Sa. aṅgavibhāgādantaraṃ marmavibhāgaṃ
śārīraṃ prārabhyate| marmaṇāmaṅgāśritatvāt| yato
marmāṇyaṅgapratyaṅgasamāśritāni, atastatraiva vyākhyātuṃ yuktāni,
bahuvaktavyatvātpṛthagucyante| tasmādasyaivādhyāyasyārambho yukta ityāha-
athāto marmavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. mriyate'sminnaṅga upahata iti
marma| vibhajanaṃ-vibhāgaḥ, marmaṇāṃ vibhāgo marmavibhāgaḥ|
so'sminnadhyāye'stīti marmavibhāgaḥ| arśāditvādac| śārīrasthāna
pratibaddhatvācca śārīraḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
sukhagrahaṇādyarthaṃ ca pūrvaṃ marmaṇāṃ saṅkhyāṃ baktumāha ---- saptottaraṃ
marmaśatam-----------------|
-----------------------------------------------|1|
Sa. saptottarāṇi-adhikāni, yasmin-śate,
tadevam|
-----------------------------teṣāmekādaśādiśet| pṛthaksakthnostathā
bāhvostrīṇi koṣṭhe navorasi||1|| pṛṣṭhe
caturdaśordhvaṃ tu jatrostriṃśacca sapta ca|
------------------------------------------------------|2|
Sa. teṣāṃ-marmaṇāṃ madhye,
pṛthak-pratyekaṃ kṛtvā, sakthnordvayorbāhṇośca dvayorekādaśādiśet, evaṃ
catuścatvāriṃśanmarmāṇi śākāsu vidyāt| koṣṭhe-jaṭhare, trīṇi marmāṇi|
urasi-vakṣasi, navasaṅkhyāni| pṛṣṭhe caturdaśa| jatrorūrdhvaṃ-jatruṇa
upariṣṭāt, triṃśattathā sapta, evaṃ saptatriṃśadityarthaḥ| jatroriti
puṃstvamatra cintyam| athavā 'anityamāgamaśāsanam' ityatra num na kṛtaḥ|
idānīmeṣāṃ marmaṇāmāpādatalānmastakaṃ yāvadviśiṣṭadeśasamāśrayeṇa
viśiṣṭasaṃjñāntarāṇi viśiṣṭakarmāṇi marmāṇi darśayitumāha ----
---------------------------------------------------| madhye
pādatalasyāhurabhito madhyamāṅgulim||2||
talahṛnnāma rujayā tatra viddhasya pañcatā|
------------------------------------------------------|3|
Sa. pādatalasya madhye-madhyapradeśe,
madhyamāṅgulimabhito-madhyamāṅguleḥ pādasambandhinyā ābhimukhyena,
yatpādatalaṃ-pādapṛṣṭhaṃ, tatra talahṛnnāma marmāhuḥ, pūrvācāryā iti śeṣaḥ|
madhyamāṅgulimiti "ābitaḥ [ paritaḥ samayānikaṣāhāpratiyoge'pi" iti ]
śabdaprayoge dvitīyā| tatra-tasmin, viddhasya-āhatasya, pañcatā-maraṇaṃ,
bhavati| kayā? rujayā,-vedanayā|
------------------------------------------------------|
aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ kṣipramākṣepamāraṇam||3||
Sa. aṅguṣṭhaścāṅguliśca,
tayormadhyasthaṃ-aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthitaṃ, kṣipraṃnāma marma|
tadviddhamākṣepamāraṇaṃ-ākṣepakākhyena vātavyādhinā mārayati|
tasyordhvaṃ dvyaṅgule kūrcaḥ pādabhramaṇakampakṛt|
------------------------------------------------------|4|
Sa. tasyordhvaṃ-tasya kṣiprākhyasya
marmaṇa upariṣṭāt, dvyaṅgule-dvyaṅgulaṃ vimucya, kūrco nāma marma| tadviddhaṃ
pādasya bhramaṇaṃ kampaṃ ca karoti|
------------------------------------------------------| gulphasandheradhaḥ
kūrcaśiraḥśopharujākaram||4||
Sa. gulphasandheradhaḥ kūrcaśiro nāma
marma| tadviddhaṃ śopharujākaram|
jaṅghācaraṇayoḥ sandhau gulpho rukstambhamāndyakṛt|
------------------------------------------------------|5|
Sa. jaṅghācaraṇayoḥ
sandhau-sandhipradeśe, gulpho nāma marma| tadviddhaṃ ruk ca stambhaśca māndyaṃ
ca, tāni karoti| stambhaḥ stabdhatvamivāṅgasya|
------------------------------------------------------| jaṅghāntare
tvindrabastirmārayatyasṛjaḥ kṣayāt||5||
Sa. jaṅghantare-jaṅghāmadhye
pārṣṇiprabhṛtidvādaśabhiraṅgulaiḥ, indrabastirnāma marma| tadviddhaṃ
raktakṣayānmārayati, nānyathā| tasmādraktastambhane yatitavyamiti
pratipādanārthamasṛkkṣayāditi heturupanyastaḥ| eṣa eva
nyāyo'nyatrāpyanusartavyaḥ| tena yatra yaddhetukaṃ māraṇādikaṃ karma vyadhe
kathitaṃ, tatra taccikitsāyāṃ yatitavyamiti|
jaṅhghorvoḥ saṅgame jānu khañjatā tatra jīvataḥ|
------------------------------------------------------|6|
Sa. jaṅghorvoḥ saṅgame-sandhau,
jānunāma marma| tatra-jānuni viddhe, puruṣo mriyata eva| atha jīvati tato'sya
jīvataḥ puṃsaḥ khañjatā syāditi| arthāt prāyeṇa maraṇaṃ puruṣasyeti bodhayati|
------------------------------------------------------|
jānunastryaṅgulādūrdhvamāṇyūstambhaśophakṛt||6||
Sa. jānunaḥ-jānusandheḥ,
tryaṅgulādūrdhvamāṇīnāma marma| tadviddhamūrustambhaśophakaram|
urvyūrumadhye tadvedhātsakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt|
------------------------------------------------------|7|
Sa. urvī nāma marma ūrumadhye|
tadvedhāt-tadabhighātāt, sakthiśoṣaḥ-ūrukārśyam| sakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt,syāt
nānyathā vyadhe satyapi|
------------------------------------------------------| ūrumūle lohitākṣaṃ
hanti pakṣamasṛkkṣayāt||7||
Sa. ūrumūle- urvyāstūrdhvaṃ
vaṅkṣaṇasandheradhastāllohitākṣaṃ nāma marma| tadviddhaṃ pakṣaṃ hatyasṛkkṣayāt
vyadhe satyapi|
muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ ṣaṇḍhatākaram|
------------------------------------------------------|8|
Sa. muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ nāma
marma| tadviddhaṃ puṃsaḥ ṣaṇḍhatākaraṃ-nirapatyatākaram|
------------------------------------------------------| iti sakthnostathā
bāhṇormaṇibandho'tra gulphavat||8|| kūrparaṃ
jānuvatkauṇyaṃ tayorviṭapavatpunaḥ| kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk kuṇitvaṃ tatra
jāyate||9||
Sa. iti-evamanena prakāreṇa,
sakthnordvayoḥ pratyekamekādaśa marmāṇi bhavanti| tathā bāhvoḥ-tenaiva
prakāreṇa bāhvoḥ, talahṛdādīnyekādaśa marmāṇi bhavanti| atha kiñcinmātramatra
viśeṣamāhamaṇītyādi| atra-bāhumarmasu, gulphena tulyo maṇibandhaḥ,
saṃjñāmātrabhedaḥ, jānutulyaṃ kūrparam|
tayoḥ-maṇibandhakūrparākhyayorbāhumarmaṇoḥ, viddhayoḥ
kauṇyaṃ-pāṇipāṇyaṅgulīkubjatvam| viṭapetyādi| kakṣā cākṣaśca kakṣākṣau,
tayormadhye viṭapena tulyaṃ kakṣādhṛksaṃjñaṃ marma| tatra viddhe sati
kuṇitvaṃ-bāhupāṇyaṅgulikubjatā, jāyate|
iti śākhāsu marmāṇi catuścatvāriṃśaduktvā, antarādhau kathayati ----
sthūlāntrabaddhaḥ sadyoghno viḍvātavamano gudaḥ|
------------------------------------------------------|10|
Sa. sthūlāntrasūkṣmāntrabhedāt
dvidhā'ntram| tatra sthūlāntrabaddho gudo nāma marmaviśeṣaḥ| sa ca
viḍvātau-vātavarcasī, vamatiudgirati, iti viḍvātavamanaḥ| bāhulakātkartari
lyuṭ| sa gudaḥ sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, hanti| sadyoghna iti "amanuṣyakartṛke ca"
iti ṭhak| gudaśabdasyātra puṃstvaṃ cintyam, na cārdharcādiṣvayamasti|
adhunā bastyākhyamāha---- ---------------------------------------------------|
mūtrāśayo dhanurvakro bastiralpāsramāṃsagaḥ||10||
ekādhovadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihantyasūn|
ṛte'śmarīvraṇādviddhastatrāpyubhayataśca saḥ||11||
mūtrasnāvyekato bhinne vraṇo rohecca yatnataḥ|
------------------------------------------------------|12|
Sa. mūtrasyāśaya ādhāro mūtrāśayo-yatra
mūtraṃ tiṣṭhati, sa dhanurvakraḥ-cāpavat kuṭilaḥ| anenāsya saṃsthānamuktam| sa
ca bastināma marmaviśeṣaḥ| asraṃ ca māṃsaṃ cāsramāṃse, alpe asramāṃse
gacchati| "anyebhyo'pi dṛśyate" iti ḍaḥ| tatrāstho na bahuraktamāṃsapradeśa
ityarthaḥ| tathā, ekamadhovadanaṃ yasyāsāvekādhovadanaḥ| kaṭyā madhya iti
sthānanirdeśaḥ| kaṭyā madhyapradeśe'sāvavatiṣṭhate| sa viddhaḥ
sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, asūn-prāṇān, nihanti| ṛte'śmarīvraṇāt-aśmaryāharaṇārthaṃ
yo vraṇaḥ kriyate taṃ vraṇaṃ varjayitvā| tatrāpi-aśmarīvraṇe,
ubhayataḥ-ubhayapārśvataśca, sa viddhastadā'sau sadyo'sūnnihanti| tasmin
bastāveka [taḥ-eka]pārśvato, bhinne-viddhe sati, mūtrasrāvī vraṇaḥ syāt| sa ca
yatnataḥ-ādareṇopakrānto, rohati nānyathā|
------------------------------------------------------| dehāmapakvasthānānāṃ
madhye sarvasirāśrayaḥ||12|| nābhiḥ so'pi hi
sadyoghno--------------------------------|
------------------------------------------------------|13|
Sa. āmaṃ ca pakvaṃ cāmapakve, sthānaṃ
ca sthānaṃ ca sthāne, āmapakvayoḥ sthāne āmapakvasthāne, dehaścāmapakvasthāne
ca dehāmapakvasthānāni, teṣāṃ madhye| tatraikatvāddehasya dehamadhyapradeśe,
