Sa. marmavibhāgādanantaraṃ
vikṛtivijñānīyaṃ śārīramārabhyate| yato marmavibhāge marmaśabda upāttaḥ,
maraṇakāritvānmarmetyucyate, vikṛteranantaraṃ ca maraṇaṃ dṛśyate,
ityayamucyate-
athāto vikṛtivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. prakṛtiḥ-svabhāvaḥ,
prakṛteḥ-svabhāvāt, pracyutiḥ-vikṛtiḥ, tasyā vijñānaṃ-avabodhaḥ, sa vidyate
yasminniti "matou chaḥ sūktasāmnoḥ" iti chaḥ, "adhyāyānuvākayorluk" iti tasya
pākṣikatvānna luk, vikṛtivijñānīyaḥ, taṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ
pūrvavat| vikṛtiḥ punaratra riṣṭameva vijñeyam|
ata evāha---- puṣpaṃ phalasya dhūmo'gnervarṣasya jaladodayaḥ| yathā bhaviṣyato
liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyostathā dhruvam||1||
(āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ samprayojitāḥ| bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai
kṛtajña iva bhūbhuji||1|| kṣīṇāyuṣi kṛtaṃ
karma vyarthaṃ kṛtamivādhame| ayaśo dehasandehaṃ svārthahāniṃ ca yacchati|2|
tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ sampracakṣate| vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ
pradiṣṭā riṣṭasaṃjñayā)||3||
Sa. yathā phalasya bhāvino-bhaviṣyataḥ
puṣpam, agnerbhāvino dhūmaḥ, varṣasya bhāvino jaladodayaḥ, tathā-tenaiva
dṛṣṭāntena, mṛtyorbhaviṣyato riṣṭaṃ liṅgaṃ-gamakaṃ, dhruvaṃ-niścitam|
druvaśabdanirdeśādidaṃ dyotayati,-riṣṭacchāyānukāri tadābhāsarūpaṃ mṛtyorna
liṅgamiti|
ata evāha---- ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam|
------------------------------------------------------|2|
Sa. na vidyate pūrvaṃ riṣṭaṃ yasya
maraṇasya tadariṣṭaṃ tathāvidhaṃ maraṇaṃ nāsti| tathā, dṛṣṭaṃ riṣṭaṃ yasya
jīvitasya tadevaṃbhūtaṃ jīvitamapi nāsti| yattu puṣpādarśane'pi vaṭavṛkṣādau
phalasadbhāvo dṛśyate, tattu kvachideva na sarvatra, iti nāyaṃ doṣo'tra
cintyaḥ|
nanu, "dṛṣṭariṣṭaṃ jīvitaṃ nāsti" ityayuktametat, vyabhicārāt| tathā ca
vakṣyati (ślo. 128)- "yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati|
saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate| " ityāha----
------------------------------------------------------| ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ
na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt||2||
Sa. paramārthena yadriṣṭatvena na ca
niścayīkṛtaṃ, tasminnariṣṭe riṣṭavijñānaṃ-riṣṭatvāvagamaḥ| na ca riṣṭe'pi
riṣṭavijñānaṃ keṣāñcidbhavati| kuto hetoḥ ? ityāha-anaipuṇāt| nipuṇasya bhāvo
naipuṇam| "hāyanāntayuvādibhyo'ṇ" ityaṇ| na naipuṇamanaipuṇaṃ
tasmāt-mithyājñānādityarthaḥ| tadevaṃ yadabhrāntariṣṭaṃ
tadavyabhicāritvānmaraṇaṃ niścitaṃ sūcayati| yadanyadriṣṭacchāyānukāri "yaṃ
naraṃ sahasā rogo" ityādilakṣaṇaṃ tadbhrāntameva| yathā-adhūme bāṣpādau dhūma
iti jñānam| na ca tasmānmithyājñānādagnyupalabdhirniścitā bhavati|
tasmādyuktamuktaṃ "ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ" ityādi| munirapyāha (?)
(saṅgrahe'pyuktam, śā. a.10)_"ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam|
ariṣṭeriṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt|| iti| suśrutastu paṭhati (sū. a.
28/5)-"dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistatkilāmalaiḥ|
rasāyanatapodānatatparairvā nivāryate|| iti|
kṛṣṇātreyastu dvidhā riṣṭamicchatīti tanmatamāviṣkurvannāha---- kecittu
taddvidhetyāhuḥ sthāyyasthāyivibhedataḥ|
------------------------------------------------------|3|
Sa. kecidācāryāstat-riṣṭaṃ, dvidhā
vadanti| katham ? ityāha-sthāyītyādi| tṛtīyārthe tasiḥ| sthāyyasthāyibhedena
dviprakāram|
tatrāsthāyiriṣṭabhedaṃ darśayannāha----
-------------------------------------------| doṣāṇāmapi bāhulyādgiṣṭābhāsaḥ
samudbhavet||3|| sa doṣāṇāṃ śame
śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave|
------------------------------------------------------|4|
Sa. apiśabdaḥ samuccaye bhinnakramaḥ|
riṣṭābhāsaśca doṣāṇāṃ bāhulyātsamudbhavet| doṣāṇāṃ śame-doṣāṇāṃ śāntau satyāṃ,
saḥ-riṣṭābhāsaḥ, śāmyet-na tu maraṇāya sampadyate| sthāyi tu riṣṭamavaśyaṃ
mṛtyave-maraṇāya, jāyate| nanu, "ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ' ityayuktamivābhāti|
riṣṭamantareṇāpyakālamṛtyo rājacaurāgnyudakādibhirdarśanāt| atra sañcakṣmahe|
kālamṛtyoreva riṣṭapūrvakatvāt| tathā cha vakṣyati (ślo.14)-sarve te
kālachoditāḥ|" tathā ca (ślo.61)-vaśagāḥ samavartinaḥ|" iti| samavartī hi
kālamṛtyureva|
kiṃ tadriṣṭam ? ityāha---- ---------------------------------------------|
rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu||4||
anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi
lakṣayet||5||
Sa. rūpaṃ-gaurādivarṇaviśeṣaḥ, gauraḥ
śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ| tadbhedāstu
padmagaurādayaḥ| "nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ" (saṃ.śā. a.9)-
tathā, cakṣuṣā yadgrāhyaṃ vastujātaṃ saṃsthānādi tadapi rūpam|
indriyāṇi-cakṣurādīni| svaraḥ-śabdaḥ, pratipuruṣaṃ viśiṣṭo ravaḥ|
chāyā-varṇaprabhāśrayā vakṣyamāṇalakṣaṇā| praticchāyā pratibimbam|
kriyā-dehavāṅmānovyāpāraḥ| tatra dhāvanaplavanādyanekarūpo vyāyāmo
nṛtyasthānakādiḥ-kāyiko vyāpāraḥ| gītādhyayanādiḥ-vāciko vyāpāraḥ|
rāgadveṣabhayerṣyādiḥ-mānasaḥ| ādiśabdo'nyeṣāmapi śarīragatānāṃ bhāvānāṃ
grahaṇārtham| rūpaṃ cendriyāṇi ca svaraśca cchāyā ca praticchāyā ca
kriyādayaśca, teṣu rupādiṣu bhāveṣu, tathā'nyeṣvapi prākṛteṣu bhāveṣu,
animittataḥ-akasmānnimittamantareṇaiva, yā vikṛtiḥ sā (tat) samāsena riṣṭamiti
lakṣyet-jānīyāt| prakṛtau bhavāḥ_-prākṛtāḥ| yathā vātaprakṛtau
caladhṛtismṛtyādayaḥ| tadevaṃ rūpādiṣu bhāveṣu kriyādiparyanteṣvanyeṣu ca
prākṛteṣu bhāveṣu yā vikṛtiḥ-svabhāvapracyutiḥ, sā (tat) saṅkṣepeṇa riṣṭam|
vistaratastvanekadhā vakṣyamāṇam|
keśaroma nirabhyaṅgaṃ yasyābhyaktamivekṣyate|
------------------------------------------------------|6|
Sa. keśāśca romāṇi ca tat keśaroma,
yasya nirabhyaṅgaṃ-abhyaṅgarahitaṃ, abhyaktamivekṣyate-dṛśyate, sa kālacodita
iti vachanavipariṇāmena sambandhaḥ| evamuttaratrāpi|
etadrūpavikṛterudāharaṇam|
indriyāṇāmadhiṣṭhānasya vikṛtiḥ-indriyavikṛtiḥ, ityāha----
------------------------------------------------------| yasyātyarthaṃ cale
netre stabdhāntargatanirgate||6|| jihme
vistṛtasaṅkṣipte saṅkṣiptavinatabhruṇī| udbhrāntadarśane hīnadarśane
nakulopame||7|| kapotābhe alātābhe srute
lulitapakṣmaṇī| ------------------------------------------------------|8|
Sa. netraśabdena netrādhiṣṭhānamiṣṭam,
nendriyam| yasya cale locane'tyarthaṃ-atiśayenetaścetaśca paribhramataḥ|
tathā, yasya netre stabdhe-niścle| tathā, yasyāntargate-antaḥpraviṣṭe| tathā,
yasya nirgate-bahiryāte| tathā, yasya jihme-kuṭile| tathā, yasya
vistṛte-vistāraṃ gate| tathā, yasya netre saṅkṣipte-saṅkucite| tathā,
saṅkṣipte viśeṣeṇa nate bhruvau yayoste saṅkṣiptavinatabhruṇī| tathā,
udbhrāntadarśane-vibhrāntadṛṣṭinī| tathā, hīnadarśane-alpadarśane naṣṭadṛṣṭinī
vā| tathā, nakulopame-nakulalocanābhe| samudāyeṣu hi pravṛttāḥ śabdā
avayaveṣvapi vartanta iti nakulaśabdo'tra nakulalocanaviṣayo vedyaḥ| yathā ca
nāgānandanāṭake (aṃ.1/17)-"cakṣustāmarasānukāri hariṇā vakṣaḥsthalaṃ
spardhate" iti| atra hi harivakṣasā vakṣaḥ spardhate ityayamartho vedyaḥ|
athavā nakulalocane upamā yayoste nakulopame, ityatra uttarapadalopī samāsaḥ|
evaṃ kapotābhe| tathā, alātābhe-ulmukasadṛśe| tathā,srute-nirnimittamaśru
parisravataḥ| tathā, lulite-vātoddhata iva pakṣmaṇī yayoste lulitapakṣmaṇī|
------------------------------------------------------| nāsikā'tyarthavivṛtā
saṃvṛtā piṭikācitā||8|| ucchūnā sphuṭitā
mlānā---------------------------------|
------------------------------------------------------|9|
Sa. tathā, yasya nāsikā
nirnimittamatyarthaṃ-atiśayena, vivṛtā| athavā, saṃvṛtā-saṅkucitā| tathā,
piṭikācitā-piṭikābhirvyāptā| tathā, ucchūnā-ūrdhvaṃ śvayathunā''krāntā| tathā,
sphuṭitā mlānā ca|
--------------------yasyauṣṭho yātyadho'dharaḥ| ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā
pakvajambūnibhāvubhau||9||
Sa. yasyauṣṭho-dantacchadaḥ,
adharaḥ-anuttaraḥ, adho yāti| dvitīyaḥ-upariṣṭādbhavo yo dantacchadaḥ, sa
ūrdhvaṃ yāti| tathā, yasya ca pakvajambūphalanīlau dvāvoṣṭhau bhavataḥ|
dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ| sahasaiva
pateyurvā--------------------------------|10|
Sa. tathā, yasya dantāḥ
saśarkarāḥ-śarkarābhirācitāḥ, tathā śyāvāstathā tāmrāśca varṇataḥ, tathā
puṣpitāḥ-sañjātapuṣpāḥ, tathā paṅkitāḥ-sañjātapaṅkāḥ kardamopaliptā iva, tathā
sahasaivajhagityeva, yasya vā dvijāḥ pateyuḥ-bhraṃśeyuḥ|
------------------------------------------------------|
----------------------------------jihvā jihyā visarpiṇī||10||
śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā|
------------------------------------------------------|11|
Sa. tathā, yasya
jihvā-jihvendriyādhiṣṭhānaṃ, jihmā-kuṭilā, tathā visarpiṇī-kāraṇaṃ vinā
viśeṣeṇa sarpati tacchilā, tathā śūnā-nimittaṃ vinā'pi [śvayathuyuktā], tathā
śuṣkā guruśca, tathā śyāvā, tathāliptā, tathā suptā-suptavatsuptā
rasājñānādvicetanetyarthaḥ, tathā sakaṇṭakā-kaṇṭakāciteva|
------------------------------------------------------| śiraḥ śirodharā voḍhuṃ
pṛṣṭhaṃ vā bhāramātmanaḥ||11|| hanū vā
piṇḍāmāsyasthaṃ śaknuvanti na yasya ca|
------------------------------------------------------|12|
Sa. yasya puṃsaḥ śirodharā-grīvā, śiro
voḍhuṃ na śaknoti| tathā, yasya pṛṣṭhaṃ vā ātmano bhāraṃ-pṛṣṭhasya
voḍhṛtvenoparyārūḍhaṃ grīvādikaṃ dhārayituṃ, na śaknoti| yasya vā puṃso hanū
bhaktapiṇḍaṃ-kavalaṃ, āsyasthaṃ voḍhuṃ na śaknutaḥ| evaṃ śirodharādīni
trīṇyaṅgāni svamātmīyaṃ kāyaṃ yasya voḍuṃ na śaknuvanti, sa kālacodita iti
yojyam|
------------------------------------------------------| yasyānimittamaṅgāni
gurūṇyati laghūni vā||12||
Sa. yasyānimittaṃ-kāraṇaṃ vinā,
aṅgānyatigurūṇi kadācidatilaghūni vā bhavanti|
viṣadoṣādvinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate|
------------------------------------------------------|13|
Sa. tathā, yasya viṣadoṣamantareṇa
khebhyaḥ-chidrebhyo, raktaṃ pravartate-āyāti|
------------------------------------------------------| utsiktaṃ mehanaṃ yasya
vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau||13|| ato'nyathā vā yasya
syāt sarve te kālacoditāḥ|
------------------------------------------------------|14|
Sa. yasya mehanaṃ-liṅgaṃ,
utsiktaṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā, vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau-pralambau| ato'nyathā
vā-uktaprakārādviparītaḥ prakāro yaḥ so'nyathā,
yathā-vṛṣaṇāvutsiktāvatiniḥsṛtaṃ mehanamiti| "keśaroma nirabhyaṅgaṃ" (ślo.6)
ityārabhya yāvat "ato'nyathā vā" ityetatparyantagranthoktaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ
jātaṃ te puruṣāḥ sarve kālena-mṛtyunā, coditāḥ-antakenātmasākṛtā ityarthaḥ|
nanu, atra kālaniyamo na kṛtaḥ kiyatā kālena mṛtyurbhavati māsenārdhamāsena vā
? iti sandehānna yuktametat| atra brūmaḥ| anirdiṣṭakālānāṃ
saṃvatsaro'vadhiriti vyavasthā vedyā| tathā cāha (ślo.24)-"varṣāntaṃ tasya
jīvitam" tathā (ślo.25)-"so'pi varṣaṃ na jīvati" ityādivacanānnāsti
varṣādūrdhvaṃ jātariṣṭasya jīvitamiti niścayaḥ|
------------------------------------------------------| yasyāpūrvāḥ sirālekhā
bālendvākṛtayo'pi vā||14|| lalāṭe bastiśīrṣe
vā ṣaṇmāsānna sa jīvati|
------------------------------------------------------|15|
Sa. yasya-puṃsaḥ svasthasya
nirnimittameva, lalāṭe bastervā śirasi, apūrvāḥ-abhinavā na tu prāgavasthitāḥ,
sirālekhāḥ-sirārājayo, dṛśyante| athavā bālendvākṛtayo-vakrāḥ, sa pumān
ṣaṇmāsānna jīvati|
------------------------------------------------------| padminīpatravattoyaṃ
śarīre yasya dehinaḥ||15|| plavate
plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam|
------------------------------------------------------|16|
Sa. tathā, yasya puṃsaḥ
plavamānasya-jale snānaṃ kurvataḥ, śarīre
padminīpatravat-padminīpatrasthitatoyavat, toyaṃ plavate-anavasthitasthiti
bhavati, tasyāpi ṣaṇmāsā na jīvitam| padminīpatravaditi saptamyarthe vatirna
ṣaṣṭhyarthe, śarīra iti saptamyā nirdiṣṭatvāt| tathā coktaṃ
bhāṣyakṛtā-"upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādvyāvartate|" iti|
------------------------------------------------------| haritābhāḥ sirā yasya
romakūpāśca saṃvṛtāḥ||16|| so'mlābhilāṣī
puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute|
------------------------------------------------------|17|
Sa. yasya sirā haritābhā romakūpāśca
saṃvṛtāḥ syuḥ, sa naro'mlābhilāṣī san pittena mṛtyuṃ prāpnoti|
------------------------------------------------------| yasya gomayacūrṇābhaṃ
cūrṇaṃ mūrdhni mukhe'pi vā||17|| sasnehaṃ,
mūrdhni dhūmo vā, māsāntaṃ tasya jīvitam|
------------------------------------------------------|18|
Sa. yasya puruṣasya gomayacūrṇasadṛśaṃ
cūrṇaṃ sasnehaṃ mūrdhni mukhe vā bhavet, tathā mūrdhni dhūmo yasya vā bhavati,
tasya māsāntaṃ jīvitaṃ syāt|
------------------------------------------------------| mūrdhni bhruvorvā
kurvanti sīmantāvartakā navāḥ||18|| mṛtyuṃ
svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrādāturasya tu|
------------------------------------------------------|19|
Sa.
