vṛddhiḥ-āyāmavistarābhyāṃ yathāsaṃsthānasya śarīrasyādhikyam| tathā,
alolitā-alaulyam| alolatā rasajeti liṅgavipariṇāme sati sambandhaḥ|
udāharaṇamātraṃ cedam| utsāhapuṣṭitṛptayo'pi hi rasajā eva|
sātivikaṃ śaucamāstikyaṃ śukladharmarucirmatiḥ| rājasaṃ bahubhāṣitvaṃ
mānakṛddambhamatsaram||7|| tāmasaṃ
bhayamajñānaṃ nidrā''lasyaṃ viṣāditā|
---------------------------------------------|8|
Sa. satvajaṃ śaucādikam|
śaucaṃ-vākkāyamanasāṃ śuddhiḥ satyavākyādyabhidhāyitvaṃ-vākśuddhiḥ,
mṛjjalādinā kṣālanādi śāstroditaṃ-kāyikaṃ śaucam| mānasaṃ tu
śaucaṃ-jagadbandhutā karuṇāśuddhasantānatvamāstikyādi| śaucamiti "igāntācca
laghupūrvāt" ityaṇ| āstikyamiti asti paraloka iti matirasyetyāstikaḥ| "asti
nāsti" ityādinā ṭhak| āstikasya bhāva āstikyam| brāhmāṇāditvāt ṣyañ| tathā,
śukle dharme nirvyāje, ruciḥ-bhaktiḥ| matiḥ-prajñā| upalakṣaṇaṃ cedam|
kṛtajñatādākṣiṇyavyavasāyaśauryagāmbhīryasmṛtimedhādayo'pi hi sāttvikā eva|
rājasāni bahubhāṣitvādīni| upalakṣaṇaṃ cedam|
śauryadurupacāratālolupatvaharṣakāmādayo'pi rājasā eva| tāmasāni bhayādīni|
upalakṣaṇaṃ cedam| pramādaśokādīnyapi tāmasānyeva| tatra satvaṃ-manaḥ,
tasyopaplavo rajastamaśceti| suśrute (saṅgrahe) coktam
(sū.a.20)-"vayvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ, āgneyaṃ pittam, ambhaḥpṛthivībhyāṃ
śleṣmā|" iti| āyurvedāvatāre tūktam-"śītoṣṇaśamavṛddhyā''pyaṃ na pittaṃ
drutatāmravat| karakāmbhaḥ kapho bhaumau nānilānalasaṃhataḥ||(?) iti|
adhunā dehāśritasarvabhāvopasaṃhāraṃ kurvan pradhāno yo bhāvo dehasya, tasya
prādhānyaṃ darśayannidamāha ----
---------------------------------------------| iti bhūtamayo
dehaḥ----------------------------|8|
Sa. sarvebhyo dehāśritabhāvebhyo
mahābhūtānāmeva prādhānyam, tanmayatvāddehasya sarvabhāvādhārabhūtasya
ityevamanena granthena dehasya bhūtamayatvamabhidhāya, idānīṃ dehasya
pratibhāgaśo nirūpayannāha ---- ---------------------------------------------|
--------------------tatra sapta tvaco'sṛjaḥ||8||
pacyamānātprajāyante kṣīrātsantānikā iva|
---------------------------------------------|9|
Sa. tatra-tasmin mahābhūtamaye dehe,
asṛjo-raktāt saptatvagutpādanasamarthena dhātūṣmaṇā pacyamānāt, sapta tvacaḥ
prakarṣeṇa jāyante| kutaḥ kā iva ? yathā kṣīrāt pacyamānācchītībhūtāttadupari
ghanabhāgasvabhāvāḥ santānikāḥ-jālikāḥ, jāyante tadvadasṛjaḥ pacyamānātsapta
tvaco bhavanti| tatra "bhāsinī lohinī śvetā tāmrā tvagvedinī tathā| syādrohiṇī
māṃsadharā saptamī parikīrtitā|| 1|| vrīheraṣṭādaśāṃśā''dyā dvitīyā
ṣoḍaśāṃśikā| dvādaśāṃśā tṛtīyā tu caturthyaṣṭāṃśamātrikā|| 2|| pañcamī
pañcamāṃśā tu ṣaṣṭhī vrīhipramāṇikā| vrīhidvayapramāṇā tu saptamī bhiṣajāṃ
matā|| 3|| khādicchāyāpañcakasya bhāsinyādhāratāṃ gatā| manyante ṣaṭ tvacaḥ
kecittāsāṃ bāhyodakāśrayā|| 4|| dvitīyā'sṛgdharā sidhmaśvitrādhārā tṛtīyakā|
caturthī sarvakuṣṭhānāmadhiṣṭhānatvamāgatā|| 5|| vidradhyalajyadhiṣṭhānā
pañcamī rogakāriṇī| ṣaṣṭhyatra yasyāṃ cchinnāyāṃ tāmyatyandhaṃ tamo viśet||
6|| yāmadhiṣṭhāya jāyante sthūlamūlāni parvasu| arūṃṣi kṛṣṇaraktāni
duścikitsyatamāni ca|| 7|| " iti|
idānīṃ kalā āha ---- ---------------------------------------------|
dhātvāśayāntarakledo vipakvaḥ svaṃsvamūṣmaṇā||9||
śleṣmasnāyvaparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭhasāravat| tāḥ
sapta--------------------------------------|10|
Sa. dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, āśayāḥ-ādhārāḥ,
jalāśayavatteṣāmantarāṇyantarālāni, teṣu dhātvāśayāntareṣu kledo
dhātvāśayāntarakledaḥ| sa vipakvaḥ kalākhya ucyate-kalāsaṃjñāṃ labhate| kena
vipakvaḥ ? svaṃsvamūṣmaṇā,-ātmīyenātmīyena vahninā| yathā
rasadhātvāśayāntarasthaḥ kledo rasadhātūṣmaṇā vipakvaḥ kalaikā bhavati|
yāvacchukradhātvāśayāntarasthaḥ śukradhātūṣmaṇā vipakvaḥ saptamī kalā bhavati|
kīdṛśo vipakvaḥ ? śleṣmaṇā snāyvā'parayā ca-jarāyvākhyayā, channaḥ-chāditaḥ|
"vā dāntaśānta" ityādau chaderṇyantāt channaśabdo nipātitaḥ| kiṃvat ?
kāṣṭhasāravat| yathā kāṣṭhasya sāraḥ, tathā'yaṃ
dhātusāraśeṣo'lpatvātkalāsaṃjñaḥ| dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ|
tatra-"ādyā maṃsadharā yasyāṃ dhamanyaḥ snāyavaḥ sirāḥ| srotāṃsi ca prarohanti
pratānairvyāpibhiḥ kalā|| 1|| dvitīyā'sṛgdharā'syāṃ tu māṃsāntaḥ śoṇitaṃ
sthitam| viśeṣataḥ sirāplīhayakṛtsu kṣatajaṃ kṣatāt|| 2||māṃsātpravartate
kṣīraṃ kṣīrivṛkṣādiva kṣatāt| medodharā tṛtīyā'tra medā'sthnāmudare sthitam||
3|| bhavatyaṇuṣu majjā'ntaḥ sthūlāsthiṣvatha mūrddhani|
mastuluṅgakapālāntaścaturthī tu kaphāśrayā|| 4|| tatsthaḥ kapho draḍhayati
sandhīnasthnāṃ śarīrajān| pañcamyāsāṃ viḍādhārā sā''mapakvāśayāśrayā|| 5||
undukasthaṃ vibhajate malaṃ, pittadharā punaḥ| ṣaṣṭhī pakvāśayāntasthā
vahnayadhiṣṭhānabhāvataḥ|| 6|| pakvāśayonmukhaṃ kṛtvā balātpittasya tejasā|
śoṣayantī pacatyannaṃ tadeva ca vimucyati|| 7|| doṣaduṣṭā'tha
daurbalyādāmameva nirasyati| labhate grahaṇīsaṃjñāmasyāścāgnibalaṃ balam|| 8||
śarīraṃ dhārayatyagnibalopaṣṭambhabṛṃhitā| antyā kalā śukradharā
mūtramārgamupāśritā|| 9|| dvayaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ|
śarīraṃ vyāpya sakalaṃ sā śukraṃ vartayatyapi|| 10||" iti|
kalākhyaṃ bhāvamākhyāya, ādhārākhyān bhāvānāha-----
-----------------------------------------| sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt
pare||10|| kaphāmapittapakvānāṃ
vāyormūtrasya ca smṛtāḥ| garbhāśayo'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pittapakvāśayāntare||11||
Sa. na kevalaṃ kalāḥ sapta yāvadādhārā
api sapta| raktādīnāmasmin dehe sambhavantīti vākyaśeṣaḥ|
raktasyādyo-rasākhyodhātuḥ, pare-anye ye dhātavaḥ ṣaṭ, te kramāt-yathākramaṃ,
kaphādīnāmādhārāḥ smṛtāḥ-uktāḥ| āmasyānnasya ya ādhāraḥ so'trāmaśabdenoktaḥ|
tathā pakvasyānnasya-purīṣatāṃ prāptasya, ya ādhāraḥ sa pakvaśabdenocyate|
garbhāśayo-garbhādhāro, yaḥ so'ṣṭamaḥ strīṇāmeva dehe sambhavati na puṃsām|
kva śarīradeśe strīṇāṃ sambhavati ? ityāha-pittapakvāśayāntara iti|
pakvaśabdeneha pakvānnamucyate| pittaṃ ca pakvaṃ ca pittapakke, tayorāśayau
ādhārau, pittapakvāśayayorantaraṃ-madhyaṃ, pittapakvāśayāntaram| tasmin
garbhasyāśayaḥ|
koṣṭhāṅgāni sthitānyeṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam| yakṛtplīhondukaṃ vṛkkau
nābhiḍimbhāntrabastayaḥ||12||
Sa. eṣu-raktādyādhāreṣu,
koṣṭāṅgāni-udarāvayavā hṛdayādīni, sthitāni-āśritāni|
tatra-"kapharaktaprasādātsyāddhṛdayaṃ sthāna mojasaḥ| cetanānugabhāvānāṃ
paramaṃ cintitasya ca|| 1|| māṃsapeśīcayo raktapadmākāramadhomukham| tasya
dakṣiṇataḥ kloma yakṛtphupphusamāsthitam|| 2||
samānavāyupradhmātādraktāddehoṣmapācitāt| kiñciducchritarūpastu jāyate
klomasaṃjñakaḥ|| 3|| tattulyahetuje plīhayakṛtī bhiṣajāṃ mate|
raktakiṭṭādundukaṃ syātphupphuso raktaphenajaḥ|| 4|| medosṛjaḥ pacyamānāt
syātāṃ vṛkkau prasādajau| nābhiḥ sarvaśirāṇāṃ syādādhāraḥ, śakṛtaḥ punaḥ|| 5||
ḍimbhaṃ syādraktamāṃsasya prasādādantrasambhavaḥ| sārdhatrivyāmamantrāṇi
puruṣāṇāṃ tu tāni ca|| 6|| strīṇāṃ trivyāmamātrāṇi, bastirmūtrasya cāśayaḥ|"
iti| saṅgrahe coktam (śā.a.5)-"kapharaktavāhisrotasāṃ mahābhūtānāṃ ca
prasādādindriyāṇi| teṣvapi netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalam, tatpitṛjam|
asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalam, tanmātṛjam| madhye ddṛṣṭimaṇḍalam, tadubhayātmakam|
pakṣmavartmaśuklakṛṣṇaddṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāro dvau
cāpāṅgakanīnayoriti [ te ṣaṭ ] ṣaṭ [ ca ] paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ
cāśritamagnyambhasī, dvitīyaṃ māṃsaṃ, tṛtiyaṃ medaḥ, caturthamasthi, teṣāṃ
bahalatā ddṛṣṭeḥ pañcamāṃśena| bandhanaguṇāstu catvāraḥ
sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ| śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ
prāk| netrāśritaṃ tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ
bhavati| atiyogādupahanyate| tacca vaidyutavadvaḍavāmukhavaccāmbho
madhyagamapi vīryokarṣāttejastvaṃ na jahāti|" iti| adhunā yāni viśeṣeṇa
jīvitasya sthānāni-dehāvayavāḥ, tānyāha-
daśa jīvitadhāmāni śirorasanabandhanam| kaṇṭho'sraṃ hṛdayaṃ nābhirbastiḥ
śukraujasī gudam||13||
Sa. śiraśca rasanaṃ ca śirorasanam|
rasanaṃ-jihvā| badhyate'neneti bandhanam| śirorasanasya bandhanaṃ
śirorasanabandhanam| śirorasanabandhanādīni daśa jīvitasya sthānāni| eteṣu
sthāneṣu viśeṣeṇa jīvitaṃ-śarīrendriyasatvātmasaṃyogalakṣaṇaṃ, avatiṣṭhate|
jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet| ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo
meḍhrajihvāśirogatāḥ||14|| śastreṇa tāḥ
parihareccatasro māṃsarajjavaḥ| caturdaśāsthisaṅghātāḥ, sīmantā dviguṇā
nava||15|| asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi
dantanakhaiḥ saha| ---------------------------------------------|16|
Sa. jālānīva jālāni śarīre ṣoḍaśa
ādiśet| kaṇḍarāśca pṛthageva ṣoḍaśa ādiśet-brūyāt| ācārya iti śeṣaḥ| tathā,
ṣaṭ kūrcā aṅge syuḥ| tathā sīvanyaḥ saptasaṅkhyā meḍhrādisthitāḥ| tāḥ śastreṇa
pariharet, pratyavāyabhayāt| na tāsu śastraṃ pātayedityarthaḥ|
tatra-"śirāsnāyvasthipiśitaiścatvāri māṇibandhane| ekatraikatra gulphe ca
jālānyevaṃ tu ṣoḍaśa|| 1|| hastayordve pādayordve grīvābhāge'tha pṛṣṭhataḥ|
pratyekaṃ tu catasraḥ syuḥ kaṇḍarā iti ṣoḍaśa|| 2|| karayordvau pādayordvau
grīvāyāṃ mehane tathā| ekaikamiti ṣaṭ kūrcāḥ, sīvanyaḥ sapta kīrtitāḥ|| 3||
ekā meḍhre'tha jihvāyāṃ bhaveyuḥ paśca mūrddhani| pṛṣṭhavaṃśe
hyubhayataścatasro māṃsarajjavaḥ|| 4|| bāhye dve antare dve ca, gulphe jānuni
vaṅkṣaṇe| trike śirasi kakṣāyāṃ kūrpare maṇibandhane|| 5|| asthnāṃ bhaveyuḥ
saṅghātā amī atra caturdaśa| sīmantāḥ pañca mūrdhni
syurgulphādiṣvasthisaṅghavat|| 6|| asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ
saha| pañca pādanakhāḥ sakthni pratyaṅgulya sthikatrayam|| 7|| evaṃ
pañcadaśaitāni śalākāḥ pañca tu smṛtāḥ| ekastatpratibandhaśca jaṅghāyāṃ
kūrcagulphake|| 8|| dve dve iti ṣaḍeva syuḥ pārṣṇāvūrau ca jānuni| ekaikamitye
kasakthni pañcatriṃśattathā'pare|| 9|| bhujayoḥ sakthitulyāni bhedā eṣāṃ tu
nāmataḥ| pāṇiḥ syātpādavatatra hastamūlaṃ ca pārṣṇivat|| 10|| maṇibandho
gulphatulyaḥ kūrcatulyo dvaye'pi ca| prakoṣṭhau jaṅghayā tulyau jānuvatkūrparo
bhavet|| 11|| ūruvadvāhupṛṣṭhaṃ syāndantarādhau tu parśukāḥ|
caturviṃśatireteṣu sthālakānyarbudāni ca|| 12|| tāvanti pṛṣṭhe
triṃśatsyururasyaṣṭau trike bhage| ekaikaṃ
syādakṣakayoraṃsayostatphalākhyayoḥ|| 13|| nitambe tu bhavetāṃ dve
śatametatsaviṃśati| gaṇḍayoḥ karṇayordve dve śaṅkhayoścātha tāluni|| 14||
tathā jatruṇyekamekaṃ grīvāyāṃ tu trayodaśa| kaṇṭhanāḍyāṃ tu catvāri
hanubandhe dvayaṃ bhavet|| 15|| dvātriṃśadeva dantāḥ syustatsaṅkhyolūkhalāni
ca| trīṇi ghrāṇe ṣaṭ śirasi śatamūrdhvamiti smṛtam|| 16||
śākhāntarādhyūrdhvabhedādevaṃ ṣaṣṭiśatatrayam| kapālaṃ rucakaṃ caiva taruṇaṃ
valayaṃ tathā|| 17|| nalakaṃ pañcadheti syurnitambe gaṇḍajānuni| tālumadhye
śirasyaṃse kapālākhyāni nirdiśet|| 18|| daśanā rucakākhyāḥ syurghrāṇe
karṇe'kṣikośake| taruṇāni pṛṣṭhapārrśve caraṇe valayāni tu|| 19|| śeṣāṇi