tathobhayorāmapakvāśayayormadhye-antarāle, nābhirnāma marma| sa sarvāsāṃ
sirāṇāṃ-sakalaśarīragānāṃ āśrayaḥ-ādhāraḥ| so'pi hi sadyoghnaḥ| apiḥ
samuccaye| hiryasmādarthe| na kevalaṃ gudabastī sadyoghnau yāvannābhirapi
viddhaḥ sadyoghnaḥ| nābhiśabdasya puṃstavaṃ cintyam|
------------------------------dvāramāmāśyasya ca| satvādidhāma hṛdayam
stanoraḥ koṣṭhamadhyagam||13||
Sa. hṛdayaṃ nāma yanmarma tadapi
sadyoghnam| taccāmāśayasya dvāraṃmukham| tena hi dvāreṇānnapānamāmāśaye
praviśati| tacca satvādīnāṃ-satvarajastamasāṃ, tathā vijñānasya-indriyāṇāṃ
cārthapañcakasya, tathā''tmanaḥ-cetasaḥ, dhāma-sthānam| tacca stanoraḥ
koṣṭhamadhyagam| stanau coraśca koṣṭhaśca stanoraḥkoṣṭhaṃ, tasya madhyaṃ tatra
gacchati-sthitiṃ badhnāti, koṣṭhavakṣasoḥ stanayośca madhye sthitamityarthaḥ|
stanarohitamūlākhye dvyaṅgule stanayorvadet| ūrdhvādho'srakaphāpūrṇakoṣṭho
naśyettayoḥkramāt||14||
Sa. stanarohitaṃ ca mūlaṃ ca
prakṛtatvātstanasyaiva, te| stanarohitastanamūle ākhye-saṃjñe, yayoste
stanarohitamūlākhye dve marmaṇī vadet| kva pradeśe ? stanayoḥ| kramāditi
vakṣyamāṇamihāpi sambadhyate| tena stanayorūrdhvaṃ dvyaṅgule stanarohite|
stanayoradho dvyaṅgule stanamūle|
tayoḥ-stanarohitastanamūlākhyayormarmaṇorviddhayoḥ,
puruśo'srakaphāpūrṇakoṣṭhaḥ kramāt-yathākramaṃ, naśyet| tena stanarohite
viddhe satyasṛjā pūrṇakoṣṭhe naro naśyet, stanamūle viddhe kaphena pūrṇakoṣṭho
naśyet|
apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī| raktena pūrṇakoṣṭho'tra śvāsātkāsācca
naśyati||15||
Sa. urasaḥ pārśve dve
nāḍyāvapastambhākhye marmaṇī| anilavāhinī-vātavahe| atra marmadvaye viddhe
raktena pūrṇakoṣṭhaḥ śvāsakāsābhyāṃ vipadyate|
pṛṣṭhavaṃśorasormadhye tayoreva ca pārśvayoḥ|
adhoṃ'sakūṭayorvidyādapālāpākhyamarmaṇī||16||
tayoḥ koṣṭhe'sṛjā pūrṇe naśyedyātena pūyatām|
------------------------------------------------------|17|
Sa. pṛṣṭhavaṃśasya tathorasaḥ,
anayormadhye-antarāle, tayoreva capṛṣṭorasoḥ, ye pārśve,
tayoruparibhāgayoraṃsakūṭayoradhaḥ, apālāpākhye dve marmaṇī vidyāt|
tayorviddhayo raktena koṣṭhe pūrṇe, pūyatāṃ yātena-gatena, lohitena naśyet|
yāvadraktaṃ pūyatāṃ na yātaṃ tāvajjīvati| na tu raktakoṣṭhapūraṇamātrādeva
mriyata iti bhāvaḥ|
idānīṃ pṛṣṭhe vakti---- ---------------------------------------------------|
pārśvayoḥ pṛṣṭhavaṃśasya śroṇīkarṇau prati sthite||17||
vaṃśāśrite sphijorūrdhvaṃ kaṭīkataruṇo smṛte| tatra raktakṣayātpāṇḍurhīnarūpo
vinaśyati||18||
Sa. pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ-ubhayataḥ,
pratiśroṇīkarṇau sthite| vaṃśāśrite-vaṃśaprativaddhe,
sphijorūrdhvaṃ-upariṣṭāt, dve'sthinī kaṭīkataruṇe-etatsaṃjñe dve marmaṇī,
smṛte-ukte| tatra-tasminmarmadvaye viddhe,
raktakṣyātpāṇḍurhīnarūpo-vigatakāntiḥ san, naro vinaśyati|
pṛṣṭhavaṃśaṃ hyubhayato yau sandhī kaṭīpārśvayoḥ| jaghanasya bahirbhāge
marmaṇī tau kukundarau||19||
ceṣṭāhāniraghaḥkāye sparśājñānaṃ ca tadvyadhāt|
------------------------------------------------------|20|
Sa. pṛṣṭhavaṃśasyobhayoḥ
kaṭipārśvayoryau sandhī jaghanasya bahirbhāgenāntaḥ, tau kukundarau nimrākārau
sandhimamarṇī| tadvyadhāt-tayorvyadhāt, adhaḥśarīre
ceṣṭāhāniḥ-gamanākuñcanaprasāraṇādāvadhaḥkāyo'śaktaḥ sampadyata ityarthaḥ|
tathā, sparśājñānaṃ-sparśāsaṃvittirbhavati| pṛṣṭhavaṃśamubhayata iti
"ubhasarvatasoḥ" ityādinādvitīyā|
------------------------------------------------------| pārśvāntaranibaddhau
yāvupari śroṇikarṇayoḥ||20|| āśayaccādanau
tau tu nitambau taruṇāsthigau| adhaḥśarīre śopho'tra daurbalyaṃ maraṇaṃ
tataḥ||21||
Sa. pārśvāntare-pārśvamadhye,
nibaddhau-prativaddhau lagnau, pārśvāntaranibaddhau yau, tathā
śroṇikarṇayorupari-upariṣṭāt, mūtrādīnāṃ ya āśayāḥ-adhārā bastyādayaḥ, teṣāṃ
chādanau, nitambau-nitambasaṃjñau marmaviśeṣau| tau ca
taruṇāsthigau-taruṇasaṃjñe'sthni sthitāvityarthaḥ| atra-asminmarmadvaye viddhe
sati, adhaḥkāye śopho bhavati| tathā, daurbalyaṃ prakṛtatvādadhaḥśarīra eva|
daurbalyaṃ-alpabalatvaṃ svavyāpārākṣamatvam| tato-daurbalyādanantaraṃ, maraṇaṃ
bhavati|
pārśvāntaranibaddhau ca madhye jaghanapārśvayoḥ| tiryagūrdhvaṃ ca nirdiṣṭau
pārśvasandhī tayoryadhāt||22||
raktapūritakoṣṭhasya śarīrāntarasambhavaḥ|
------------------------------------------------------|23|
Sa. pārśvayorantaraṃ-madhyaṃ, tatra
nibaddhau-saṃśliṣṭau, sandhī marmaviśeṣau pārśvasandhī iti nirdiṣṭau|
tataścaikasmin pārśvāntara ekaḥ sandhirdvitīyasmin pārśvāntare dvitīyaḥ
sandhiḥ| kva sthitau katham ? jaghanasya pārśve jaghanapārśve, tayormadhye
tiryagūrdhvaṃ ca| evamekasmin jaghanapārśvamadhya ekaḥ sandhirdvitīyasmin
dvitīyaḥ sthita iti| tayorvyadhāt puṃso raktapūritakoṣṭhasya
śarīrāntarasambhavaḥ-aparaśarīrotpattiḥ, maraṇamityarthaḥ|
------------------------------------------------------| stanamūlārjave bhāge
pṛṣṭhavaṃśāśraye sire||23|| bṛhatyau, tatra
viddhasya maraṇaṃ raktasaṅkṣayāt|
------------------------------------------------------|24|
Sa. stanayormūlaṃ-stanamūlaṃ tasyārjave
bhāge-spaṣṭa uddeśe, pṛṣṭhavaṃśāśraye
sire-pṛṣṭhavaṃśasyobhayapārśvapratibaddhe sire, bṛhatyau-etatsaṃjñe marmaṇī|
tatra-marmadvaye, viddhasya maraṇaṃ bhavati raktasaṅkṣayāt, nānyathā|
------------------------------------------------------| bāhumūlābhisambaddhe
pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ||24|| aṃsayoḥ
phalake bāhusvāpaśauṣau tayorvyadhāt|
------------------------------------------------------|25|
Sa. bāhvormūle bāhumūle,-yatra bāhū
pratiṣṭhitau| mūle hi pratiṣṭhā, vṛkṣamūlavat| pṛṣṭhavaṃśasya pārśvadvaye
bāhumūlayorābhimukhyena sambaddhe-saṃśliṣṭe| ke te ? aṃsayoḥ phalake|
asamāsanirdeśaścandonurodhāt| phalakasya ca napuṃsakatvaṃ
lokāśrayatvālliṅgasyeti| aṃsaphalakākhye dve marmaṇī| tayorvyadhāt
bāhusvāpaśoṣau bhavataḥ| svāpa iva svāpaḥ, yathā suptasya niścetanamaṅgaṃ
bhavati tathā bāhū aṃsaphalake viddhe bhavataḥ|
------------------------------------------------------| grīvāmubhayataḥ snāvnī
grīvābāhuśirontare||25||
skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau bāhukriyāharau|
------------------------------------------------------|26|
Sa. grīvāyā ubhayoḥ pārśvayoḥ snāvnī
dve aṃsāvucyete| kva sthitau ? grīvābāhuśirontare| grīvāyāstathā bāhnoḥ
śirasaśca madhye teṣāmantarāle sthitau| kiṃ prayojanau? skandhetyādi| aṃsayoḥ
pīṭha iva pīṭhe,-pratiṣṭhāne, yatrāṃsau tiṣṭhataḥ| skandhe cāṃsapīṭhe ca,
teṣāṃ sambandhaḥ-prayojanaṃ, yayostāvevāṃsau viddhau bāhvoḥ
kriyā-ākuccanaprasāraṇādikā, tāṃ harataḥ, tau bāhukriyāharau|
------------------------------------------------------| kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ
sirā hanusamāśritāḥ||26|| catasrastāsu nīle
dve manye dve marmaṇī smṛte| svarapraṇāśavakṛtyaṃ rasājñānaṃ ca tadvyadhe||27||
Sa. kaṇṭhanāḍyāḥ pārśvayordvayoḥ sirā
yāścatasro hanvoḥ samāśritāḥ, tāsu madhye dve sire nīle nāma dve marmaṇī,
manye nāma dve marmaṇi smṛte, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| tāsāṃ
vyadhastadvayadhaḥ, tasmin tadvyadhe svarapraṇāśādayo jāyante| svarasya
praṇāśaḥ svaraprāṇāśaḥ,-svarahāniḥ| athavā vaikṛtyam, tacca
prakṛttvātsvarasyaiva, svarabhāvānyathātvamityarthaḥ|
rasājñānaṃ-rasānavabodhaḥ|
kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ sirāḥ| pṛthak catasrastāḥ sadyo
ghnantyasūnmātṛkāhvayāḥ||28||
Sa. kaṇṭhanāḍyā ubhayapārśvayoḥ sirā
jihvāgatāstathā nāsāgatāḥ pṛthak-pratyekaṃ, ekasmin pārśve catasraḥ dvitīye
pārśve catasraḥ| tā mātṛkāhvayāḥ-mātṛkāsaṃjñāḥ, viddhāḥ sadyo'sūn ghnanti|
etāni mātṛkākhyāni sirāmarmāṇi|
kṛkāṭike śirogrīvāsandhau, tatra calaṃ śiraḥ|
------------------------------------------------------|29|
Sa. śiraśca grīvā ca, tayoḥ sandhāne
yau sandhī pārśvadvaye kṛkāṭikākhye te dve marmaṇī| tatra-tasminmarmadvaye
viddhe, calaṃ-sakampaṃ, śiro bhavati|
------------------------------------------------------| adhastātkarṇayornimne
vidhure śrutihāriṇī||29||
Sa.