sīmantānāmāvartakāḥ-maṇḍalāni,-sīmantāvartakāḥ, śirasi bhruvorvā
navāḥ-apūrvāḥ, svasthasya ṣaḍrātrānmṛtyuṃ kurvanti| āturasya punastrirātrāt
kurvanti| anekārthatvāddhātūnāṃ sūcayantītyarthaḥ, na tu viṣavanmāraṇe teṣāṃ
kartṛtvam| tarhi sūcayantītyetadeva kasmānna kṛtam ? brūmaḥ| yadotpadyante
sīmantāvartakāstadā niścitaṃ sthāyi riṣṭaṃ samutpannamityavagantavyamiti
pratipādanārthaṃ kurvantītyuktam|
------------------------------------------------------| jihvā śyāvā mukhaṃ
pūti savyamakṣi nimajjati||19|| khagā vā
mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet|
------------------------------------------------------|20|
Sa. tathā, yasya jihvā śyāvā bhavati,
tathā mukhaṃ pūti-durgandhi, tathā savyaṃ-vāmamakṣi, nimajjati-antaḥpraviśati,
tathā yasya khagāḥ-pakṣiṇaśca, mūrdhni līyante-śliṣyanti, taṃ parivarjayet|
vaidya iti śeṣaḥ|
------------------------------------------------------| yasya snātānuliptasya
pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam||20|| ārdreṣu
sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati|
------------------------------------------------------|21|
Sa. yasya snātānuliptasya-pūrvaṃ snātaḥ
paścādanuliptastasya, ārdreṣu sarvagātreṣu pūrvaṃ-ādau, bhṛśamuraḥ
śuṣyati-atiśayena vakṣaḥśoṣamāyāti, so'rdhamāsaṃ-pakṣaṃ, na jīvati| nanu,,
"ārdreṣu sarvagātreṣu" iti na vaktavyam, punaruktatvāt| tathā
hi-"pūrvaṃśuṣyatyuro bhṛśam" ityukte "ārdreṣu sarvagātreṣu" ityarthādgamyata
eva| anyathā pūrvagrahaṇamanarthakaṃ syāt| maivam| atra hi bhṛśagrahaṇāt
pūrvamuro bhṛśaṃ śuṣyati, na punaranyānyapi gātrāṇi na śuṣyantītyāyāti| na
caitadiṣṭaṃ śāstrakṛtaḥ| ata eva "ārdreṣu" ityāha|
tadayamartho'trābhipretaḥ-yathaivoraso bhṛśaṃśoṣaḥ, tathaiva śeṣāṇāmaṅgānāṃ
bhṛśārdratā syāditi, etacca pratipādayituṃ "ārdreṣu" ityuktam|
sarvagātreṣvādreṣu satsu pūrvamuro bhṛśaṃ śuṣyatītyaitadāścaryam|
āścaryatvādriṣṭam|
------------------------------------------------------| akasmādyugapadgātre
varṇau prākṛtavaikṛtau||21||
tathaivopacayaglāniraukṣyasnehādi mṛtyave|
------------------------------------------------------|22|
Sa. tatra prākṛto varṇo-gaurādiḥ,
prāguktaḥ, vaikutastu varṇo-nīlādiḥ, tau prākṛtavaikṛtau varṇau yasya
nimittamantareṇāpi tulyakālaṃ dehe bhavataḥ, tau mṛtyave|
tathaivopacayaglānyādayaḥ parasparaṃ pratipakṣabhūtā yugapadyasyotpadyante
tasya mṛtyave| ādiśabdena śaityauṣṇyādīni gṛhyante|
------------------------------------------------------| yasya sphuṭeyuraṅgulyo
nākṛṣṭā na sa jīvati||22|| kṣavakāsādiṣu
tathā yasyāpūrvo dhvanirbhavet| hrasvo dīrgho'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhireva
vā||23||
Sa. yasya ākṛṣṭā aṅgulyo na
sphuṭeyuḥ-na truṭeyuḥ, sa na jīvati| yasya kṣavādiṣvapūrvo dhvaniḥ-alaukikaḥ
śabdaḥ, syāt sa na jīvati| yasyocchvāso'tihrasvo'tidīrgho vā bhavet,
athavocchvāsaḥ pūtigandhiḥ surabhirvā yasya, sa na jīvati|
āplutānāplute kāye yasya gandho'timānuṣaḥ| malavastravraṇādau vā varṣāntaṃ
tasya jīvitam||24||
Sa. tathā, āplutānāplate-snātāsnāte,
kāye yasya mānuṣamatikrāntaḥ-atimānuṣaḥ, gandhaḥ-surabhirasurabhirvā, bhavati|
yasya malavastravraṇādau vā'timānuṣo gandhaḥ syāt, varṣāntaṃ tasya
jīvitaṃ-tatkṣaṇādārabhya tāvadasāvavasthitajīvito yāvadvarṣam|
tadante-vatsarānte, mṛtyubhāk jāyata ityarthaḥ|
bhajante'yaṅgasaurasyādyaṃ yūkāmakṣikādayaḥ| tyajanti vā'tivairasyātso'pi
varṣaṃ na jīvati||25||
Sa. śobhanasya rasasya bhāvaḥ
saurasyam, aṅgasya saurasyamaṅgasaurasyam,
atiśayenāṅgasaurasyāddhetoryūkāmakṣikādayo yaṃ bhajante, athavā
yamatirairasyattyajanti, so'pi varṣaṃ na jīvati|
satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate| śīteṣu bhṛśamauṣṇyaṃ vā svedaḥ
stambho'pyahetukaḥ||26||
Sa. tathā, yasya satatoṣmasu-sadoṣṇeṣu,
gātreṣu-avayaveṣu, bhṛśaṃ śaityamupalakṣayate-upalabhyate, śīteṣu vā gātreṣu
bhṛśamauṣṇyaṃ yasyopalabhyate, bhṛśaśabdasyātra hi viṣayadvaye'pi sambandhaḥ|
yasyāhetukaḥ-nirnimittaḥ, aṅgeṣvatisvedaḥ, tathā svedaviṣayo yaḥ stambhaḥ,
so'pi yasya syāt, so'pi varṣaṃ na jīvatīti yojyam|
yo jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate| uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa
pretādhipagocaraḥ||27||
Sa. jātāḥ śītāḥ piṭikā yasya sa
jātaśītapiṭikaḥ,-kaphodbhūtapiṭikākrāntadeho, yo vidahyate-vidāhamanubhavati,
śītāṅgaḥ san yo vā vidahyate, tathoṣṇaṃ dveṣṭi yaḥ puruṣaḥ śītārtaḥ san, sa
pretādhipagocaraḥ-sa mṛtyunā''tmasātkriyata ityarthaḥ|
urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā
pretastathaiva saḥ||28||
Sa. urasi-yasyoṣmā-auṣṇyaṃ, bhavet,
jaṭhare--udare cātiśaityam, purīṣaṃ bhinnaṃ tṛṣṇā ca bhavati, sa pretatulyaḥ,
prāptamaraṇatvāditi bhāvaḥ|
mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vā'psu nimajjati| niṣṭhyūtaṃ bahuvarṇaṃ vā
yasya māsātsa naśyati||29||
Sa. yasya mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ
śukraṃ vā apsu nimajjati-bruḍati, yasya vā niṣṭhyūtaṃ-niṣṭhīvanaṃ, anekavarṇaṃ
bhavati, asau māsena naśyati|
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam| amūrtamiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ
cāmūrtavatsthitam||30||
tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat| anetrarogaścandraṃ ca
bahurūpamalāñchanam||31|| jāgradrakṣāṃsi
gandharvān pretananyāṃśca tadvidhān| rūpaṃ vyākṛti tattacca yaḥ paśyati sa
naśyati||32|| saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na
paśyatyarūndhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṃ vā sa na paśyati tāṃ samām||33||
Sa. maraṇābhimukhaḥ puruṣo
viparyāsakāribhirdoṣairaghanādi ghanādirūpaṃ manyate, ghanādi vā'ghanādi
manyate, tadviparyayeṇa| ata evopamārthamivaśabdaṃ prāyuṅkta| aghano ghanaḥ
sampanno ghanībhūtaḥ| cvipratyayāntasyāsya "cvau" itītvam|
ghanībhūtamivāntarikṣamantarikṣamiva ghanaṃ medinīdharmamantarikṣamūrdhvasthaṃ
yattadadhaḥsthaṃ pātālasthamiva paśyati, sa naśyatīti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|
caśabdo bhinnakrama ivaśabdaśca| amūrtaṃ ca vātādikaṃ mūrtamiva-rūpavantamiva,
paśyati| mūrtaṃ ca vahnyādikamamūrtamiva sthitaṃ yaḥ paśyati sa naśyati|
bheḍo'pyadhīte (iṃ.a.7)- "yasya darśanamāyāti vāyurambaragocaraḥ| vahnirnāyāti
dīpto'pi tasyā yuḥkṣayamādiśet||" iti| tathā, tejasvi-yadvastvagnyādikaṃ
bhāsvaraṃ, tadatejo-nistejo, yaḥ paśyati| tejasvīti "asmāyāmedhā"
ityādināviniḥ| tadvacceti tejasvyatejodarśanena tulyaṃ-tadvat, śuklaṃ kṛṣṇaṃ
yaḥ paśyati, asacca yadvastu tatsat yaḥ paśyati sa naśyati| netreṣu rogo
netrarogaḥ sa vidyate yasya naiva so'netrarogī, timirādikamantareṇa bahurūpaṃ
candraṃ paśyati-bahūn śaśāṅkānā- lokayata ityarthaḥ| yo vā
alāñchanaṃ-akalaṅkaṃ, candraṃ paśyati sa naśyati| eṣu ca ghanībhūtamityādiṣu
viśiṣṭeṣu vastuviparyāsadarśanamātralakṣaṇasyaikasminnevodāharaṇatvena riṣṭe
darśayituṃ yukte yadanekariṣṭapradarśanaṃ tatprapañcārthaṃ vedyam|
āsannamaraṇo naro jāgradeva yathāsvarūpāṇi rakṣaḥpiśācādīni yaḥ paśyati, na
viparyayavasturūpāṇi| yatastadānīṃ taireva sa upāsyate| tathā ca vakṣyati
(ślo.130)-"yamadūtapiśācādyairyatparāsurupāsyate|" iti| rakṣāṃsīti
bahuvacananirdeśo bahurākṣasadarśane sutarāmasya riṣṭasya paripūrṇatvamiti
dyotayitum| ekasminnapi hi rākṣase dṛṣṭe riṣṭaṃ bhavatyeva| jātau vā
bahuvacanam| anyāṃśca tadvidhān-rākṣasādiprakārān, yaḥ paśyati| tathā,
vikṛtā-draṣṭuṃ duḥśakyā, ākṛtiryasya-rūpasya, tadrūpaṃ vyākṛti,
rakṣaḥpiśācādivyatiriktaṃ tattat-anekaṃ, yaḥ paśyati sa naśyati| yo
naro'rundhatīṃ saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ na paśyati, sa tāṃ samāṃ na paśyati-sa
tasya saṃvatsarasyāntare mriyata ityarthaḥ| saptarṣīṇāṃ
samīpasthāmityarundhatyā viśeṣaṇaṃ saptarṣisamīpe'rundhatyāḥ sthitirbhavatīti
vedayati| tathā cānyaiḥ sāmānyenaivoktam| yathā "arundhatīṃ dhruvaṃ caiva
somacchāyāṃ mahāpatham| yo na paśyenna paśyetsa naraḥ saṃvatsarātparam||" iti|
tathā, yo dhruvaṃ na paśyati, tathā ākāśagaṅgāṃ yo na paśyati, sa tāṃ samāṃ na
paśyati|
idaniim śrotrendriyasya vikrutimaacikhyaasuraaha ----
meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān| śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na
sato'pi vā||34|| niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna
yo dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśān manyate yo viparyayāt||35||
sarvaśo vā na yo, yaśca dīpagandhaṃ na jighrati| vidhinā yasya doṣāya
svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||36|| yaḥ pāṃsuneva
kīrṇāṅgo yo'ṅge ghātaṃ na vetti vā| antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā
vidhipūrvakam||37|| jānātyatīndriyaṃ yaśca
teṣāṃ maraṇamādiśet|
------------------------------------------------------|38|
Sa. meghādijān veṇuparyantān
śabdāṃstathā'nyāṃśca śabdāṃstathā rūpānmahato yaḥ
puruṣo'sataḥ-parairanupalabhyamānān, śṛṇoti, tathā meghādijāṃstathā'nyāṃśca
yaḥ śabdān sato-vidyamānān, na śṛṇoti, teṣāṃ maraṇamādiśediti vakṣyamāṇasya
vacanavipariṇāmenātra sambandhaḥ kāryaḥ| yo dhukadhukāśabdaṃ
karṇāvaṅgulībhirniṣpīḍya na śṛṇuyāt| tairmeghādijaiḥ śabdaistulyaṃ-tadvat|
yathā-meghādijān śabdānyo'sataḥ śṛṇoti sataśca na śṛṇoti, tadvadyo
gandharasasparśān viparyayāt-vaiparītyena manyate, na yathāvastu- bali| tatra
gandhaviparyayo yathā-sugandhi durgandhaṃ manyate| rasaviparyayo
yathā-madhuramamlamamlaṃ madhuramityādi| sparśaviparyayo yathā mṛdusparśaṃ
kharasparśaṃ manyate| sarvasarvikayā gandhādīn vā yo'pi na manyate, so'pi
naśyati| tatkālanirvāṇasya dīpasya yo gandhaṃ na jighrati-ghrāṇendriyeṇa
nānubhavati| vidhinā-śāstraprayuktena, prayuktā rasā yasya doṣāya-rogāya,
avidhinā-śāstraviśivyatikrameṇa, prayuktāḥ svāsthyāya syuḥ| tathā, yaḥ
pāṃsunā-rajaseva, kīrṇāṅgo-dhūlidhūsaritaśarīraḥ| yaścāṅge ghātaṃ-hatiṃ, na
vetti| tapastīvramantareṇa-ugraṃ tapo vinā, yaḥ
puruṣo'tīndriyaṃ-indriyebhyo'tikrāntaṃ vetti, indriyāṇāmagocaraṃ svargādi
vetti, tathā yogaṃ vā vidhipūrvakamantareṇa yo'tīndriyaṃ jānāti|