nalakākhyāni nāmākhyātākṛtīni ca|" iti|
---------------------------------------------| dhanvantaristu trīṇyāha,
sandhīnāṃ ca śatadvayam||16||
daśottaraṃ--------------------------------------|
---------------------------------------------|17|
Sa. dhanvantarisaṃjñaḥ
punastantrakṛdasthnāṃ śatāni trīṇyevāha, nādhikāni| tathā, asthisandhīnāṃ
śatadvayaṃ daśottaraṃ dhanvantarirāheti yojyam| "saṅkhyāyante sandhayo'tra
catasro'ṅgulayaḥ pade| catasṛṣvaṅgulīṣu syuḥ pratyekaṃ traya eva tu|| 1||
dvāvaṅguṣṭhe vaṅkṣaṇe syādeko gulphe'tha jānuni| sakthyekasmin saptadaśa
tāvanto'pi dvitīyake|| 2|| bhujayoḥ sakthitulyāni antarādhau tvime matāḥ|
trayaḥ kaṭīkapāleṣu viṃśatiścaturuttarā|| 3|| pṛṣṭhe tadvatpārśvayośca,
urasyaṣṭau tathordhvataḥ| śirodharāyāmaṣṭa syuḥ kaṇṭhanāḍyāṃ trayaḥ smṛtāḥ||
4|| hṛdayaklomayakṛtāṃ nāḍīṣvaṣṭādaśa smṛtāḥ| dvātriṃśaddantamūleṣu ekaike
ghrāṇakākale|| 5|| mūrdhni ca, dvau karṇaśaṅkhe gaṇḍanetre ca vartmani|
hanusandhau ca vijñeyau dvau bhruvoścopari smṛtau|| 6|| pañca mūrddhakapāleṣu
ūrdhvamevaṃ tryaśītikāḥ| saṃjñayaite'ṣṭadhā jñeyā maṇibandhe'tha jānuni||
7||gulphe'ṅgulau korasaṃjñā dvijamūleṣu vaṅkṣaṇe| kakṣāyāṃ colūkhalākhyā
aṃsapīṭhe gude bhage|| 8|| nitambe caiva sāmudgā grīvāyāṃ pṛṣṭhavaṃśake|
pratarāḥ, syurmūrddhakaṭīkapāle tunnasīvanāḥ|| 9|| hanūbhaye kākatuṇḍāḥ,
kaṇṭhasya yakṛtastathā| hṛdayaklomanetrāṇāṃ nāḍyāṃ maṇḍalanāmakāḥ|| 10||
śrotraśṛṅgāṭakākhyeṣu śaṅkhāvartā iti smṛtāḥ|" iti|
athātreyamataṃ brūte---- -----sahasre dve nijagādātrinandanaḥ|
---------------------------------------------|17|
Sa. atrinandano dve sahasre sandhīnāṃ
nijagāda-provāca| sa hi snāyupeśīsirāśritaiḥ sandhibhiḥ saha gaṇayati| etacca
bāhulyenoktam| tathā hi-navasu snāyuśateṣu navaśatāni sandhīnām, pañcasu
peśīśateṣu pañcaśatāni,, saptasu sirāśateṣu saptaśatāni, ityekaviṃśatiśatāni
prāyeṇa prāpnuvantīti manyāmahe|
---------------------------------------------| snāvnāṃ
navaśatī-----------------------------|17|
Sa. snāyūnāmasmin dehe navaśatī|
navānāṃ śatānāṃ samāhāro navaśatī, "dvigoḥ" iti ṅīp, navaśatānityarthaḥ| tatra
"pade pañca syuraṅgulyaḥ pratyaṅguli tu tāni ṣaṭ| triṃśadevaṃ, daśa daśa kūrce
pādatale tathā|| 1|| gulphe ceti, triṃśadeva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni|
catvāriṃśatsyurūrau ca, vaṅkṣaṇe daśa, sakthini|| 2|| sārdhaṃ śataṃ,
dvitīye'pi tadvadbāhvośca sakthivat| śākhāsvevaṃ ṣaṭśatāni, kaṭyāṃ dve viṃśatī
smṛte|| 3|| viṃśatirmuṣkayormeḍhrabastyantreṣu ca kīrtitāḥ| aśītiḥ pṛṣṭhabhāge
syuḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭirakṣayoḥ|| 4|| catvāryurasyaṣṭadaśa, aṣṭāvaṃsayuge
smṛtāḥ| madhye śatadvayaṃ triṃśadve dve manyāvaṭau smṛte|| 5||
netrauṣṭhatāluni tathā, grīvāyāṃ triṃśadīritāḥ| jatruṇi trīṇi, catvāri hanvoḥ
pañca tu kīrtitāḥ|| 6|| jihvāyāṃ, dantamāṃseṣu dvādaśaivātha mūrdhni ṣaṭ| evaṃ
śatāni snāyūnāṃ navaiteṣu vinirdeśet|| 7|| āmapakvāśayāntreṣu bastau ca
suṣirāṇi tu| pratānavanti śākhāsu mahāsnāvāni kaṇḍārāḥ|| 8|| vṛttāni, pārśva
pṛṣṭhoraḥśirasi syuḥ pṛthūni ca| sirādibhyo'pyasthito'pi rakṣetsnāvāni
yatnataḥ|| 9||" iti| tathā coktam (suśrute śā. a. 5/35)- "na hyasthīni tathā
hiṃsyurna peśyo na ca sandhayaḥ| vyāpāditā api sirā yathā snāyūni dehinām||
snāyūni yo vetti samyagbāhyānyābhyantarāṇi ca| sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ
dehācchaknoti dehinaḥ||" iti|
---------------------------------------------| -------------------pañca puṃsāṃ
peśīśatāni tu||17|| adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ
yonistanasamāśritāḥ| ---------------------------------------------|18|
Sa. "peśyaḥ samprati bhaṇyante
pañcāṅgulyo'tha tāsu tāḥ| pratyekaṃ tisra ityevaṃ tāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ|| 1||
daśa pādatale gulphe tathā pādasya copari| kūrce tu (ca) viṃśatiḥ syāttu
jaṅghāyāṃ, pañca jānuni|| 2|| ūrau viṃśatirityevaṃ śataṃ sakthyekato bhavet|
śataṃ dvitīye'pi tathā, sakthivadgujayormatāḥ|| 3|| catvāryevaṃ śatāni syuḥ
śākhāsvekaiva mehane| sīvanyāṃ ca, vṛṣaṇayordve, sphijostu daśa smṛtāḥ|| 4||
tisro gude, bastimūrdhni dve, catasrastu koṣṭagāḥ| nābhyāmekā'tha, hṛdyekā,
syādekā''māśaye'pi, ṣaṭ|| 5|| yakṛtplīhondukeṣu, syuścatasraḥ, pṛṣṭhato daśa|
pārśvayorvakṣasi daśa, catasraścākṣakāṃsayoḥ|| 6|| ityantarādhau ṣaṣṭiḥ,
syurgrīvāyāṃ daśa, gaṇḍayoḥ| aṣṭau, hanupradeśe'ṣṭāvekaikā kākale tathā|| 7||
jihvāyāṃ mūrdhni galake, dve lalāṭe'tha tāluni (dve dve tālulalāṭayoḥ)| dve
oṣṭhayoḥ, karṇayordve, nāsāyāṃ dve ca kīrtite|| 8|| puruṣāṇāṃ
bhavedetatpeśīnāṃ śatapañcakam| daśādhikāḥ syuḥ stanayordaśa yonau ca
yoṣitām|| 9|| pratyekaṃ stanayoḥ pañca, tāsāṃ vṛddhistu yauvane|
yonyantarāśrite dve tu dve ca vṛtte mukhāśrite|| 10|| garbhamārgāśrayāstisro
yatra garbho'vatiṣṭhate| śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā jāyate striyāḥ|| 11||
tasyāstṛtīya āvarte rohitasyākṛtirbhavet| garbhaśayyā'tha tisraśca bhaveyuḥ
sampraveśikāḥ|| 12|| śukrasya cārtavasyaivaṃ peśīstantravido viduḥ|" iti|
(saṅgrahe coktam śā.a.5)- "etābhirhi śarīre
tanubahalasthūlāṇuvakravṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ
sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni| sirādhamanīnāṃ cāṇuśo
vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāṇi ṣaṭpañcāśāni
bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca| tāvanti ca
keśaśmaśrulomāni| tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhāni| atastāni
tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svedamabhivahanti| tathā'bhyaṅgālepādivīryaṃ
tvacivipakvamantarnayanti| sparśa ca gṛhṇanti| srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva|"
iti| anye tvāhuḥ-"śarīre romṇāṃ dvāsaptatiḥ koṭhyo bhavanti|" iti|
idānīṃ sirāḥ saṅkhyātumāha---- ------------------------------------------|
daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ||18||
rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam|
---------------------------------------------|19|
Sa. hṛdi tiṣṭhantīti hṛtsthāḥ, daśa
mūlasirāḥ| yato'nyāsāṃ sirāṇaṃ sarvāsāṃ mūlabhūtatvenaivaitāḥ sthitāḥ, tataḥ
pradhānabhūtā ityarthaḥ| hṛtsthāḥ-hṛdayasambaddhāḥ| tāḥ sarvaṃ vapuḥ-sakalaṃ
dehaṃ, ojo vahanti-prāpayanti| katham ? sarvataḥ,-sarvadikkam| vapurojo
vahantīti vaherdvikarmakatvāt vapurojaśca karma| kimbhūtamojaḥ ?
rasātmakaṃ,-rasasvabhāvam, āhārātsārakiṭṭatayā pariṇatāt sāram| tannivaddhaṃ
hi ceṣṭitam| tāsu-daśasu sirāsu, nibaddhaṃ-niścayena sthitaṃ,
ceṣṭitaṃ-vākkāyamanovyāpāraḥ| hiśabdo yasmādarthe| yasmāttannibaddhaṃ
ceṣṭitamatastā mūlasirāḥ|
idānīm saṃsthānamāsāṃ nirdiśati----
------------------------------------------| sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ
patrarekhāpratānavat||19|| bhidyante
tāstataḥ saptaśatanyāsāṃ bhavanti tu|
---------------------------------------------|20|
Sa. sthūlaṃ mūlaṃ yāsāṃ tā evam| suṣṭu
sūkṣmamagraṃ-prānto yāsāṃ tā evam| sthūlamūlatvena tāsāṃ vyānavāyuvikṣipto
rasaḥ śīghrameva cāntaḥ praviśati| sūkṣmaprāntatvena romarājyāmapyantaḥ
praviśya teṣāṃ romṇāṃ vṛddhihetuḥ sampadyate| tataścāsmin dehe sthūlamūlāḥ
susūkṣmāgrāḥ patrarekāpratānavat bhidyante-anekadhā sampadyante| yathā,
vṛkṣasya palāśarekānāṃ pratānāḥ-samūhāḥ, sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrā anekadhā
jāyante tathaivaitāḥ sirāḥ sthūlamūlāḥ sūkṣmāgrā anekadhā sampadyante nānārūpā
yataḥ, tataḥ-tasmāddhetoḥ, palāśarekhāpratānavadanekadhā gamanādāsāṃ sirāṇāṃ
saptaśatāni bhavanti| tuśabdo'vadhāraṇe bhinnakramaḥ, saptaiva śatāni|
---------------------------------------------| tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ,
tasminna vedhayet||20|| sirāṃ jālandharāṃ
nāma tisraścābhyantarāśritāḥ|
---------------------------------------------|21|
Sa. tāsāmekaikasmin sakthni śatam|
tasmin-sirāśate, sirāṃ jālandharāṃ nāma-yā jālāni dhārayati tāṃ, na vidhyet|
tisraśceti| yāścānyāstisraḥ sirā abhyantarāśritāḥ-antarmukhāḥ, tā api na
vedhyā iti caśabdārthaḥ| evaṃ sakthnyāśrite sirāśate catasraḥ sirā na vedhyāḥ|
dvitīye'pi sakthni catasra eva| sakthivadbāhvorapi| evaṃ caturṣu sirāśateṣu
śākhāsvāśriteṣu ṣoḍaśa sirā na vedhyāḥ|
---------------------------------------------| ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ,
tāsāṃdve dve tu vaṅkṣaṇe||21|| dve dve
kaṭikataruṇe śastreṇāṣṭau spṛśenna tāḥ|
---------------------------------------------|22|
Sa. ṣaṭtriṃśacchatamantarādhau| tatra
ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ-dvātriṃśaccroṇyavayavāśritā sirāḥ| tāsāṃ madhye dve dve
tu vaṅkṣaṇedvayorvaṅkṣaṇayoḥ pratyekaṃ dve sire| dve dve kaṭīkataruṇe-dvayoḥ
kaṭīkataruṇayoḥ pratyekaṃ dve sire| evaṃ śroṇyāśritā aṣṭau sirāḥ śastreṇa n
spṛśet|
---------------------------------------------| pārśvayoḥ
ṣoḍaśaikaikāmūrdhvagāṃ varjayettayoḥ||22||
Sa. pārśvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ|
tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pārśvasandhisaṃjñāṃ pratyekaṃ varjayet|
dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ| dve dve tatrordhvagāminyau na
śastreṇa parāmṛśet||23||
Sa. dvādaśadviguṇāḥ
pṛṣṭhe-caturviṃśatiḥ sirāḥ pṛṣṭhamāśritāḥ| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśasya
pārśvayoḥ-pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, dve dve tatrordhvagāminyau| evaṃ catasraḥ
śastreṇa na parāmṛśet|
pṛṣṭhavajjaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite| romarājīmubhayato dve dve
śastreṇa na spṛśet||24||
Sa. pṛṣṭhavajjaṭhare-pṛṣṭhena tulyāḥ
sirā udare, tatsaṅkhyā caturviṃśatirityarthaḥ| tāsāṃ-udarāśritānāṃ śirāṇāṃ
madhyāt, mehanasya meḍhrasyopari sthite, romarājīmubhayataḥ-ubhayapārśvayoḥ,
dve dve sire| evaṃ catasraḥ sirāḥ| tāḥ śastreṇa na parāmṛśet|
catvāriṃśadurasyāsāṃ caturdaśa na vedhayet| stanarohitatanmūlahṛdaye tu
pṛthagdvayam||25|| apastambhākhyayorekāṃ
tathā'pālāpayorapi| ---------------------------------------------|26|
Sa. catvāriṃśadurasi sirāḥ| tāsāṃ
madhyāt caturdaśa sirā na vedhayet| tā eva darśayati-stanarohitetyādi|
tayoḥ-stanayormūle tanmūle| tatra stanarohitayoḥ, tathā stanamūlayoḥ tathā
hṛdaye, pṛthak-pratyekaṃ, dvayaṃ-dve dve sire, na vidhyet| apastambhākhyayoḥ
pratyekamekāṃ sirāṃ, tathā'pālāpayoḥ pratyekamekāṃ sirāṃ na vidhyet|
---------------------------------------------| grīvāyāṃ pṛṣṭhavattāsāṃ nīle
manye kṛkāṭike||26|| vidhure mātṛkāścāṣṭau
ṣoḍaśeti parityajet| ---------------------------------------------|27|
Sa. grīvāyāṃ pṛṣṭhavat sirāṇāṃ
saṅkhyā-caturviṃśatiḥ sirāḥ| tāsāṃ sirāṇāṃ madhyānnīle dve, manye dve,
kṛkāṭike dve, vidhure dve, aṣṭau ca mātṛkāḥ-mātṛkākhyāni marmāṇi, iti-evaṃ,
ṣoḍaśa parityajet-na śastraṃ tāsu pātayet|
---------------------------------------------| hanvoḥ ṣoḍaśa, tāsāṃ dve
sandhibandhanakarmaṇī||27||
Sa. hanvordvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ
saṃśritāḥ| tāsāṃ sirāṇāṃ madhyādvesire parityajet| kiṃkarmaṇī te āha ?