adhastātkarṇayoḥ-karṇapṛṣṭhayoradho, nimne-nonnate, vidhurākhye dve marmaṇī|
te ca viddhe satī śrutiṃ-śabdaśravaṇaṃ, harataḥ, śrutihāriṇī|
phaṇāvubhayato ghrāṇamārgaṃ śrotrapathānugau| antargalasthitau
vedhādgandhavijñānahāriṇau||30||
Sa. phaṇau nāma marmaviśeṣau
ghrāṇamārgasyobhayoḥ pāRśvayoḥ śrotrapathānugau-śrotramārgaprāptau|
antargalasthitau-galābhyantare sthitau| phaṇāviva saṃsthānaṃ rūpamanayoḥ
phaṇāviti nāma| tau vedhādgandha vijñānaṃ-gandhopalabdhiḥ, taddharatastau
gandhavijñānahāriṇau|
netrayorbāhyato'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayoradhaḥ| tathopari
bhruvornimnāvāvartāvāndhyameṣu tu||31||
Sa. netreyordvayorbāhyataḥ-bahirbhāge,
bhruvoḥ pucchāntayoḥ-avasānayoḥ, adhaḥ, apāṅgau nāma marmaviśeṣau
prasiddhāveva| tathoparīti tenaivāpāṅgoddiṣṭena nyāyena bhruvoḥ
pucchāntayorupari nimrāvāvartasaṃjñau| eṣu tu-apāṅgāvartākhyeṣu caturṣu,
viddhasya narasyāndhyaṃ bhavati|
anukarṇaṃ lalāṭānte śaṅkhau sadyovināśanau|
------------------------------------------------------|32|
Sa. atrāpi bhruvoḥ pucchāntayorupati
lalāṭāvasāne'nukarṇaṃkarṇasamīpe, śaṅkhau marmaviśeṣau| tau viddhau puruṣasya
sadyovināśanau bhavataḥ|
------------------------------------------------------| keśānte
śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau, sthapanī punaḥ||32||
bhruvormadhye, traye'pyatra śalye jīvedanuddhṛte| svayaṃ vā patite pākātsadyo
naśyati tūddhṛte||33||
Sa. keśāvasāne śaṅkhayorūrdhvaṃ-upari,
utkṣepau marmaṇī| sthapanī punarmarma bhruvormadhye| traye'pyatra-asmin
marmatraye dvāvutkṣepāvekā sthapanī evaṃbhūte, viddhe puruṣo'nuddhṛte śalye
jīvet| kālāntareṇa pākāt-pākena hetunā, svayaṃ vā patite śalye sati,-na
tūddharaṇahetunā, jīvet puruṣaḥ| sadya ityādi| uddhṛte tu śalye sadya eva naro
naśyati, vāyukopāditi bhāvaḥ|
jihvākṣināsikāśrotrakhacatuṣṭayasaṅgame| tālunyāsyāni catvāri srotasāṃ, teṣu
marmasu||34|| viddhaḥ śṝṅgāṭakākhyeṣu
sadyastyajati jīvitam|
------------------------------------------------------|35|
Sa. jihvā cākṣiṇī ca nāsikā ca śrotre
ca tadevam| tasya khāni, teṣāṃ catuṣṭayaṃ-catvāri srotāṃsi, teṣāṃ
saṅgamaḥ-sannipātaḥ, tasmiṃstāluni-yatra jihvādīnāṃ tarpaṇāni srotāṃsi
sannipatyāvatiṣṭhante, jihvādisrotasāṃ catvāryāsyāni śṛṅgāṭakākhyāni| teṣu
marmasu viddhaḥ puruṣaḥ sadyastyajati jīvitaṃ-viddhamātra eva
prāṇairviyujyate|
------------------------------------------------------| kapāle sandhayaḥ pañca
sīmantāstiryagūrdhvagāḥ||35||
bhramonmādamanonāśaisteṣu viddheṣu naśyati|
------------------------------------------------------|36|
Sa. śiraḥ sambandhinaḥ pañca sandhayaḥ|
pañcānāṃ kapālakhaṇḍānāṃ saṃśleṣā ye śirasyavatiṣṭhante tiryagūrdhvagāḥ, ta
eva sīmantākhyā marmaviśeṣāḥ| teṣu-sīmantākhyeṣu, viddheṣu bhrameṇa
tathonmādena tathā manonāśena-cittavismṛtyā ca, naśyati|
------------------------------------------------------| āntaro
mastakasyordhvaṃ sirāsandhisamāgamaḥ||36||
romāvarto'dhipo nāma marma sadyo haratyasūn|
------------------------------------------------------|37|
Sa. mastakasyābhyantarato yaḥ sthitaḥ,
tathordhvaṃ-prakṛtatvānmastakasyaivopari, sirāsandhisamāgamaḥ-sirāsandhīnāṃ
sannipāto, romāvartalakṣaṇaḥ so'dhipo nāma marmaviśeṣaḥ| marmaṇāmadhipo
yathārthanāmā, tadāyattāni hi sarvāṇi marmāṇītyarthaḥ| so'dhipo viddho narasya
sadyo'sūn harati-puruṣaṃ mārayatītyarthaḥ|
iti saptottarasya marmaśatasya lakṣaṇānyuktvā, sāmānyena yanmarmalakṣaṇaṃ
tadākhyātumāha---- ---------------------------------------------------|
viṣamaṃ spandanaṃ yatra pīḍite ruk ca marma tat||37||
Sa. yatra-yasmin dehadeśe, viṣamaṃ
spandanaṃ-sphuraṇaṃ, tanmarma| yatra ca dehadeśe pīḍite sati ruk ca viṣamā
bhavati, tacca marma| atrāpi viṣamamiti sambadhyate| viṣamaṃ ca viṣamā ca
viṣamam, "napuṃsakamanapuṃsakenaikavacca" iti napuṃsakaśeṣaḥ| tadevaṃ
marmalakṣaṇaṃ dvidhā mantavyam,-kasyacinmarmaṇaḥ sirādhamanyādikasya viṣamaṃ
spandanaṃ prāyo lakṣaṇam, māṃsāsthijātīyasya marmaṇaḥ pīḍanāt prāyaḥ
pīḍotpattirlakṣaṇamiti| saṅgrahe ca marmaviddhasya lakṣaṇamuktam| yathā (śā.
a. 7)- "dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitā| svedo mūrcchā vamiḥ śvāso
marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti| maraṇakāritvānmarma,
maraṇāsadṛśaduḥkhadāyitvādvā| idānīṃ marmaṇāṃ suprabhedaṃ lakṣaṇaṃ
ṣaṭprakāramāha-
māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ| syānmarmeti ca tenātra sutarāṃ
jīvitaṃ sthitam||38||
Sa. māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ
svajātyapekṣo yaḥ samāgamaḥ-sannipātaḥ, sa marmākhyaḥ, tanmarmeti tasyaiva
nāma| tadevaṃ māṃsapeśīsamāgamo māṃsamarma, asthnāṃ samāgamo'sthimarma,
snāyūnāṃ samāgamaḥ snāyumarma, dhamanīnāṃ samāgamo dhamanīmarma, sirāṇāṃ
samāgamaḥ sirāmarma, sandhīnāṃ samāgamaḥ sandhimarmeti| yato māṃsādīnāṃ yaḥ
samāgamaḥ sa eva marmetyucyate, tena hetunā, atra sutarāṃ jīvitaṃ
sthitaṃ-prāṇā vyavasthitāḥ| nanu, yadi māṃsādīnāṃ samāgamo marmetyabhidhīyate,
tadānīmanekasaṅkhyākāni marmāṇi śarīre sambhavyeran|
māṃsapeśyādibhāvānāmanekasaṅkhyāśrayatvāt| tathā ca,-māṃsapeśīśatāni pañca
puṃsāmuktāni strīṇāṃ tu viśatyadhikāni (hṛ. śā. a. 3/17)|
evamasthyādīnyapyanekānyuktāni| tataśca marmaṇāmasaṅkhyeyatvaṃ prāpnoti| evaṃ
ca "saptottaraṃ marmaśatam" (ślo 1) iti virudhyata ityāha-
bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣoḍhaivaṃ marmakalpanā| prāṇāyatanasāmānyadaikyaṃ vā
marmaṇāṃ matam||39||
Sa. saptottarameva marmaṇāṃ śatamityeva
na| kiṃ tarhi ? pūrvoktena nyāyena bahūni marmāṇi| "saptottaraṃ marmaśatam"
ityayaṃ tu yo nirdeśaḥ sa bāhulyena-bhūyasā, yeṣāṃ marmaṇāṃ marmatvena
prasiddhistadviṣaya eva| evaṃ-anena prakāreṇa māṃsāsthyādīnāṃ samāgamo
marmeti, marmaṇāṃ-ṣoḍhā-ṣaḍvidhā, kalpanā bhavati| kalpanāśabdenaitatprati
pādayati,-tadevaṃ manuṣyasya prasiddhito jīvitadhāmatvena marmaṇāṃ
kalpanā-nirūpaṇā| prāṇetyādi| athavā na marmaṇāṃ ṣoḍhā kalpanā| kiṃ tarhi ?