teṣāṃ-pūrvoktānāṃ sarveṣāṃ, maraṇamādiśet| yogaḥ-cittavṛttinirodhaḥ,
vidhipūrvako yathāśāstraṃ samyagupadeśaḥ| tathā, anyo'pi yogo-rasāyanādiḥ|
yujyata iti yogo-vidhiviśeṣaḥ| śāstroddiṣṭarasāyanāñjanādinā'pi hyatīndriyaṃ
dṛṣyate dūravyavahitādi|
adhunaa kharavikṛtimaaha ----
------------------------------------------------------| hīno dīnaḥ
svaro'vyakto yasya syādgadgado'pi vā||38||
sahasā yo vimuhyodvā vivakṣurna sa jīvati|
------------------------------------------------------|39|
Sa. yasya puruṣasya svaraḥ-śabdo,
nimittamantareṇa hino'thavā dīno-dainyayukto, bhavati| avyaktaḥ-asphuṭo, yasya
syāt| gadgado-ghargharo, vā yasya bhavati| yo vā vivakṣuḥ-vaktumicchan,
kāraṇamantareṇa vimuhyet-vaktuṃ na śaknoti, sa na jīvati|
------------------------------------------------------| svarasya durbalībhāvaṃ
hāniṃ ca balavarṇayoḥ||39||
rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet|
------------------------------------------------------|40|
Sa. svarasya-śabdasya, daurbalyaṃ
dṛṣṭvā balavarṇayośca hānimayuktyā dṛṣṭvā maraṇamādiśet| caśabdaḥ samuccaye|
rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā narasya maraṇamādiśet|
ayuktyā-nirnimittamevetyarthaḥ|
------------------------------------------------------| apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ
prāptaṃ maraṇamātmanaḥ||40|| śrotāraṃ cāsya
śabdasya dūrataḥ parivarjayet|
------------------------------------------------------|41|
Sa. svabhāvasvarādapagataṃ
bhraṣṭaṃ-apasvaraṃ,-hīnasvaraṃ kṛtvā, yo naro'haṃ mariṣyāmi
mariṣyāmītyevamātmano maraṇaṃ bhāṣate parasya, taṃ tathābhūtaṃ dūrādeva
varjayet-vaidyo na cikitset| tathā, asya śabdasya-ahaṃ mariṣyāmītyevaṃbhūtasya
yonaraḥ śrotā, tamapi vaidyo dūrato varjayet|
svarāśraya riṣṭamuktvā chāyāśrayaṃ riṣṭamabhīdhitsurāha ----
---------------------------------------------| saṃsthānena pramāṇena varṇena
prabhayā'pi vā||41|| chāyā vivartate yasya
svapne'pi preta eva saḥ| --------------------------------------------|42|
Sa. saṃsthānaṃ-pratipuruṣaṃ vilakṣaṇaṃ
samaviṣamaṃ rūpam, ākṛtirityarthaḥ| tatra yadi śarīrasya samaṃ saṃsthānaṃ
bhavati, chāyā tvasya viṣamā dṛśyate, tadā riṣṭam| tathā, yadi śarīrasya
viṣamaṃ saṃsthānaṃ chāyā tu samā bhavati, tadā riṣṭam| tathā, yadi
dīrghapramāṇasya sato hrasvā chāyā bhavati hrasvapramāṇasya vā dīrghā bhavati,
tadapi riṣṭam| evaṃ saṃsthānena pramāṇena ca chāyāvivṛttirvedyā| tathā, yasya
nābhasī chāyā āgneyyā chāyā yā varṇato dṛśyate sā varṇavivṛttiḥ| evaṃ
pṛthivyādimayīṣu chāyāsu varṇavivṛttiryojyā| tathā, yasya yathābhūtā prabhā
sā'nyathābhūtā bhavati sā prabhāvivṛttiḥ| evaṃ saṃsthānādyanyatamena yasya
chāyā vivartate-anyathābhūtā'nyathā| sampadyate, svapne'pi sa pumān preta eva,
kiṃ punarjāgradavasthāyāṃ na pretaḥ ? iti evakāreṇa riṣṭasyāsyāvyabhicāritvaṃ
sūcayati| utpannaścennarasya chāyāyā anyathābhāvaḥ, tadānīṃ puruṣo
yamasātsampanno mantavya ityarthaḥ|
asyāśca chāyāyā dvairūpyaṃ darśayitumāha ----
------------------------------------------| ātapādarśatoyādau yā
saṃsthānapramāṇataḥ||42||
chāyā'ṅgātsambhavatyuktā praticchāyeti sā punaḥ| varṇaprabhāśrayā yā tu sā
chāyaiva śarīragā||43||
Sa. yā śarīrādātapādarśatoyaghṛtādau
śarīrasaṃsthānapramāṇānurūpā sambhavati pratibimbakarūpā, sā
praticchāyetyucyate| tasyā hi na varṇaprabhe āśrayaḥ| yasyāḥ punarvarṇaprabhe
āśrayaścchāyāyāḥ, sā śarīragaiva-śarīrasthaiva, chāyā| na
praticchāyāvaccharīrādanyatrātapādarśatoyādau kutracidapayāti
pratibimbakarūpatayā|
bhavedyasya praticchāyā chinnā bhinnā'dhikā''kulā| viśirā dviśirā jihmā vikṛtā
yadi vā'nyathā||44|| taṃ samāptāyuṣaṃ
vidyānna cellakṣyanimittajā| praticchāyāmayī yasya na cākṣṇīkṣyeta
kanyakā||45||
Sa. yasya puṃsaḥ praticchāyā
chinnā-dvidhā, dṛśyate| athavā bhinnākiñcitsaccidreva yasya dṛśyate| tathā,
yasyādhikā dṛśyate-na yathā pramāṇā| yasya vā ākulā-calasvarūpā
aniścitapratibimbā, bhavati| tathā, yasya viśirā-śirorahitā| tathā, yasya
dviśirā| tathā, yasya jihmā-kuṭilā| vikṛteti uktaprakārādanyathā anyena
prakāreṇa, yasya vikṛtā dṛśyate ātāpādarśatoyādau, taṃ pūrvoktaṃ ca sarvameva,
samāptāyuṣaṃ-kṣīṇajīvitaṃ, vidyāt| na cedityādi| lakṣayituṃ pratyakṣādibhiḥ
pramāṇaiḥ śakyaṃ-lakṣyam| śakyārthe kṛtyaḥ| lakṣyaṃ ca tannimittaṃ ca,
tasmāttathāvidhānnimittādvikṛtājjātā [prati] cchāyā yadi na bhavati tadā
riṣṭam, nānyathā| praticchāyāmayī kanyakā-pratibimbakumāriketi yā loke
prasiddhā, sā'kṣṇi-netre, yasya nekṣyeta-nopalabhyeta, taṃ samāptāyuṣaṃ
vidyāt|
idānīṃ yasya mahābhūtasya yādṛśī chāyā syāt, tāṃ kathayitumāha ---- khādīnāṃ
pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā''nīlā sasnehā saprabheva
ca||46|| vātādrajo'ruṇā śyāvā bhasmarūkṣā
hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||47||
śuddhavaidūryavimalā susnigdhā toyajā sukhā| sthirāsnigdhā ghanā śuddhā śyāmā
śvetā ca pārthivī||48||
Sa. khādīnāṃ mahābhūtānāṃ pañcānāṃ
pañca chāyā bhavanti| nanu, khādīnāṃ pañcatvācchāyānāṃ
pañcatvamarthāllabdhameva| tatkiṃ pañcagrahaṇena ? astvevaitat| kintu yathā
khādibhyaḥ pañcabhyo dravyamekaṃ bhūtotkarṣāpakarṣabhedāccāsaṅkhyeyaṃ dravyam,
tathā chāyānāmapyekatvaṃ bhūtotkarṣāpakarṣabhedāccāsaṅkhyeyatvamāśaṅkyeta,
tadāśaṅkānivṛttyarthaṃ pañcagrahaṇam| pañcaiva chāyā bhavanti, nonādhikā iti|
kimbhūtāścchāyāḥ ? vividhalakṣaṇāḥ,-vividhaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyamāṇaṃ yāsāṃ tā
evam| ākāśajā chāyā nirmalā-śuddhā| tathā, ānīlā-īṣannīlā,
ityākārapraśleṣo'tra vedyaḥ| "śuddhavaidūryavimalā" hi "toyajā" (ślo.48) iti
vakṣyati| tathā, kiñcitsnigdhā| saprabhetyanena śobhanatvamuktam| etadeva
sphuṭayitumivaśabdaṃ tantrakṛtprāyuṅkta| anyathā
chāyāprabhayorbhinnaviṣayatvādanupapannametadvākyaṃ syāt|
bhedaścānayoradhunaiva vakṣyati (ślo.51)|vātādrajoruṇādiyuktā chāyā bhavati|
āgneyī viśuddharaktavarṇā, dīptābhā, tathā darśanaṃ priyaṃ yasyāḥ saivaṃvidhā,
bhavati| toyajā chāyā nirmalavaidūryavimalā, suṣṭhu snigdhā, sukhā-sukhāvahā|
pārthivī chāyā sthirādiguṇayuktā| nanu, ca, agnijalabhuvāṃ svayaṃ
varṇādiyogādāgneyyādikānāṃ tadvarṇakatvamupapannam| nabhomārutayostu svayaṃ
varṇādyayogātkathaṃ tacchāyānāṃ varṇādiyogo yujyeta ? iti kecit| tān brūmahe|
acintyatvāddhetuphalasyādoṣaḥ| tathā hi,-madhurādayo rasāḥ
kālādamūrtādbhavanto dṛśyante yathā, tathā tacchāye apyete bhaviṣyataḥ| tatra
yasya narasya karmādisahāyaṃ nabhaścchāyāmutpādayati tasya nābhasīti yujyata
eva| evaṃ vāyavyāmapi vācyam|
idānīmāsāṃ chāyānāṃ guṇanirdeśamāha---- vāyavī rogamaraṇakleśāyānyāḥ
sukhodayāḥ| ---------------------------------------|49|
Sa. vāyavī chāyā rogādyarthaṃ jāyate|
anyāḥ-śeṣāścatasraḥ, chāyāḥ sukhodayāḥ-sukhāvahāḥ|
------------------------------------------------------| prabhoktā taijasī
sarvā, sā tu saptavidhā smṛtā||49|| raktā
pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā|
------------------------------------------------------|50|
Sa. prabhā sarvā-saptaprakārā'pi,
taijasī-āgneyī, uktā-tantrakṛdbhiḥ smṛtā| tadeva saptavidhatvamāha-raktetyādi|
------------------------------------------------------| tāsāṃ yāḥ
syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vimalāśca yāḥ||50||
tāḥ śubhā, malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ|
------------------------------------------------------|51|
Sa. tāsāṃ-pūrvoktānāṃ prabhāṇāṃ
madhyāt, yāḥ prabhā vikāsinyaḥ-prasṛtā iva, tathā snigdhā vimalāśca syuḥ, tāḥ
śubhāḥ-kalyāṇakāriṇyaḥ| yāśca malinādiguṇayuktāstā
aśubhodayāḥ-amāṅgalyakāriṇyaḥ|
chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśayituṃ lakṣaṇamāha-----
--------------------------------------------------| varṇamākrāmati chāyā
prabhā varṇaprakāśinī||51||
Sa. chāyā
raktādivarṇamākrāmati-paribhūyāvatiṣṭhate| prabhā tu varṇaprakāśinī-varṇaṃ
prakāśayituṃ śīlamasyāḥ sā varṇaprakāśinī|
tathedamapi chāyāprabhayoranyatve lakṣaṇamāha---- āsanne lakṣyate chāyā
vikṛṣṭe bhā prakāśate| nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu||52||
nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāsamāśrayāḥ|
------------------------------------------------------|53|
Sa. nikaṭe chāyā lakṣyate| prabhā
punarvikṛṣṭe-dūrapradeśe, prakāśate-dūrādavabhāsata ityarthaḥ|
yathā-pāṣāṇādiparipūrṇānāmapi parvatādipradeśānāṃ dūrādvilakṣaṇaiva kāntiḥ
prakāśate| evaṃ chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśya tayoreva vyāpti pradarśayati-
kaścidapi puruṣaścchāyārahitaḥ prabhāhīnaśca nāsti| viśeṣāstu nṛṇāṃ
śubhāśubhotpattiṃ kāle viśiṣṭe cihnayanti-vyañjayantītyarthaḥ| kimbhūtā
viśeṣāḥ ? chāyāsamāśrayāḥ-chāyāśritāḥ|
------------------------------------------------------| nikaṣanniva yaḥ pādau
cyutāṃsaḥ parisarpati||53|| hīyate balataḥ
śaśvadyo'nnamaśnan hitaṃ bahu| yo'lpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī
cālpamūtraviṭ||54|| yo vā'lpāśī kaphenārto
dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate| dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niḥśvasya
paritāmyati||55|| hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti
vyāviddhaṃ spandate bhṛśam| śiro vikṣipate kṛcchrādyo'ñcayitvā prapāṇikau||56||
yo lalāṭātsrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī
durbalo'pi vā||57|| uttāna eva svapiti yaḥ
pādau vikaroti ca| śayanāsanakuḍyāderyo'sadeva jighṛkṣati||58||
āhāsyahāsī sammuhyan yo leḍhi daśanacchadau| uttarauṣṭhaṃ parilihan
phūtkārāṃśca karoti yaḥ||59|| yamabhidravati
cchāyā kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye||60||
vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ|
------------------------------------------------------|61|
Sa. nikaṣan-gharṣayanniva, yaḥ pādau
cyutāṃsaḥ-srastāṃsaḥ san, bhūmau parisarpati| tathā, ye vakṣyamāṇāśca te sarve
samavartino vaśagā iti yojyam; antadīpakālaṅkāratvādasya| tathā,
yo'nnamaśnan-bhaktaṃ bhakṣayan, balānnityaṃ hīyate| kimbhūtamannam ?