sandhibandhanakarmaṇī| badhyate'neneti bandhanam| samdherbandhanaṃ
sandhibandhanam| arthāddhanusambandhinaḥ sandherbandhanaṃ karma-kriyā, yayoḥ
sirayoste sandhibandhanakarmaṇī sire|
jihvāyāṃ hanuvattāsāmadho dve rasabodhane| dve ca
vācaḥpravartinyau--------------------|28|
Sa. jihvāyāṃ hanuvat
sirāsaṅkhyā-ṣoḍaśaiva sirāḥ| tāsāṃ madhyāt jihvāyā adho ye dve sthite
rasabodhane-yābhyāṃ raso jñāyate madhurādirasabodhinyau, dve ca
vācaḥpravartinyau ye sire, evaṃ catasro jihvāśritāḥ sirāḥ parityajet|
---------------------------------------------|
-------------------------nāsāyāṃ caturuttarā||28||
viṃśatirgandhavedinyau tāsāmekāṃ ca tālugām|
---------------------------------------------|29|
Sa. nāsāyāṃ caturuttarā viṃśatiḥ
sirāṇām, evaṃ caturviṃśatiḥ sirā nāsāśritāḥ| tāsāṃ madhyādve
gandhavedinyau-gandhaṃ vedituṃ śīlaṃ yayoste gandhavedinyau sire, tathaikāṃ
tālugāṃ sirām, evaṃ nāsāśritāḥ sirāstisraḥ parityajet|
---------------------------------------------|
ṣaṭpañcāśannayanayornimeṣonmeṣakarmaṇī||29||
dve dve, apāṅgayordve ca tāsāṃ ṣaḍiti varjayet|
---------------------------------------------|30|
Sa. ṣaṭpañcāśannayanayoḥ sirāḥ| tāsāṃ
madhyānnimeṣonmeṣakarmaṇī| nimeṣonmeṣau-nimilanonmīlane, karmaṇī yayoste
nimeṣonmeṣakarmaṇī sire dve dve pratyekam, tathā'pāṅgayordve sire, evaṃ ṣaṭ
sirā varjayet-tatra śstraṃ na pātayet|
---------------------------------------------| nāsānetrāśritāḥ ṣaṣṭirlalāṭe,
sthapanīśritām||30|| tatraikāṃ, dve
tathā''vartau, catastraśca kacāntagāḥ| saptaivaṃ
varjayettāsām-------------------------|31|
Sa. nāsānetragatā yāḥ sirā uktāḥ| tāsāṃ
madhyāllalāṭe ṣaṣṭiḥ sirā bhavanti| tatra-tāsāṃ madhyāt,
sthapanīśritāṃ-sthapanīnāmamarmaviśeṣastatrasthāṃ, ekāṃ sirāṃ na vidhyet| dve
tathā''vartaumarmaṇī, tayorāvartayoḥ sthite dve sire na vidhyet| catasraśca
kacāntagāḥ-keśāntasthāḥ sirāḥ, na vidhyet| evaṃ sapta sirā lalāṭe varjayet|
---------------------------------------------| ----------------------karṇayoḥ
ṣoḍaśātra tu||31|| dve śabdabodhane śaṅkhau
sirāstā eva cāśritāḥ| dve śaṅkhasandhige tāsām------------------------|32|
Sa. karṇayordvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ| atra
tu-asmin ṣoḍaśasaṅkhye siroddeśe, karṇayorāsthite dve sire
śabdabodhane-yābhyāṃ śabdo budhyate-jñāyate te, varjayet| śaṅkhau sirāstā eva
karṇāśritāḥ| tāsāṃ madhyādve sire śaṅkhasandhige-śaṅkhasandhyāśrite, varjayet|
---------------------------------------------| -------------------mūrdhni
dvādaśa tatra tu||32|| ekaikāṃ
pṛthagutkṣepasīmantādhipatisthitām|
---------------------------------------------|33|
Sa. mūrdhni viṣaye dvādaśa sirāḥ| tatra
tu-tāsu dvādaśasu sirāsu madhye'ṣṭau sirāḥ śastreṇa varjayet| tā
evāha-ekaikāmiti| evaṃ pratyekamutkṣepayordvayorekaikāṃ, sīmanteṣu
pañcasvekaikāṃ, adhipatāvekāṃ, ityaṣṭau|
---------------------------------------------| ityavedhyavibhāgārthaṃ
pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ||33||
Sa. iti-samaptau prakāre vā|
aveṣyasirāvibhāgavijñānārthaṃ tannimittaṃ, pratyaṅgaṃ-śirasyantarādhau
bāhvādiṣu, yāḥ sirāstā varṇitāḥ-uktāḥ tā varṇayituṃ samāptā iti, athavā'nena
prakāreṇa pūrvoktena varṇitāḥ|
avedhyāstatra kārtsnena dehe'ṣṭānavatistathā| saṅhkīrṇā grathitāḥ kṣudrā
vakrāḥ sandhiṣu cāśritāḥ||34||
Sa. tatra-tāsu sirāsu madhye,
kārtsnena- sākalyena, aṣṭānavatiḥ sirā avodhyā varṇitāḥ| dehe-śarīre| na
kevalameta evāvedhyāḥ, yāvatsaṅkīrṇādayaśceti tathāśabdasyārthaḥ|
saṅkīrṇāḥ-parasparaṃ nibaddhāḥ| grathitā iva-grathitāḥ| kṣudrāḥ-alpāḥsūkṣmā na
mahatyaḥ| vakrāḥ-kuṭilāḥ| tathā sandhiṣu-asthisandhiṣu, yā āśritāstā api na
vedhyāḥ|
tāsāṃ śatānāṃ saptānāṃ pādo'sraṃ vahate pṛthak| vātapittakaphairjuṣṭaṃ śuddhaṃ
caivaṃ sthitā malāḥ||35|| śarīramanugṛhṇanti
pīḍayantyanyathā punaḥ| ---------------------------------------------|36|
Sa. tāsāṃ sirāṇāṃ sambandhīni yāni
saptaśatāni, teṣāṃ pādaḥ-pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ, asraṃ vahate, asmin dehe|
kimbhūtaṃ tadraktam ? vātapittakaphairjuṣṭaṃ-sevitaṃ, śuddhaṃ
ca-rairanākrāntamajuṣṭaṃ kṛtvā| pṛthat-pratyekaṃ kṛtvā, pādo'sraṃ vahate| evaṃ
vātajuṣṭaṃ raktaṃ sirāśataṃ pañcasaptatyadhikaṃ vahate| pittajuṣṭaṃ
pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ, tathā kaphajuṣṭaṃ pañcasaptyadhikaṃ śataṃ, tathā
śuddhaṃ raktaṃ pañca saptyadhikaṃ śataṃ vahate| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa,
malāḥsthitāḥ śarīramanugṛhṇanti-vartayanti| anyathā punaḥ-vyatyayena sthitāḥ,
pīḍayanti-vikāreṇa yojayanti|
kiṃlakṣaṇāḥ sirā vātādijuṣṭamasraṃ vahanti ? ityāha----
------------------------------------------| tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ
pūrṇariktāḥ kṣaṇātsirāḥ||36||
praspandinyaśca vātāsraṃ vahante--------------------|
---------------------------------------------------|37|
Sa. tatra-tāsu sirāsu madhye, śyāvāruṇā
varṇena yāḥ sirāstā vātāsraṃ-vātaraktaṃ, vahante| tathā sūkṣmāḥ| tathā
pūrṇariktāḥ vāyoścalatvāt kṣaṇātpūrṇāḥ kṣaṇādriktāḥ-śūnyā eva| tathā
praspandinyaḥ| kila spandanaṃ sarvāsāṃ vidyate, prakarṣeṇa tu
vātaraktavāhinīnāmiti praśabdena dyotyate|
----------------------------------pittaśoṇitam| sparśoṣṇāḥ śīghravāhinyo
nīlapītāḥ-------------|37|
Sa. sirāḥ pittaśoṇitaṃ vahante|
kiṃvidhāḥ ? sparśoṣṇāḥsparśenoṣṇāḥ, na śītāḥ| tathā, śīghravāhinyaḥ| tathā,
nīlapītā varṇena|
---------------------------------------------|
---------------------------------kaphaṃ punaḥ||37||
gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ-------------|
---------------------------------------------|38|
Sa. kaphaṃ punargauryo vahante| tathā
snigdhādiviśeṣaṇāḥ| kaphamiti kaphaśoṇitam, śoṇitaśabdalopāt|
snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ| tathā, sthirāḥ-na tu capalāḥ| tathā, śītāḥ sparśena|
-------------------saṃsṛṣṭaṃ liṅgasaṅkare|
---------------------------------------------|38|
Sa. liṅgasaṅkare-yathā nirdiṣṭasya
lakṣaṇasya saṅkīrṇatve, saṃsṛṣṭaṃ-kapāvātajuṣṭaṃ vātapittajuṣṭaṃ
kaphapittajuṣṭaṃ tribhirapi dośairjuṣṭaṃ, raktaṃ sirā vahanti-sakalaṃ śarīraṃ
prāpayanti|
---------------------------------------------| gūḍhāḥ samasthitāḥ snigdhā
rohiṇyaḥ śuddhaśoṇitam||38||
Sa. gūḍhāḥ-antargatāḥ, tathā samaṃ
kṛtvā sthitāḥ-samasthitāḥ, tathā snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ,
rohiṇyaḥ-sirāparasaṃjñā lohitābhāsā vā prasaraṇaśīlā vā, śuddhaśoṇitaṃ
dehe'smin vahanti|
dhamanyo nābhisambaddhā viṃśatiścaturuttarā| tābhiḥ parivṛtā
nābhiścakranābhirivārakaiḥ||39||
tābhiścordhvamadhastiryagdeho'yamanugṛhyate|
---------------------------------------------|40|
Sa. dhamanyo nābhisambaddhā
viṃśatiścaturuttarā-caturviṃśatirityarthaḥ| tābhiḥ-dhamanībhiḥ, nābhiḥ
parivṛtā-pariveṣṭitā| katham ? cakranābhirivārakaiḥ,-yathā rathāṅgasya
madhyamabhāgo nābhiśabdavācyo'rakaiḥ parivriyate
tadvannābhiḥ-śarīramadhyabhāgo, dhamanībhiḥ| dhmānāddhamanyaḥ srotoviśeṣā
ucyante| tābhiḥ dhamanībhiḥ, ayaṃ deha ūrdhvamadhastiryak
cānugṛhyate-rasādiprāpaṇakarmaṇā tāḥ kāyasyānugrahaṃ kurvanti| tābhirayaṃ deha
āyyāyate, ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhiḥ| saṅgrahe coktam (śā.
a.6)-"tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ madhyāddaśa dhamanya ūrdhvaṃ prasṛtā daśādhaḥ
prasṛtāstiryak catasraḥ| tābhiryathāsvamaṅgāvayavā ūrdhvādhastiryak samāśritā
dhāryante āpyāyyante ca| tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā
jāyante| evaṃ tāstriṃśat| triṃśato madhyādve dve vātapittakapharaktarasān
vahataḥ| evaṃ daśa| dve dve śabdarūparasagandhān gṛhṇītaḥ| evamaṣṭābhiḥ
śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti
pratibudhyate ca| evamaṣṭau dve cāśru vahataḥ| tathaiva dve stanāśrite nāryāḥ
stanyaṃ narasya śukram| adhogamāḥ pakvāśayasthā daśa tridhā jāyante| evaṃ tā
api triṃśat| tatrādyāḥ pūrvavaddaśa dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ|
dve vahato'nnamantrāśrayeṇa, dve toyaṃ dve mūtram| dve śukraṃ vahato dve ca
muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārtavaṃ vahataḥ| dve varconirasanyau
sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ
svedamabhivarddhayanti| tiryaggāminyastu catusro bhidyamānāḥ subahudhā
bhavanti|" iti|
idānīm strīpuruṣāṇāṃ dṛśyāni srotāṃsi nirupayitumāha----
------------------------------------------------| srotāṃsi nāsike karṇau netre
pāyvāsyamehanam||40|| stanau raktapathaśceti
nārīṇāmadhikaṃtrayam| ---------------------------------------------------|41|
Sa. srotāṃsi puṃsāṃ nava,-dvau
nāsāpuṭau, dvau karṇau, dve netre, pāyuḥ- gudam, āsyaṃ-mukham,
mehanaṃ-mūtraniṣkramaṇadvāram| strīṇāmetāni tathā'nyāni trīṇi,-dbau stanau,
tathaiko raktapatho-raktamārgaḥ, pratimāsaṃ yato yonau raktaṃ pravartate|
tadevaṃ strīṇāṃ trīṇisrotāṃsi puṃbhyo'dhikāni| evaṃ srotāṃsi dṛśyānyabhidhāya
śarīre yānyadṛśyāni srotāṃsi tānyāha-
---------------------------------------------------| jīvitāyatanānyantaḥ
srotāṃsyāhustrayodaśa||41||
prāṇadhātumalābbhonnavāhīni--------------------------|
---------------------------------------------------|42|
Sa. antaḥ-śarīrābhyantare, trayodaśa
srotāṃsi vadanti| ' ācāryāḥ' iti śeṣaḥ| tāni ca srotāṃsi
jīvitāyatanāni-viśeṣeṇa jīvitasyādhiṣṭhānāni| kimbhūtāni ?
prāṇadhātumalambhonnavāhīni| prāṇākhyaṃ vātaṃ vahanti yāni tāni-prāṇavāhīni|
dhātuvāhīni-rasādidhātun yani vahanti| malavāhīni-mūtraśakṛtsvedān yāni
vahanti| tathā, ambhovāhīni-udakavāhīni| tathā, annavāhīni-annamabhyavahṛtaṃ
yāni vahanti| evaṃ trayodaśa| saṅgrahe coktam (śā.a.6)-"tatra prāṇavāhināṃ
hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca| tāni
kṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegavidhāraṇādibhirduṣyanti| tato'tisṛṣṭaṃ
pratibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanaṃ kurvanti|
tatra śvāsavatsādhanam| udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca|
tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnatṛḍvigrahādibhirduṣyanti| tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ
karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca| tatra tṛṣṇoktamauṣadham| annavāhināmāmāśayo
mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca| teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagadhcchet|
rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca|
māṃsavāhināṃ snāvānitvak ca| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca| asthivāhināṃ
jaghanaṃ medaśca| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca| śukravāhināṃ stahau muṣkau
majjā ca| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaṇau ca| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ
ca| svedavāhināṃ medo romakūpāśca| srotasāmeva viśeṣāḥ sirā dhamanyaḥ| apare
tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| saraṇāt sirāḥ| dhmānāddhamahyaḥ|
sravaṇātsrotāṃsi| kevalaṃ parasparasannikarṣāt saddṛśakarmatvāt saukṣmyācca
vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate| anye punarevamācakṣate| srotāṃsi
sirā dhamanyo rasāyanyo vāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi
saṃvṛtāni sthānānyāśayā kṣayā niketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ
lakṣyālakṣyāṇaṃ paryayeṇa nāmānīti|" iti|
-----------------------------------ahitasevanāt| tāni duṣṭāni rogāya,
viśuddhāni sukhāya ca||42||
Sa. ahitānāmāhāravihārādīnāṃ
sevanāt-śīlanāt, tāni,-srotāṃsi, duṣṭāni rogāya sampadyante| teṣāṃ
vijñānārthaṃ doṣādivijñānīyoktamavagacchet| viśuddhāni-aduṣṭāni srotāṃsi,
sukhāya ārogyāya, sampadyante|
svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā
pratānasaddṛśāni ca||43||
Sa. svo dhātuḥ svadhātuḥ,-yo yo yasya
yasya srotasa ādhārasyādheyatvena sthito dhātuḥ, tena tena svadhātunā
samaḥ-samāno, varṇo yeṣāṃ srotasāṃ tāni svadhātusamavarṇāni|
yathā,-rasadhātutulyavarṇāni rasavāhisrotāṃsi, yāvacchukradhātusaddṛśavarṇāni
śukravāhisrotāṃsi| tathā, sarvasrotasāṃ madhye kāniciddṛttāni-vartulāni,
kānicitsthūlāni, kānicidaṇūni-sukṣmāṇi srotāṃsi| tathā, ākṛtyā-saṃsthānena,
dīrghāṇi sarvāṇyeva| tathā, pratāna sadṛśāni-patrarekhātulyāni|
patrarekhātulyarupatvena śākhā praśākhatayā'nekadhā dūraṃ pravisṛtānīti
gamayati|
yataścāhitāhāravihārasevanaṃ srotoduṣṭikāraṇam, atastāni tadduṣṭikāraṇāni
vakti ---- āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca
srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||44||
Sa. āhāraḥ-pānāśanādilakṣaṇaḥ,
doṣaguṇaiḥ-vātapittaśleṣmaguṇairaukṣyādibhiḥ yaḥ samaḥ-tulyaḥ samānaguṇaḥ, sa
srotasāṃ pradūṣakaḥ| vihāro'pi-yo vāgdehamanaśceṣṭālakṣaṇaḥ, so'pi doṣaguṇaiḥ
samānaguṇo yathāyathaṃ srotasāṃ pradūṣakaḥ| yaścāhārastathāvihāro
dhātubhiḥ-rasādibhiḥ, viguṇo-viruddhaguṇo rasasamānaguṇarviparītaguṇaḥ, sa
yathāyathameva srotasāṃ pradūṣakaḥ|
srotāsāṃ duṣṭiḥ kathaṃ jñāyate ? ityāha ---- atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ
granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||45||
Sa. atiśayena pravṛttiḥ,
yathā-mūtravāhisrotasāṃ pramehavadbahumūtratā| saṅgaḥ-apravṛttiḥ, kiñcidvā
pravṛttirmūtrakṛcchravat| śakṛdvāhināṃ
srotasāmatīsāravatpurīṣātisaraṇaṃ-atipravṛttiḥ| saṅgaḥ stokaṃ stokaṃ
kṛtvāpurīṣasya pravṛttiḥ, athavā sarvasarvikayodāvartavatpurīṣasyāpravṛttiḥ|
evaṃ mūtravāhisrotasāṃ mūtrātipravṛttya pravṛttī tatsrotoduṣṭerlakṣaṇam|
tathaiva purīṣavāhināṃ purīṣāti pravṛttyapravṛttī purīśavāhisroduṣṭerlakṣaṇam|
evamanyeṣāmapi srotasāṃ yathāyathaṃ vastuvāhināṃ yathāsvaṃ
vastvatipravṛttyapravṛttī teṣāṃ duṣṭerlakṣaṇam| athavā sirāṇāṃ-srotasāṃ,
granthayaḥ-kuṭilabhāvatvaṃ, duṣṭerlakṣaṇam| vimārgato veti| athavā svaṃ
mārgamujjhitvā mārgāntarāsādanaṃ srotasāṃ duṣṭerlakṣaṇam|
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ pravisṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso
yairupacīyate||46||
Sa. bisānāṃ-mṛṇālānāṃ, yathā sūkṣmāṇi
dvārāṇi-chidrāṇi, dūraṃ pravisṛtāni-sakalaṃ bisaṃ gatāni, tathaiva srotasāṃ
dvārāṇi mukhāni, sūkṣmāṇi dehe dūraṃ pravisṛtāni-kṛtsnaṃ dehaṃ prakarṣeṇa
gatāni| yaiḥ-dvāraicchidraiḥ, dehe-śarīre, abhyavahṛtasyāhārasya kāyāgninā
pacyamānasya prasādabhāvo yaḥ samudbhavati sa rasaḥ prasādākhya
upacīyate-vṛddhiṃ nīyate|
vyadhe tu srotasāṃ mohakampādhmānavamijvarāḥ| pralāpaśūlaviṇmūtrarodhā
maraṇameva vā||47|| srotoviddhamato vaidyaḥ
pratyākhyāya prasādhayet| uddhṛtya śalyaṃ yatnena sadyaḥkṣatavidhānataḥ||48||
Sa. srotasāṃ tu vyadhe-tāḍane sati,
mohādayo bhavanti| mohādīnāmatiretaradvandvaḥ pralāpādīnāṃ ca| viṇmūtrayo
rodhena sambandhaḥ| athavā maraṇameva bhavati| ataḥ-asmājjīvita
saṃśayāddhetoḥ, vaidyaḥ pratyākhyāya-"akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ" (hṛ.ci.
a.11/44) ityādyuktvā, śalyamuddhṛtya-bahirniṣkāsya, prasādhayet| katham ?
yatnena-nāvahelayā| kena prasādhayet ?
sadyaḥkṣatavidhānataḥ-sadyovraṇapratiṣedoktavidhinā|
annasya paktā pittaṃ tu pācakākhyaṃ pureritam|
doṣadhātumalādīnāmūṣmetyātreyaśāsanam||49||
Sa. turavadhāraṇe|
anekavidhasyāhārasyābhyavahṛtasya pittameva paktā| kimbhūtaṃ pittam ?
pācakākhyaṃ pureritaṃ,-pūrvaṃ doṣabhedīye'dhyāya uktam| yathā (hṛ.sū.