prāṇāyatanasāmānyāt-jīvitasyādhiṣṭhānamityevaṃlakṣaṇāt, aikyaṃ-ekatvaṃ,
marmaṇāṃ mataṃ-na ṣaṭtvam| evamekaiva marmakalpanā| evaṃ
saṅkṣepavistarakauśalaṃ marmasu darśitam| māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ
pratiniyatani marmāṇi saṅkhyayā'bhidhātumāha-
māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ pratiniyatani marmāṇi
saṅkhyayā'bhidhātumāha ---- māṃsajāni daśendrākhyatalahṛtstanarohitāḥ|
------------------------------------------------------|40|
Sa. jaṅghayorindrākhye dve marmaṇī,
bāhvordve eva, talahṛdākhyāni catvāri-pādayordve hastayordve iti, stanarohite
dve-pratyekaṃ stane ekaikam, evaṃ daśa maṃsajāni|
------------------------------------------------------| śaṅkhau kaṭīkataruṇe
nitambāvaṃsayoḥ phale||40||
asthnyaṣṭau-------------------------------------|
------------------------------------------------------|41|
Sa. asthnyaṣṭau marmāṇi| śaṅkhau dve
marmaṇī, kaṭīkataruṇe dve, nitambau dve, aṃsayoḥ phalake dve, ityevamaṣṭau
marmāṇi|
------------------snāvamarmāṇi trayoviṃśatirāṇayaḥ|
kūrcakūrcaśiro'pāṅgakṣiprotkṣepāṃsabastayaḥ||41||
Sa. snāvamarmāṇi trayoviṃśatiḥ| katham
? āṇayaścatvāri-pratyekamūrumadhye ekaikaṃ bāhvoḥ pratyekamekaikam, evaṃ
catvāryāṇayaḥ kūrcākhyāni catvāri-hastaryodve pādayordve| kūrcaśiraḥsaṃjñāni
catvāri-pādayordve hastayordve iti catvāri| apāṅgākhye dve-"netrayorbāhyataḥ
(ślo.31) ityādinā nirdiṣṭe dve| kṣiprākhyāni catvāri-"aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ
kṣipraṃ" (ślo.3) iti, tacca pādadvaye dvividhaṃ hastadvaye ca|
utkṣopaudvau-"keśānte śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau" (ślo.32) iti| aṃsākhye
dve-"skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau" (ślo 26) iti| bastireko-"mūtrāśayo"
(ślo.10) ityādinoktaḥ| evaṃ snāvamarmāṇi trayoviṃśatiḥ|
gudāpastambhavidhuraśṛṅgāṭāni navādiśet| marmāṇi
dhamanīsthāni----------------------|42|
Sa. gudaḥ-sthūlāntrabaddha ekaḥ|
apastambhākhye dve-"apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī|" (ślo.15)iti,
vidhurākhye dve-"adhastātkarṇayornimne vidhure" (ślo.29) iti| śṛṅgāṭakākhyāni
catvāri-"jihvākṣināsikā" (ślo.34) ityādinoktāni| evaṃ
dhamanīsthāni-dhamanyāśritāni, nava marmāṇi|
------------------------------------------------------|
-----------------------saptatriṃśatsirāśrayāḥ||42||
bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣādharau phaṇau| viṭape hṛdayaṃ nābhiḥ
pārśvasandhī stanādhare||43|| apālāpau
sthapanyurvyaścatasro lohitāni ca|
------------------------------------------------------|44|
Sa. sirāśrayā marmaviśeṣāḥ
saptatriṃśat| katham ? ityāha-bṛhatyāvityādi| bṛhatyau dve-"stanamūlārjave
bhāge" (ślo 23) ityādinokte| mātṛkākhyāni-"kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ"
(ślo.28) ityādinoktānyaṣṭau| nīlākhye dve sire manyākhye [ca]
dve-"kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ sirāhanusamāśritāḥ| catasraḥ (ślo.26) ityādinoktāni|
kakṣādharau dvau-yathoktam (ślo.9) "kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk" ityādi| phaṇau
dvau-"phaṇāvubhayato" (ślo.30) ityādinā kṛtalakṣaṇau| viṭape
dve-"muṣkavaṅkṣaṇayormadhye (ślo.8) pratyekaṃ sakthnyekam, dvitīye'pyevam|
hṛdayamekameva, tasya lakṣaṇam (ślo.13)-"dvāramāmāśayasya ca" ityādi|
nābhireka eva, tallakṣaṇam (ślo.12)- "dehāmapakvasthānānāṃ" ityādi|
pārśvasandhī dbau-"pārśvāntaranibaddhau ca" (ślo.22) ityādinoktau|
stanādhare-stanayoradho, dve| apālāpau dvāveva-"pṛṣṭhavaṃśorasoḥ (ślo.16)
ityādinoktau| sthapanī ekaiva, tallakṣaṇam, (ślo.33)-"bhruvormadhye" iti|
urvyaścatasraḥ-ūrvordvayordve bāhvośca, "urvyūrumadhye" (ślo.7) iti tasyā
lakṣaṇam, iti sakthnostathā bāhvoḥ (ślo.8) iti cātideśaḥ| lohitānīti
lohitākṣanāmāni catvāri, "ūrumūle lohitākṣaṃ" sakthivadbāhvoḥ" (ślo.7-8) iti
tallakṣaṇam| samprati sandhimarmāṇyāha-
------------------------------------------------------| sandhau
viṃśatirāvartau maṇibandhau kukundarau||44||
sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ|
------------------------------------------------------|45|
Sa. sandhau viṃśatirmarmāṇi| āvartākhye
dve, tayorlakṣaṇam (ślo. 31)-"tathopari bhruvornimnāvāvartau" iti| maṇibandhau
dvau, tallakṣaṇam (ślo.8)-maṇibandho'tra gulphavat" iti| kukundarau dvau,
tallakṣaṇam (ślo.19)-"jaghanasya bahirbhāge marmaṇī tau kukundarau|" iti|
sīmantākhyāni pañca, tallakṣaṇam (ślo.35)-"kapālasandhayaḥ pañca sīmantāḥ"
iti| kūrparau dvau, tallakṣaṇam (ślo.9)-"kūrparaṃ jānuvat" iti| kūrparaśabda
ubhayaliṅgaḥ| gulphau dve marmaṇī, tayorlakṣaṇam (ślo.5)-"jaṅghācaraṇayoḥ
sandhau gulphaḥ" iti| kṛkāṭyau dve, tallakṣaṇam (ślo.29)-"kṛkāṭike
śirogrīvāsandhī" iti| jānunī dve, tayorlakṣaṇam (ślo.6)-"jaṅghorvoḥ saṅgame
jānu" iti| patiḥ-adhipatirmarmaṇām, taccaikam, tallakṣaṇam (ślo.36)-"āntaro
mastakasyordhvaṃ" ityādinoktam| evaṃ saptottaraṃ marmaśataṃ
māṃsādiparikalpanayā kalpitam|
------------------------------------------------------| māṃsamarma
gudo'nyeṣāṃ,snāvni kakṣādharau tathā||45||
viṭapau vidhurākhye ca, śṛṅgāṭāni sirāsu tu| apastambhāvapāṅgau ca,
dhamanīsthaṃ na taiḥ smṛtam||46||
Sa. anyeṣāmācāryāṇaṃ matena gudo
māṃsamarma-na dhamanīmarma| snāvnītyādi| teṣāmeva matena kakṣādharau
snāvāśritau na tu sirāśrayau| viṭapau vidhurākhye ca snāvāśritau| pūrvamatena
tu viṭapau sirāśritau, vidhure ca dhamanyāśrite| śṛṅgāṭakāni catvāryapi
sirāsveva, turavadhāraṇe, na tu dhamanīsthāni, apastambhau tathāpāṅgau ca|
etaddhamanīsthamanyairācaryairna smṛtam, api tu snāvā[dyā]śritamabhihitam|
idānīṃ māṃsādijānāṃ marmaṇāṃ vyadhalakṣaṇamāha ---- viddhe'jasramasṛksrāvo
māṃsadhāvanavattanuḥ| pāṇḍutvamindriyājñānaṃ maraṇaṃ cāśu māṃsaje||47||
Sa. māṃsaje marmaṇi viddhe
sati,[ajasraṃ] anavarataṃ, asṛksrāvo bhavati
māṃsadhāvanavat-māṃsadhāvanodakena tulyaḥ| tathā, tanuḥ-accho bhavati, na
bahalaḥ| pāṇḍutvaṃ-pītābhatvaṃ śarīrasya| indriyaiḥ-cakṣurādibhiḥ,
svaviṣayājñānaṃ-anavabodhaḥ| maraṇaṃcāśu-śīghraṃ, bhavati|
tadevamindrabastyādimāṃsajamarmavyadhe
nirantarasrāvādisarvaliṅgadarśanānumānena maraṇamanumīyamānaṃ budhvā vaidyaḥ
pratyākhyāya cikitsāṃ prayojayet| niyatāyuṣāṃ kvacinmaraṇasya vyabhicārāditi|
majjānvito'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthimarmaṇī|
------------------------------------------------------|48|
Sa. asthimarmaṇi-śaṅkhādike, viddhe
majjānvitaḥ srāvaḥ tathā'ccho-na ghanaḥ, vicchnno-na māṃsamarmavyadha iva
nirantaro, bhavati| rukcetyanenātyantaṃ pīḍā bhavatīti pratipādayati|
ruṅmātrasya sarvamarmasvapi sadbhāvāt|
------------------------------------------------------| āyāmākṣepakastambhāḥ
snāvaje'bhyadhikaṃ rujā||48||
yānasthānāsanāśaktirvaikalyamathavā'ntakaḥ|
------------------------------------------------------|49|
Sa. snāvaje-kūrcā(āṇyā)dike marmaṇi,
viddhe āyāmādayo bhavanti| ākṣepakaḥ-ākṣepaḥ, stambho-yathāsvamaṅgānām,
atirujā ca| tathā, yānasthānāsanāśaktiḥ-yātuṃ sthātumāsituṃ cāsāmarthyam|
vaikalyaṃ cāṅgānām| athavā'ntako-maraṇaṃ, bhavati|
------------------------------------------------------| raktaṃ
saśabdaphenoṣṇaṃ dhamanīsthe vicetasaḥ||49||
Sa. dhamanīsthe-[gudā]pastambhādau
marmaṇi, viddhe sati vicetaso-mūrcchitasya sato, raktaṃ sravet| kīdṛśam ?