hitaṃ-pathyam| bahu-bhūri| yo'lpāśī bahuviṇmūtro yaśca bahvāśī-bahvaśnāti,
nityamalpaviṇmūtraśca| yaścā(yo vā')lpāśī kaphenārtaḥ-pīḍito, dīrghaṃ
śvasiti-bahuśvāsaṃ muñcati| tathā, ceṣṭate-pariluṭhati| tathā, yo
dīrghamucchvasya-bahūrdhvaṃ śvāsaṃ muktvā, anantaraṃ hrasvaṃ niḥśvasya-alpaṃ
śvāsaṃ pratyāvṛtyāntaḥkṛtvā, paritāmyati-duḥkhāyate| yaśca hrasvaṃ praśvasiti|
vyāviddhaṃ-viṣamaṃ kṛtvā, nāḍībhiḥ spandate bhṛśaṃ-atiśayena sphurati| yaḥ
prapāṇikau-pāṇyoḥ paścādbhāgasthitāvava yavaviśeṣau, añcayitvā-saṅkocya,
kṛcchreṇa śiro-mūrdhānaṃ vikṣipate| yo lalāṭāt-alikāt, srutasvedaḥ san
śithilasandhibandho bhavati| ya utthāpyamāno balī durbalo vā
sammuhyet-mohamupaiti| ya uttāna eva-jātucitpārśve na, svapiti| yaśca pādau
vikaroti-vikṛti nayati| yaḥ śayanāderasat-avidyamānameva vastu,
grahītumicchati| yaḥ ahāsye-hāsyaviṣayābhāve'pi, abhīkṣṇaṃ hasan sammuhyan
daśanacchadau leḍhijihvayā parimṛśati| yaścottarauṣṭhaṃ parilihan
phūtkārān-nānāvidhān śabdān, karoti| yaṃ-naraṃ, chāyā'bhidravati-abhibhavati|
kīdṛśī ? kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| ye ca bhiṣagādidviṣaḥ| ete sarve samavartino
vaśagā vijñeyāḥ| samaṃvartate rāgadveṣau hitvā samavartī,-yamaḥ| sarva
evetyetat "nikaṣanniva yaḥ pādau" ityata ārabhya yāvat
"bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye|" ityetatparyantasya granthasya
sambandhārtham|
(grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam||61||
uṣṇo'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ| ) |pūrvarūpāṇi sarvāṇi
jvarādiṣvatimātrayā| yaṃ viśaṃti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ]||1||
Sa. (yasya grīvādikaṃ śītalaṃ sat
svidyati-svedayuktaṃ bhavati, aparaḥ pradeśaścoṣṇaḥ, tasya śaraṇaṃ-rakṣaṇaṃ,
devatā nānyat|)
-------------------------------------------| yo'ṇujyotiranekāgro duḥcchāyo
durmanāḥsadā||62|| bali balibhṛto yasya
praṇītaṃ nopabhuñjate| nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam||63||
prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam|
-------------------------------------------------|64|
Sa. yaḥ pumānaṇujyotiḥ-stokadṛk,
kecittvalpatejā ityāhuḥ| tathā, anekāgro-vyākulacetāḥ| duḥcchāyo-vivarṇacchāyo
ninditakāntirvā| durmanāḥ sadā-satatameva śokākrāntamānasaḥ| tathā, yasya
puṃso baliṃ praṇītaṃ-tannāmoddiśya pradattaṃ, balibhṛto-balibhujo vāyasādayo,
nopabhuñjate-na khādanti, sa yamakṣayaṃ prāpnotīti sambandhaḥ| balibhṛta
ityatiśayārtham| kilakākā api nādanti kiṃ punaranye ? ityarthaḥ| tathā, yo
naro nirnimittaṃ medhādijananarasāyanādikāraṇamantareṇa medhādīn prāpnoti| ato
vā-medhādibhyo, bhraśaṃ prāpnoti| so'ntakagṛhaṃ prāpnoti| śrīratra ghanaṃ
rājyaṃ vā| upacayaḥ-śarīrapuṣṭiḥ|
------------------------------------------------------| guṇadoṣamayī yasya
svasthasya vyādhitasya vā||64||
yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ paṇmāsānna sa jīvati|
------------------------------------------------------|65|
Sa. yasya narasya guṇamayī-satvādimayī,
prakṛtirdoṣamayī-vātādimayī, svasthasyāturasya vā'nyathātvaṃ yāti-svabhāvaṃ
hitvā, saṣaṇmāsānna jīvati|
------------------------------------------------------| bhaktiḥ śīlaṃ
smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam||65||
ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ|
------------------------------------------------------|66|
Sa. ṣaḍbhirmāsairmariṣyato narasya
bhaktyādīni ṣaṭ ahetukaṃ-kāraṇamantareṇa, nirvartante| ahetukamiti
nivartanakriyāviśeṣaṇam| ṣaḍiti niyamārtham| yadā ṣaḍapi nivartante naikaikaṃ,
tadā riṣṭamityarthaḥ|
------------------------------------------------------|
mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ||66||
Sa. māsena mariṣyato
mattavat-mattasyeva, gativākkampamohā bhavanti|
naśyatyajānan ṣaḍahātkeśaluñcanavedanām| na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ
kaṇṭhāmayādṛte||67||
Sa. kacotpāṭanapīḍāmavindan
ṣaḍahānnaśyati| yasyāhāraḥ kaṇṭhāmayaṃ vinā kaṇṭhaṃ na yāti, sa ca ṣaḍahāntare
mriyate|
preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate| yasya nidrā bhavennityā naiva vā
na sa jīvati||68||
Sa. preṣyāḥ-bhṛtyāḥ, yasya
pratīpatāṃ-vaiparītyaṃ, yānti, sa naśyati| yaśca pretākāra upalakṣyate so'pi
na jīvati| yasya narasya nityaṃ-satataṃ, nidrā bhavati, yasya naiva vā-na
kadācinnidrā bhavati, so'pi na jīvati|
vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataśvaraṇau bhṛśam| cakṣuścākulatāṃ yāti
yamarājyaṃ gamiṣyataḥ||69||
Sa. yasya narasyāśrūṇāṃ-aśrusrotasāṃ,
mukhaṃ (vakraṃ)- dvāraṃ, āpūryate sa na jīvati| yasya
caraṇau-bhṛśaṃ-atyarthaṃ, nirnnimittaṃ svidyataḥ sa na jīvati| cakṣurityādi|
yamarājyaṃ yāsyato nayanamākulatvaṃ yāti|
yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati|
------------------------------------------------------|70|
Sa. yairbhāvaiḥ-padārthaiḥ,
purā-pūrvaṃ, ramate-sukhāyate, taiḥ padārthairna ratirbhavati yasya, sa na
jīvati|
------------------------------------------------------| sahasā jāyati yasya
vikāraḥ sarvalakṣaṇaḥ||70|| nivartate vā
sahasā, sahasā sa vinaśyati|
------------------------------------------------------|71|
Sa. yasya puṃso vikāro-jvarādiḥ,
sahasā-kāraṇaṃ vinā, sarvalakṣaṇaḥ-sakalaliṅgopeto, jāyate| athavā tādṛśo
vikāraḥ sahasā-śīghrameva, nivartate-naśyati| saḥ-puruṣaḥ, sahasā acirādeva,
vinaśyati|
adhunā pratirogaṃ riṣṭaṃ vaktuṃ sarvavyādhipradhānasya jvarasyaiva
tāvadvikṛtiṃ lilakṣayiṣurāha----
---------------------------------------------| jvaro nihanti balavān gambhīro
dairgharātrikaḥ||71|| sapralāpabhramaśvāsaḥ
kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam| akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam||72||
saśuṣkakāsaḥ pūrvāhṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet| balamāṃsavihīnasya
śleṣmakāsasamanvitaḥ||73||
Sa. jvaro balavānityādilakṣaṇaḥ
kṣīṇādilakṣaṇaṃ puruṣaṃ hanti| balavān-hetvādibhirbalavadbhiryutaḥ|
gambhīraḥ-aśeṣadhātvantargataḥ| dairgharātriko-dīrghakālānubandhī, anye tu
rātrijāgarakārītyāhuḥ| dīrghā hi jāgrato rātriḥ| tathā coktam-"dīrghaśrāntasya
yojanam|" iti| tathā, pralāpādiyuktaḥ| kīdṛśamāturam ?
kṣīṇaṃ-dhātukṣayayuktam| tathā, akṣāmaṃ-sabalam, glāno na bhavatyatha ca
saktavacanaḥ, tamakṣāmaṃ saktavacanam| tathā, raktanetraṃ hṛdayaśūlānvitam
hantīti yojyam| yaśca jvaraḥ saśūṣkakāsaḥ pūrvāhṇe'thavā'parāhṇe bhavetsa
dvividho'pi hanti| tathā yaḥ śleṣmakāsasamanvito jvaro balamāṃsavihīnasya
puṃsaḥ syāt, sa taṃ nihanti| iti riṣṭatrayametat| nanu ca,
"hetubhirbalibhiryukto bahubhirbahulakṣaṇaḥ| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca
śīghramindriyanāśanaḥ||" (ca. ci. a. 3/49) ityeṣa jvarasya riṣṭaprakāraḥ
kasmānnoktaḥ ? ucyate| uktaprāya evāyaṃ balavāniti vacanāt|
raktapittavikṛtilakṣaṇaṃ riṣṭamadhikṛtyāha ---- raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ
kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet||74||
romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat| vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti
bhūri ca||75|| vṛddhaṃ
pāṇḍujvaraccardikāsaśophātisāriṇam|
-------------------------------------------|76|
Sa. raktapittamīdṛgrūpaṃ kartṛbhūtaṃ
naraṃ hanti| kīdṛk ? bhṛśaṃ-atyarthaṃ, raktaṃ-lohitam| tathā, atikṛṣṇam|
bhṛśaśabdo hi dvayorapi yujyate| tathā,
indradhanuṣaprabhaṃ-nānāvarṇamityarthaḥ| kiledṛśe raktapitte
rasamedomajjādimiśrasya raktasya sravaṇānnānāvarṇatvaṃ sampadyate| yacca
raktapittaṃ kartṛbhūtaṃ tāmrahāridraharitaṃ raktaṃ ca rūpaṃ dṛśyamākāśaṃ vā
pradarśayet, tannihanti| yacca raktapittaṃ vinā'pi varṇai romakūpebhyaḥ
samastebhyaḥ prakarṣeṇa visṛtaṃ-yātaṃ pravṛttam, tacca nihanti| tathā, kaṇṭhe
mukhe hṛdaye ca tulyakālaṃ sajat-saṃśliṣyat sānuṣaṅgam, tacca hanti|
vāsaso'rañjanamiti vāsasaḥ arañjanamityakārapraśleṣo'tra bodhyaḥ| vastrasya hi
jīvaśoṇitaṃ śuddhaśoṇitarūpatvānna rañjakam| atastena raktaṃ vastraṃ
samanantaraṃ prakṣālitaṃ śuddhaṃ sampadyate, na rāgayuktam| tathā hyasmin
vyādhau raktapitābhyāṃ parasparamavibhāgāpannatvādvastrasya rañjanaṃ prāptam|
raktena hi pittasahitena vastraṃ rajyate, na ca taddhautaṃ śuddhaṃ sampadyate|
tathā coktam (hṛ. ka. a. 3/34)- "śuklaṃvā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā|
prakṣālitaṃ vivarṇa syātpitte, śuddhaṃ tu śoṇite||" iti| tathā,
pūti-durgandhi, taddhi dhātūnupakledayati, upaklinnānāṃ dhātūnāmatyarthaṃ
duṣṭatā, iti nihantyeva| tathā, [ati] vegavat-vegena nirgatya ruddhaṃ
punarvegena pravartata iti| tathā, bhūri-prabhūtam| evaṃvidhaṃ ca raktapittaṃ
nihanti| vṛddhaṃ-udriktaṃ raktapittaṃ sat, pāṇḍvādiyutaṃ naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| kāsaśvāsau
jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam||76||
Sa. kāsaśvāsau
jvarādipañcavidhopadravopetaṃ nihata iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ|
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃsatāpinam|
------------------------------------------------------|77|
Sa. yakṣmā-rājayakṣmā,
pārśvarujādiyutaṃ naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| chardirvegavatī
mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā||77||
sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī|
------------------------------------------------------|78|
Sa. chardirhanti,| kīdṛk ?
vegavatī,-mahatā vegena pravartamānā| tathā, mūtraśakṛtoriva gandho yasyāḥ sā,
"upamānācca" iti gandhasyedādeśaḥ| tathā, sacandrikā-jalatailabindusaṃsthānā
candrikocyate| tathā, sahāsreṇa vartate viṭ sāsraviṭ| sāsraviṭ ca pūyaśca ruk
ca kāsaśca śvāsaśca, te vidyante yasyāṃ saivam| tathā,
ānuṣaṅgiṇī-dīrghakālānuvartinī|
------------------------------------------------------| tṛṣṇā'nyārogakṣapitaṃ
bahirjihvaṃ vicetanam||78||
Sa. tṛṣṇedṛśaṃ naraṃ hanti| kīdṛśam ?
apararogeṇa kṣapitaṃ-karṣitam| bahirjihvaṃ-bāhyato jihvāṃ niḥsārayantam|
tathā, vicetanam| etatsamuditaṃ riṣṭalakṣaṇam|
madātyayo'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam|
------------------------------------------------------|79|
Sa. madātyayo'tiśayena śītapīḍitaṃ
kṣīṇaṃ tailaprabhamukhaṃ ca naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| arśāṃsi
pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam||79||
hṛtpārśvāṅgarujāchardipāyupākajvarāturam|
------------------------------------------------------|80|
Sa. arśāṃsi pāṇyādiśophayutaṃ
hṛdrujādyāturaṃ naraṃ ghnanti, iti vacanavipiriṇāmeva sambandhaḥ| hṛdādīnāṃ
rujā sambandhaḥ| hṛtpārśvāṅgarujā ca chardiśca pāyupākaśca jvaraśca
tairāturaṃ-pīḍitam|
atīsāravikṛtimāha ----- -------------------------------------------------|
atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ||80||
tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ|
mastuluṅgamaṣīpūyavesavārāmbumākṣikaiḥ||81||
atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ| karburaḥ prasravan dhātūn
niṣpurīṣo'thavā'tiviṭ||82|| tantumān
makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ| śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ
parvāsthiśūlinam||83|| srastapāyuṃ
balakṣīṇamannamevopaveśayan| satṛṭśvāsajvaraccardidāhānāhapravāhikaḥ||84||
Sa. atīsāro
yakṛtpiṇḍādibhirmākṣikāntaistulyo hanti| mecako-nīlavarṇaḥ|
atiraktāsitasnigdhapūtyacchaścāsau ghanavedanaśca, iti karmadhārayaḥ|
karburo-nānāvarṇaḥ| kasmātpunaranekavarṇaḥ ? yasmāddhātūn-raktamāṃsādīn
sravati, ata evāha-dhātun prasravan| lakṣaṇe'tra śatṛpratyayaḥ,
dhātuprasravaṇena hi hetunā nānāvarṇatvaṃ lakṣyate| tathā,
niṣpurīṣaḥ-purīṣarahitaḥ| athavā, ativiṭ-bahupurīṣaḥ| tathā, tantumān
makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaśca| īdṛśo'tīsāro vakṣyamāṇaṃ naraṃ hanti|
śīrṇā gudavalayo yasya tam| [tathā,] mukto nālo-nālaka iva, yasya taṃ
muktanālaṃ,-muktabandhanamityarthaḥ| tathā, parvāsthiśūlo vidyate yasya tam|
tathā, srastapāyuṃ-sthānāccyutagudam| tathā, balena kṣīṇam| punaḥ
prakṛtatvādatīsāro viśiṣyate| annamevāpakvamupaveśyan saha tṛḍādibhiḥ
saptabhirupadravairyuktaḥ pūrvoktaviśeṣaṇamāturaṃ hanti|
aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rūjārditam|
------------------------------------------------------|85|
Sa. aśmarī śūnavṛṣaṇādiyuktaṃ naraṃ
hanti|
------------------------------------------------------|
mehastṛḍdāhapiṭikāmāṃsakothātisāriṇam||85||
Sa. mehaḥ-pramehaḥ,
tṛḍādyupadravayuktaṃ naraṃ hanti|
piṭikā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagāḥ| parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ
pramehiṇam||86|| sarvaṃ ca
māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ|
visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ||87||
Sa. piṭikā marmādigā athavā parvādisthā
mandotsāhaṃ pramehāturaṃ ghnanti| sarvaṃ ca naraṃ māṃsasaṅkothādibhiḥ
klamāntairyuktaṃ piṭikā ghnanti|
gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ| sirānaddho
jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ||88||
kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān|
------------------------------------------------------|89|
Sa. gulmaḥ pṛthuparīṇāho yāvacchophavān
hanti naram|
idānīmudaravyādhinimittaṃ riṣṭamāha----
---------------------------------------------------|
viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ||89||
mūrccāccardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ
kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam||90||
virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥ punaḥ|
------------------------------------------------------|91|
Sa.