a.12/10)-"pakvāmāśayamadhyagam" ityārabhya yāvat "pācakaṃ nāma tatsmṛtam|"
iti| tadīddṛśa pittamāhāraṃ pācayatīti dhanvantarimatam| doṣadhātviti|
otreyasya-atriputrasya, śāsanaṃ-ājñā, iti-evaṃ, doṣādīnāmūṣmā'gniriti|
doṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavo-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrapurīṣasvedāḥ, ādiśabdena
dūṣikādayaḥ| teṣāṃ doṣādīnāṃ sambandhī ūṣmā-agniḥ, yaḥ sa evānnasya paktā, na
tu pittaṃ pācakākhyamiti|
tadadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| saiva dhanvantarimate kalā
pittadharāhvayā||50||
āyūrārogyavīryaujobhūtadhātvagnipuṣṭaye| sthitā pakvāśayadvāri
bhuktamārgārgaleva sā||51|| bhuktamāmāśaye
rudhvā sā vipācya nayatyadhaḥ| balavatyabalā tvannamāmameva vimuñcati||52||
Sa. bhuktaṃ-abhyavahṛtamannaṃ,
āmāśaye-āmānnasthāne yatrāmamannaṃ tatra, sā-grahaṇī, ruddhvā-avaṣṭabhya, adho
nayati| kiṃ kṛtvā ? pipācya,-vividhaiḥ prakāraiḥ pācayitvā| balavatīti|
balavatī bhuktaṃ vipācyādho nayati| abalā punaḥ satī sā āmameva-apakvameva
vimuñcati| nanu, jāṭhārāgnirannaṃ grahaṇīsthaṃ pacati, na grahaṇī| tataśca
kathamuktam ? "sā vipācya nayatyadhaḥ" iti| atrocyate|
agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvena sthitatvādyujyata evaitadvaktum| grahaṇī
hyagnerādhāraḥ| tathā ca prāguktam (ślo.50)-"kalā pittadharāhvayā" iti| pittaṃ
ca vahniḥ| tathā cādhunaiva vakṣyati (ślo.90)-"pittaṃ vahniḥ" ityādi| tadevaṃ
vahnayādhārā yā kalā sā'nnagrahaṇādgrahaṇītyucyate| tataścādhāratayā
grahaṇīmāśrityāgniḥ pākakaraṇasamartho bhavati, nādhāramantareṇa kevala eva|
tadevamagnyādhārasya grahaṇyākhyasya pākanirvartanaṃ prati kartṛtvaṃ
yuktameveti| ataḥ "sā vipācya nayatyadhaḥ" ityetadupapannameva|
agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvatayā'vasthānāt
parasparabalādhānenopakaryopakārakabhāvaḥ sambhāvyata ityāha ---- grahaṇyā
balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ| dūṣite'gnāvato duṣṭā grahaṇī
rogakāriṇī||53||
Sa. hi yasmādarthe| yasmādgrahaṇyā
yadbalaṃ-sāmarthyaṃ, tasya heturagniḥ| agnito grahaṇyā balamutpadyate| sa
cāpyagnirgrahaṇībalaḥ, grahaṇī balaṃ yasyāgneḥ sa evam| apiśabdānna
kevalamagnirgrahaṇyā balam, grahaṇyapyargnerbalam| ato hetordūṣite'gnau
duṣṭāgrahaṇī rogakāriṇī sampadyate| evaṃ cārthād grahaṇyāmapi
duṣṭāyāmagnirduṣyati| duṣṭaśca so'pi rogakārī sampadyate| evaṃ yā pittadharā
kalā sā'duṣṭā satyāyurādīnāṃ puṣṭaye bhavatītyuktam| annagrahaṇādbhahaṇyā
evaṃrūpatā|
taccānnaṃ vipakvameva dehadhātvādipoṣaṇam, nāpakvam| tasya cānnapākasya
heturagniḥ, ata āha---- yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣaṇam|
tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||54||
Sa. yadannaṃ-āhāro, dehadhātvādipoṣaṇaṃ
bhavati, tatrāgnirhetuḥ| kutaḥ ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt,
apakvādāhārādrasarudhirādayo na sambhavanti| ato dehadhātvādipoṣaṇe
sarvatrāgniḥ kāraṇam, pākakriyānirvartanāt|
tadevamanvayavyatirekābhyāmavagamyate, annaṃ
dehadhātvādiheturagniprabhāvādeva, tasmādagniḥ pākakāraṇam, pakvamannaṃ
dehādipoṣaṇam| iti parasparakāraṇtvamanayoḥ|
"na hyapakvādrasādayaḥ" ityuktam| ataḥ pākasyaivetikartavyatāṃ
nirupayannāha---- annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam|
dravairvibhinnasaṅghātaṃ nītaṃ snehena mārdvam||55||
sandhukṣitaḥ samānena pacatyāmāśayasthitam| audaryo'gniryathā bāhyaḥ
sthālīsthaṃ toyataṇḍulam||56||
Sa. kāle-"prasṛṣṭe viṇmūtre" (hṛ.sū.
a.8/55) ityādinā granthena prāṅnirūpite| annamabhyavahṛtaṃ
koṣṭhaṃ-hṛdayādyaṅganibandhanaṃ sthānaṃ, praṇākhyena vāyunā''hṛtaṃ-ānītam|
"ṣṭhīvanakṣavathūdgāra" (hṛ.sū.a.12/5) ityādinaiva prāṇānilāhṛtatve labdhe
punaruktaṃ spaṣṭārtham| tacca
dravaiḥ-dravaguṇopalakṣitaistoyavyañjanamadyakṣīrādibhiḥ,
vibhinnasaṅghātaṃ-apanītapiṇḍitabhāvam| tathā, snehena-ghṛtādinā, mṛdutvaṃ
prāpitam| tathā, āmāśayasthitamagniḥ pacati| "nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya
iti smṛtaḥ|" iti vyākhyāta āmāśayastantrāntare (carake vi. a. 2/23)|
kimbhūto'gniḥ ? audaryo-jaṭharabhavaḥ| tathā samānākhyena vāyunā
sandhukṣitaḥ-uddīpataḥ| kālagrahaṇasyopalakṣaṇārthatvānmātrādisahāyena
jāṭharāgninā samanoddīpitena pakvamannaṃ dehadhātvādipoṣaṇam| nanu,
audaryo'gniradṛśyatvānna jñāyate kathaṃ pacati ? atastadarthaṃ bāhyaṃ
dṛṣṭāntaṃ nirupayituṃ granthakṛdāha yathetyādi| yathā bāhyo'gniḥ sthālīsthaṃ
toyataṇḍulaṃ pacati| toyaṃ ca taṇḍulāśca toyataṇḍulam, dvandvaikavadbhāvaḥ|
tathaivāsāvaudaryo'gniḥ sandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthitaṃ
caturvidhamannaṃ-aśitapītalīḍhakhāditabhedabhinnaṃ, prāṇānilāhṛtaṃ pacati|
nanu, doṣabhedīye'dhyāye pūrvamuktam (hṛ.sū.a. 12/4)-"prāṇo'tra mūrdhagaḥ|
ityārabhya yāvat "niśvāsānnapraveśakṛt|" iti| annasya praveśaṃ-āharaṇaṃ,
karotītyannapraveśakṛt| prāṇānilā hṛtamityanenāpyayamarthaḥ pratyapādi|
tatkimetena ? atrocyate| annapraveśakṛdityanenānnapraveśakaraṇamātramuktam, na
tu koṣṭhaprāpaṇamiti| prāṇasya hi vāryormūrdhāśritasyoro yāvatsaṃcāra uktaḥ,
na tato'dhaḥ| evamannapraveśakaraṇaṃ tāvatprāptaṃ yāvaduraḥ, na koṣṭhamiti|
koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtamityanena tu koṣṭhaprāpaṇākhyo'rthaviśeṣa uktaḥ| iti
dvayamapyetadvaktuṃ yuktam| [ nanu, ] 'sandhukṣitaḥ samānena' iti ca na
vācyam| yataḥ prāguktam (hṛ.sū.a.12/8)-"samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati
sarvataḥ|" iti| evaṃ jāṭhareṇāgninā sahacaraḥ samano vāyuḥ
sandhukṣayatītyartho'vatiṣṭhate| tasmāt "sandhukṣitaḥ samānena " ityanena
nārthaḥ| ucyate| arthaviśeṣasampratyayārthametaduktam| tathā
hi-"samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati " iti
samānasayaiva pākakriyāṃ prati vahnisandhukṣaṇadvāreṇa kartṛtvamuktam, nāgneḥ|
iha punaḥ sandhukṣitaḥ samānenāgniḥ pacati, na samāno vāyuḥ,
ityapaunaruktyameva| yadyapi caikapratyayajanitaṃ na kiñcidasti,
tathā'pyannapākakriyāṃ pratyagnereva kartṛtvam, na samānādeḥ| samānādayo
hyupakārakā eva| ato yuktamidaṃ 'agniḥ pacati' iti|
tasyānnasyedānīmagnisamīpasthasya yā avasthāstāḥ kathayan punastameva pākaṃ
nirdiśati---- ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenībhūtaṃ kaphaṃ,
yātaṃ vidāhādamlatāṃ tataḥ||57||
pittamāmāśayātkuryācyavamānaṃ, cyutaṃ punaḥ| agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ
kaṭu mārutam||58||
Sa. ādau-prathamaṃ, ṣaḍrasamapi,
apiśabdādvitrādirasamapi, annaṃ-abhyavahṛtamaśitapītādikaṃ, tatpacyamānaṃ
madhurībhutaṃ-amadhuraṃ madhuraṃ sampannaṃ sat, kaphamīrayet| kimbhūtaṃ kapham
? phenībhūtam| pānīyāderapi pacyamānasya prathamaṃ
phenotpattidarśanādevamuktam| vidāhāditi| tataḥ-prathamāvasthāto
mādhuryaprāyāyā anantaraṃ, madhyamāvasthāṃ prāpya jāṭhareṇa vahninā pakvaṃ
ṣaḍrasamapyannamabhyavahṛtamamlatāṃ yātaṃ-anamlamamlaṃ sampannaṃ, pittaṃ
vidadhyāt| kasmātpunaramlatāṃ yāti ? ityāha-vidāhāt| viruddho viṣamo vā
dāho-vidāhaḥ| tato vidāhāddhetoramlatāṃ yātam| kimbhūtamannam ?
āmāśayāccyavamānaṃ,-nāmāśayasthitameva| cyutaṃpunaḥ-tata āmaśayātpakvāśayaṃ
prāptaṃ, jāṭharāgninā pakvaṃ śoṣitamannaṃ, tathā piṇḍitaṃ-tadānīm piṇḍaṃ
sañjātaṃ saṃhataṃ sampannaṃ, tathā kaṭukaṃ jātaṃ, anyāṃ(ntyāṃ) tṛtīyāmavasthāṃ
prāpya mārutaṃ kuryāditi yojyam| etacca sarvaṃ svabhavasiddhaṃ
svasaṃvedyaprāyaṃ kāryānumeyaṃ ca| ata eva rasaṣaṭke'pi yaddravyāṇāṃ
vipākatraividhyaṃ madhurāmlakaṭukalakṣaṇamuktaṃ, tadanayā rītyopapannataraṃ
bhavati| tathā hi-ṣaḍrasasyāpyannasya jāṭharāgninā pacyamānasya
rasatrayopalakṣitena madhurāmlakaṭukasvabhāvenāvasthātrayeṇa pariṇāmo bhavati|
atha (nanu,) annamityatra kasmāt "ado jagdhirlyaptikiti" iti jagdhyādeśo na
bhavati ?| brūmaḥ| anna iti nipātanāt "bahulaṃ chandasi" iti bahulavacanādvā
jagdhyādeśābhāvaḥ| nanu, vidāhādamlatāṃ gatamiti sāmānyenoktama
yuktamivābhāti| yato drākṣekṣuśarkarādīnāmavidāhitvaṃ śrūyate| api ca
vidāhādīni ca varjayediti tantrakāraḥ (hṛ.sū.a. 8/32) paṭhati| anayā ca rītyā
avadāhidravyābhāva eva syāt| tasmātsāmānyena
vidāhitvamabhyupagamyamānamanyāyyamiva manyāmahe| ucyate| vidāhasya
dvaividhyādadoṣaḥ| iha hi dvividho vidāhaḥ prathito doṣasthānakṛto
dravyakṛtaśca| tatra hi doṣasthānakṛtasya grahaṇam| [nanu,]
āmāśayācyutamagninā pakvamiti kathamuktam ? yataḥ pakvāśayasthasyāgninā
pāko'nupapannaḥ| dūravyavadhāno hyagnirāmāśayasthaḥ|
tasmātpakvāśayasthasyānnasya pakvatvamanupapannam| atrocyate| pakvāśaye'pyasti
pākaḥ, tantrakāravacanāt| tathā hi prāgbastividhāvabhyadhāt
(hṛ.sū.a.19/34)-"yathā vā snehapaktiḥ syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān
dīptāgnīn" ityādi| tadevaṃ pakvāśayasthasyāpyanuvāsanasya snehapāko'bhihitaḥ|
tathā pakvāśaye'pyagninā pakvasya punaḥ pāko yukta eva| tantrāntareṣu
māṃsādīnāmapi vikledadarśanādanyatrāpi pāko'nujñāta eva|
jāṭharasyāgneḥ karmābhidhāya, idānīmanyeṣāmapyagnīnāṃ karmābhidhātumāha ----
bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvān svān
pārthivādīn pacantyanu||59||
Sa. bhūmerayaṃ bhaumaḥ| āpya iti
cintyam| āgneya iti "agrerḍhak" iti ḍhak| vāyavya iti "sā'sya devatā" ityarthe
"vāyvṛtupitruṣaso yat" iti yat| tadatraupamyartho bodhyaḥ, vāyavya iva vāyavya
iti| ke punaste ? ityāha-pañcoṣmāṇa iti| kimbhūtāḥ ? sanabhasāḥ| saha
nābhasenoṣmaṇā pañcoṣmāṇaḥpañcāgnayaḥ| bhauma ūṣmā yāvannābhasa ūṣmeti|
tadete'gnayaḥ pañcāhāraguṇān anu-paścāt, pacanti| kuto'nu ? prakṛtatvā
daudāryāgninirvartitādannapākāt| kimbhūtānāhāraguṇān ? svānkhān pārthivādīn|
yo yasya māhābhutoṣmaṇaḥ pārthivāderātmīyo guṇaḥ, taṃ guṇaṃ sa eva
pārthivādyūṣmā pacati|
anayā coktyā āhāraḥ śarīragatānāṃ bhāvānāṃ samānaguṇānāṃ guṇadvāreṇa
varddhanahetuḥ,viparīta guṇānāṃ ca kṣayahetuḥ iti pratipādayati ---- yathāsvaṃ
te ca puṣṇanti pakvā bhūtaguṇān pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca
dehagān||60||
Sa. te ca-guṇāḥ, pañcamahābhūtāśritāḥ|
yathāsvaṃ ye yeṣāṃ mahābhūtānāmātmīyā guṇāḥ, te yathāsvamātmīyena vahninā
pakvā ātmīyāneva dehasthān mahābhūtaguṇān puṣṇanti| kathaṃ puṣṇanti ?
ityāha-pṛthak,-pratyekaṃ kṛtvā, naikaṃ sarve, na sarvānekaḥ| tāmeva pratyekaṃ
bhūtaguṇapuṣṭiṃ pañcoṣmapakvāhāraguṇakṛtāṃ spaṣṭī kurvannāha- pārthivā
mahābhūtaguṇāḥ pārthivāneva mahābhūtaguṇān dehagān puṣṇanti-vṛddhiṃ nayanti|
śeṣāḥ-pārthivaguṇebhyo ye'nye mahābhūtaguṇā āpyāstaijasā vāyavyā nābhasāśca,
te śeṣān pārthivaguṇavyatiriktānāpyādimahābhūtaguṇān, puṣṇanti-āpyāyayanti|
guṇānāṃ ca nirādhārāṇāmasambhavāt sahādhāreṇa pṛthivyādinā mahābhūtena saha
pakvā ete mahābhūtaguṇāstathāvidhāneva mahābhūtaguṇān puṣṇantīti
sāmarthyalabhyo'rthaḥ| atra codayanti| nanu,
pṛthivyādimahābhūtacatuṣṭayavyatiriktasyoddeśamātratvādākāśasya sattaiva
durghaṭā| kutaḥ punastasyoṣmaṇaḥ sambhavaḥ ? iti| atrocyate| ākāśasya sattā
tāvat dravyanirṇayaprastāva prāk (hṛ.sū. a.9/1) pratipāditaiva| tathā
nāsikāśrotrāsyādiṣu suṣireṣu sthāneṣu sthita ūṣmā dāhapākādīn kurvan nābhasa
ūṣmetyupacaryate| ityaupacārika ūṣmā'pyasyopapanna eva| evaṃ pañca bhautikā
agnaya ete, eka udarāgniḥ, sapta ca dhātvagnayo vakṣyamāṇāḥ, iti
trayodaśāgnayaḥ| nanu, pārthivādyūṣmabhiḥ pakvasya punardhātūṣmabhiḥ pākakāle
dhātūnāmapi pāñcabhautikatvāttatrāpi pārthivādyūṣmabhāvaḥ| taiśca
pārthivādyūṣmabhiḥ punaḥ pākaḥ, ityevamaṣṭādaśa prāpnuvanti| satyamevatat|
kintu ta eva pañcoṣmāṇaḥ pārthivādayaḥ sthānantaraprāptā dhātūṣmāṇa iti
vyapadeśa māsādayanti| yathā-udakaṃ sthānāntaragataṃ lasīkādivyapadeśaṃ
labhate| tathā coktam-"taccharīragataṃ lasīkādivyapadeśaṃ prāpnoti|" iti| anye
tvevamāhuḥ-ete trayodaśāgnayaḥ, tathā saptasu sirāśateṣu saptāgniśatāni,
pañcasu māṃsapeśī śataṣu ca pañcāgniśatāni "| iti| evaṃ
pañcamahābhūtātmakādāhārādyathāsvamagninā pakvādrasa āhārasāraḥ|
tatrasthairmahābhūtaguṇairdehagā mahābhūtaguṇā rasadhātvāśritā
yathāsvamabhivarddhante|
kiṭṭaṃ sāraśca tatpakvamannaṃ sambhavati dvidhā|
-------------------------------------------------|61|
Sa. tadannaṃ pakvaṃ dvidhā
sambhavati-dviprakāraṃ jāyate, kiṭṭarūpaprasādarūpatayā|
kiṭṭamapi yadetannasya pakvasya, tadapyacchānacchabhedena dvidhetyāha----
------------------------------------------------| tatrācchaṃ kiṭṭamannasya
mūtraṃ vidyāddhanaṃ śakṛt||61||
Sa.