saśabdaphenoṣṇam| saśabdasyātra pratyekaṃ sambandhaḥ|
sirāmarmavyadhe sāndramajasraṃ bahvasṛksravet|
tatkṣayāttṛḍbhramaśvāsamohahidhmābhirantakaḥ||50||
Sa. sirāmarmaṇo-bṛhatyādervyadhe sati,
asṛk sāndraṃ-ghanaṃ, ajasraṃ-nirantaraṃ, bahu-prabhūtaṃ, sravati|
tatkṣyāt-tasyāsṛjaḥ kṣayāt, tṛḍbhramādibhirantako-jīvitanāśaḥ|
vastu śūkairivākīrṇaṃ rūḍhe ca kuṇikhañjatā| balaceṣṭākṣayaḥ śoṣaḥ
parvaśophaśca sandhije||51||
Sa. sandhijemarmaṇi-āvartādau, viddhe
vastu śūkairivākīrṇaṃ bhavati| vastuśabdenādhiṣṭhānaṃ viddhadeśa ucyate|
tacchūkaiḥ-śāliyavādisambandhibhiḥ kiṃśārubhiḥ, vyāptamiva bhavati| rūḍhe ca
sati tasminmarmavyadhe kuṇitā khañjatā vā bhavati| tathā balaceṣṭayoḥ kṣayaḥ,
tathā śoṣo'ṅgasya, parvasu śophaḥ-śvayathuśca, sandhije bhavati| idānīmeṣāmeva
marmaṇāṃ vyadhe jīvitanāśe kālaṃ niyanayati-
nābhiśaṅkhādhipāpānahṛcchṛṅgāṭakabastayaḥ| āṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo
nighnatyekānnaviṃśatiḥ||52|| saptāhaḥ
paramasteṣāṃ kālaḥ kālasya karṣaṇe|
------------------------------------------------------|53|
Sa. nābhiśaṅkhādīni
marmāṇyekānnaviṃśatiḥ sadyo ghnanti| nābhirekaḥ, śaṅkhau dvau, adhipa ekaḥ,
apāno'pyekaḥ, hṛdekam, śṛṅgāṭakāni catvāri, bastirekaḥ, āṣṭau mātṛkāḥ
ekānnaviṃśatiretāni sadyaḥprāṇaharāṇi| teṣāṃ-marmaṇāṃ, kālasya-mṛtyoḥ
karṣaṇe-ākarṣaṇe, saptāhaḥ paramaḥ kālaḥ-prakṛṣṭo'vadhiḥ| ekānnaviṃśatiriti na
viṃśatiriti supsupeti samāsaḥ, tata ekena na viṃśatiriti tṛtīyeti
yogavibhāgātsamāsaḥ, tataḥ "ekādiścaikasya" ityādinā nañaḥ prakṛtibhāva
ekasyādugāgamaśca, ūnārthe'tra nañ, ekonaviṃśatirityarthaḥ|
------------------------------------------------------|
trayastriṃśadapastambhatalahṛtpārśvasandhayaḥ||53||
kaṭītaruṇasīmantastanamūlendrabastayaḥ|
kṣiprāpālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ||54||
kālāntaraprāṇaharā māsamāsārddhajīvitāḥ|
------------------------------------------------------|55|
Sa. trayastriṃśadapastambhādayaḥ
kālāntaraprāṇaharāḥ| māsaṃ māsārddhaṃ vā jīvitaṃ yeṣu viddheṣviti
māsamāsārddhajīvitāḥ, māsena prāṇān haranti māsārddhena vetyarthaḥ| saṅgrahe
tūktam (śā. a. 7)-"saumyāgreyatvātteṣāṃ pakṣābhyantaraṃ kālaḥ|" iti|
trayastriṃśaditi "trestrayaḥ" iti trayasādeśaḥ| tatra, apastambhau dau,
talahṛnti catvāri, pārśvasandhī dbau, kaṭīkataruṇe dve, sīmāntāḥ pañca,
stanamūle dve, indravastayaścatvāro-jaṅghāmadhyayordvebāhumadhyayordve,
kṣiprāṇi catvāri-hastayordve pādayordve, apālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ
pratyekaṃ dvau dvāviti|
------------------------------------------------------| utkṣepau sthapanī
trīṇi viśalyaghnāni, tatra hi||55||
vāyurmāṃsavasāmajjamastuluṅgāni śoṣayan| śalyāpāye vinirgacchan śvāsātkāsācca
hantyasūn||56||
Sa. utkṣepau dvau sthapanyekā, ityetāni
trīṇi viśalyaghnāni| ko'tra hetuḥ ? ityāha-tatra hītyādi| hi-yasmāt,
tatra-vyadhe, śalyāpāye vāyurvinirgacchan-niryān, māṃsādīn śoṣayan śvāsa
kāsābhyāṃ prāṇān hanti| tatra ca hetau śatṛpratyyaaḥ| nirgamena hi hetunā
māṃsādīnāṃ śoṣaṇaṃ bhavati|
phaṇāvapāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike|
aṃsāṃsaphalakāvartaviṭaporvīkukundarāḥ||57||
sajānulohitākṣāṇikakṣādhṛkkūrcakūrparāḥ| vaikalyamiti catvāri catvāriṃśacca
kurvate||58|| haranti tānyapi prāṇān
kadācidabhighātataḥ|
------------------------------------------------------|59|
Sa. phaṇādīni viṭapāntāni pratyekaṃ
dvau dvau, urvyaścatasraḥ, kukundarau dvau, jānunī dve, lohitākṣāṇi catvāri,
āṇayaścatvāraḥ, kakṣādharau dvau, kūrcāścatvāro-hastayordvau pādayordvau,
kūrparau dvau, ityevaṃ catvāri catvāriṃśacceti catuśctvāriṃśanmarmāṇi
vaikalyamaṅgasya kurvate| kadācittvabhighātāt tānyapicatuścatvāriṃśat, prāṇān
haranti|
------------------------------------------------------| aṣṭau
kūrcaśirogulphamaṇibandhā rujākarāḥ||59||
Sa. aṣṭau kūrcadayo marmaviśeṣā
rujākarāḥ| "agnivāyusomaguṇabāhulyāt| agnivāyū hi viśeṣeṇa śūlakarau| somastu
prāṇāvalambakaḥ (saṃ.śā. a.7)|" iti naitāni prāṇahantṝṇi| tatra kūrcaśirāṃsi
hastapādeṣu catvāri, gulphau dvau, maṇibandhau dvau, ityaṣṭau| idānīm marmaṇāṃ
yathāyathaṃ pramāṇamabhidhātumāha-
teṣāṃ viṭapakakṣādhṛgurvyaḥ kūrcaśirāṃsi ca|
dvādaśāṅgulamānāni---------------------------|60|
Sa. teṣāṃ-marmaṇāṃ madhye, viṭapādīni
dvādaśa marmāṇyaṅgulamānāni-aṅgulapramāṇāni|
------------------------------------------------------|
------------------------------dvyaṅgule maṇibandhane||60||
gulphau ca stanamūle ca---------------------------------|
------------------------------------------------------|61|
Sa. maṇibandhane-maṇibandhau,
dvyaṅgulapramāṇau| gulphau stanamūle ca dvyaṅgule pratyekam| ekaścaśabdaḥ
samuccayārtho dvitīyaḥ pādapūraṇe|
-------------------------tryaṅgulaṃ jānukūrparam|
------------------------------------------------------|61|
Sa. tryaṅgulapramāṇau jānū kūrparau ca|
------------------------------------------------------|
apānabastihṛnnābhinīlāḥ sīmantamātṛkāḥ||61||
kūrcaśṛṅgāṭamanyāśca triṃśadekena varjitāḥ|
ātmapāṇitalonmānāḥ-------------------------|62|
Sa. apānabastyādayastriṃśadekena
varjitāḥ ekonatriṃśat, ātmapāṇitalonmānāḥ-svahastatalaparimāṇāḥ|
------------------------------------------------------|
---------------śeṣāṇyarddhāṅgulaṃ vadet||62||
pañcāśatṣaṭ ca marmāṇi, tilavrīhisamānyapi| iṣṭāni
marmāṇyanyeṣām----------------------|63|
Sa. śeṣāṇi ṣaṭpañcāśanmarmāṇī
svenāṅgulaprimāṇonārddhaṅgulapramāṇānyādiśet| anyeṣāṃ tantrakṛtāṃ
tilapramāṇāni vrīhipramāṇāni vā marmāṇīṣṭāni-ābhimatāni|
"paramataṃmapratiṣiddhamanumatameva" ityasyāpi granthakṛta etadeva matamiti
bodhyam|
idānīṃ yathā marmābhighāte maraṇaṃ sampadyate tathā darśayati----
---------------------------------------------------|
-----------------------------caturddhoktāḥ sirāstu yāḥ||63||
tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṃ tā marmāṇyāśritāstataḥ|
tatkṣatātkṣatajātyarthapravṛtterdhātusaṅkṣaye||64||
vṛddhaścalo rujastīvrāḥ pratanoti samīrayan| tejastaduddhṛtaṃ dhatte
tṛṣṇāśoṣamadabhramān||65||
svinnasrastaślathatanuṃ haratyenaṃ tato'ntakaḥ|
------------------------------------------------------|66|
Sa. yāḥ sirāścaturddhā
uktāḥ-prāṅkṣirdiṣṭā vātapittakaphajuṣṭaśuddharaktavāhinyaḥ saptasaṅkhyāḥ,
kṛtsnaṃ-aśeṣaṃ, śarīraṃ tarpayanti prīṇayanti, tā marmāṇyāśritāḥ-gatāḥ
prāptāḥ| tatkṣatādityādi| yata evaṃ sarvāḥ sirā marmāṇi prāptāḥ, tataḥ
kāraṇāt-marmāśrayalakṣaṇāt, tatkṣatāt-teṣāṃ marmaṇāṃ kṣataṃ tatkṣataṃ,
tasmānmarmakṣatātkāraṇāt, kṣatajasya-raktasya, atipravṛttiḥ|
tasmātkṣatajātyarthapravṛtteḥ kāraṇāt, yo dhātusaṅkṣayaḥ-paramparākramāyāto
māṃsādidhātvapacayaḥ, tasmin dhātukṣaye sati yo vṛddhaścalo-vāyuḥ, sa
tīvrāḥ-atyantaduḥkhadāyinīḥ, rujaḥ-śūlaviśeṣān, pratanoti-karoti| kiṃ kurvan ?
tejaḥ-pittaṃ, samīrayan-udīrayan vṛddhiṃ nayan, tat-tejaḥ, uddhṛtaṃ-
bṛhatsampannaṃ, tṛṣṇādīn dhattekaroti| tataḥ-anantaraṃ tṛṣṇādibhyaḥ,
enaṃ-puruṣaṃ marmaviddhaṃ, antako harati| kimbhūtam ? svinnā srastā ślathā
tanuryasya tam| tadayamarthaḥ,-marmābhighate raktavāhinīnāṃ sirāṇāṃ
mukhavikāso jāyate| tadvikāsājjīvitādhiṣṭhānasyāsṛjo'tyarthaṃ yā
niḥsṛtiryāvattasya kṣayaḥ, tatkṣayācca jīvitanāśaḥ, aśrayābhavāt|
------------------------------------------------------| vardhayetsandhito
gātraṃ marmaṇyabhihate drutam||66||
chedanātsandhideśasya saṅkucanti sirā hyataḥ| jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte
tiṣṭhati tiṣṭhati||67||
Sa. adhunā marmābhighāte cikitsāmāha-
marmaṇyabhihate sati, gātraṃ-śarīraṃ, āśveva cedayet| kutaḥ ?