viṇmūtrādibhiratīsārāntairupadravairhetubhūtairjaṭharaṃ ca kartṛbhūtamāturaṃ
hanti| kīdṛśam ? durbalaṃ-hīnabalam| tathā, śūne akṣiṇī yasya tam| "bahuvrīhau
sakthyakṣṇoḥ" iti ṣac| [ tathā ] kuṭila upastho-bastimeḍhravṛṣaṇādirūpo, yasya
tam| tathā, upaklinne dehatvacau yasya tam| [ tathā, ] virecanena hṛta ānāho
yasya tamapi muhurmuhurānahyantam|
pāṇḍurogariṣṭamāha ----- --------------------------------------------------|
pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam||91||
Sa. pāṇḍurogaḥ śvayathuyutaḥ
pītākṣinakhadarśanamāturaṃ hanti|
śophariṣṭaṃ brūte---- tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānāti sāravān|
anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram||92||
nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi| rājīcitaḥ sravaṃśchardi
jvaraśvāsāti sāriṇam||93||
Sa. tandrādiyuktaḥ
śopho'nekairupadravaiḥ- jvaraśvāsādibhiḥ yutaḥ pādataḥ prasṛto naraṃ hanti|
mukhātpasṛtaḥ śophaḥ pūrvoktaviśeṣaṇayukto nārīṃ hanti| kukṣiguhyātprasṛta
ubhavapi strīpuṃsau, hanti| tathā rājīcito-yathāsvaṃ doṣavarṇābhī
rekhābhirvyāptaḥ, tathā sravan- yathādoṣaṃ srutiṃ kurvan , chardyādiyutaṃ
puruṣaṃ hanti|
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa
jāyante'ntāya dehinaḥ||94|| śvayathuryasya
pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike| sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak
parivarjayet||95|| ānanaṃ hastapādaṃ ca
viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām||96||
Sa. jvarātisārau svatantrasya
śophasyānte- avasāne, jāyete| athavā śvayathustayoḥ- jvarātisārayoḥ , kṣaye
jāyate| evaṃ jvarātisāraśophā yasya śarīriṇo jāyante tasya te'ntāya- mṛtyave,
jāyante| durbalasya viśeṣeṇantāya, śīghrakāritvāt| śvayathuḥ pādastho yasya
piṇḍike ca parisraste- sthānāccyute ,sakthinī ca sīdataḥ- sādaṃ gacchataḥ ,
taṃ- tādṛśaṃ naraṃ , vaidyo varjayet| mukhaṃ hastacaraṇaṃ ca yasyaite viśeṣeṇa
śuṣyataḥ , dehaṃ vinā vā yasya śūyete, sa āturo māsena pañcatāṃ-
pañcamahābhūtasamatvaṃ , yāti|
visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān|
bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān||97||
Sa. visarpaḥ kāsādimān hanti|
kuṣṭaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram| mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti
tṛṣṇātisāriṇam||98||
Sa. kuṣṭaṃ ca kartṛ
viśīryamāṇāṅgādiyuktaṃ naraṃ hanti| viśīryamāṇāṅgaṃ- kothavaccharīram|
vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam|
------------------------------------------------------|99|
Sa. vāyuḥ suptatvagādiyuktaṃ naraṃ
hanti|
------------------------------------------------------| vātāsraṃ
mohamūrcchāyamadāsvapnajvarānvitam||99||
śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat|
------------------------------------------------------|100|
Sa. vātāsraṃ- vātaraktaṃ mohādiyutaṃ
hanti|
------------------------------------------------------|
śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ||100||
ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam|
------------------------------------------------------|101|
Sa. śirorogeti| sarve ca te āmayāśca te
(śīrorogadibhiḥ) kṣīṇasvarādikaṃ naraṃ ghnanti|
------------------------------------------------------| vātavyādhirapasmārī
kuṣṭhī raktyudarī kṣayī||101|| gulmī mehī ca
tān kṣīṇān vikāre'lpe'pi varjayet|
------------------------------------------------------|102|
Sa. vātākhyo vyādiryasya sa naraḥ
tathā'pasmāravān kuṣṭhavān raktapittī jaṭharī kṣayavān gulmavān pramehī ca,
tān- etān puruṣān , kṣīṇān sato'lpe'pi vikāre sati varjayet||
------------------------------------------------------| balamāṃsakṣayastīvro
rogavṛddhirarocakaḥ||102|| yasyaturasya
lakṣyante trīn pakṣanna sa jīvati|
------------------------------------------------------|103|
Sa. balamāṃsayoratyantaṃ kṣayaḥ rogasya
vṛddhiḥ tathā'rocakaḥ ete yasyāturasya lakṣyante- upalabhyante, sa trīn
pakṣān- sārdhaṃ māsaṃ , na jīvati|
------------------------------------------------------| vātāṣṭhīlā'tisaṃvṛddhā
tiṣṭantī dāruṇā hṛdi||103|| tṝṣṇayā nu
parītasya sadyo muṣṇāti jīvitam|
------------------------------------------------------|104|
Sa. vātāṣṭhīlā'tyantaṃ pravṛddhā hṛdi
tiṣṭhantī dāruṇā- atirukvarī , tṛṣāyuktasya puṃsaḥ śīghrameva jīvitahāriṇī
bhavati|
------------------------------------------------------| śaithilyaṃ piṇḍike
vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām||104||
kṣīṇātyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam| nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣṇau
vā samāśrayan||105|| gṛhītvā pāyuhṛdaye
kṣīṇadehasya vā balī| malān bastiśiro nābhiṃ vibaddhya janayan rujam||106||
kurvan vaṅkṣṇayoḥ śūlaṃ tṛṇāṃ bhinnapurīṣatām| śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā
gudavaṅkṣṇam||107|| vitatya parśukāgrāṇi
gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||108||
Sa. vāyuh piṇḍike śaithilyaṃ nītvā
tathā nāsāṃ jihmatāṃ- kuṭilatāṃ nītvā tathā kṣīṇasya narasya manye vā āyamya
āyāmayitvā drāg jīvitaṃ muṣṇāti||vāyurnābhīgudayoranantaraṃ- madhyaṃ gatvā
vaṅkṣṇau vā samāśrayan jīvitaṃ muṣṇāti| balī vā pavanaḥ pāyuṃ hṛdayaṃ ca
gṛhītvā avaṣṭabhyaḥ , kṣīṇadehasya puṃsaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam| vāyurmalān
vibadhdya- sannirudhdya , bastiśironābhiṃ ca vibadhdya rujaṃ janayan sadyo
muṣṇāti jīvitam| vāyurvaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tathā tṛṣṇāṃ kurvan bhinnapuRrīṣatāṃ
ca vidadhathavā śvāsaṃ janayan gudaṃ vaṅkṣaṇau ca gṛhītvā sadyo muṣṇāti
jīvitam| mārutaḥ parśukānāṃ- pārśvasthnāṃ , agrāṇi- prāntāni ,
vitatyaprastārya , tathoraḥ- vakṣo , gṛhītvā stimitasya- ārdratāṃ gatasya
sakhedasya niścalasya vā , tathā ātatākṣasya- prasāritanetrasya , sadyo
muṣṇāti jīvitam|
sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ casandhīnāṃ
mumūrṣorupajāyate||109||
Sa. sahasā- jhaṭityeva , jvarasantāpaḥ
, tathā tṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ sandhiviśleṣaśca , ityetanmumūrṣoḥ- sadyo
mariṣyato jāyate|
gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ
tasya jīvitam||110||
Sa. gosarge- gavāṃ mokṣakāle pratyūṣasi
, lepajvareṇa- śleṣmajvareṇopataptasya yasyavadanāt svedaḥ pracyavate , tasya
durlabhaṃ jīvitam| durlabhamiti '' īṣadduḥsuṣu" ityādinā khal| " na
sundurbhyāṃ '' iti numniṣedhaḥ| nanu ,riṣṭānāṃ niścitānāmihābhidhānaprastāvāt
kimidamaniścitamuktaṃ durlabhamiti? maivam| ekāntika evārtho'yaṃ hi
durlabhaśabdaḥ| tathā ca vālmīkinā jagade- " putra vīkṣasva pitaraṃ suhṛṣṭaṃ
ca kuru priyaṃ| dirlabhaṃ jīvitaṃ hyasya punaḥ putro bhaviṣyati||" iti|
tasmāddurlabhaśabdasya nāsti jīvitamityeṣa niścita evārthaḥ prasidhdaḥ|
pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa
vinaśyati||111||
Sa. masūrikāḥ- masūrasaṃsthānāḥ piṭikāḥ
pravālaguṭikāsadṛśā yasya śarīra utpadya śīghraṃ vinaśyanti , sa naro drāgeva
vinaśyati|
masūravidalaprakhyāstathā vidṛmasannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā
dehanāśanāḥ||112||
Sa. masūravidalākārāḥ , tathā
pravālasadRṛśāḥ , tathā'ntaḥ- madhye , vakraṃ- mukhaṃ , yeṣāṃ te , tathā
kiṇābhāḥ , ete catuṣprakārā api visphoṭā dehasya nāśanāḥ|
kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇatā'ṅge ca yasya
taṃ parivarjayet||113||
Sa. yasyākṣṇoḥ kāmalā- pītābhāsatvaṃ
bhavati , mukhaṃ pūrṇaṃ- svābhāvikam, śaṅkhayormuktamāṃsatvam , santrāsaḥ ,
uṣṇatā cāṅge bhavati , tamāturaṃ varjayet- ayaśaḥ parihṛtaye na cikitset|
akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam|
------------------------------------------------------||114||
Sa. akasmāt- kāraṇaṃ vinā ,
tvaksamāśrayaṃ vighṛṣṭaṃ yasyānudhāvacca lakṣyaten tamapi vaidyo varjayet|
(candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ|
śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ||1||
antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ| ) yo vātajo na śūlāya marmajaśca
ruje na yaḥ| acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate||115||
rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstānvarjayedvraṇān|
---------------------------------------------------|116|
Sa. yo vraṇo vātajo liṅgānumitaḥ śūlāya
na bhavati , pittajo na dāhāya , kaphajaśca na pūyāya , marmajaśca na pīḍāyai|
tathā , yasmin vraṇe'cūrṇaścūrṇenākīrṇābhaḥ- cūrṇavyāpta iva dṛśyate| tathā
yasmin vraṇe kāraṇaṃ vinā- akasmāt , rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ dṛśyate|
ādiśabdena śalyatomarādiparigraḥ| tān sarvān vraṇān varjayet|
---------------------------------------------------| viṇmūtramārutavahaṃ
kṛmiṇaṃ ca bhagandaram||116||
Sa. viṇmūtramārutā yena niḥsaranti
kṛmijuṣṭaśca yaḥ taṃ ca bhagandaraṃ varjayet| kṛmiṇamiti
"pamaditvāt"(`lomādipāmādipicchādibhyaḥ śanelacaḥ|') napratyayaḥ|
ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa
jīvati||117||
Sa. yaścāturo jānunā jānu ghaṭṭayan
tathā pādāvudyamya-utkṣipya, pātayan- saṅkṣipan , muhurmuhurātmīyaṃ vakraṃ-
mukhaṃ, apāsyati-kāraṇaṃ vinā'nyatra nayati, sa na jīvati|
dantaiśchindannakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni ca| bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan
loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan||118|| hṛṣṭaromā
sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥkṣveḍan śayyāṃ pādena
hanti yaḥ||119|| muhuśchidrāṇi visṛśannāturo
na sa jīvati| ---------------------------------------------------|120|
Sa. yaścāturo hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ
tathā śuṣkakāsī tathā jvarī , sa idamidaṃ kurvanna jīvati| kiṃ tat ? ityāha-
dantaiśchindanakhāgrāṇi, tathā taireva- dantaiḥ , keśāṃśchindan, tathā- tṛṇāni
chindan , tathā bhuvaṃ kāṣṭhena vilikhan , loṣṭamaparaloṣṭena taḍayan, muhuḥ
punaḥpunarhasan ,tathā muhuḥ kṣveḍan- śabdaṃ kurvan , muhuḥ śayyāṃ pādena yo
hanti , tathā chidrāṇi- aparādhān vimṛśan- ghoṣayan| kecidvyācakṣate,-
chidrāṇi-nāsikādīni, vimṛśan- saṃspṛśan, iti|
---------------------------------------------------| mṛtyave sahasā''rtasya
tilakavyaṅgaviplavaḥ||120|| mukhe,
dantanakhe puṣpaṃ, jaṭhare vividhāḥ sirāḥ|
---------------------------------------------------|121|
Sa. artasya-āturasya, sahasā jāto
mukhe-vadane, tilakavyaṅgaviplavo mṛtyave-maraṇāya| tathā, dantāśca nakhāśca
dantanakhaṃ, tasmin dantanakhe, sahasā puṣpaṃ jātamāturasya mṛtyave| tathā,
jaṭhare sahasā vividhāḥ-nānāvidhā varṇena saṃsthānena ca, sirā jātā ārtasya
mṛtyave-maraṇaṃ sūcayantītyarthaḥ|
---------------------------------------------------| ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ
śūlopahatavaṅkṣaṇam||121|| śarma
cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet|
---------------------------------------------------|122|
Sa. ūrdhvaśvāsādimantamāturaṃ
sumativarjayet-na cikitset|
---------------------------------------------------| vikārā yasya vardhante
prakṛtiḥ parihīyate||122|| sahasā sahasā
tasya mṛtyurharati jīvitam|
---------------------------------------------------|123|
Sa. vikārāḥ-jvarādayaḥ,
yasyāturasyākasmādvardhante| prakṛtiḥ-svabhāvaḥ, parihīyate| yathā, śūraḥ
kātaraḥ syāt, dātā vā tṛṣṇāvān, ityādi| athavā, prakṛtiḥ-vātādiḥ, tena
vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirbhavet, ityādi| tasya sahasā-śīghrameva, jīvitaṃ
mṛtyurharati|
---------------------------------------------------| yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ
sampādayitumauṣadham||123|| yatamāno na
śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam|
---------------------------------------------------|124|
Sa. yamāturamuddiśya bhiṣagyatamāna
auṣadhaṃ sampādayituṃ na śaknoti, tasya durlabhaṃ jīvitam|
---------------------------------------------------| vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ
vidhivaccāvacāritam||124|| na
sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam|
---------------------------------------------------|125|
Sa. yasyāturasyauṣadhaṃ vijñātaṃ
bahuśaḥ siddhaṃ vidhānena copayuktaṃ na sidhyati, tasya cikitsitaṃ nāsti|
---------------------------------------------------| bhavedyasyauṣadhe'nne vā
kalpyamāne viparyayaḥ||125||
akasmādvarṇagandhādeḥ svastho'pi na sa jīvati|
---------------------------------------------------|126|
Sa. yasyauṣadhe-kaṣāyaghṛtalehādau,
tathā'nne-bhaktasūpādike, vā kalpyamāne
viparyayaḥ-anyathāsampattirvarṇagandharūpādeḥ, akasmāt-nimittaṃ vinā'pi
bhavet, sa svastho'pi na jīvati|
---------------------------------------------------| nivāte sendhanaṃ yasya
jyotiścāpyupaśāmyati||126|| āturasya gṛhe
yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||127||
Sa. yasya cāturasya gṛhe nivāta
indhanasahitaṃ jyotiḥ-agnyādirūpaṃ śāmyati, tasya durlabhaṃ jīvitam| yasya
cāturasya gṛhe'matrāṇi-bhājanāni, atimātraṃ-atyantaṃ bhidyante, athavā
patanti, tasya durlabhaṃ jīvitam|
yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya
manyate||128||
Sa. yaṃ naraṃ durbalaṃ saṃśayaprāptaṃ
santaṃ sahasā-jhaṭityeva, rogo muñcati tasya narasyātreyo jīvitaṃ
saṃśayaprāptaṃ manyate-pratipadyate|
kathayenna ca pṛṣṭo'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak| gatāsorbandhumitrāṇāṃ na
ceccettaṃ cikitsitum||129||
Sa. gatāsorbandhumitrāṇi teṣām,
prakṛtatvādgatāsusambandhi maraṇaṃ duḥśravaṃ pṛṣṭo'pi vaidyo na kathayet,
kimutāpṛṣṭaḥ ? tathā hi vaidyoktādduḥśravamaraṇaśabdaśravaṇāt santāpa
utpadyate tatsuhṛdām| evaṃ ca bhiṣajaḥ paropatāpakaraṇāt pāpena yogaḥ syāt| na
ca taṃ-gatāsuṃ, cikitsituṃ vaidya iccet| tathāvidhāturacikitsanāddhi
vaidyasyāyaśaḥsaṃyogaḥ syāt| gatāsoriti bhāvinibhūtavadupacārādbhaviṣyati kto
vaidyaḥ| yathā-"vṛṣṭo devaḥ sampannāḥ śālayaḥ" iti|
cikitsānaiṣphalyācca taṃ nopakramediti pratipādayannāha ----
yamadūtapiśācādyaiyatparāsurupāsyate| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ
parivarjayet||130||
Sa. yamadūtapiśācarakṣaḥprabhṛtibhiḥ,
yat-yasmāt, parāsuḥ gatāsuḥ, upāsyate-sevyate| kimbhūtaiḥ ?