tatra-tayoracchānacchabhedabhinnayoḥ kiṭṭayārmadhyāt, yadacchamannasya kiṭṭaṃ
tanmūtraṃ vidyāt| yad ghanaṃ-saṃhataṃ, annasya kiṭṭaṃ tat śakṛt-purīṣaṃ,
jānīyāt|
sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ|
---------------------------------------------------|62|
Sa. sāraḥ punaḥ-prasādākhyo bhāgo,
bhūyaḥ saptabhiragnibhiḥ pacyate| udarāgninā pañcabhiśca bhūtāgnibhiḥ pūrvaṃ
pakvaḥ san pāścātsārībhūto dhātūṣmabhiḥ pacyata iti pratipādanarthaṃ bhūyo
grahaṇam| kathaṃ pacyate ? yathāsvaṃ,-yasya sārasya rasādisapta dhātusthasya
yo'gniḥ sa ātmiyaḥ, tena tena sa sa sāraḥ pacyata ityarthaḥ| rasadhātusthaḥ
sāro rasadhātvagninā pacyata iti bhāvaḥ| caturvidho'pyāhārā'bhyavahṛto
jaṭharāgninā bhūtasahāyena pakvaḥ kiṭṭasāratāṃ yāti| tato yaḥ sāraḥ
prasādākhyaḥ sa pūrvaṃ hṛdayaṃ yāti| tato hṛdayāntaḥsthena vyānena
vikṣiptastatsthābhiḥ sirābhirdaśabhirmūlabhūtābhiḥ kṛtsnaṃ śarīramuhyamāno
rasadhātunā sahaikatāṃ prāpto rasadhātvaśayasthena vahninā bhūtāgnisahāyena
pacyamāno raktadhātusāratayā pariṇamiti| raktadhātusāratayā pariṇato
māṃsadhātusāratayā pariṇamati| yāvatsa evāhārarasaḥ krameṇa garbhatayā
pariṇamitīti|
amumarthaṃ dyotayitumuvāca----
------------------------------------------------| rasādraktaṃ tato māṃsaṃ
māṃsānmedastato'sthi ca||62|| asthno majjā
tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate|
---------------------------------------------------|63|
Sa. rasāt-dhāturasādāhārarasena
sahaikatāmāpannāt, raktaṃ prajāyate-sa dhāturasastathābhūto raktatayā
sampadyate| tāvadyāvatsa eva garbhatveneti yojyam| atra codayanti| nanu,
yadyāhāraraso vyānavikṣipto rasadhātunā sahaikatāṃ pariṇaman krameṇa raktādīn
bhāvān garbhāvasānān pariṇamati| tarhi kathamuktaṃ "sārastu saptabhirbhūyo
yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ|" iti ? atrocyate| kārye
kāraṇopacāradetaduktamityavehi| sārakāryeṣu rasaraktādiṣu
saptabhirdhātvagnibhiḥ pacyamāneṣu "sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ
pacyate'gnibhiḥ|" ityuktam| tasmādrasādidhātava eva
sārākhyānmūlakāraṇādutthitāḥ paramārthena pacyanta iti bodhyam| nanu, yadi
krameṇāhārarasādraso rasādraktaṃ raktānmāmsamityādikrama āśrīyate,
tatkathamuktaṃ (ślo.68)-"vyānena rasadhāturhi vikṣepocita karmaṇā|" iti? atra
hi yugapaditi ca nirdiśyate| yugapat-ekakālaṃ, vyānena raso dehe vikṣipyate|
vikṣiptācca rasāt sarvadhātūtpattiriti pratyajñāyi| iha ca
rasaraktamāṃsādikrameṇāhārarasāddhātuniṣpattirityucyate| tadetat parasparaṃ
viruddhamiva lakṣyate| brūmaḥ| yugapacchabdo'tra śīghrakramārthaḥ| tathā
covāca sāṅkhye (sāṃ.kā. 3)- "yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca tasya
nirdiṣṭā|" iti| asyārthaḥ-manobuddhyahaṅkārāstrayaścakṣuḥśrotrādīnāṃ
madhyādanyatama ityevaṃ catuṣṭayametat| asya ca vṛtteryugapannirdiṣṭā krameṇa
ca| tatra yugapadvṛttirutpalapatraśatasūcībhedananyāyena| krameṇa ca
vṛttiryathā,-cakṣurādi rūpādikaṃ paśyati, manastatra saṃśete,
buddhirniścinoti, ahaṃ karomītyahaṅkāra udyamayati| tadvadatrāpi
yugapatkrameṇa ca vikṣepo na viruddhaḥ| astvetat| rasadhāturityetatkathamuktam
? yato rasākhyo dhātustena na vikṣipyata, kintarhi ? āhārarasaḥ| ata eva
dhātuśabdopādānamanarthakam| brūmaḥ| dhātuśabda ādhārābhidheyatvenehopātto
rasasya dehadhāraṇatvaṃ darśayitum| sarveṣāṃ hi dhātūnāṃ
yaddehadhāraṇasvabhāvatvaṃ tadāhārarasāpyāyitānāmeṣāṃ, na tvanāpyāyitānām|
ataḥ sa āhāraraso dhātunāmādhāraḥ udbhavasthānam| yathā,-loke hemādīnā ya
ādhāraḥ pratiniyatā viśiṣṭā mṛt sa dhātusaṃjñayā bhaṇyate| iyaṃ
mṛddhemadhāturiyaṃ rajatadhāturiti| evamāhārarasā vyānena vikṣipyata, na
rasākhyo dhātuḥ, iti sthitametat| kiñca, āhārarasādekakālaṃ
saptasudhātusrotaḥsu praveśitādrasaraktādayo dhātava utpadyante, iti yadyeṣa
ekakāladhātupoṣaṇapakṣa āśrīyate, tadānīmidaṃ virudhyate-"pūrvo dhātuḥ paraṃ
kuryādvṛddhaḥ kṣīṇāśca tadvidham|" (hṛ.sū. a. 11/35) iti| yataḥ sarve dhātava
āhārarasena yugapadvyānavikṣiptena sve sve srotasyavatiṣṭhamānāḥ
svātantryeṇāhārarasāpyāyitāḥ puṣyanti, anāpyāyitāḥ kṣayaṃ yānti| tadevaṃ
kathaṃ pūrvasya dhātorvṛddhau parasya vṛddhiḥ pūrvasya dhātoḥ kṣaye parasya
kṣayaḥ syāt ? na hi kadāciddhaṭate maitre tṛpte caitraḥ suhitaḥ syāt, atṛpte
vā'suhitaḥ syāt| tathā sthūlasya meda evopacīyata iti dṛṣṭam| na ca samaṃ
kṛtvā saptasu dhātusrotaḥsu vinikṣipte rase medaso'dhikā vṛddhiḥ
kathañcidupapadyate| kramapariṇāmapakṣe tu sthūlasyāhāraraso rasadhātutayā
pariṇamiti| rasadhātū raktatayā, raktadhāturmāṃsatayā, māṃsadhāturmedastayā
pariṇamati| medasa āhārapūrṇasya sa āhāraraso medastvaṃ prāptaḥ punaḥ
pratisrotonyāyena māṃsasya viśeṣavatīm vṛddhiṃ karoti, anantaraṃ raktasya,
anantaraṃ rasasya| punaśca rasadhāturatipūrṇo raktasya vṛddhiṃ vidhatte,
raktadhāturmāṃsasya, māṃsadhāturmedasaḥ, ityevamatisthūlasya medovadrasādayo
māṃsāvasānā apyupacīyante| asthyādayaścāsthyādisrotasāṃ medasā''vṛtatvānna
tathopacīyante| tasmādāhārarasena medobhāvena pariṇamatā
udakaparipūrṇābhinavamṛtkumbhajalalavasyandananyāyenāsthyādayo dhātavaḥ
kevalamāpyāyyante, na tu tathopacīyante| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 21/4)-
"sthūlasya meda evopacīyate, na tathetare dhātavaḥ|" iti| asya
hyayamarthaḥ,-medaso ye'nye'sthyādayaḥ śukrāvasānaste na tathopacīyante, na
punaḥ pūrve rasādayo dhātavaḥ sthūlasya nopacīyanta iti| ata evāha muniḥ (ca.
sū. a.21/9)- "medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopacayotsāho
naro'tisthūla ucyate||" iti| api ca, yadi kramapariṇāmapakṣo norarīkriyeta
tadānīṃ garbhasya śukradhātusārotpannasya rasādayo majjāvasānā dhātavo na
syuḥ| kāraṇānuvidhāyīni hi kāryāṇi bhavantītyuktam| kramapariṇāmapakṣe punaḥ
śukraprasādasya sarvadhātuprasādarūpatayā pariṇatatvāt sa śukraprasādo
garbhatayā pariṇamaṃstathārupa eva pariṇamati| kāraṇānurūpatvātkāryāṇām| tathā
ca bījakāraṇe vaṭadhavaprarohādau sakalānyavaśyaṃ tatpadārthajātāni
tathārūpāṇyavyaktarūpatayā tānyavatiṣṭhante| yāni kāryarūpatayā pariṇamanti,
sarvāṇyabhivyaktiṃ yānti kārye dṛśyante| nanu, kramapariṇāmapakṣe
dhātordhātvantarotpattāvāśrīyamāṇāyāṃ yo yo dhāturdhātvantarabhāvena dehe
pariṇamati| tasya tasya dhātordhātvantarabhāvena pariṇātatvādabhāvaḥ prāpnoti
pūrvasya pūrvasya| tataśca śukraprasādasyaiva dehe sadbhāvaḥ syāt, na
rasādīnāṃ dhātūnām| tathā caivamāhāravinivṛttāvapi strīgamanasāmarthyaṃ syāt,
śukrasya vidyamānatvāt| atrocyate|
anavacchinnapravāhasantānakrameṇāṃśāṃśikatayā dhātūnāṃ dhātvantarabhāvāpattiḥ,
na tulya kālaṃ sarvairavayavairutpattiḥ| iti kṛtvā yo yo
dhāturdhātvantarabhāvena dehe pariṇamati na tasya tasya dhātoḥ pūrvasyābhāvaḥ
prāpnoti, sarvairavayavairapariṇatatvāt| tadevaṃ sarvathā kramapariṇāmapakṣa
evāśrayituṃ nyāyyaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'pyadhītam (śā. a. 6)-
"tatrāhāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramātpacyamānaḥ
svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādisaṃjñaḥ
kālavadaskhalitaprayāṇo dehamūrjayan" ityādi| tathā carakasaṃhitāyāṃ
dṛḍhabalo'pyāha (ci. a. 15/14)- "rasādraktaṃ tato māsaṃ māṃsānmedastato'sthi
ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ|| ityuktavantamācāryaṃ
śiṣyastivadamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśātkathaṃ dehe'bhijāyate|| rasasya na
ca rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| rasādraktāt sthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ
tajjāyate nṛṇām|| rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham| ślakṣṇābhyāṃ
māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu|| khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho
mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ prajāyate|| kathaṃ sarvagataṃ
śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ|| atha prasādānmajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām||
chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ
prāhedamuttaram|| tejo rasānāṃ sarveṣāmambujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa
rāgeṇa raso raktatvamṛcchati|| vāyvagnitejasāyuktaṃ raktaṃ māṃsatvamṛcch gati|
śleṣmāṇaṃ ca samāśritya māṃsa snehābhisaṃyutam|| sthiratāṃ prāpya śauklyaṃ ca
medo dehe'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ śleṣmaṇā vṛtaḥ||
kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ
madhye samīraṇaḥ|| medasā tāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ|
tasmānmajjñaśca yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ
sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| yena sravati tacchukraṃ navātkumbhādivodakam||
srotobhiḥ syandate dehātsamantāccukravāhibhiḥ| harṣeṇodīritaṃ rāgātsaṅkalpācca
manobhavāt|| [vilīnaṃ ghṛtavaḍyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam|] bastau sambhṛtya
niryāti sthalānnimnamivodakam|" iti| tathā carakamunirapi sākṣādadhijage (ci.
a.8/37)-"srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā|" iti| tathā (ca.sū.
a.28/3)-"dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante|" iti|
nagnajidapyāha-"tatrāhārarasātpūrvaṃ rasadhāturvivaddhate| raktadhātū
rasāccaiva raktākhyānmāṃsameva ca|| medodhātustato māṃsādasthyākhyo
medasastathā| majjadhātustato'sthyākhyānmajjñaḥ śukrākhya eva ca|| śukrātparaṃ
ca garbhasya sambhavaḥ parikīrtitaḥ|" iti| tasmātkramapariṇāmapakṣa eva
yuktaḥ|
evaṃ rasādīnāṃ dhātūnāṃ prasādaṃ darśayitvā, kiṭṭaṃ yathākramaṃ
darśayitumāha---- ------------------------------------------------| kaphaḥ
pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca||63||
sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ|
---------------------------------------------------|64|
Sa. kaphādayo dhātūnāṃ krameṇa malāḥ|
rasasya kapho malaḥ| raktasya pittaṃ malaḥ| kheṣu nāsikāvivarādiṣu yo
malo'ntaḥ sambhavati sa māṃsasya malaḥ| yaḥ śarīre prasvedo-romabhyaḥ
salilasambhavaḥ, sa medaso malaḥ| nakhā romāṇi cāsthnāṃ malaḥ| majjñaḥ sneho
malaḥ| snehaḥ keṣāṃ sambandhī ? netrayostvaco viśaḥ-purīṣasya, ca|
yattadojaḥ-sarvadhātūnāṃ tejaḥ śarīrasambhavaṃ, sa śukrasya malaḥ|
na kevalāmāhārasya prasādakiṭṭatayā dvaividhyam,
yāvaddhātūnāmapyāhārarasāpyāyitānāṃ prasādakiṭṭatayā dvaividhyamiti
darśayannāha---- ------------------------------------------------|
prasādakiṭṭau dhātūnāṃ pākādevaṃ dvidhacchataḥ||64||
Sa. dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, evaṃ-anena
prakāreṇa yathādarśitena pākādagnyāhitāt, prasādakiṭṭau dvidhā
ṛcchataḥ-dvaividhyaṃ vrajataḥ| kiṭṭaśabdasyātra puṃstvaṃ
lokāśrayatvālliṅgasyeti bodhyam, ardharcādiṣu tvapāṭha evāsya|
parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā|
------------------------------------------|65|
Sa. dhātūnāṃ snehaḥ-sāro dhātusnehaḥ|
āhārarasasya dhātvātmanāpariṇamato yathāyathaṃ dhātvagnibhiḥ pacyamānasya
kṣīrasyeva śṛtasya sāraḥ-tathāpākavaśāddhātūnāṃ yathottaraṃ yathārūpaḥ sneho
jāyate, tasya dhātusnehasya paramparā-āhārarasāpyāyitā
yā'vyucchinnaprabandhapravṛttatayā viśiṣṭaiva yathottaraṃ
dhātusnehotkarṣakramapariṇatiḥ sā dhātusnehaparamparā,
parasparamupasaṃstambhāt-upasaṃśleṣāt, jāyate| ata eva śoṇitaprabhṛtīnāṃ
dhātūnāmuttarottaraṃ gauravaṃ yathottaraṃ snehotkarṣaḥ|
idānīṃ pariṇatikālamāhārasya nirupayannāha ----
---------------------------------------| kecidāhurahorātrātṣāḍahādapare,
pare||65|| māsena yāti śukratvamannaṃ
pākakramādibhiḥ| ------------------------------------------|66|
Sa. kecidācāryāḥ
ahorātrāt-rātriṃdinena, annaṃ śukratvaṃ yātītyāhuḥ| kaiḥ ? pākakramādibhiḥ|
pākasya jāṭharāgninā bhūtāgnibhirdhātvagnibhī
rasaraktādiparipāṭyetyevaṃprakāraḥ kramaḥ, sa ādiryeṣāṃ-vīryaprabhāvādīnāṃ,
taiḥ| apare-anye ācāryāḥ, ṣaḍahātṣaḍbhirdinaiḥ, anna pākakramādibhiḥ śukratvaṃ
yātīti vadanti| pare anye, tvāhuḥ,-ahorātrātprabhṛti māsaḥ paraḥ
pramāṇāvadhirannasya rasādipākakramādinā pariṇamataḥ śukratvagamane, na tata
ūrdhvaṃ kadācidapi| tathā ca parāśaro'ṣṭarātreṇānnaṃ pariṇamacchukratvaṃ
yātīti saṅgirate| tathā ca tadvanthaḥ-"āhāro'dyatano yaśca śco rasatvaṃ sa
gacchati| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni, caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame,
ṣaṣṭhe asthitvaṃ, saptame vrajet| majjatāṃ, śukratāmeti divase tvaṣṭame
nṛṇām|| tasmaddhi pathyāpathyābhyāmāhārābhyāṃ nṛṇāṃ dhruvam| saptarātreṇa
śudhyanti praduṣyanti ca dhātavaḥ||" iti
athaitadannaṃ rasādibhāvena pariṇamacchukratvaṃ yāti| kiñcicchinnaṃ kṛtvā'tha
kālavadanavarataṃ kṛtvā pākakrameṇa ? ata āha ----
---------------------------------------| santtatā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu
cakravat||66||
Sa. bhojyāśca te dhātavaśca
bhojyadhātavaḥ| bhojyaśabdeneha yasya dhātorya āhārastasya sarvasya grahaṇam|
uktaṃ hi (ca.sū. a.28|13)-"dhātavo hi dhātvāhārāḥ|" iti| etaduktaṃ
bhavati,-yasya dhātoryasmādutpattiḥ sa yasyāhāra iti| bhojyadhātūnāṃ
parivṛttiḥ-parivartanaṃ bhramaṇaṃ gatiḥ, sa cakravatsantatā
avyuccinnaprabandhasvarūpā, āhārarasenāpyāyitatvāt|
evaṃ pūrvoktena kālāvadhinā vṛṣyādyapi yadvastujātaṃ tadapi śukratvaṃ
yātītyāśaṅkāyāmidamāha---- vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate|
-------------------------------------------------|67|
Sa. vṛṣyāṇi
kṣīrarasamadhukamāṣakūṣmāṇḍahaṃsādipakṣyaṇḍaprāyāṇi| tathā,
ādigrahaṇādviṣagarapraśamanamūḍhagarbhajarāyuniṣkramaṇakriyāprāyāṇi|
sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, susūkṣmaṃ durlakṣyaṃ tathāvidhaṃ prabhāvamāsādya tāni
pariṇamanti śukrabalādi kurvate nāpariṇamanti|
---------------------------------------------------| prāyaḥ
karotyahorātrātkarmānyadapi bheṣajam||67||
Sa. vṛṣyādidravyavyatiriktamanyadapi
bheṣajaṃ-cūrṇaguṭikādi dīpanādikriyaṃ, ahorātreṇa prāyaḥ svaṃ svaṃ karma
karoti| prāyograhaṇaṃ kiñcidbheṣajamahorātrādapyūrdhvaṃ kiñcittato'pyavāk
vīryādivaśāt karma karotīti dyotanārtham|
āhāraraso rasadhātunā sahaikatamāpanno rasaraktādibhāvena pariṇamati
yāvaccukraprasādo garbhatvenetyuktam| tatkathaṃ kadācidekadeśe
rogakṛdgudhiramāṃsādyekadeśavṛddhikṣayavikārakṛttvādbhavati ? iti
saṃśayāpanodārthamidamāha ---- vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā|
yugatpasarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||68||
kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrrasaḥ sajjati yatra saḥ| tasminvikāraṃ kurute khe
varṣamiva toyadaḥ||69||
Sa. āhāraraso jaṭharāgninā pakvaḥ
prasādo dhātvākāratvāddhātuvācyo yasmādvyānena sadā sarvataḥ-sarvasmin dehe,
vikṣipyate viśeṣeṇa preryate| sarvata ityādyāditvāttasiḥ| kimbhūtena ?