sandhitaḥ,-sandhipradeśāt| hi-yasmāt, sandhideśasya cedanātsirāḥ
saṅkucanti-saṃvṛtamukhā bhavanti| varddhayediti varddhachedanādāviti
caurādikaḥ| ataḥ-sirāsaṅkocātkāraṇāt, raktaṃ na bahirnissarati| tatra rakte
tiṣṭhati-bahiravahati sati, jīvitaṃ tiṣṭhati|
tadanena prakāreṇa marmābhighātakṣatānmaraṇam, na tvamarmābhighātakṣatāt| ata
idamāha---- suvikṣato'pyato jīvedamarmaṇi na marmaṇi| prāṇaghātini jīvettu
kaścidvaidyaguṇena cet||68||
asamagrābhighātācca so'pi vaikalyamaśnute| tasmatkṣāraviṣāgnyādīn
yatnānmarmasu varjayet||69||
Sa. yato marmābhighātakṣatāt prāṇī
mriyate, nānyathā kṣatamātrāt| ataḥ-asmātkāraṇāt, suṣṭhu kṛtvā viśeṣeṇa
kṣato'piparaśatairviddho'pi, amarmaṇi viddho jīvet, na tu marmaṇī viddho
jīvet| kimbhūte ? prāṇaghātini| dvividhaṃ hi marma-prāṇaghātyekamaparaṃ
vaikalyakaram| tatra prāṇaghātini marmaṇi kuśāgreṇāpi viddho na jīvati| atha
puṇyavānniyatāyuśca prāṇaghātinyapi marmaṇi viddho
vaidyaguṇenāsamagrasya-asakalasya, marmaṇo'bhighātāśca kaścidyadi viddho
jīvet, so'pi vaikalyamaśnute-vikalatāṃ prāpya jīvatītyarthaḥ| vaidyaśabdaḥ
prādhānyādravyādipādatrayamupalakṣayati|
vaidyaguṇena-pādatrayasampattyetyarthaḥ| yataścaivaṃ marmābhighātaḥ sāpāyaḥ
prāṇoparodhakṛt, tasmātkāraṇāt marmasu kṣārādīn yatnāt-tātparyeṇa,
varjayet-pariharet agnyādīnatrādiśabdena bhallātakarasakapikacchuśūkādīnāṃ
grahaṇam|
marmābhighātaḥ svalpo'pi prāyaśo bādhatetarām| rogā marmāśrayāstadvatprakrāntā
yatnato'pi ca||70|| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
dvitīye śārīrasthāne marmavibhāgo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
Sa. evaṃ marmābhighāto rakṣyaḥ|
yasmānmarmābhighātaḥ suṣṭvatiśayenālpo'pi prāyaśo-bāhulyena,
bādhatetarāṃ-atiśayena pīḍayati| na kevalaṃ marmābhighāto bādhate yāvadrogā
api marmāśrayāstadvadbādhante| yatnato'pi-ādareṇāpi, prakrāntāḥ-upakrāntāḥ,
iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne marma- vibhāgo nāma
caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||
athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||
Sa. atha
prakaraṇāyātagarbhavyāpaccikitsitapradarśanārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
strī cedāpannagarbhā parihāryyāṇyāseveta| tataśca yasyāḥ
bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tāṃ
mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ
śītapradehapariṣekādibhirupācaret||2||
Sa. āpannagarbhā samprāptagarbhā strī
parihāryyāṇyāseveta cet tataśca yadyasyāḥ śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tatastāṃ
mṛdutvādiguṇayuktaśayanasthāṃ śītaiḥ pradehābhirupācaret|| 2||
tadyathā-sahasradhautena sarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt|
madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet| gavyena
payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa va pariṣecayet| paripītatatsvarasāni
ca tailāni yonau nidhāpayet| tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum||3||
Sa. sahasradhautaṃ
sarpiryadanekaśo'gnau vilāpya śītodake prakṣipya styānīkriyate| madhukena
siddhaṃ sarpistathoktam| tacchṛṅgairnyagrodhādiśṛṅgaiḥ siddhasya kṣīrasarpiṣaḥ
picuṃ yonau dadyāt| kṣīrameva pramathya sampāditaṃ sarpiḥ kṣīraghṛtam|| 3||
atisravati tu rakte tata eva akṣamātraṃ prāśayet| keva- lādeva vā
kṣīrasarpiṣaḥ| padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet|
dhātakīgairikisarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā| nyagrodhā- ditvakpravālakalkaṃ
vā| śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet| ṛddhividārījīvantīrvā payasā|
nīlotpala- sitāpakvaloṣṭhacandanādi vā| taṇḍulāmbuvāsārasānya- tareṇa|
gandhapriyaṅgusitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunya- grodhaśṛṅgāni vā''jena payasā|
kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparuṣakadrākṣāsāri-
vāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena vā śarka- rāmadhumadhureṇa
śālicūrṇam| jīvanīyaśṛtaṃ vā kṣīram| balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena
payasā samadhuśarkareṇa raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet| śīta-
vīryyajāṅgalarasena vā| raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta|
saumyāśca mano'nukūlāḥ kathāḥ||4||
Sa. rakte tvatisravati tata eva
nyagrodhādisiddhāt kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ prāśayet| kevalādeva vā
kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ na tu nyagrodhādiśṛṅgasiddhāt kṣīrasarpiṣaḥ|
padmādikiñjalkaṃ ca madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ lehayet| madhunā vā
dhātakyādicūrṇam| madhunaiva nyagrodhāditvacāṃ śṛṅgāṇāṃ ca kalkam| sakṣaudraṃ
va śaśādyanyatamarudhiram| ṛddhyādikaṃ ca payasa nīlotpalādīni
taṇḍalāmbuvāsārasayoranyatareṇa| pakvo mṛlloṣṭhastathoktaḥ| ājena payasa
gandhapriyaṅvādīni| kaśerukādīnāṃ kaṣāyeṇa mādhuryyasampādanamātrābhyāṃ
śarkarāmadhubhyāṃ miśreṇa śālicūrṇaṃ pāyayet| jīvanīyauṣadhaśṛtaṃ kṣīraṃ vā
pāyayet| balātibalādiśṛtakṣīreṇa madhuśarkarāsaṃyuktena suśītaṃ
raktaśālyodanaṃ bhojayet| śītavīryyāṇāṃ ca jāṅgalānāṃ rasena vā suśītaṃ
raktaśālyodanaṃ bhojayet| śodhanavarjyāśca sarvā raktapittoktāḥ kriyāḥ
yathāvasaraṃ kurvīta|| 4||
adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ pāyayet|
tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā| vidāryyādigaṇena vā|
śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ| palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram||5||
Sa. yadā tu śoṇitadarśanaṃ vinaiva
bastyādau śūlaṃ kevalaṃ bhavati| garbhiṇyāstathā tāṃ madhukādisiddhaṃ payaḥ
pāyayet| tāmravalyādisiddhaṃ vā payaḥ| vidāryyādigaṇasiddhaṃ vā|
śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrābhyāṃ vā siddhaṃ sarpiḥ pāyayet| palāṇḍurasasiddhaṃ vā
kṣaudrayuktaṃ sarpiḥ|| 5||
asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na tiṣṭha-
tyasañjātasāratvāt||6||
Sa. prathamānmāsādārabhya māsatrayaṃ
puṣpadarśane samyak cikitsito'pi garbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhatyasañjātasāratvāt|
sravatyevetyarthaḥ| tena prathamamāsatrayaṃ puṣpadarśane prāyo
garbhaścikitsayāpi koṣṭhe na tiṣṭhati| māsatrayādūrdhvamapi caturthādiṣvapi
māseṣvakāṭhinyāt|
āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt| tatra rūkṣaśī- tāni prayuñjīta||7||
Sa. āmānvaye puṣpadarśane
viruddhopakramatvādgarbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhati| āme hyuṣṇatīkṣṇādikā kriyā| sā
tu garbhe viparītā| ato viruddhopakramatvam| yatra caturthādiṣvapi
māseṣvāmānvayo nāsti, tatra puṣpadarśane'pi garbho vidhārayituṃ suśakyate|
tatra tvāmānvaye rūkṣaśītānyauṣadhāni prayuñjīta|| 7||
tadyathā-prāgupavāsaṃ tato durālabhāmṛtośīraparpaṭaka-
ghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam|
tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ| jite tvāme snigdhaśītāni
pūrvavat||8||
Sa. tadyathetyādinā
teṣāmevopayogaviśeṣaṃ darśayati| auṣadhāt pūrvamupavāsaḥ durālabhādikvāthasya
pānam| tṛṇadhānyādipeyā mudgādiyūṣaiścāśanaṃ prayuñjīteti sambadhyate| evamāme
jite prathamapuṣpadarśanavat snigdhādīnyupayuñjīta|| 8||
āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayet|
garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamartivismaraṇārthañca| amadyapāṃ pāca-
nīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ satilābhi-
ruddālakādiyavāgūbhirupācared yāvanto māsāstāvantya- hānīti| tataḥ
prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukleda- śuddheḥ|
āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥ punarakuśalamanuṣajyeta| tasmāt
tīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret| tataḥ paraṃ snehapānai- rbastibhirāhāraiśca
dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīya- madhuravātaharairiti||9||
Sa. āmagarbhapāte madyānāmanyatamaṃ
garbhiṇīṃ pāyayet| prayojananirdeśastadguṇamanyat pradarśayitum| amadyapā yā
kenacit kāraṇena madyaṃ na pibati tāṃ
pācanīyadravyasammiśrābhirasnehalavaṇābhiḥ satilābhiḥ
tuṇadhānyayavāgūbhirupācaret| yāvat saṅkhye māsi garbha pātastāvat
saṅkhyānyahāni ayaṃ kramaḥ| tato'nantaramevādoṣādiśuddheḥ
prīṇanādiguṇairāhārairupācaret| kuta ityāha-āmagarbhaśeṣeṇetyādi| tadanu ca
snehapānairbastibhistathā dīpanīyādiyuktairāhārairiti|| 9||
yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt puṣpa- darśanaṃ
syādanyadvā yonisravaṇam| tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau
parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ
kulyāyāmiva vahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā||10||
Sa. mahati jātasāre
varjyāvarjanādyonirārttavamanyadvā kiñcit sravati| tasyā yonisrutinimittaṃ
vāyuḥ kupitaḥ san pittaśleṣmāṇau parigṛhya yā tu nāḍī māturāhārasāraṃ rasaṃ
garbhasya vahati tāṃ nāḍīṃ pratipīḍya tiṣṭhati| tatastayā tadvṛddhayā nāḍyā
kulyayeva tṛṇādicchannayā kedāro garbho vṛddhimaprāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati
vā|| 10||
tatra yasyāḥ kādācitkārttavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete satataṃ ca garbhaḥ
prāptāt parimāṇādaparihīyamāna eva sphurati| na ca kukṣirvivardhate,
tamupaviṣṭakamityā- cakṣate||11||
Sa. tatra dvau bhedau| eko
vṛddhyaprāptiḥ dvitīya upaśoṣaḥ| prathame kādācitkena srāveṇa garbho na
parihīyate| nāpi vardhate| sphurati ca tamupaviṣṭakamityācakṣata ācāRyyāḥ||
11||
yadā tu pratimāsamārttavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā
parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate|
tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca||12||
Sa. dvitīye tvatisrāvāddṛddho'pi
parihīyate| cirāt stokaṃ ca spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| taṃ
garbhamupaśuṣkakanāgodaraśabdābhyāmācakṣate|| 12|
tau tu māturāhāratejasā'lpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau syātāṃ
keśadaśanādiyuktau| tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyeta eva||13||
Sa. tau copaviṣṭakopaśuṣkakau
māturāhāratejasa svalpenāpyāyyamānau krameṇa yada puṣṭau syātāṃ tada
keśadaśanādiyuktau bahubhirapi varṣaiḥ pramadā prasūyet|| 13||
tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate| saśabdaṃ phenilaṃ
vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate| mūtramuparudhyate| kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā|
jṛmbhā, nidrānāśo'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ, śuṣkakāsaḥ, sādaḥ, kṣveḍete iva
karṇau, tudyete iva śaṅkhau| pipīlikābhiriva saṃsṛjyate śarīraṃ pariṛntanniva
vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate| duḥkhenānnasya jaraṇam| aharahaḥ
parihāniḥ| sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca bhavati||14||
Sa. tatretyādinā doṣaviśeṣeṇa
tayorlakṣaṇamucyate| tatrāpathyaviśeṣasevayā
yadopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyorādhikyaṃ bhavati tadā tatra
vātahetukayorupaviṣṭakopaśuṣkakayoḥ koṣṭhacaro vāyustābhyāṃ pratihanyate|
saśabdatādiyuktaṃ ca sakṛt garbhiṇyupaveśyate| subodhamanyat|| 14||
pittena tāmraharitamupaveśyate| dhūmako'mlakaśchardimūrcchākṣihṛdayadāhaḥ|
pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī
bhavati||15||
Sa.