auṣadhānāṃ-rasāyanādīnāṃ, vīryāṇi-śaktiḥ, ghnadbhiḥ-yathāyathaṃ
vyādhipraśamanasāmarthyamanyathā kurvadbhiḥ| tasmāttaṃ parivarjayet|
āyurvedaphalaṃ kṛtsnaṃ yadāyurjñe pratiṣṭhitam|
riṣṭajñānādṛtastasmātsarvadaiva bhavedbhiṣak||131||
Sa. yat-yasmāt, āyurjñe-āyurvedavidi
vaidye, āyurvedaphalaṃ sakalaṃ pratiṣṭhitam| tasmādriṣṭājñānādṛto
bhiṣagbhavet| āyurvedasya hyetatphalam,-yadāyuṣaḥ parijñānaṃ paripālanaṃ ca|
taccobhayaṃ riṣṭajñānājjāyate, tasmādatrādaraḥ kāryaḥ|
maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhakṣayāt| tayorapyakṣayāddṛṣṭaṃ
viṣamāparihāriṇām||132|| iti śrī
vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadbāgbhāṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
Sa. āyuśca puṇyaṃ cobhayaṃ ca,
prakṛtatvādāyuḥpuṇyayorubhayosteṣāmāyuḥpuṇyobhayānāṃ kṣaya
āyuḥpuṇyobhayakṣayaḥ, tasmādāyuḥpuṇyobhakṣayāt maraṇaṃ prāṇināṃ-śarīriṇāṃ,
dṛṣṭaṃ-upalabdhaṃ, munīndraiḥ| tatra sarvopakaraṇasampannāmapi
samyagvāhyamānarathavadupabhogavaśena yathocitapramāṇāyuḥkṣayādyanmaraṇaṃ
jāyate, tadāyuḥkakṣayāditi bodhyam|
jyotiḥśāstravidbhirjātakaparikalpitaniyatāyuṣāmanyeṣāṃ ca yadāhārādyabhāvena
maraṇaṃ, tatpuṇyakṣayādbodhyam| yatrāyuḥkṣayo yathāvallakṣito dṛśyate,
tathaiva ca puṇyakṣayaḥ, tadubhayakṣayānmaraṇaṃ bodhyam| na caitadeva
hetutrayamāyuḥpuṇyobhayakṣayalakṣaṇaṃ śarīriṇāṃ maraṇe kāraṇam| kintarhi ?
anyadapi vidyata ityāha-tayorityādi| nanu, āyuḥpuṇyobhayakṣayātmakaṃ
lakṣaṇatritayaṃ prakṛtam| tataśca teṣāmiti nirdeśaḥ prāptaḥ| naitadevam| iha
hyāyuḥpuṇyayoreva parāmarśaḥ sarvanāmnāyukto na tu tṛtīyasya hetoḥ,
tadātmakatvādubhayasya| ataḥ 'tayorapyakṣayāt' iti yukto dvayornideśaḥ|
tayoḥ-āyuḥpuṇyayoḥ, ahānito'pi maraṇaṃ dṛṣṭam| yasmāddīrghāyuṣopetānāṃ tathā
puṇyavattvalakṣaṇaṃ yatsarvopakaraṇatvaṃ tatsampannānāmasevyodbhūtam|
viṣamaṃcaṇḍamātaṅguturaṅgagomahiṣadurgandhavegaśvabhraprapātakesarīsarīsṛpādisevanaṃ,
na tatpariharantyevaṃ śīlaṃ yeṣāṃ te viṣamāparihāriṇaḥ, teṣāṃ yanmaraṇaṃ
tadviṣamāpariharaṇādbhavati| yadyapyāyuḥkṣayādeva sarvaṃ maraṇam, tathā'pi
puṇyakṣayaviṣamāpariharaṇābhyāmāyuḥkṣayasyaiva kāraṇabhūtatvādevamuktam|
tadevaṃ vidyamānāyuṣṭve tathā sarvopakaraṇasampannatve viṣamamapariharatāṃ
yanmaraṇaṃ tadviṣamāparihāriṇāṃ bodhyam|
bāhyavāhakadoṣādikāraṇarathavināśasadṛśamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma
pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ||1||
Sa. samprasūte
garbhe'ṅgāsthisirāmarmaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ|
tatrāśrayatvādaṅgavibhāgaḥ prathamamucyate kāraṇopacārādadhyāyasya nāma|| 1||
sakalamapi śarīramaṅgamityucyate| tatra punaḥ ṣaḍaṅgam| śire'ntarādhirdvau
bāhū sakthinī ca| netranābhipāṇipādā- dīni tvasya pratyaṅgāni||2||
Sa. aṅgaṃ śarīram| tasya ṣaṭ
śiraḥprabhṛtīnyaṅgānyavayavāḥ| antarādhiḥ ājatrorākaṭeḥ|
pratyaṅgamavayavasyāpyavayavaḥ| netrakarṇādīni śirasaḥ|
nābhihṛdayādīnyantarādheḥ| prāṇiskandhādīni bāhvoḥ| pādajaṅghādīni sakthnoḥ||
2||
mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo
mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo'bhinirvṛttiraṅgasya||3||
Sa. tasya cāṅgasya khādibhyo
mahābhūtebhyo'bhinirvṛttiḥ| kimbhūtebhyaścetanenātmanā'dhiṣṭhitebhyaḥ| tāni ca
kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya eva bhūtabhāvena pariṇatā
ātmādhiṣṭhitāśca|| 3|| tasya cāṅgasya khādibhyo mahābhūtebhyo'bhinirvṛttiḥ|
kimbhūtebhyaścetanenātmanā'dhiṣṭhitebhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni|
sattvādaya eva bhūtabhāvena pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3||
bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpāt
sanniveśaṣadākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārupyamasārūpyaṃ vā
sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate||4||
Sa. tatra śarīre tathā teṣāmeva
mahābhūtānāṃ sanniveśaviśeṣāt prakṛtipramāṇādīnāṃ sādruśyamasādṛśyaṃ ca
bahuprakāraṃ niṣpadyate| kimbhūtāt sanniveśaviśeṣāt ?
dṛṣṭādṛṣṭanānāvidhakarmavaśenānekarūpāt| dṛṣṭaṃ karma mātṛpitṛbhyāṃ
snehakṛtamāhārādi| adṛṣṭamanyajanmakṛtam| śarīrāṇāṃ kimbhūtaṃ
sārūpyamasārūpyañcāha-sūkṣmāditāratamyabhedabhinnamata eva ca bahuprakāram||
4||
tatra sattbahulamākaśam||5||
Sa. tatretyādinā pratyekamapi
mahābhūtasya triguṇatve viśeṣakathanam|
rajobahulo vāyuḥ|1|
Sa. agnilakṣaṇam
sattvatamobahulamambu|1|
Sa. pṛthivyā lakṣaṇam
tamobahulā bhūḥ||1||
teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramā- lliṅgāni||6||
Sa. teṣāṃ mahābhūtānāṃ pañcānāṃ
sadbhāve apratighātādikrameṇa liṅgam|
viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam||7||
Sa. teṣāṃ ca mahābhūtānāṃ
śabdādibhirguṇaiḥ krameṇaiva ekaikapravṛddhairanvayaḥ| tena śabdaguṇamākāśam|
śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarupaguṇaṃ tejaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṃ
jalam| śabdādipañcaguṇā pṛthivī|| 7||
śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ||8||
Sa. teṣāṃ ca mahābhūtānāṃ
śabdādibhirguṇaiḥ krameṇaiva ekaikapravṛddhairanvayaḥ| tena śabdaguṇamākāśam|
śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṃ
jalam| śabdādipañcaguṇā pṛthivī|| 8|
tatrā''kāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvastrotāṃsi viviktatā||9||
Sa. tatra śarīra ākāśajāni śrotrādīni|
śrotramindriyam| tathā śabdaḥ| ākāśabhāvācchabdabhāvaḥ| viviktatā śārīrāṇāṃ
bhāvānāṃ vibhāgaḥ|| 9||
vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca||10||
Sa. vāyavīyāni sparśanādīni|
sparśanamindriyam| sparśo'nyasparśanaviṣayaḥ| evaṃ rūpādīnāmapi vācyam|| 10||
āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ
śauryyañca||11||
Sa. āgneyāni darśanādīni| darśanaṃ
cakṣurindriyam| pittaṃ doṣaḥ| uṣmā agniḥ| paktistatkriyā| bhā kāntiḥ| tejaḥ
prasiddham|
āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasā'sṛkaśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ
snehaśca||12||
Sa. āmbhasāni dehe rasanādayaḥ| eko
rasaśabdo rasaviṣayatvajñāpanārthaḥ| dvitīyo dhātuviśeṣagrahaṇārthaḥ|| 12||
pārthīvāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho
dhairyyasthairyyañca||13||
Sa. pārthivāni ghrāṇādīni| iti dehe
pañcamahābhūtakārye cetanaścāpyāyātyavahitamanasāpi parīkṣyamāṇo na
kiñcillabhyate|| 13||
teśu mātṛjāni mṛdūni
tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhāśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni||14||
Sa. mātṛjānīti teṣu ca mahābhūtakāryeṣu
madhye kiñcidgarbhasya mātṛjam| kiñcit pitṛjam| kiñciccetanajam| cetana ātmā|
tataḥ saṃkrāntamityarthaḥ| tvagādīnyanyāni mṛdūni garbhasya mātṛjāni vidyāt|
garbhāśayaḥ strīgarbhasyaiva|| 14||
pitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni||15||
Sa. keśādīnyanyāni ca sthirāṇi
pitṛjāni|| 15||
ātmajāni nānāyoniṣūtpittirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau
dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ
kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni
ca||16||
Sa. ātmajāni
punarnānāvidhayonyutpatyādīni| ātmanā hyavadātānavadātakarmakāraṇabhūtena
yoniṣu mṛgasarīsṛpādiṣūtpadyate; ataḥ saṃskāreṇa niḥśreyasāya| tathā manaḥ
ātmajam| taddhi na kutaścidāgacchatyātmanā nityasambandhitvāt| indriyāṇi
tvātmakṛtānyeva| cetanendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi śrotrādīni| prāṇāpānau
cātmajau| tābhyāmeva hyātmakāraṇābhyāṃ jīvyate| sādhāraṇamavayavānāṃ
dhāraṇamutsāhena dehāvaṣṭambhaḥ| ākṛtyādīnāṃ nānāvidhā viśeṣāḥ ākṛtiḥ
saṃsthānam| tasyāṃ hi bhūtāni samavāyikāraṇam| ātmā tvasamavāyikāraṇam|
kāmādayaḥ sarva eva vijñānadharmā ātmabhavāḥ| tathā sukhādayo'pyātmanaḥ
karmaphalatvāt|| 16||
sātmyajānyāyurārogyamanālāsyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥ
sampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca||17||
Sa. sātmyajāni yāni dehino garbhāt
prabhṛti sātmyasevina eva bhavanti| svarādīnāṃ sampatparipūrṇatvam| praśastatā
praśasyatvam|| 17||
rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ
puṣṭirutsāhaśca||18||
Sa. rasajāni yāni rasebhyaḥ
pariṇatebhyaḥ sampadyante| dehasya sambhavo mātṛjaṭhare|
vṛttirvṛddhistatraiva| jātasya ca|| 18||
śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ, kṛtajñatā, dākṣiṇyaṃ, vyavasāyaḥ, śauryyaṃ,
gāmbhiryaṃ buddhirmedhā, smṛtiḥ śuklavartmarucirbhaktirabhiṣaṅgābhāvastamoguṇo
viparyayaśca||19||
Sa. śuddhasattvajāni yāni ca vastūni
rajastamobhyāmanapahatena śuddhena sattvena bhavanti| asti paraloka iti
vijñānaṃ yasyā'sāvāstikastasya bhāvaḥ āstikatvam| buddhirgrahaṇaśaktiḥ| medhā
prajñā| bhaktirdevatādi viṣaye| abhiṣaṅgaḥ samparityāgāśaktatā tasyā'bhāvaḥ
krodhādyanabhibhava iti yāvat| tamoguṇānāṃ vakṣyamāṇānāmajñānaviṣādādīnāṃ
vaiparītyamiti sattvajāni|| 19||
rājasāni durupacāratā'nāryaṃ śauryyaṃ mātsaryamamita- bhāṣitvamahaṅkāro
lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca||20||
Sa. rājasāni tāmasāni ca
rajastamobhyāmupahatena sattvenaiva bhavanti| durupacāraḥ yasya
paricārakādibhirduḥkhena cittaṃ grahītuṃ pāryyate tasya bhāvaḥ| anāryaṃ
śauryaṃ viṣayakālādinā anucitam| ucitaṃ śauryyaṃ sāttvikatvameva| lolupo
viṣayakautukī tasya bhāvaḥ|
tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrā''lasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ
vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇa vaiparītyaṃ ca||21||
Sa. ajñānādīni tāmasāni| ajñānaṃ
mithyājñānam| vipratipattirvirodho'nyena| parātisandhānaṃ
parapakṣapratibandhaḥ| sattvajānāṃ śaucāstikatvādīnāṃ vaiparītyam|| 21||
tatra sattvaṃ manastasyopaplavo rajastamaśca ityevambhūtātmakaṃ dehamāhuḥ||22||
Sa. sattvaṃ kimucyata
ityāha-tatretyādi| sattvaṃ manaḥ iti paryyāyau| tasya sattvasya
rajastamaścopaplavau| ityanena prakāreṇa pṛthivyādivikārasamudāyātmakaṃ
dehamāhurācāryyāḥ| tenaitat sthitamasmin darśane-ātmā nityaḥ avikāraḥ na
jāyate na ca vinaśyati| sattvādisaṃyogāttu jātādivyapadeśaṃ labhate|
saṃyogaśca tasyāvidyāsvabhāvakṛtaḥ| avidyākṣayādhyavalīne saṃyoge śuddhaḥ san
mukta ityucyate| ekena hyanvayinā kartrā vinā bālatvādīnāṃ smṛtyādinā
phalābhisandhānena kāryyā'pravṛtterdehādikāryyasya ca sambhavaḥ| sa ca
svatantro'pyātmanaiva tatkarma karoti| yasya bandho vā mokṣo vā phalamaśnute,
tasya ca svakarmaṇa eva karaṇāt kāraṇāt saṃyogastadvināśau bandhamokṣau| na
hyātmanā kartrā vinā śarīrasya sambhavaḥ| tathā ca bhagavān carakaḥ:-
mṛddaṇḍacakraiśca kṛtaṃ kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca
gṛhakārādvinā gṛham| yo vadetsa vadeddehaṃ sambhūyakaraṇaiḥ kṛtam| iti|