vikṣepaḥ-preraṇameva, ucitaṃ-yogyaṃ, karma yasya, tena vikṣepocitakarmaṇā|
kathaṃ vikṣipyate ? yugapat-ekakālam, tathā'jasraṃ-anavaratam|
saḥ-rasadhāturāhārarasaprasādākhyo, vyānena vikṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyāt
srotoduṣṭeḥ, yatra pradeśe svarupāpracyuto'pi sajjati-saktaḥ sampadyate,
tasmin pradeśe dehasya vikāraṃ kurute, na sarvatra| etadeva dṛṣṭāntadvāreṇa
spaṣṭayati| khe varṣamityādi| yathā khe-viyati, toyado-megho, vātavaśāt
kṣipyate varṣaṃ-vṛṣṭiṃ, kvacideva deśe kurute, na sarvatra| khasya vaiguṇyaṃ
khavaiguṇyamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| "pūraṇaguṇa" ityādinā cātra yathā samāsaniṣedho
na bhavati, tathā "śirortīndriyadaurbalya" (hṛ.sū. a. 4/9) ityatra
pratipāditameva| tasmin vikāraṃ kuruta ityatrātmanepadaṃ na prāpnoti, rasasya
kartrabhiprāyābhāvāt| na hi tasya citramutpadyata iti karotīti prāpnoti|
brūmaḥ| aupacāriko'tra kartrabhiprāyaḥ kalpyaḥ| anenaiva nyāyena 'vrīhīnātapaḥ
śoṣayati' ityādyapyupapannam| vyāno rasadhātuṃ yatra nayati tatra vikāraḥ, iti
tāvadrasasya vikṣepaḥ|
doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam| annabhautikadhātvagnikarmeti
paribhāṣitam||70||
Sa. evamiti
doṣaprakopatramātideśārtham| yathā rasaḥ kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādyatra sajjati
tasmin vikāraṃ kurute, evaṃ-anena nyāyena, doṣāṇāmapi-vātādīnāṃ vyānena
vikṣipyamāṇānāṃ, ekadeśaprakopaṇaṃ-vikārakaraṇaṃ, syāt| ata eva
sidhmadadruśvayathvādyekadeśe jāyate| evaṃ kṣepyāṇāṃ
svabhāvasthānāmapyasvātantryādvikārakāritvaṃ bhavati| bhūtameva bhautikam|
vinayādibhyaṣṭak| annaṃ ca bhautikaṃ ca dhātavaścānnabhautikadhātavaḥ,
teṣāmagnirannabhautikadhātvagniḥ, tasya karma annabhātikadhātvagnikarma| iti
prakāre| iti-pūrvoktena prakāreṇa, annabhautikadhātvagnikarma
paribhāṣitaṃ-uktaṃ niścayīkṛtam| tatra "annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ" (ślo.55)
ityādinā "kaṭu mārutam" ityantena granthena| tathā, annaṃ sārakiṭṭatayā
yatpariṇamati tadetajjāṭhārāgneḥ karma| "bhaumāpyāgneya" (ślo.59) ityārabhya"
śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān" ityevamantena granthena yannirdeṣṭaṃ tadbhūtāgneḥ
karma| "sārastu saptabhirbhūyo" (ślo 62) ityārabhya "prasādakiṭṭau dhātūnā"
ityevamantena yannirdiṣṭaṃ taddhātvagnikarmeti|
annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhiko mataḥ| tanmūlāste hi
tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||71||
tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayetprayatastasya sthitau
hyāyurbalasthitiḥ||72||
Sa. sarveṣāṃ paktṝṇāṃ madhye yo'nnasya
paktā-pācako jāṭharāgniḥ, so'dhiko mataḥ-balīyānabhipretaḥ| tantrakṛtāmiti
śeṣaḥ| kutaḥ śreṣṭhaḥ ? ityāha-tanmūlā ityādi| saḥ jāṭharānalo, mūlaṃ
pradhānaṃ, yeṣāṃ-bhūtāgnyādīnāṃ te yasmāttanmūlāḥ| mūlamiva mūlam| yathā,
vṛkṣādīnāṃ pradhānamavayavo mūlaṃ, sarveṣāṃ hi tadavayavānāṃ janmādiṣu
tatkāraṇam, tena vinā teṣāṃ janmādyasambhavāt| yasmāccaivaṃ
mūlaṃ-sarvāvayavebhyaḥ pradhānamavayavaḥ| tasmātte-bhūtadhātvagnayaḥ,
taddṛddhikṣyavṛddhikṣayātmakāḥ,-vṛddhiśca kṣayaśca vṛddhikṣayau,
tasya-jāṭharāgneḥ, vṛddhikṣayau-cayāpacayau, tābhyāṃ vṛddhikṣayau
tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayau, tāvātmā-svabhāvo, yeṣāṃ te
tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ| etaduktaṃ bhavati,-jāṭharānalavṛddhyā
pareṣāmagnīnāṃ vṛddhiḥ tatkṣayeṇa teṣāṃ kṣayaḥ| tasmāttaṃ pācakamagniṃ,
vidhivat-praśastena vidhānena, yuktaiḥ-yojitaiḥ,
annapānendhanairhitaiḥ-pathyaiḥ, pālayet| annapānānyevendhanāni, taiḥ| kathaṃ
pālayet ? prayataḥ-yatnavān nāvahelayā| hi-yasmāt, tasya-annasya paktuḥ,
sthitau-sadbhāve, āyurbalasthitiḥ-tatsthitāvāyuravatiṣṭhate balaṃ ca| tathā
coktam (saṅgrahe ci. a.12)- "agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam|"
iti|
jāṭharāgnimadhunā caturvidhaṃ vakti ---- samaḥ samāne sthānasthe
viṣamo'gnirvimārgage| pittābhimūrccite tīkṣṇo mando'sminkaphapīḍite||73||
Sa. samāne vāyau
sthānasthe-khāśayasthite sati, samo'gnirbhavati|
vimārgage-mārgamujjhitvotpathapravṛte samāne sati, viṣamo'gnirbhavati|
pittenābhimūrccite-ekalolībhūte samāne, tīkṣṇo'gnirbhavati| asmin-samāne,
kaphapīḍite-śleṣmābhibhūte, mando'gnirbhavati|
samo'gnirviṣamastīkṣṇo mandaścaivaṃ caturvidhaḥ| yaḥ pacetsamyagevānnaṃ
bhuktaṃ samyak samastvasau||74||
viṣamo'samyagapyāśu samyagvā'pi cirātpacet| tīkṣṇo vahniḥ
paceccīghramasamyagapi bhojanam||75||
mandastu samyagapyannamupayuktaṃ cirātpacet|
kṛtvā''syaśoṣāṭopāntrakūjanādhmānagauravam||76||
Sa. evaṃ-samādibhedena,
caturvidho'gnirbhavati| idānīmasya caturvidhasyāgnerlakṣaṇaṃ vakti- vahniriti
vakṣyamāṇena sambandhaḥ| yo vahniḥ samyak-yathāvidhi, bhuktamannaṃ samyageva
pacet, sa sama eva bhavati, iti tuśabdo'vadhārayati| annamiti prakṛtam|
yo'samayagapideśakālamātrāvidhibhraṣṭamapi, annaṃ bhuktamāśu pacet,
samyagvā'nnaṃ bhuktaṃ cirātpacet, sa viṣamaḥ| yo'samyagapyannaṃ bhuktaṃ drāk
pacet, sa tīkṣṇaḥ| yastu samyagapyannamupayuktamāsyaśoṣādīn kṛtvā cirātpacet,
sa mandaḥ| āṭopaḥ-kṣobhaḥ| mande'gnau ca sabhaktamevauṣadhaṃ prāyeṇopayoktuṃ
yujyate| tathā ca saṅgrahe papāṭha (sū. a. 11)- "yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca
bhojyabheṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāk ca tīkṣṇe, mande punaścirāt||
sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet|" iti| evamagnimuktvā,
agnyāyattatvādbalasya balatraividhyaṃ darśayati-
sahajaṃ kālajaṃ yuktikṛtaṃ dehabalaṃ tridhā|
---------------------------------------------------|77|
Sa. saha jāyata iti sahajam, kālājjātaṃ
kālajam, yuktibhirūpajātaṃ yuktijam, iti dehabalaṃ-śarīrabalaṃ, tridhā|
---------------------------------------------------| tatra sattvaśarīrotthaṃ
prākṛtaṃ sahajaṃ balam||77||
vayaskṛtamṛtūtthaṃ ca kālajaṃ, yuktijaṃ punaḥ| vihārāhārajanitaṃ
tathorjaskarayogajam||78||
Sa. tatra-teṣu baleṣu madhye,
sattvarajastamaḥsamutthaṃ śarīrodbhūtaṃ ca yadbalaṃ tatprākṛtaṃ-svabhāvikam|
sattvaśabdena guṇatrayamupalakṣyate| śarīraṃ-tvagraktādisāramayaṃ
yadvastujātaṃ tat| vayo-bālyayauvanādi, tena kṛtaṃ vayaskṛtam,-vayonusāreṇa
niṣpāditam, ṛtubhyo-hemantādibhya udbhūtamṛtūttham, etadubhayamapi kālajaṃ
balam| vayaskṛtamityatra "ataḥ kṛkami" ityanena saḥ| yuktijaṃ
punarbalaṃ,-viharaṇaṃ-vihāro vāṅgmanaśceṣṭālakṣaṇo'nekaprakāraḥ,
āhāraḥ-pūrvamuktaḥ, tābhyāṃ vihārāhārābhyāṃ janitaṃ vihārāhārajanitaṃ yadvalaṃ
tadyuktijam| yuktiḥ-yoga itikartavyatā, tato jātaṃ yuktijam| tathā,
ūrjaskarāstvime yogāḥ-"tadyathā,-balavatpuruṣe deśe janma [ tadvidhe ca kāle ]
sukhaśca kālayogo bījakṣetraguṇaśarīrāhārasatvasampattayaśca" (saṃ. śā. a. 8)|
tathā ye yogā rasāyanavājīkaraṇoktāḥ, tebhyo jātamūrjaskarayogajaṃ yadvalaṃ
tadapi yuktijam| samprati deśatraividhyaṃ darśayati-
deśo'lpavāridrunago jāṅgalaḥ svalparogadaḥ| ānūpo viparīto'smātsamaḥ
sādhāraṇaḥ smṛtaḥ||79||
Sa. stokajalavṛkṣaśailākrāntaḥ
svalparogado jāṅgalo deśaḥ śuddhasrotastayā| tathā ca-marudeśodbhavā
alparogāścirajīvinaśca dṛśyante| asmāt-jāṅgalāt,
viparīto-bahūdakatarugirisamadhiṣṭhito bahurogadaśca, ānūpaḥ| samastu deśo yo
nātyambuvṛkṣaparvato, na cātyalpavāritarugiriḥ, sa sādhāraṇo
madhyastharogārogyaḥ|
evaṃ bhūmilakṣaṇaṃ deśamuktvā majjādīnāṃ parimāṇārthamāha ----
majjamedovasāmūtrapittaśleṣmaśakṛntyasṛk| raso jalaṃ ca
dehe'sminnekaikāñjalivarddhitam||80||
Sa. majjādidravyaṃ jalāvasānaṃ,
asmin-pauruṣe dehe, ekaikāñjalivarddhitam| tena majjña eko'ñjaliḥ, dvau
medasaḥ, yāvajjalasya dehāśritasya daśāñjalayaḥ|
pṛthak svaprasṛtaṃ proktamojomastiṣkaretasām| dvāvañjalī tu stanyasya catvāro
rajasaḥ striyāḥ||81||
Sa. ojomastiṣkaśukrāṇāṃ dehagānāṃ
pṛthak-pretyekaṃ, svaprasṛtaṃ pramāṇam| striyāḥ stanyasya dvāvañjalī,
rajaso-raktasyārtavasya catvāro'ñjalayaḥ| svena mānenāñjaliprasṛtāviha
hastasaṃsthānaviśeṣavācyau gṛhyete, na tu catuṣpaladvipalaparimāṇau
mānavācyau, svaśabdaprayogāt| prasṛtaśabde tu mānavācini gṛhyamāṇe
svaśabdo'narthaka eveha syāt| nanu, yathā majjādīnāṃ samatvādhikyahānayo
vidyante, tathā pavanasyāpi| tathā ca prāgabhyadhāyi (hṛ. sū. a. 11/1)-
"utsāhocchvāsaniḥśvāsa" ityādi| tathā (hṛ. sū. a. 11/5)- "vṛddhastu
kurute'nilaḥ| kārśya" ityādi| tathā (hṛ. sū. a. 11/15)- "liṅgaṃ
kṣīṇe'nile'ṅgasya" ityādi| tasmādvāyorapi pramāṇaṃ vācyaṃ syāt| tatkathamiha
noktam ? atrocyate| pavanasyāmūrttatvātpramāṇaṃ vaktumayuktam| tathā ca
carakaḥ (?)-"na mānonmānatā vāyorarūpatvāttu yujyate|" iti| tasmālliṅgaireva
samatvādhikyahānayo'nilasya vaktuṃ yuktāḥ|
samadhātoridaṃ mānaṃ vidyādvṛddhikṣayāvataḥ||82||
Sa. samadhātoḥ-samaprakṛteḥ, etanmānaṃ
vidyāt, naikadoṣādhikaprakṛtīnāṃ dvidoṣādhikaprakṛtīnāṃ vā| teṣāṃ hyata eva
yathoktādañjalipramāṇādikādyathāyathaṃ majjādīnāṃ vṛddhikṣayau vidyāt|
adhunā yadukramāyuṣkāmīyādhyāye (hṛ. sū. a. 1/9)- "śukrārtavasthairjanmādau
viṣeṇeva viṣakrimeḥ| (taiśca tisraḥ prakṛtayaḥ" ityādi sūtrasyaiva
vivaraṇamāha ---- śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ
syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā||83||
Sa. śukraṃ cāsṛk cetyādidvandvaḥ|
garbhiṇī-sampadyamānā garbhāmātā, tasyā bhojyaceṣṭe-āhāravihārau, eteṣu
yo'dhiko dośo-vātādiḥ, tena prakṛtiḥ saptadhā-saptaprakārā, [ uditā- ]
abhihitā, sūtrasthāne (a.1/10)| ya iti jātāveka vacanam| tena yo doṣo, yau
doṣau, ye doṣāḥ, ityartho'vatiṣṭhate| ekadoṣadvidoṣatridoṣaprakṛtiṣu
yathāsaṅkhyameko dośo dvau doṣo trayo doṣā adhikā ityarthaḥ| nanu,
samadhātorvātādīnāṃ samatvāt kathamivādhikyaṃ syāt ? brūmaḥ| samadhātorapi
samānāṃ trayāṇāmapi tasmin kāle svapramāṇato yathāsvaṃ tulye nādhikatvaṃ
bhavatīti yuktaṃ tatrāpyādhikyam| yadi vā doṣo'dhika iti bāhulyenoktam| tena
ṣaṭsveva prakṛtiṣu doṣādhikabhāvaḥ, na tu samadhātāviti vedyam| adhunā vātasya
prādhānyaṃ ṣaḍbhiḥ kāraṇaiḥ pradarśya vātaprakṛti prāgabhidhatte-
vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakopanāt| svātantryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ
pravalo'nilaḥ||84||
Sa. vibhutvāt-vyāpitvāt| tathā,
āśukāritvāt| tathā, balitvāt, yathā hi vāyurvyāpyāśukārī balī ca, na tathā
pittaśleṣmāṇau| tathā, anyakopanāt, svajātīyāpekṣayā'nyaupittaśleṣmāṇau, anena
yathā kopyete, na tābhyāṃ tathā'yam| tathā, svātantryāt-prerakatvāt, tathā hi
nāsāvanyena preryate'taḥ svatantro'sau| tathā, bahurogatvāt| tathā
coktam-"aśītirvātajā rogāścatvāriśacca pittajāḥ| viṃśatiḥ śleṣmajāśca" iti|
evaṃ trayāṇāṃ doṣāṇaṃ madhye'nilaḥ prabalaḥ-pradhānam|
prāyo'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ|
śītadviṣaścaladhṛtismṛtibuddhiceṣṭā- sauhārdadṛṣṭigatayo'tibahupralāpāḥ||85||
alpavittabalajīvitanidrāḥ sannasaktacalajarjaravācaḥ| nāstikā bahubhujaḥ
savilāsā gītahāsamṛgayākalilolāḥ||86||
madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṅkṣāḥ kṛśadīrghākṛtayaḥ saśabdayātāḥ| na dṛḍhā na
jitendriyā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā||87||
netrāṇi caiṣāṃ kharadhūsarāṇi vṛttānyacārūṇi mṛtopamāni| unmīlitānīva bhavanti
supte śailadrumāṃste gaganaṃ ca yānti||88||
adhnyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddhapiṇḍikāḥ|
śvaśṛgāloṣṭragṛdhrākhukākānūkāśca vātikāḥ||89||
Sa. prāyograhaṇaṃ
kvacidvyabhicārartham| ata eva-asmādeva kāraṇāt,
pavanādhyuṣitāḥ-vāyunā'dhiṣṭhitāḥ, manuṣyāḥ prāya evaṃrūpā bhavanti|
kāraṇānuvidhāyitvāt kāryāṇām| doṣātmakāḥ-na tu guṇasvabhāvāḥ, na śubhasvabhāvā
bhavanti| śukrārtavarūpāvasthāmārabhyājīvitaṃ pavanādhyuṣitā mānavāḥ
sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ| sphuṭitāni dhūsarāṇi ca keśagātrāṇi yeṣāṃ ta evam|
tathā, śītaṃ dviṣantīti śītadviṣaḥ, uṣṇābhilāṣitvāt| tathā, calā dhṛtyādayo
gatyantā yeṣāṃ te tathoktāḥ| tathā, atiśayena bahuḥ pralāpaḥ-sambhāṣaṇaṃ,
yeṣāṃ ta evam| vasantatilakāvṛttam| alpāḥ vittādayo nidrāntā yeṣāṃ ta evam|
tathā, sannā saktā calā jarjārā vāk yeṣāṃ ta evam| keṣāñcitsannā-avasādaṃ
nītā, keṣāñcitsaktā-bhāṣaṇe vilambya vilambya pravṛttā, keṣāñciccalā,