pittenobhayorgarbhiṇyāstāmraharitaśakṛdupaveśanādi subodham| gomūtravat
pītaraktanetrāditvam|| 15||
śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ bhaktadveṣaḥ
śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca||16||
Sa. śleṣmaṇā tayorgarbhiṇyā
madhurāsyatvādikaṃ bhavatīti doṣaviśeṣalakṣaṇam|| 16||
tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣasiddhānāṃ sarpiṣāmupayogaḥ| tathā payasāṃ
rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ| tathā sambhojanametaireva ca
ghṛtādibhiḥ| subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjjanabṛṃhaṇairupapādanam||17||
Sa. cikitsā tūbhayoḥ sāmānyena
jīvanīyādiśṛtasarpirādikā| eṣāmupayogo garbhavṛddhikara ityarthaḥ| tathā
etaireva sarpirādibhih sambhojanaṃ saha bhojanam| taireva ca
subhikṣāyāstṛptāyā garbhiṇyā yānavāhanādibhirapavarjanam| upapādanamupaskāraḥ
dānam| iti sāmānyenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvivaddhanārthaṃ cikitsitam|| 17||
atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhavopahitaṃ kṣīrabastiṃ dattvā
śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet| tato vidāryyādigaṇasādhitena
sarpiṣā'nuvāsayet| nivātaṃ ca seveta||18||
Sa. vātādidoṣe viśeṣeṇa athetyādinā
kathayati-bastidānādanubhojanam| tato'nuvāsanam| subodham|| 18||
pitte madhukavidārīniryyūhasiddhaṃ payaḥ pibet| tisraḥ
sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṃkṣudya tadrasena
sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sādhayitvā
pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca| ajāsarpiṣā kṣīreṇa
jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet| payasyā kākolīdvayasuniṣaṇḍakakalkena
payasā ca sarpirvipācayet| tatkālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta| āma- garbharasena
cāśnīyāt| tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet| jalacaramāṃsāni ca||19||
Sa. sthūlāśca tāḥ kukkuṭyastathoktāḥ
tena māṣakukkuṭīrasena sarpiṣā miśritena saha tittireḥ kapiñjalasya vā rasaṃ
sādhayitvā upaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthañca pāyayediti
sambandhaḥ | jīvanīyānāṃ yathāsaṃskāraṃ mātrā| payasyādīnāṃ caturṇāṃ kalkena
taccaturguṇaṃ sarpiḥ payasā snehasamena vipacet| payasyā kṣīravidārī| kālyaṃ
prātaḥ| tasmina kṣīrānupāne prayukte bhojanakāle āmagarbhāṇāṃ
tvacirakālajātānāṃ prāṇināṃ rasenāvamaśnīyāt| tānevāmagarbhāṃstatraiva rase
bhṛṣṭānnistālitān bhakṣayet tattajjalacāriṇāṃ haṃsādīnāṃ māṃsāni ca|
kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ
vā pibet| tilamudgamāṣalavaṇabilvapātraiḥ| pañcabhirghṛtapātraṃ saṃyojya
svanuguptaṃ nidhāpayet| tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ
śṛtaśītacchāgadugdhanupānaṃ vā'śnīyāt| atraiva vā badara- cūrṇapātramapi
nidadhyāt||20||
Sa. piśitamupadaṃśaḥ pānopāyabhojanaṃ
yasyāḥ surāyāstām| tilādīnāṃ pañcānāmekīkṛtya cūrṇasya pañcapātraṃ ghṛtasya
pātreṇa saṃyojya nidhāpayet| svanuguptaṃ kṛtvaiṣa tataḥ prayogaḥ| atraiva
badaracūrṇapātraprakṣepo dvitīyaḥ| pātraṃ śuṣkadravyasya catuṣṣaṣṭipalāni|
ghṛtasyāṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam||20||
evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet||21||
Sa. evaṃ garbho na vardhate tadā
garbhiṇīṃ tīkṣṇairdravyairvirecayet aparāpātanīyairvā prayogairgabhaṃ
pātayet|| 21||
yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ
līnamityāhuḥ||22||
Sa. līno nāma garbho yo garbhiṇyā
vātopasṛṣṭasrotasi līno na spandate|| 22||
tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena
bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā
tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasa pāyayet medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam|
tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt| muhurmuhuścaināṃ
harṣayet| pūrvoktaṃ cekṣeta||23||
Sa. tatra līne garbhe
śyenādīnāmanyatamasya rasena bahusarpiṣkeṇāthavā māṣayūṣeṇa ghṛtāḍyena
mūlakayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā
tilādisaṃyuktān kṣīreṇa pāyayet| bilvaśalāṭu bālabilvam| medyaṃ meduram|
subodham| pūrvoktaṃ garbhavṛddhikaroktam|| 23||
yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret| aṣṭame
tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet| tadasiddhau
vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ
bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca
payasā'rdhodakenodgṛhya rasaṃ tena
priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet| vigatavibandhāṃ
ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet||24||
Sa. yasyā ityādi subodham| aṣṭame māse
tvanuvāsanaṃ tenānuvāsanenāsiddhau vīraṇādīnāṃ saptānāṃ mūlānāṃ bhūtīkādīnāṃ
yathāsambhavaṃ mūlānāṃ phalānāṃ ca kṣīrodakābhyāṃ anukvāthanena cūrṇamelanena
rasamudgṛhya tena rasena priyālādikalkamiśreṇa īṣallavaṇeneṣaduṣṇena ca
nirūhayet| vīraṇaṃ tṛṇaviśeṣaḥ| ikṣubālikā karaṅkaśālirikṣuḥ parivyādho
jalavetasaḥ| vigatodāvartavibandhāṃ cānuvāsayet| tenaiva madhukasiddhena
tailena|| 24||
udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīmatipātayet||25||
Sa. avaśyaṃ codāvartte cikitsāṃ kuryāt|
yat udāvarta upekṣitaḥ sahasa śīghrameva sagarbhāṃ garbhiṇīṃ hanyāt|| 25||
yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ
pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva
vṛntātsamuktabandhano garbhaśayyāmatikramya
kṛtaplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobhamāpādayati| tataḥ
koṣṭhasaṃkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ
kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ
śoṇitabhāvena| so'bhihitaḥ prāk||26||
Sa. yasyā ityādi subodham| garbhasya
bandhanaṃ yatra tatra māturanubandho bhavati paripoṣārtham| vṛntādyena
śākhāyāṃ nibadhyate phalam| sa vyāpanno garbha āmaḥ san śoṇitabhāvenāpi
prasūyate| tatra ca vidheyamuktam|| 26||
vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ śītamaśmagarbhamivodaramābhāti|
śūlamadhikamupajāyate| na ca spandate garbho nā''vyaḥ prādurbhavanti| na
sravati yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete| tathā bhṛśamaratiparītā vyathate'nyathā
ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśam| na svapiti| pūtyucchvāsā
kṛcchrācchvasityatikaṣṭaṃ prāṇiti| jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ
vidyāt||27||
Sa. yadā tu vṛddho vyāpadyate tadā
garbhiṇyāḥ stabdhodaratvādikaṃ karoti| āvyo garbhaprasavavedanāḥ| akṣṇoḥ
sraṃso bandhaḥ bhraṃśaḥ| pūtirucchvāso yasyāḥ sā tathoktā| atikaṣṭaṃ prāṇiti|
kathamapi ceṣṭāsu prabhavati| jīvati vā kaṣṭaṃ ca jakṣitibhakṣayati| svapiti
vā ityevaṃvidhalakṣaṇayuktāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt|
taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā pratipannaṃ viguṇeneva
vāyunā pīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍhagarbhamityāhuḥ|
viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca||28||
Sa. taṃ garbhaṃ
kadācidvātavaśādasamyaganārjavenāpatyapathaṃ yonimārgaṃ pravṛttaṃ vāyunā
pīḍitaṃ mohitamaspandaṃ mūḍhagarbhamityāhurācāryyāḥ| vāyupīḍanavaicitryācca
tasya garbhasyāsaṅkhyagatitvam|| 28||
samāsatastu trividhā gatirurdhvā, tiryyaṅ, nyubjā ca| saṃsthānāni punaraṣṭau|
tānyatraivottaratra vakṣyante||29||
Sa. saṃkṣepeṇa trividhā
gatirūrdhvādibhedena| ūrdhvā yasyāmutthito garbha āyāti| tiraścīnā
garbhiṇīpārśvayoḥ kṛtapādaśirasaḥ| nyubjā adhaśśirasa ūrdhvapādasya| tasya ca
garbhasyāṣṭau saṃsthānāni| tāni ca vakṣyante- 1. sakthibhyāmāgamanamekam| 2.
ekena sakthnā dvitīyam| 3. sphiṅmūlena tṛtīyam| 4. tiryyak caturtham| 5.