tasmādātmā cetanaḥ kāraṇaṃ nityaḥ| acetanāni tu mahābhūtāni anityāni
pratikṣaṇapradhvaṃsīni| teṣāṃ hi nityatve bhāvānāṃ vṛddhyādyasambhavaḥ| na hi
tadekaṃ vastu tathā cānyathā ca bhavitumarhati| dṛśyate ca| tasmādanityāni
bhūtāni| tadadhiṣṭhitāni puruṣākhyāṃ labhante| evamātmano'nādiḥ saṃyogaḥ
puruṣasaṃyogibhiranyonyasāpekṣairbhavati| tasmāt sthitamevambhūtātmakaṃ
dehamāhuriti|
tasya punaḥ pravibhāgaḥ-tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi
tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni
kūrcārajjvassīvanyo'sthisaṅghātāḥ sīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyaḥ
sirā dhamanyaḥ srotāṃsyūṣmāṇo marmaṇi keśaśmaśrulomāni
prakṛtivikṛtibhedāśca||23||
Sa. sa ca dehastvagādibhirapoddhāreṇa
pravibhajyate| subodham|| 23||
tatrā'sṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti||24||
Sa. tatra dehe ṣaṭ tvaco raktāt
svoṣmaṇā pacyamānātkṣīrajālikāvat bhavanti| tāstu kadalīdalavadantare krameṇa
vartante| tāsāṃ tvacāṃ prasādādraktasya prasādaḥ| tvaco hi raktasya
prasannatāṃ janayanti| ghanībhāvasyālpībhāvāpādanācca|| 24||
tvakprasādādraktasya prasādaḥ| udakadharā tvak tāsāmudakadharā cādyā||25||
Sa. tāsāṃ prathamā deha udakaṃ vibharti
yena bahirārdratvābhāvaḥ|| 25||
dvitīyā'sṛgdharā||26||
Sa. dvitīyayā ruddhantvasram| tena
raktaṃ na bahiḥ syandate| sā'sṛgdharā nāma ityādi subodham|| 26||
tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā||27||
Sa. yadāśritya yasya bhāvastasya
tadadhiṣṭhānam| sidhma kuṣṭhaviśeṣaḥ| kilāsaṃ śvitram|| 27||
pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| prāṇadharā tvak ṣaṣṭhī tu prāṇadhara|
yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūṃṣi
jāyante| parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni||28||
Sa. ṣaṣṭhī sarvasāmantarmāṃsalagnā| sā
prāṇānantaravaruddhyā'vatatyāvatiṣṭhati| tadadhiṣṭhānāni hi viśeṣeṇa
kṛṣṇaraktānyarūṃṣi|
anye sapta tvaco vadanti| bhāsinī tvak tatra prathamā bhāsinī nāma yā
varṇānāmavabhāsinī khādīnāṃ ca pañcānāṃ chāyānāṃ sā
vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā||29||
Sa. anye tvācāryyā bhāsinyādibhedena
saptasaṃjñāstvaco vadanti| subodham| pañca chāyā vakṣyamāṇāḥ|| 29||
dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā|1| tṛtīyā śvetā nāma
dvādaśabhāgapramāṇā|1| caturthī tāmrā nāmā'ṣṭabhāgapramāṇā|1| pañcamī vedinī
nāma pāñcabhāgapramāṇā|1| ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā|1| saptamī
māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā||1|| yastu
dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ
snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt
kalāsaṃjñaḥ|30| yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā
svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo
rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ||30||
Sa. uktāstvacaḥ kalā
ucyante-yastvityādi| dhātūnāṃ raktādīnāmāśayā yāni srotāṃsi teśāṃ
dvayordhātvāśayayormadhye yaḥ kledaḥ sa svena-svena dhātūṣmaṇā pakvaḥ
śleṣmādichannaḥ san kalākhyā labhate| kāṣṭhasāravat yathā kāṣṭhe'ntaḥsāro
vibhajyate, tathā śarīre kalāḥ| tāśca svasthānamajahatyaḥ śarīraṃ vyāpnuvanti|
sa tu kledo dhātusāraśeṣo na pūrvadhātutāṃ nāpyuttaradhātutāṃ prāpnotyataḥ
svalpatvāt kalāsaṃjñaḥ, āsāṃ tu kramo dhātukramasambhavaviśeṣāt|
viśiṣṭakāryatā tu svabhāvāt|| 30||
tā dhātvāśayantaramaryādāḥ sapta kalāḥ||1||
tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma| yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ
bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti||31||
Sa. tathāhi-prathamā rasaviśeṣajā'pi
māṃsadhara| yasyāṃ bhūmyāmivādhiṣṭhāya māṃse kardamasadṛśe sirādīnāṃ pratānāni
mṛṇālaprakhyāni bhavanti|| 31||
dvitīyā raktadhara nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca
sirāplīhayakṛtsu bhavati| māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ
pravarttate||32||
Sa. dvitīyāyāṃ śoṇitaṃ bhavati|
viśeṣato yakṛdādiṣveva tasyāṃ kalāyāṃ śoṇitaṃ bhavati prabhāvācca māṃsāt
kṣatāt bahiḥ śoṇitaṃ pravarttate| na hi tayā vinā māṃse raktaṃ bhavati|
dṛṣṭāntaḥ sphuṭapratipattyarthaḥ|| 32||
tṛtīyā medodharā nāma| medo hi tasyāmudare'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati|
tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca
sthūlāsthiṣu ca majjā||3||
Sa. tṛtīyāyāṃ medaḥkartṛ saraktaṃ
bhavatyudare'ṇvasthiṣu| tāmevā ''śritya medo mastuluṅgatvaṃ yāti majjatvaṃ ca
yāti|| 33||
caturthī śleṣmadharā nāma| tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā
bhavanti sopāṅgā sābhyaṅgā||34||
Sa. subodham| akṣāścakranābhayaḥ|
sopāṅgaḥ sābhyaṅgāḥ|| 34||
pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyantrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ
malaṃ vibhajati||35||
Sa. uṇḍukaṃ purīṣādhāraḥ|| 35||
ṣaṣṭhī pittadhara nāma pakvāmāśamadhyasthā| sā
hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya
pittatejasa śoṣayati pacati pakvañca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu
daurbalyādāmamevātato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā| balaṃ ca tasyāḥ
pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gnistabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ
vartayati||36||
Sa. ṣaṣṭhī pakvāmāśayayormadhye sthitā
āmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhāryya pacati| pittatejasā
karaṇabhūtena| saiva vātādidoṣādhiṣṭhānena daurbalyādāmameva vimuñcati
yadevāgnerdhāraṇaṃ tadeva tasyā upastambhanam| yadevāgnerupabṛṃhaṇaṃ tadevāsyā
upabṛḥhaṇamityekayogakṣemā|| 36||
saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasyādho
mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati||37||
Sa. saptamī bastidvārasya
dvyaṅgulamatikramya dakṣiṇe pārśve mūtramārgamāśritya varttate|| 37||
doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ||38||
Sa. doṣādayaḥ prāk sūtrasthāna uktāḥ||
38||
pañca buddhīndriyāṇi-śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇañca| śrotrādīni
pañca buddhīndriyāṇi||39|| teṣāṃ sabhāgatayā
kramādviṣayaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ||1||
Sa. teṣāmindriyāṇāṃ sabhāgatayā
indriyasya viśeṣeṇaikabhūtādhikyakāraṇatvena sādṛśyāt| yathā cakṣustaijasaṃ
taijasameva rūpaṃ gṛhṇāti| śrotraṃ nābhasaṃ śabdo'pi nābhasaḥ|| 40||
pañca buddhīndriyādhiṣṭhānāni-karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca||41||
Sa. indriyādhiṣṭhānāni śarīrāvayavāḥ||
41||
pañca karmendriyāṇi-vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni||1||
Sa. karmendriyāṇi pañca-vāgekaṃ,
dvitīyaṃ gudaṃ, tṛtīyaṃ meḍhram, caturthaṃ pāṇī, pañcamaṃ pādau|| 42||
tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni||43||
Sa. vāgādīnāṃ krameṇa vacanādi karma|
harṣagrahaṇamupalakṣaṇam| tathā copasthaṃ yathā harṣārthaṃ tathā
mūtrotsargārthamapi| harṣaśabdena śukraṃ lakṣyate|| 43||
atīndriyantu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyā-
ṇāmarthapravṛtteḥ| buddhikarmendriyobhayātmakatvācca||44||
Sa.
atīndriyatvamatikrāntendriyasvarūpatvam| hetutrayeṇātīndriyatve upapattiḥ|
sarvārthaiḥ sarvairviṣayairanugataṃ manaḥ na tathendriyam| indriyāṇi
viśeṣagrahaṇārthamiti tadapekṣante, na tvindriyāntaram| tathā tadubhayātmakaṃ
tacchaktyanvayāt| tathā ca yathā manaḥ paśyati tathā kriyāḥ pravarttante||
44||
saptāśayāḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ| strīṇāṃ
pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo'ṣṭamaḥ||45||
Sa. asṛgādyāśayāḥ kaṇṭhādayaḥ krameṇa
mahāsrotasi varttante sapta| aṣṭamaḥ strīṇāmeva| sa ca
pittāśayapakvāśayayormadhye bhavati|| 45||
teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni
hṛdayakṛtplīhaphupphusoṇḍukavṛkkāntrādīni||46||
Sa. teṣu cāśayeṣu pratibaddhāni
hṛdayādīni koṣṭhāṅgāni| ādigrahaṇādanyāni nābhyādīni sūkṣmāṇi gṛhyante| tāni
mṛtaśarīre dṛṣṭvā kāryyakāraṇabhāvādvikalpanīyāni| subodhamanyat|| 46||
tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamāmānasya śoṇitasyācchato jāyate
yakṛt plīhā ca|1| raktaphenāt phupphusam|1| raktakiṭṭāduṇḍukaḥ|1| raktamedaḥ
prasādād vṛkkau|1| raktamāṃsaprasādādāpramāṇaṃ||1||
sārdhatrivyāmāni puṃsām| trivyāmāni strīṇām||2||
raktasyānilayogāt kālīyam||1|| hṛdayaṃ punaḥ
śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham|
tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām| tasya
vāmapārśve plīhā phupphusaśc| dakṣiṇato yakṛt kloma ca||47||
Sa. cetanānugatā bhāvāḥ smṛtyādayaḥ|
yatra cetano'nvayī saktaḥ|
tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi||48||
Sa. avayavaviśeṣa indriyam|
kaphādivahāni yāni srotāṃsi teṣāṃ mahābhūtānāṃ cātmīyāgninā
pākapariṇāmātprasādāccakṣurādīndriyāṇi bhavanti|
indriyādhiṣṭhānānīndriyāṇītyucyante|| 48||
teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam| asṛjaḥ
kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam| madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam||49||
Sa. teṣvapīndriyeṣu madhye netre
yacchuklamaṇḍalaṃ tacchleṣmaṇaḥ prasādādbhavati| tacca paitṛkaṃ bhavati|
subodham|| 49||
pakṣmavartmaśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau
cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ
cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi| teśāṃ
bahalata dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena||50||
Sa. pañca netre cakravadāntarataḥ
maṇḍalāni| teṣāṃ sandhayaḥ ṣaṭ| ekaḥ pakṣmavartmanoḥ| dvitīyo vartmaśuklayoḥ|
tṛtīyaḥ śuklakṛṣṇayoḥ| caturthaḥ kṛṣṇadṛṣṭyākhyayoḥ| pañcamo netrāpāṅgayoḥ|
ṣaṣṭho netrakanīnikayoḥ| apāṅgaḥ karṇadiśi| kanīnikaṃ nāsādiśi| ṣaṭ ca
netrapaṭalāni bhavanti| bāhyamityādinā paṭalānāṃ kramaḥ| tatra ca yadbāhyaṃ
paṭalaṃ tadūrdhvādhobhedena dve vartmanī agnyambhasī cāśritam| tābhyāṃ
tadāpyāyitam| evaṃ sarvatra vācyam| dṛṣṭimaṇḍalasya yāvatī vistīrṇatā tasyāḥ
pañcamena bhāgena paṭalānāṃ ghanatvam|
bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ|1|
Sa. sirādimayāścatvāro
dehabandhanarajjavaḥ| yābhirmahāsandhayo badhyante| teṣāṃ
sirādyananyatamatvānnādhikanirdeśaḥ subodham|| 51||
śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk||1||
netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchasramivāśmanā karmaṇyaṃ
bhavati| atiyogādupahanyate||2|| tacca
vaidyutavadbaḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryyotkarṣāttejastvaṃ na
jahāti|1| māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate||1||
māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti||52||
Sa.