keṣāñcijjarjarā-bhinnakāṃsyasvanasadṛśī vāgiti| tathā nāsti paraloka ityevaṃ
matiryeṣāṃ te nāstikāḥ| "asti nāsti diṣṭaṃ matiḥ" iti ṭhak| tathā,
bahubhujaḥ-analpāśanāḥ| tathā, savilāsāḥ-salīlāḥ| tathā, gītahāsādilolāḥ
tatpriyāḥ| svāgatāvṛttam| tathā, madhurāmlapaṭūṣṇasātmyā
madhurādyabhilāṣiṇaśca| kṛśāśca te dīrghākṛtayaśca, te kṛśadīrghākārāḥ| tathā,
saśabdaṃ yātaṃ-gamanaṃ, yeṣāṃ te saśabdayātāḥ| na dṛḍhāḥ-na dṛḍhaśarīrāḥ| na
jitendriyāḥ| na cāryāḥ-asantaḥ| kāntānāṃ strīṇāṃ, na ca dayitāḥ-[na]
abhimatāḥ| na ca bahuprajāḥ-api tu svalpasantatayaḥ|
"yā(ryā)vantaḥ(ntaṃ)śeṣaṃ(ṣa)pūrvasāmyādaupacchandasikaṃ vadanti santaḥ|" eṣāṃ
ca-vātaprakṛtīnāṃ, netrāṇī kharāṇi-paruṣāṇi, tathā
dhūsarāṇi-pāṃsunevāvakīrṇāni, vṛttānivartulāni, acārūṇi, mṛtopamāni ca, tathā
supte-svapne, unmīlitānīva-uddhāṭitānīva, bhavanti| te-vātaprākṛtayaḥ, svapne
sati śailadrumān gaganaṃ ca gacchanti| indravajrāvṛttam| te ca,
adhanyāḥ-abhavyāḥ, matsareṇādhmātāḥ-dveṣapūrṇāḥ| tathā, stenāḥ-caurāḥ|
prodbaddhapiṇḍikāḥ-jaṅghāyāḥ paścimādbhāgāt prakarṣeṇonnatāḥ piṇḍikā yeṣāṃ ta
evam| aṇukaṃ-svabhāvaḥ, svararūpaceṣṭānukaraṇam| śvādīnāmivānūkaṃ
yeṣāṃ-vātikānāṃ, ta evam| vātikā iti bhūmni matvarthīyaṣṭhak, vātabhūyiṣṭhā
ityarthaḥ|
adhunā pittaprakṛtilakṣaṇaṃ prastauti-pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā yadasmā----
tpittodriktastīkṣṇatṛṣṇābubhukṣaḥ| gauroṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivakraḥ śūro mānī
piṅgakeśo'lparomā||90||
dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ|
vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi||91||
medhāvī praśithilasandhibandhamāṃso nārīṇāmanabhimato'lpaśukrakāmaḥ| āvāsaḥ
palitataraṅganīlikānāṃ bhuṅkte'nnaṃ madhurakaṣāyatiktaśītam||92||
gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhi rbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ| suptaḥ
paśyetkarṇikāranpalāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca||93||
tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi| krodhena madyena
raveśca bhāsā rāgaṃ vrajantyāśu vilocanāni||94||
madhyāyuṣo madhyabalāḥ paṇḍitāḥ kleśabhīravaḥ|
vyāghrarkṣakapimārjārayakṣānūkāśca paittikāḥ||95||
Sa. dhanvantarimatena pittameva vahniḥ
pākādikarmakaraṇāt| athavā vahnijaṃ-vahnerjātaṃ, agnyādhāratvāt|
yadasmāt-yataścaivamato hetoḥ, pittādhikaḥ puruṣastīvratṛṣṇābubhukṣo bhavati|
tathāvidhātkāraṇādutpannatvāt abdhāt rasadhātuśca tasya drāgeva
śuṣyatītibhāvaḥ| tathā, gaura uṣṇāṅgaśca| tathā, tāmravarṇaṃ hastāṅrivakraṃ
yasya sa evam| tathā,śūro mānī ca| tathā, kapilakeśo'lparomā ca| śālinīvṛttam|
dayitāni mālyādīni yasya sa evam| tathā, sucaritaḥ-śobhanaceṣṭitaḥ| tathā,
śuciḥ-kāyavāṅmanovyāpārairmalinairasaṃspṛṣṭaḥ| āśritānāṃ vatsalaḥ-priyakṛt,
vibhavādiyuktaśca| tathā, bhīṣu-bhayeṣu, dviṣatāmapigatiḥ śaraṇyatvādbhavati|
apiśabdātsuhṛdāṃ madhyasthānāṃ kimu sa gatirna bhavati ? iti dyotayati|
drutavilambitaṃ vṛttam| medhāvīti praśaṃsārthe "asmāyāmedhāsrajo viniḥ" iti
viniḥ| sandhibandhāśca māṃsāni ca, tāni praśithilāni yasya sa evam| tathā,
strīṇāmanabhīṣṭaḥ| alpau śukrakāmau yasya sa evam| palitādīnāmāvāsaḥ-tānyasya
bahūni santītyarthaḥ| sa ca madhurādyannaṃ bhuṅkte| praharṣiṇīvṛttam|
gharmadveṣīti "bahulamābhīkṣṇye" ṇiniḥ| svidyatīti svedanaḥ| pūtirgandho yasya
sa pūtigandhiḥ| "gandhasyedutpūti" ityādinā idādeśaḥ| bhurayaḥ-prabhūtāḥ,
uccārādayo yasya sa evam| sa ca paittikaḥ suptaḥ san karṇikārādīn paśyet|
śālinīvṛttam| eṣāṃ ca-paittikānāṃ vilocanāni tanutvādiguṇayuktāni bhavanti|
tāni ca krodhādyairdrāgeva lauhityaṃ yānti| upajātivṛttam| te ca paittikā
madhyāyuṣṭvādiyuktā bhavanti| vyāghrādīnāmivānūkaṃ yeṣāṃ ta evam| atha
śleṣmaprakṛtilakṣaṇārthamāha-
śleṣmā somaḥ śleṣmalastena saumyo gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṃsaḥ|
kṣuttṛḍduḥkhakleśagharmairatapto buddhyā yuktaḥ sātvikaḥ satyasandhaḥ||96||
priyaṅgudūrvāśarakāṇḍaśastra- gorocanāpadmasuvarṇavarṇaḥ| pralambabāhuḥ
pṛthupīnavakṣā mahālalāṭo ghananīlakeśaḥ||97||
mṛdvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudeho bahnojoratirasaśukraputrabhṛtyaḥ| dharmātmā
vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam||98||
samadadviradendratulyayāto jaladāmbhodhimṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ|
smṛtimānabhiyogavān vinīto na ca bālye'pyatirodano na lolaḥ||99||
tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇarūkṣa- malpaṃ sa bhuṅkte balavāṃstathā'pi|
raktāntasusnigdhaviśāladīrgha- suvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ||100||
alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddho
gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvā- nāryo nidrālurdīrghasūtraḥ kṛtajñaḥ||101||
ṛjurvipaścitsubhagaḥ sulajjo bhakto gurūṇāṃ sthirasauhṛdaśca| svapne
sapadmānsavihaṅgamālāṃ- stoyāśayān paśyati toyadāṃśca||102||
brahmarudrendravaruṇatārkṣyahaṃsagajādhipaiḥ| śleṣmaprakṛtayastulyāstathā
siṃhāśvagovṛṣaiḥ||103||
Sa. yasmācchleṣmā somaḥ, tena hetunā
śleṣmalo naraḥ saumyo bhavati| kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇām| soma iva saumyaḥ,
śākhāditvādyañ| tathā, gūḍhasnigdhaśliṣṭāni sandhyasthimāṃsāni yasya sa evam|
tathā, kṣudrādibhirataptaḥ-akṣobhito bhavati| tathā, budhdyā'nvitaḥ
praśastasatvaśca| tathā, satyaṃ sandadhāti pratijānīte, iti satyasandhaḥ|
"ātaścopasarge" ityaḍ| śālinīvṛttam| priyaṅgvāditulyena varṇena ekaikena
yuktaḥ| kaścitpriyaṅgusamānavarṇaḥ kaściddūrvāsadṛśavarṇaḥ
kaściccharastambasadṛśavarṇaḥ kaścihacchastratulyavarṇaḥ
kaścidgorocanātulyavarṇaḥ kaścitpadmatulyavarṇaḥ, kaścitsuvarṇasadṛśavarṇaḥ|
tathā, pralambabāhuḥ dīrghabhujaḥ| tathā, vistīrṇapīvaravakṣāḥ| tathā,
mahallalāṭam alikaṃ, yasya sa tathā| tathā, ghananīlakeśaḥ| upajātivṛttam|
mṛdvaṅgaḥ-komalāvayavaḥ| samaḥ suṣṭhu vibhakto-vibhaktāvayavaḥ, cārurdeho
yasya sa evam| bahavastejoratirasādayo yasya sa evam| tathā, dharmasvabhāvaḥ|
niṣṭhuraṃ na kadācidvadati| pracchannaṃ-gūḍhaṃ kṛtvā, vairaṃ dṛḍhaṃ ciraṃ
vahati-na tu śithilayati| praharṣiṇīvṛttam| samadasya dviradendrasya tulyaṃ
yātaṃ-gamanaṃ, yasya sa evam| tathā, jaladādisadṛśaśabdaḥ| tathā,
praśastasmṛtiḥ śobhanābhiyogī vinayī ca bhavati| bālye'pi-bālatve'pi
nātirodano na ca lolupaḥ| aupaccandasikaṃ vṛttam| sa cānnaṃ tiktādirasayuktaṃ
balakṣepakaṃ bhuṅkte, tathā'lpamapi bhuṅkte, tathā'pi svabhāvādbalī bhavati|
raktāvantau yayoste raktānte, tathā susnigdhe viśāle dīrghe ca, tathā
suvyaktau śuklāsitau yayoste suvyaktaśuklāsite, tathā pakṣmale, evaṃbhūte
akṣiṇi yasya sa evam| indravajrāvṛtam| alpā vyāhārādayo yasya sa evam| [
*vyāhāro-bhāṣaṇam| pānaṃ-pānīyādi| aśanaṃ-bhojanam| īhā-kāyikā ceṣṭā| ]
prājye-prabhūte, āyurvitte yasya sa evam| dīrghadarśī-bhāvi kāryaṃ paśyati,
idaṃ kurvata idamavaśyaṃ sampadyata iti| vadānyo-valgubhāṣī dātā ca|
śrāddho-dānādau śraddhāvān| gambhīro-mahācittaḥ| sthūlalakṣo-bhūridātā|
kṣamāvān-kṣāntiyuktaḥ| āryaḥ-sajjanaḥ| nidrāluḥ-bahunidraḥ|
dīrghasūtraḥ-cirakārī| kṛtaṃ jānātīti kṛtajñaḥ| vaiśvadevīvṛttam|
ṛjuḥ-akuṭilacittaḥ| vipaścit-paṇḍitaḥ| subhago-janapriyaḥ| suṣṭhu lajjata iti
sulajjaḥ| gurūṇāṃ-pitrādīnāṃ, bhaktaḥ-sevakaḥ| tathā, sthiraṃ-dṛḍhaṃ,
sauhṛdaṃ-maitrī, yasya sa evam| svapne toyāśayān-taḍāgādīn, sajalajān
pakṣipaṅktiyuktāṃśca paśyati, toyadāṃśca paśyati| upajātivṛttam| brahmādibhiḥ
śleṣmaprakṛtayaḥ samānāḥ, siṃhādibhiśca| [*tārkṣyo-garuḍaḥ|
gajādhipaḥ-erāvataḥ|] evaṃ pṛthagvātādiprakṛtīstisro'bhidhāya
dvandvasarvadoṣaprakṛtilakṣaṇābhidhitsayedamāha-
prakṛtīrdvayasarvātthā dvandvasarvaguṇodaye|
---------------------------------------------------|104|
Sa. dvayāt-saṃsargāt, udbhūtāstisraḥ
prakṛtayaḥ, sarvotthā-sarvadoṣodbhūtā, ekā prakṛtiḥ, evaṃ prakṛtayo
dvayasarvotthāścatasraḥ| guṇaśabdo'tra dharmavacano liṅgavacano vā|
dvandvaśabdena doṣadvayaṃ sarvaśabdena ca doṣatrayaṃ lakṣyate| dvandvaṃ ca
sarve ca dvandvasarve, teṣāṃ guṇāḥ-doṣadvayadoṣatrayāṇāṃ dharmā liṅgāni vā,
teṣāmudayaḥ-prādurbhāvo, dvandvasarvaguṇodayaḥ, tasmin dvandvasarvagoṇodaye
sati, dvayasarvotthāḥ prakṛtīrvadet-ādiśet| dvayaṃ ca sarve ca dvayasarve,
tebhya utthaḥ-utthānaṃ, yāsāṃ tāḥ| evaṃ dvandvadoṣaguṇodaye dvandvotthāḥ
prakṛtīrvadet, sarvadoṣaguṇodaye sarvotthāṃ prakṛtiṃ vadet| uttha
ityutpūrvāttiṣṭhateḥ "supi sthaḥ" iti yogavibhāgātkaḥ| "udaḥ sthāstambhoḥ
pūrvasya" iti pūrvasavarṇādeśaḥ| "atrādyāstrayo nityāturā
doṣānuśayitaśarīratvāt| viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ| teṣu hi
guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ" (saṃ. śā. a. 8)| evaṃ
vātādiprakṛtīrnirdiśya, sattvādiprakṛtīrnirdidikṣurāha-
---------------------------------------------------| śaucāstikyādibhiścaivaṃ
guṇairguṇamayīrvadet||104||
Sa. caśabdo bhinnakrame,
guṇamayīścetyatra draṣṭavyaḥ| evaṃ-vātādiprakṛtivat, pṛtagdvandvasarvotthāḥ
śaucāstikyādibhiḥ sattvādiguṇaiḥ (ślo. 7) sapta sattvādiguṇamayīśca
prakṛtīrvadet| ādigrahaṇāt śukladharmarucyādibhiḥ sattvādīnāṃ
guṇairyathāyathaṃ sattvādiprakṛtīrvātādiprakṛtayaḥ parasparamanurudhyante,
sattvādiprakṛtayaśca vātādiprakṛtīranurudhyante| evaṃ vātādiprakṛtayaḥ sapta,
sattvādiprakṛtayo'pi saptaiva| jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāśca
saptaiva| tathā hi-dṛśyante puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ
parasparavilakṣaṇāḥ sattvādyasaṅkhyeyabhedāveśācca
rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati|
sattvādyāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate|
tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ
puruṣasyānvīkṣeta| yasmāccarīraṃ sattvādīnanurudhyate, sattvādayo'pi śarīram|
prakṛtivibhāgaścāyaṃ tadanurūpacikitsāpravṛttaye vaidyasyopayujyate|
tatrādyāstrayo nityaturāḥ, doṣānuśayitaśarīratvāt| viśeṣataśca
dvandvaprakṛtayaḥ| tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena
tānupācaret| samadhātuprakṛtistu sarvarasena sātmyenopacaraṇīyaḥ| tathā ca
muniḥ (ca.sū. a.7/41)- "samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate|" iti|
evaṃ vātādiprakṛtīḥ sattvādiprakṛtīśca parasparānurodhinīrnirdiśya,
vayojñānārthamāha-
vayastvāṣoḍaśādvālaṃ tatra dhātvindriyaujasām| vṛddhirāsaptatermadhyaṃ
tatrāvṛddhiḥ paraṃ kṣayaḥ||105||
Sa. kālakṛtā śarīrāvasthā-vayaḥ| tacca
tridhā, bālamadhyavṛddhabhedena| vayaḥ punarāṣoḍaśādvarṣāt-ṣoḍaśaṃ varṣaṃ
yāvat, bālam| tadapi trividham,-kṣīrakṣīrānnānnavṛttyā| tatra-bāle vayasi,
dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ tathā sarvadhātvāpyāyakasya-ojoso,
vṛddhiḥ| śleṣmādhikyācca bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni
bhavanti| āsaptatermadhyaṃ vayaḥ| āṅatra maryādāyām, nābhividhau|
tataścaikonasaptatiṃ yāvanmadhyaṃ vayaḥ| tadapi trividham,-yauvanaṃ
sampūrṇatvamaparihāniśca| tasmin pittodrekaḥ, tena dīptāgnitā prajñāparipāko
vyavasāyaśceti bhavati| tatrātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ
sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvam,
ataḥparamaparihāniḥ| tatretyādi| [ tatra- ] tasminmadhye vayasi,
dhātvādīnāmavṛddhiḥ-avardhanaṃ, bhavati| paraṃ kṣayaḥ|
paraṃ-ekonasaptaterājīvitaṃ yāvat, dhātvindriyaujasāṃ krameṇa kṣayaḥ, tathā
balavīryapauruṣavacanasmaraṇavijñānapraśrayaguṇānāṃ ca| tathā,
"valīpalitakāsaśvāsāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ bhavanamivābhivṛṣṭaṃ
sīdati| tasminmārutodrekaḥ, tena ślathāsāramāṃsasandhyasthitā
tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vepathuḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca"
(saṃ. śā. a. 8)| iti|
svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ vapuḥ pātraṃ sukhāyuṣoḥ| na ca
yadyuktamudriktairaṣṭābhirninditairnijaiḥ||106||
aromaśāsitasthūladīrghatvaiḥ saviparyayaiḥ|
---------------------------------------------------|107|
Sa. svaṃsvaṃ-ātmīyamātmīyaṃ,
hastatrayaṃ sārddhaṃ pramāṇato yadvapuḥ-śarīraṃ, tatsukhāyuṣoḥ
pātraṃ-bhājanam| evaṃbhūtamapi yat-vapuḥ, udriktaiḥ-adhikairnimittaiḥ,
ninditaiḥ-apraśastaiḥ, nijaiḥ-sahajaiḥ, aṣṭābhirna yuktam| kaiḥ ?