pārśvavṛttaśirasaḥ pañcamam| 6. bāhudvayena ṣaṣṭham| 7. vakreṇa pṛṣṭhena
pāṇipādaśirasā yonimukhāgamanaṃ saptamam| 8. ekena pādena yoniṃ dvitīyena
gudamityaṣṭamam|| 29||
teṣu sarveṣvapi
viparītendriyārthāmākṣepayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ
śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca varjayet||30||
Sa. teṣu sarveṣvapi mūḍhagarbheṣu
viparītendriyārthatvādiyuktāṃ garbhiṇīṃ varjayet| na cikitsedityarthaḥ|| 30||
na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam| tadvinirucchavāsīkṛtyā''śu jananīṃ
hanyāt||31||
Sa. śalyabhūtaṃ garbhaṃ mṛtaṃ santaṃ
kṣaṇamapi bhiṣaṅnopekṣeta| taddhi garbhaśalyaṃ jananyā ucchvāsarodhaṃ kṛtva
tāṃ hanyāt|| 31||
sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryyamāṇo viṣayamaṅgāni vikṣipet| tasmāt
tatsaṅge sūtyaḥ prayateran purvoktāni ca mantrauṣadhāni prayuñjīta||32||
Sa. avijñānācca sacetano'pi garbhaḥ
śastreṇa vidāryyamāṇo viṣamaṃ kṛtvāṅgāni vikṣipan nirucchvāsīkṛtya jananīṃ
hanyāditi sambandhaḥ| tasmāttasya jivato garbhasya saṅge aprasave sūtyo yā
anubhūtānekaprasavāstāḥ| prasavāya nānāvidhairupāyaiḥ prayateran|| 32||
trividhastu saṅgo bhavati| śirasyaṃse jaghane vā| tasya hi saṅgastrividho
bhavati| mūḍhagarbhanirharaṇantatra matāntarāṇi mūḍhagarbhasya tu
jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke| mantrādika- rmātharvavedavihitamityeke|
dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyā- haraṇamityeke||33||
Sa. yaḥ punarmūḍhagarbhastasyaike
ācāryyāḥ acetanasāmānyājjarāyupātanasadṛśaṃ karmeti kathayanti| anye
mantrādikaṃ daivehetoḥ| kecidā''haraṇamāśukāritvātpratyakṣopāyatvācca|
na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma| yato yoniyakṛtplīhāntragarbhāśayādīnāṃ
madhye tānanupahiṃsatā'sparśavatā
śastramavacāryyamutkarṣaṇavyāvartanotkartanacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni
caikena pāṇinā kāryyāṇi||34||
Sa. ato
garbhaśastrakarmaṇo'nyacchastrakarma kaṣṭatamaṃ nāsti| yato yonyādīni rakṣyāṇi
sparśanenaiva śastramavacāryyamadṛṣṭigocaratvāt| ekenaiva pāṇinotkarṣaṇādīni
kāryyāṇītyatikaṣṭam|| 34||
tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya tadvidyasahitastamupakramet|
akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇam| upakrame saṃśayaḥ| tathodarā'śmarīprabhṛtīnapi||35||
Sa. tasmādbhiṣagīśvaramāpṛcchya yathā
mṛtāyāmayaśasā yogo na bhavatīti| paraṃ ca yatnamāsthāya kṛtābhyāsaiśca
bhiṣagbhiḥ śastreṇopakrameta| yasmādanāharaṇe garbhasya garbhiṇyāśca
dhruvamavaśyaṃ mṛtyurbhavati| upakrame tu saṃśayaḥ| prasaṅgādudarādīnāmapyevaṃ
vijñeyam|
athottānāyā vyābhugnasakthyā vastracumbalānnamitakaṭipradeśāyāśca
dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca
garbhamāharet||36||
Sa. vyābhugne saṅkucite sakthinī|
vastracumbalaṃ paṭṭamayaḥ komalapiṇḍaḥ| nāgavṛntikā sallakī svanāmikā| vā
nāgamṛttiketi pāṭhaḥ| hastaṃ bhiṣajaḥ| ityuttānāyā garbhamāharet|| 36||
tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva| ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiṃ
prasāryya| sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī
prasāryya| tiryyagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya
pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīya| pārśvāpavṛttaśirasoṃ'saṃ
pratipīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīya|
bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyā'sau śiromūlamānīya nirharet||37||
Sa. tatretyādi ācchānamātmadikkarṣaṇam|
sakthinī prasāryya tannirharediti sambandhaḥ| sphigdeśaṃ yonimukhādantairnītvā
pādau yonimukhamānīya| sakthinī prasārya garbhasya| parigho daṇḍākāra āyudho
yonimadhye hi tatparivartane chinattīti| pūrvārdhaṃ śirobhāgaḥ| pārśve vakraṃ
śiro yasya| tasyāṃ sampratipīḍya śira apatyapathamānīya nirharet|| 37||
yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate| yaścābhugna ekena
pādena yoniṃ dvitīyena pāyum| tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti
śastramavacārayet||38||
Sa. yau vā tābhyāṃ saṃsthānābhyāṃ
mūḍhagarbhau tau dvāveva hastenāharttumaśakyatvāt śastradāraṇamarhataḥ|| 38||
atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā (śiro) vidāryya śirāḥ
kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ vā'paharet|
abhinnaśirasaṃ cākṣikūṭe gaṇḍe vā| tathāsaṃsaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā|
dṛterivādhmātasya vātapūrṇamudaramavadāryya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet|
jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti||39||
Sa. athetyādi subodham| garbhaśaṅkuḥ
pūrvoktaṃ vakravaktraṃ yantram| garbhasya hi kakṣyādyāsajjane baḍiśavat| yasya
tu yuktivaśāt kapālānyavidāritāni tasyākṣikūṭe gaṇḍe vā śaṅkvā baḍiśavat
sakthiḥ|| 39||
yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchitvā
haretsamyagrakṣetrārīṃ ca yatnataḥ||40||
Sa. api ceti samuccaye| yadityādi
subodham|| 40||
athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāntu siñceduṣṇena
vāriṇā| dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavattena
śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati| dīpyakātiviṣārāsnāhiṃgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ
snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettaḥ|
kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvaghiṅgutaijanīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ
vedanopaśamāya ca| trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ
pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam| śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca
nikṣipet| upadravāśca ye'nye syustānyathāsvamupācaret| payo vātaharaiḥ siddhaṃ
daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā|
snehābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvañcaturbhyo māsebhyaḥ sa
krameṇa sukhāni ca||41||
Sa. mṛtagarbha āhate yā'vaśiṣṭa'parā sa
pūrvoktā| dīpyakādīnāṃ samānāṃ cūrṇaṃ snehena ghṛtādyanyatamena yathāyogyaṃ
pāyayet| teṣāmeva kalkaṃ va| kalko jalapiṣṭadravyam| dīpyakādivat kaṭukādīni|
evamevauṣadhena trirātramāsīta doṣasrāvāya vedanopaśamāya ca| doṣo na vātādiḥ|
apitu raktapicchādiḥ| tryahādūrdhvaṃ snehameva saptarātraṃ pibet|
auṣadhapratiṣedhārthamevakāraḥ| evaṃ sāyamariṣṭaṃ prātaḥ snehe pīte| upadravā
jvarādayo vyādhayaḥ| evaṃ tryahamauṣadham| snehaḥ saptarātram| daśāhaṃ payaḥ|
daśāhaṃ māṃsarasa iti kramaḥ| tato'nantaraṃ snehābhyaṅgaparā satī
vātavyādhinirdiṣṭān balātailādikān bhajet| ādiśabdena tatsvarūpāṇāmanyeṣāṃ
grahaṇam| tataścaturthamāsāntaṃ yāvallaghubhojanatvādiyuktā,
pañcamānmāsādārabhya krameṇa na sahasa yatheṣṭāni sukhāni bhajet|| 41||
atha balātailamupadekṣyāmaḥ| balāmūlākaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ| tāvanta eva payaso
yavakolakulatthadaśamūlaka- ṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya|
tatsarvamaikadhyaṃ kṛtva ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya kākolīkṣīrakākolī-
jīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedākṣīraśuklāmadhu-
kadevadārumañjiṣṭhācandanaśārivātagarakuṣṭhaśatāvaryyaśva-
gandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacā-
'garukālānusārisaindhavāni śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane'nuguptaṃ
nidadhyāt| eṣa bhagavato dhanvantare- rabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ
sūtikānāṃ kṛśānāṃ śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgraha- gṛhītānāṃ
dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihata- bhagnaviśliṣṭadehānāṃ
daivopaghātātabhiśaptamanojvaraparī- tānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ|
tena bala- pauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryyaujāṃsi vivardhante| pakṣā-
ghātākṣepakārdditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsa- kāsā nivartante|
aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādantra- vṛddhiḥ praśāmyati ca| vandhyā ca putraṃ
guṇavantamicchayā labhata iti||42||
Sa. snehān bhajedityuktiprasaṅgena
balātailamekamucyate| dvitīyaṃ tu balāśataṃ chinnaruhāpādamityādiśabdayuktaṃ
vakṣyate| atheti maṅgalārthaḥ| balāmūlakvāthasya ṣaḍ bhāgāḥ| kṣīrasya ṣaḍevaṃ
dvādaśa| yavādīnāṃ trayāṇāṃ caturthasya daśamūlasya caikīkṛtya kvāthasyaiko
bhāgaḥ| evaṃ trayodaśa bhāgāḥ kvāthasya| caturdaśo bhāgastailasya|
tailāccaturthabhāgenāvāpanam| kvāthyadravyāṇāṃ jalāt ṣoḍaśāṃśaṃ mānam|
kvāthadravyāccaturguṇaḥ kvāthaśeṣaḥ| daśamūlasamudāyasya
yavādyanyatamasamatvam| kākolyādīnāṃ parasparasamatvam| kṣīraśuklā
kṣīrakākolī| patraṃ gandhapatram| raso bolaḥ| kālānusāryyamuśīram| evaṃ
dvātriṃśadāvāpanadravyāṇi|| subodham|| 42||
bhavanti cātra- bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ
śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||43||
Sa. bhavanti cātreti tantrarītiḥ|
garbhasya janmakāle jīvato yadi mātā vipannā syāttataḥ kukṣipraspandanena
jīvantaṃ garbhaṃ viditvā tato bastidvāre vipāṭya tamuddharet|| 43||
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī
śatāvarī| vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalaśārivā| anantā śārivā rāsnā padmā
ca madhuyaṣṭikā| bṛhatīdvayakāśmaryyakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam|
pṛśniparṇībalāśigruḥ śvadaṃṣṭrāmadhuparṇikā| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā
kaśerumadhukaṃ balā| saptaitān payasa yogānardhaślokasamāpanān| kramāt saptasu
māseṣu garbhe sravati yojayet||44||
Sa. madhukādīni catvāri prathame māse
garbhaṃ sravati yojayedyathāyogyakalpanayā aśmantakādīni dvitīye| aśmantako
bhālukaparṇaḥ| tāmravallī rāmataruṇī mañjiṣṭhā vā| vṛkṣādanyādīni pañca
tṛtīye| vṛkṣādanī drumavyādhiḥ| saiva vandākaḥ| latā priyaṅguḥ| anantādīni
pañca caturthe māsi yojayet| anantā dūrvā| padmā padmacāriṇī| ghṛtaṃ
yathopayogam| kṣīrivṛkṣāṇāṃ śṛṅgatvaco yathālābhaṃ pañcame| śṛṅgamaṅkuram|
pṛśniparṇyādīni ṣaḍ ṣaṣṭhe| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ| madhuparṇikā jīvantī|
śṛṅgāṭakādīni saptame|| 44||
kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhakāt| mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse
tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ| yojayeddaśame māsi
siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ|45|
Sa. iti vaidyapatisiṃhaguptasya
sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgrahasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbha-
vyāpannāma caturtho'dhyāyaḥ kapitthādīnāṃ ṣaṇṇāṃ mūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame|
śārivādicatuṣṭayena navame| payasyayā daśame| athavā yaṣṭimadhukāditrayeṇa
daśame| sarvaṃ bṛṃhaṇamāmānvayaṃ vinā jñeyam|| 45|| iti
śrīmanmahāmahopādhyāyenduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṃgrahavyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ
śarīrasthāne caturtho'dhyāyaḥ