aromaśādibhiḥ| tenāromaśaṃ yadvapustatsukhāyuṣorna pātram| tathā,
yadatiromaśaṃ tacca sukhāyuṣorna pātram| asitādiṣvapyevaṃ yojyam|
evamīṣadromādiyuktaṃ yatpunarhastatrayaṃ sārddhaṃ tatsukhāyuṣoḥ pātram|
---------------------------------------------------| susnigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā
naikamūlāḥ sthirāḥ kacāḥ||107||
lalāṭamunnataṃ śliṣṭaśaṅkhamardhendusannibham| karṇau nīconnatau
paścānmahāntau śliṣṭamāṃsalau||108|| netre
vyaktāsitasite subaddhaghanapakṣmaṇī| unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjurnāsikā
samā||109|| oṣṭhau raktāvanuddṛttau,
mahatyau nolbaṇe hanū| mahadāsyaṃ, ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ
sitāḥsamāḥ||110|| jihvā raktā''yatā tanvī,
māṃsalaṃ cibukaṃ mahat| grīvā hrasvā ghanā vṛttā, skandhāvunnatapīvarau||111||
udaraṃ dakṣiṇāvartagūḍhanābhi samunnatam| tanuraktonnatanakhaṃ
snigdhamātāmramāṃsalam||112||
dīrghācchidrāṅguli mahatpāṇipādaṃ pratiṣṭhitam| gūḍhavaṃśaṃ bṛhatpṛṣṭhaṃ,
nigūḍhāḥ sandhayo dṛḍhāḥ||113|| dhīraḥ
svaro'nunādī ca, varṇaḥ snigdhaḥ sthiraprabhaḥ|
---------------------------------------------------|114|
Sa. keśāḥ susnigdhādiguṇayuktāḥ
'śreṣṭhāḥ' ityanuktamapyarthādgamyate| tathā caivaṃguṇaviśiṣṭairetairyuktaṃ
vapuḥ sukhāyuṣoḥ pātraṃ bhavati| evaṃ lalāṭādiṣvapi cintyam|
lalāṭamunnataṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā, śliṣṭau-anulbaṇau, śaṅkhau
yasmiṃstadevam| tathā, ardhendusannibhaṃ-ardhacandrākāram| karṇau
nīconnatau,-adho nīcau-hrasvau, ūrdhvamunnatau| paścānmahāntau-vistīrṇau|
tathā, śliṣṭau ca tau māṃsalau ca, śliṣṭauramyau, māṃsalau-upacitamāṃsau|
netre-vyaktau sphuṭau, asitasitau varṇau yayosta evam| kṛṣṇo bhāgaḥ kṛṣṇa eva
śuklaḥ śukla eva, na varṇāntaravyāmiśre| tathā, subaddhe-susandhinī,
ghane-saṃhate, pakṣmaṇī yayosta evam| nāsikā-ghrāṇam| unnatamagraṃ yasyāḥ
saivam| tathā, mahānucchvāso yasyāḥ saivam| tathā, pīnā-aśithilā| tathā,
ṛjuḥ-avakrā| tathā, samā-animnonnatā| oṣṭau raktau| tathā,
anudṛttau-bahiranirgatau| dve hanū mahatyau| nolbaṇe-nonnate| hanuśabdasya
strītvamatra cintyam| āsyaṃ-mukham, mahat| dantāḥ-dvijāḥ| ghanāḥ-aviralāḥ|
ślakṣṇāḥ-komalasparśāḥ| snigdhāḥ-snigdharucayaḥ| sitāḥ-śuklāḥ|
samāḥ-samapaṅktayaḥ| jihvā-rasanā, raktā| tathā, āyatā-dīrghā| tathā, tanvī-na
sthūlā| cibukaṃ māṃsalaṃ mahacca| grīvā-śirodharā, hrasvā-adīrghā,
ghanā-nibiḍā, vṛttāvartulā ca| skandhau-aṃsau| unnatau ca tau pīvarau ca|
dakṣiṇa āvarto yasyā nābheḥ sā dakṣiṇāvartā| dakṣiṇāvartā gūḍhā-nimnā [ ca ],
nārbhiryasya taddakṣiṇāvartagūḍhanābhi jaṭharam| tathā,
samunnataṃ-samyagunnataṃ śreṣṭhatvenonnatam| tanavo raktā unnatā nakhā yasya
tadevaṃbhūtaṃ pāṇipādaṃ pratiṣṭhitaṃ-praśastaṃ, bhavati| tathā,
snigdhaṃ-snigdhacchāyam| tathā, ātāmraṃ ca tanmāṃsalaṃ ca,-ātāmramāmsalam|
samantāttāmraṃātāmram| māṃsalaṃ-upacitamāṃsam| tathā, dīrghāḥ-āyatāḥ,
acchidrāḥ-parasparaṃ saṃśliṣṭāḥ, aṅgulayo yasya tadevam| tathā,
mahat-vistīrṇam| tathā, gūḍhaḥ-adṛśyo, vaṃśo yasya tadevaṃvidhaṃ pṛṣṭhaṃ
praśastam| tathā, bṛhat-vistīrṇam| sandhayo nigūḍhāḥ-antargatāḥ,
dṛḍhāḥ-atruṭanaśīlāḥ| dhīraḥ-akṛpaṇaḥ| svaraḥ-śabdaḥ|
anunādī-ghaṇṭādivadanuraṇananyāyena| varṇaḥ snigdhaḥ-arūkṣaḥ| sthirā
prabhā-kāntiḥ, yasya sa evaṃ praśastaḥ|
---------------------------------------------------| svabhājaṃ sthiraṃ
sattvamavikāri vipatsvapi||114||
Sa. sattvaṃ svabhāvājjātaṃ
svabhavajam,-anāhāryaṃ prākṛtamabāhyahetujaṃ na madyādihetujam|
sthiraṃ-ahāryam| ata eva vipatsvapyavikāri-akṣobhi| apiśabdāt kimuta sampatsu
na syādevaṃvidhaṃ sattvaṃ svabhāvajamahāryaṃ ca ?|
uttarottarasukṣetraṃ vapurgarbhādinīrujam| āyāmajñānavijñānairvarddhamānaṃ
śanaiḥ śubham||115||
Sa. kṣetramiva kṣetram, śobhanaṃ
kṣetraṃ sukṣetram| vapuḥ-śarīram| tasya yathāvatpraśastaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ
"svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ" ityādigranthoktam| tathā, tadavayavānāṃ
lalāṭādīnāṃ yathāvatpraśastaṃ guṇalakṣaṇaṃ "lalāṭamunnataṃ" (ślo.108)
ityādigranthoktam| tathā, praśastaṃ sattvalakṣaṇaṃ "svabhāvajaṃsthiraṃ"
ityādigranthoktam| uttarottaraṃ sukṣetraṃ yasminvapuṣi tadurrarottarasukṣetraṃ
praśastalakṣaṇabhūmikaṃ vapuḥ śubhamityatra yojyam| etaduktaṃ
bhavati,-yothoktaṃ pramāṇaṃ sukṣetraṃ vapuḥ śubham, tato'pi
yathoktalakṣaṇalalātādyavayavaṃ sukṣetraṃ vapuḥ śubhataram, tato'pi
yathoktasattvalakṣaṇaguṇaṃ sukṣetraṃ vapuḥśubhatamam,
ityuttarottarasukṣetraśabdasyārthaḥ| tathā, garbhādinīrujam| garbha
ādiryeṣāṃ-bālalyauvanādīnāṃ vayovasthāviśeṣāṇāṃ, ta evam| garbhadayo nīrujā
yasya-vapuṣaḥ, tadgarbhādinīrujaṃ vapuḥ śubham| āyāmetyādi| āyāmo-dairghyam,
jñānaṃ-laukiko vyavahāraleśaḥ, vijñānaṃ-viśiṣṭaṃ jñānaṃ
śāstrābhyāsādisamutthitaṃ paramārthāvabodhaparyantam, tairyadvapuḥ
śanairvarddhamānaṃ-vṛddhimāpnuvanna sahasā, tacchubham|
iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam| āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ
pratiṣṭhitāḥ||116||
Sa. iti-evaṃ prakāreṇa yathoktena|
sarvaguṇairupete-yukte, śarīre śaradāṃ-samānāṃ, śatamāyuḥ-jīvitam,
tathaiśvaryaṃ, tatheṣṭāḥ-śubhā ye kecidbhāvāste, tatra tathābhūte dehe sarve
pratiṣṭhitāḥvyavasthitā varṣaśatānubandhinaḥ|
evaṃ vapuṣaḥ praśastalakṣaṇamuktvā balapramāṇajñānārthamāha ---- tvagraktādīni
sattvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni
dehinām||117|| sārairupetaḥ sarvaiḥ
syātparaṃ gauravasaṃyutaḥ| sarvārambheṣu cāśāvānsahiṣṇuḥ sanmatiḥ sthiraḥ||118||
Sa. tvagraktādīni sattvāntāni dehināṃ
sārāṇi yathottaramagryāṇiuttarottaraśreṣṭhāni, aṣṭāvuktāni| tena
tvagraktamāṃsamedosthimajjaśukrasattvānīti bodhyam| "evaṃ
varṣaśatamāyuḥpramāṇamasmin kāle| santi ca punaḥ
karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ| teṣāṃ yathoktaiḥ
prakṛtiviśeṣairāyuḥpramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet|" (saṃ. śā. a. 8)
iti| kimarthaṃ sārāṇyuktāni ? balapramāṇajñānārtham| tathā ca
dehamātradarśanādevaṃ bhiṣaṅ [na] muhyet,-ayamupacayena mahāśarīratvādbalavān,
ayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādalpabalaḥ, iti| taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ
gajasiṃhe| sarvaiḥ-aṣṭabhiretaiḥ, sārairyuktaḥ paraṃ-atiśayena, gauraveṇa
saṃyutaḥ syāt| sarvetyādi| sarvārammeṣu-aśeṣacikīrṣitakāryeṣu, āśāvān syāt|
asmātkartavyāt kṛtādidamidaṃ sampadyata ityāśāśabdārthaḥ| tathā,
sahiṣṇuḥ-sahanaśīlaḥ| ata eva śārīramānasairduḥkhairnāsāvabhibhūyata iti
yāvat| tathā, sanmatiḥ-sudhīḥ| tathā, sthiraḥ-kartavyeṣu sthirabuddhiḥ| muninā
ca lakṣaṇamuktam (ca. vi. a. 8/14-7-11)- tadyathā|
tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvāni| tatra
snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprameva ca tvak
tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogya
praharṣānyayuṣyāni tvaramācaṣṭe||
karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdhaṃ raktaṃ
śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamudagratāṃ medhāṃ manasvitvaṃ
saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutāṃ cācaṣṭe||
śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodaravakṣaḥkakṣāpāṇipādasandhayaḥ
sthiragurumāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ vittaṃ
vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe||
varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭamūtrapūriṣeṣu viśeṣeṇa sneho medaḥ
sārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānātyārjavaṃ sukumāropacāratāṃ
cācaṣṭe|| pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ
sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ
sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca|| tanvaṅgā balavantaśca
snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo
balavantaḥ śrutavijñānavittāpatyasanmānabhājanāśca sadā bhavanti|| saumyāḥ
saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ
snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇāsvarā
bhrājiṣṇavo mahāsphijaśca śukrasārāḥ| te strīpriyopabhogā balavantaḥ
sukhābhogyavittaiśvaryasamānāḥ phalabhājaśca bhavanti|| smṛtimanto
bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ
samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ svavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ
kalyāṇābhineveśinaśca satvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ||
tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramagauravayuktāḥ
kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ
sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ
sukhaiśvaryavittopabhogasanmānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ
prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca bhavanti|| ato viparītāstvasārāḥ||"
iti| saṅgrahe ca pramāṇamapyuktam| yathā (śā. a.8)-"svāṅgulaiḥ
pādāṅguṣṭhapradeśinyaudvyaṅgulāyate| tisro'nyāḥ krameṇottarottaraṃ
pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā| caturaṅgulāyatāḥ
pṛthakprapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅulavistṛtāḥ| caturdaśaivāyāmena
pādaścaturdaśaiva pariṇāhena| tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca|
caturaṅgulotsedhaḥ pādaḥ| aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ṣoḍaśa pariṇāhena| caturaṅgulaṃ
jānu ṣoḍaśāṅgulapariṇāham| ūru triṃśatpariṇāhāvaṣṭādaśāyāmau| vṛṣaṇau
ṣaḍāyāmau pariṇāhena cāṣṭāṅgulau| meḍhraḥ ṣaḍaṅgulāyāmo'rddhapañcapariṇāhaḥ|
ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā| daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ|
dvādaśāṅgulamudaram| daśavistāre dvādaśāyāme pārśve| dvādaśotsedhaṃ trikam|
aṣṭādaśotsedhaṃ pṛṣṭham| dvādaśakaṃ stanāntaram| dvyaṅgulaḥ stanaparyantaḥ|
caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ| dvyaṅgulaṃ hṛdayam| aṣṭakau
skandhau kakṣe ca| ṣaṭkāvaṃsau| ṣoḍaśākau prabāhū| pañcadaśakau prapāṇī|
daśāṅgulau pāṇī| tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ| tato'rdhāṅgulahīne
pradeśinyanāmike| sārdhavyaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭau| caturutsedhā
dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā| dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam|
pañcāṅgulamāsyam| caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭhyantarakarṇalalāṭam|
śaṅkhagaṇḍāścaturaṅgulāḥ| tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā|
dvayaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram| tatra śuklāttṛtīyāṃśaḥ kṛṣṇaḥ|
kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ
śira iti| sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ
samamucyate| tatra yathoktaparimāṇamiṣṭam| tathā snātānuliptamāpādānupūrvyā
śuṣyadvaram| aniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā yathoktapramāṇāditi|" iti|
sattvādiprakṛtīnāṃ tisṛṇāṃ kathaṃ sukhaduḥkhānubhavaḥ syāt ? ityāha-
anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate| satvavāṃstapyamānastu rājaso
naiva tāmasaḥ||119||
Sa. anutsekaṃ kṛtvā-abhimānaṃ hitvā,
sattvavān puruṣaḥ sukhaṃ sevate-anubhavati| tathā, adainyaṃ-kārpaṇyaṃ hitvā,
duḥkhaṃ sevate-anubhavati| tapyamānastviti| turvyatireke bhinnakrame| rājasaḥ
punaḥ puruṣaḥ tapyamāno'hamevāmunā prakṛṣṭenānanyasādhāraṇena sukhena
sukhityevaṃ sukhaṃ sevate| ahaṅkārākrāntamānaso'hamevedaṃ duḥkhaṃ soḍhuṃ śakta
ityevaṃ rājaso naro duḥkhamanubhavati| tāmasaḥ punaḥ puruṣo naiva sukhaṃ
sevate, na duḥkham, atyantamūḍhatvāt| nāsau sukhena sukhī, na ca duḥkhena
duḥkhī, prāptatṛtīyāvastho yathā puruṣaḥ| evaṃ dvandvaprakṛtirapi sukhaṃ na
sevate nāpi duḥkham, atyantamūḍhatvāt| samasattvādiprakṛtistvanutsikto'dīnaḥ
san sukhaduḥkhe sevate|
idānīṃ pradhānaphaladāyi yatpradhānaṃ praśstaṃ lakṣaṇaṃ vapuṣaḥ,
taddarśayitumāha ---- dānaśīladayāsatyabrahmacaryakṛtajñatāḥ| rasāyanāni
maitrī ca puṇyāyurvṛddhikṛdgaṇaḥ|120| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
dvitīye śārīrasthā- ne'ṅgavibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. dānaṃ-dhanādityāgaḥ,
tacchīlayati-abhyasyati dānaśīlaḥ| "śīlikāmi" ityādinā ṇaḥ|
dayā-dīneṣvabhyupapattiḥ| maitrī-sarvasattvānāmātmabhāvanam| na kevalaṃ
pūrvoktaṃ (ślo-106)- "svaṃ svaṃ hastatrayaṃ" ityādi "varddhamānaṃ śanaiḥ"
ityetatparyantaṃ yallakṣaṇaṃ, taccharīrasyāyurvṛddhyādihetuḥ| yāvadayaṃ
dānaśīlādigaṇo maitryavasānaḥ puṇyāyurvṛddhikṛt| dānādayaśca yathāsambhavaṃ
kecitpuṇyakṛtaḥ, kecidāyurvṛddhikṛtaḥ, kecidubhayakṛtaśca| anyebhyaśca
mahāpuruṣalakṣaṇebhyo'syaiva gaṇasya jyāyastvaṃ pratipādayatā
śāstrakṛtā'dhyāyāvasāne granthasyāsya nirdeśaḥ kṛta iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne'ṅga vibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 3||