jihvāvṛṣaṇayorindriyādhāreṣvanupadeśaḥ|| 52||
daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ
śukramojo raktañca| teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni||53||
Sa. prāṇānāmāyatanāni sthānāni
mūrdhādīni ādyāni sapta gudāntāni mahāmarmākhyāni| kaṇṭho
jihvābandhanasyādhaḥ| subodham|| 53||
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣucatasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ||54||
Sa. ṣoḍaśetyādi dve-dve iti caturṣu
karacaraṇeṣvaṣṭau| pṛthagiti grīvāyāṃ catasraḥ| pṛṣṭhavaṃśe catasra iti
pūrvābhiḥ ṣoḍaśa kaṇḍara māṃsarajjuprāyāḥ|| 54||
ṣoḍaśa jālāni, teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryyaikaikatra gulphe
maṇibandhe ca parasparagavākṣitāni tāni sthitāni||55||
Sa. ekaikatreti pratyekaṃ caturṣu
gulphamaṇibandhaneṣu catvāri māṃsādikāni jālakādīni ṣoḍaśa|| 55||
ṣaṭ kūrcāḥ hastapādagrīvāmeḍhreṣu||56||
Sa. catvāro hastapāde pratyekameko
grīvāyāmeko meḍhre ceti ṣaṭ kūrcāḥ| kūrcākṛtayaḥ snāyvādiviśeṣāḥ|| 56||
catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ tāsāṃ dve
bāhye| dve cābhyantarasthite||57||
Sa. pṛṣṭhavaṃśasyaikasmin pārśve
tvagbhāga ekā, tadvad dvitīye pārśve, dve cābhyantara iti catasro
māṃsarajjavaḥ|| 57||
sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā| parihāryāśca
śastreṇa||58||
Sa. śirasi dve śaṅkhāvaśritya pravṛtte
dve kṛkāṭike ekā upariṛjvī iti pañca| dve jihvāmeḍhrayoriti sapta sīvanyaḥ
śastreṇa parihāryāḥ|| 58||
caturdaśāsthisaṅghātāḥ| teṣāmekaiko
gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakarpūrakakṣyāsu trikaśirasośca||59||
Sa. gulphādimaṇibandhāditrayabhedena
pratyekaṃ śākhāyāṃ traya iti dvādaśa| trike śirasi caikaika
ityasthisaṅghātāścaturdaśa|| 59||
tadvatsīmantāḥ, te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa||60||
Sa. tadvadasthisaṅghātavat gulphādiṣu
trike caikaikaḥ| pañca śirasītyaṣṭādaśa sīmantāḥ| sīmantāḥ sīvanyaśca
bahistvacaḥ śirasi na dṛśyante|| 60||
trīṇi ṣaṣṭya'dhikānyasthiśatāni| teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu| saviṃśaṃ
śatamantarādhau| śatamurdhvamiti||61||
Sa. asthnāṃ śatani trīṇi
ṣaṣṭyā'dhikāni|| 61||
tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅgulyāṃ trīṇyasthīni tāni
pañcadaśa| pañca pādaśalākāḥ| tatpratibandhakamekam| dve dve
kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇajānruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad
bāhvośca||5||
Sa. teṣāṃ pratyekaṃ śākhānāṃ pañca
nakhāḥ| pañcadaśāṅgulyasthīni| pañcāṅgulilagnaśalākāḥ| ekaṃ
śalākāpratibandhanam| kūrce dve| gulphe dve| jaṅghāyāṃ dve| ekaṃ pārṣṇau| ekaṃ
jānuni| ekamūrāviti pañcatriṃśat| śākhānāṃ catuṣṭvāccaturguṇāni
catvāriṃśacchatamasthnāṃ śākhāsu|| 62||
caturviṃśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca| triṃśat pṛṣṭhe|
aṣṭāvurasi ekaikaṃ bhāge trike| nitambayośca dve|
tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu||63||
Sa. pārśvakāsthālakārbudāni
dvisaptatirasthīni| triṃśadaṣṭāvekamekaṃ nitambayordvitvād dve| akṣakādīnāmapi
trayāṇāṃ dvitvād dve dve| ityantarādhau viṃśakaṃ śatamasthnām| pārśvakā
dīrghāvakrāntā yatra pṛṣṭhato badhyante| yāni sthālakāni tānyapi| eṣu yāni
pṛṣṭhavaṃśārambha-kāsthiṣu sambadhyante tānyaburdāni|| 63||
tathā gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca| trayodaśa grīvāyām| catvāri
kaṇṭhanāḍyām| dve hanubandhane| dvātriṃśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi
nāsāyām| ṣaṭ śirasi||64||
Sa. tathetyekaikam| tatra gaṇḍādīnāṃ
trayāṇāṃ dvitvād dve dve dve| ekamekam| trayodaśa| catvāri| dve dvayoḥ|
dvātriṃśat dvātriṃśat| trīṇi| ṣaḍiti śataṃ śirasi| nāsāgre
pārśvayordvayormadhya ekam| śirasyagre kapālamekam| pṛṣṭhat ekam|
pārśvayordvayordvāviti ṣaṭ kapālāni śirasi|| 64||
tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni|
daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu
balayāni| śeṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni| teṣu hi
sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni||7||
Sa. kapālādināmāni pañcānvarthākṛtīni|
taruṇāni mṛdūni| teṣu pañcavidheṣvasthiṣu sirāsnāyvabhirmāṃsāni nibaddhāni
māṃsāni|| 65||
daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām| teśāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu|
ekonaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirurdhvam||66||
Sa. asthisandhīnyāha|| 66||
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhe| te
caturdaśa| ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu||67||
Sa. teṣāṃ pratyekaṃ traya aṅgulīṣu|
dvādaśa| triṣvasthiṣu aṅgulyāḥ dve| śalākāyāḥ tṛtīyaḥ| aṅguṣṭhamadhya ekaḥ|
śalākāyāṃ dvitīya iti caturdaśa kare| gulphādiṣvekaikaḥ| evaṃ
śākhāṣvaṣṭaṣaṣṭiḥ sandhayaḥ||67||
trayaḥ kaṭikapāleṣu| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe| tadvat pārśvayoḥ|
aṣṭāvurasi||68||
Sa. trayaścaturviṃśatidvayaṃ
aṣṭāvityekonaṣaṣṭirantarādhau| tadvaditi pṛṣṭhavaṃśavat| pārśva ekasmin
dvādaśānyasmin dvādaśaparaśukāśrayatvāt sandhīnām|| 68||
aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭādaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā
hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu| dvātriṃśaddantamūleṣu| ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu|
dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ|
pañca śiraḥkapāleṣu||69||
Sa. aṣṭau trayaḥ aṣṭādaśadvātriṃśadekaḥ
ekaḥ ekaḥ gaṇḍādiṣu dvau dvau ṣaṭsvevaṃ dvādaśa dvau pañca iti
tryaśītirurdhvam| tisṛṣu hṛdayādināḍīṣvaṣṭādaśasandhayaḥ| te ca kaṇṭhanāḍyāṃ
nibaddhāḥ ataeva śirasi gaṇitāḥ| hanvoḥ sandhirhanusandhiḥ| dvau dvau
gaṇḍādīnāmityekaikasmin gaṇḍādāvekaikaḥ sandhirjñeyaḥ| upariṣṭāddvāviti
bhruvorurdhve| śirovartulatayā śiraḥkapāleṣu pañca| dvau lalāṭapārśvayoḥ| dvau
kṛkāṭikāpārśvayoḥ| eka ṛjuḥ|| 69||
te'ṅguligulphalajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ|
kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhasaṃjñāḥ| aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ|
gīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ| hanūbhayato
vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ|
śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayo'ṣṭavidhāḥ||70||
Sa. teṣāṃ sandhīnāṃ sthānaviśeṣeṇa
saṃjñāṣṭakamanugatārtham| śrotraśṛṅgāṭakaṃ bhruva upari karṇanikaṭe|
ityasthyāśritānāṃ sandhīnāṃ daśottaraṃ śatadvayamuktam|| 70||
snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu
vācyamastīti pṛthaṅnocyate||71||
Sa. snāyvādyaiḥ sandhibhiḥ
sahasradvayaṃ bhavati tacchasrakarmānupayogānnoktam| sūkṣmāḥ sirāḥ snāyavaḥ|
peśyaḥ punaḥ snāyvākṛtayo māṃsamayyaḥ|| 71||
nava snāyuśatāni| teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṃśacchatadvayamantarādhau|
ūrdhvaṃ saptatiḥ||72||
Sa. atha snāyvānāṃ vibhāga ucyate|
pratyekaṃ śākhāyāṃ sārddhaśataṃ snāyvānāmevaṃ śākhāsu ṣaṭśatāni|| 72||
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭṣaṭ| tāni triṃśat| daśa daśa
pādatalakūrcagulpheṣu triṃśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṃdūrau| daśa
vaṅkṣaṇe||73||
Sa. tathā caikasmin sakthni pañca
pādāṅgulīṣu pratyekaṃ ṣaṭ| evamaṅgulīṣu triṃśat| pādatalādiṣu triṣu daśa-daśa|
evaṃ triṃśadekīkṛtya ṣaṣṭiḥ| triṃśaddaśa catvāriṃśaddaśa iti sārdhaśatam|
bāhāvaṅgulīkaratalakūrcamaṇibandhanaprakoṣṭhakūrparaprakāṇḍakakṣyāsu
krameṇoktāvayavādvijñeyam|| 73||
catvāriṃśat kaṭyām| viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu| aśītiḥ pṛṣṭhe| ṣaṣṭiḥ
pārśvayoḥ| aṣṭādaśorasi| catvāryakṣakayoḥ| aṣṭāvaṃsayoḥ||74||
Sa. antarādhau
catvāriṃśadviṃśatiraśītiḥ ṣaṣṭyāṣṭādaśa catvāryyaṣṭāviti triṃśadadhikānyaṣṭau
śatāni bhavanti| muṣkādiṣu caturṣu ca viṃśatiḥ sādhāraṇāni| akṣakayordve dve|
asaṃyoścatvāricatvāri|| 74||
dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu| triṃśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri
hanvoḥ| pañca jihvāyām| dvādaśottarādhareśu dantamāṃseṣu| ṣaṇmūrdhani||75||
Sa. śirasyucyate-dve manyayoḥ| avaṭau
dve| netrayordve| tāluni dve-iti daśa| triṃśattrīṇi catvāri pañca dvādaśa
ṣaḍiti mūrdhani| akṣakasandhirjatruḥ hanvordve dve| uttarādhareṣu dantamāṃseṣu
ṣaṭṣaḍiti snāyvānāṃ navaśatāni| avaṭuḥ kṛkāṭikā|| 75||
tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāyvāni tu vṛttāni tāni
kaṇḍarāsaṃjñāni| bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi| pārśvapṛṣṭhoraśiśarastu
pṛthūni||76||
Sa. tatretyādinā teṣāṃ
deśaviśeṣeṇākāraviśeṣā ucyante| pratānavantyanekaprakārāṇi| teṣāmeva snāyvānāṃ
vṛttānāṃ mahatāṃ ca kaṇḍarāsaṃjñā| subodham|| 76||
snāyubandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate|
tasmādasthisirādibhyo'pi tāni yatnato rakṣet||77||
Sa. etairhi snāyunibandhanaistanuḥ
sandhipradeśeṣvavabaddhā satī samyagīhate sādhu kṛtvā ceṣṭate| yathā nauḥ
sandhiṣu pratibaddhā satī samyagīhate| tato hetostāni snāyvāni yatnato
rakṣedasthyādibhyo'pi|| 77||
yaśca snāyvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ
samartho bhavati||78||
Sa. subodham| snāyvajñāne
cātraivopayogo vakṣyate|| 78||
pañca peśīśatāni| tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu ṣaṣṭirantarādhau|
catvāriṃśadūrdhvam||79||
Sa. atha peśyaḥ|| 79||
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa
prapade pādatale gulphe ca, tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ|
viṃśatirjaṅghāyām| pañca jānuni viṃśatirūrau||80||
Sa. aṅgulīṣu pañcadaśa| prapade
pādatalasyāgrabhāge daśa| tathā pādatale daśa| gulphe daśa| pādasyopari daśa|
tāśca kūrcanāmni marmaṇi sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| jānuni pañca| ūrau
viṃśatiriti śataṃ sakthni| tadvattisṛṣu śeṣāsu śākhāsu|| 80||
ekaikā meḍhrasevanyoḥ| dve vṛṣaṇayoḥ| daśa sphijoḥ| tisro gude, tāstu
valīsaṃjñāḥ| dve bastiśirasi| catasra udare| nābhyāmekā| hṛdyāmāśaye ca| ṣaṭ
yakṛtplīhoṇḍukeṣu| pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pāRśvayoḥ| daśa
vakṣasi| tisroṃ'sākṣakoparitaḥ||81||
Sa. antarādhau tu ekā meḍhre| ekā
sevanyām| dve| daśa| gude tisro valīsaṃjñāḥ| dve| catasraḥ| ekā| dve
hṛdyāmāśaye ca sādhāraṇam| yakṛdādiṣu triṣu ṣaṭ| pṛṣṭhe pañca| tāstu ūrdhvaṃ
śirasaḥ sanniviṣṭāḥ| daśa| daśa| aṃsākṣakoparitastisra ityantarādhau ṣaṣṭiḥ|
pūrvaiḥ saha ṣaṣṭyadhikāni catvāri śatāni bhavanti|
daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayoḥ| aṣṭau hanvoḥ| ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu|
dve dve tālulalāṭayoḥ| nāsauṣṭhakarṇeṣu ca||82||
Sa. ūrdhvāṅga
ucyate-daśāṣṭavaṣṭāvekaikaikaikā dve-dve-dve-dve-dve iti catvāriṃśat| kākalaṃ
kaṇṭhamadhyam| kākalasyādho nālam| mūrdhā śiraḥ| nāsāyāṃ dve| oṣṭhayoḥ
karṇayośca pratyekamekā| iti puṃpuṃpuṃpuṃpuṃ
pañcapeśīśatāni||pañcapeśīśatāni|| 82||82||
pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82||
pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni||82||
strīṇāṃ tu viṃśatiradhika| tatra daśa stanayoḥ| tāsāṃ yauvane
parivṛddhirbhavati| daśa yonau||83||
Sa. strīṇāṃ viṃśatiḥ peśyo'dhikāḥ|
tāsāṃ madhyāddaśa stanayoḥ| tāsāṃ bālabhāve sadbhāvamātram| yauvane vṛddhiḥ|
yonau daśa|| 83||
tāsāmabhyantarāśrite dve| mukhāśrite vṛtte dve| tisro garbhamārgāśrayāḥ|
yasyāṃ garbhastiṣṭhati| yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā| tasyāstṛtīya
āvarte pittapakvāśayāntare rohitamatsyamukhākārā garbhaśayyā| tasyāṃ
śukrārttavapradeśinyastisraḥ peśyaḥ||84||
Sa. tāsāṃ vibhāgaḥ| dve abhyantare
mahāsrotasi pravṛtte| dve yonimukhāśraye vṛttākāre| tisro garbhamārgamāśritāḥ|
tisraśca garbhāśayeśukrārttavapraveśinyo garbhaśayyāyāṃ pratibaddhāḥ| sā ca
yonau śaṅkhanābhyākṛtyā tṛtīya āvarte nibaddhā| rohitamatsyamukhākārā
garbhaśayyā|| 84||
tābhirhi śarīre
tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ
sandhyasthisirāsnāyvani pracchaditāni||85||
Sa. ityanantaroktābhiḥ
peśībhistanutvādiguṇayuktābhiḥ śarīre sandhyasthisirāsnāyvani pracchāditāni||
85||
sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśe vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca
śatāni ṣaṭpañcāśatāni bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ
pinaddhamātatañca| tāvanti ca keśaśmaśrulomāni||86||
Sa. sirāḥ nātisthūlā rajjvākāra
antassuṣirā vātādivahāḥ| dhamanyastadviśeṣā eva vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| tābhiḥ
śarīraṃ gavākṣitaṃ jālavat pinaddhaṃ baddhaṃ yantrarajjuvadātataṃ vistāritaṃ
paṭatantuvat| keśādīni ca tāvantyeva|| 86||
tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ
svademabhivahanti| tathā'bhyaṅgalepādivīryyaṃ tvaci vipakvamantarnayanti
sparśañca gṛhṇanti||87||
Sa. aṇuśo vibhajyamānānāṃ
sūkṣmairbhāgaiḥ krameṇa vibhāgaṃ gacchantīnāṃ tāsāṃ sirādhamanīnāṃ mukhāni
sarvatra prasṛtāni tatpratibaddhāni keśādyanubaddhādi| ato hetostāni keśādīni
tābhiḥ sirādhamanībhirāpyāyyante| taiśca keśādyanubaddhairmukhairetāḥ
svedamabhivahantyabhyaṅgādi vīryaṃ tvaci vipakvaṃ sadantarnayanti| sparśaṃ
gṛhṇanti||87||
srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ
cānyatropadekṣyante||88||
Sa. srotāṃsi mārgāḥ yairannasāro
dhātutāṃ yāti| saukṣmyāt pratānavattvāccāparisaṅkhyeyāni sirādīni|
sirādhamanīsrotāṃsyasaṅkhyānyapi yathāpradhānaṃ yathopayogaṃ ca yāni
pradhānāni, yāni cikitsārthamupayujyante tānyanyatra
sirāvibhāgādāvupadekṣyante|| 88||
ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ||1||
Sa. iti śarīre mūrttāḥ kaṭhināḥ
sparśanendriyādhigamyā bhāvāstvagādayaḥ parisaṅkhyātā yathoktena bhedena||
89||
dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṃ
rudhiramanyāṃśca śarīre dhātūn| yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagvibharti|
yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam| yaccoṣmānubaddhaṃ
romakūpebhyo'bhiniṣpatatsvedavācyam| tadudakam||90||
Sa. dravāstu bhavantīti śeṣaḥ| te
codakamūtrādayaḥ| tatrodakaṃ dehe yat karttṛkarmabhūtamatiyogena cyavamānaṃ
purīṣamanubadhnāti| tatprasādāddhyatīsāre vegānāṃ gatasaṅkhyatvam|
tathātiyogena cyavamānaṃ mūtrapramehe| raktapitte ca rudhiramiti| anyāṃśca
śarīre dhātūn pittaśleṣmādīnatiyogena pravartamānānanubadhnāti| tadudakamiti
sambandhaḥ| subodham|| 90||
tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya
mūtrasya vasāyāḥ medaso majjñaśca svena svenāñjalipramāṇena
yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ|1|
Sa. tasyetyudakasya
rasākhyasyādyāhārasārasya ca raktādīnāṃ ca majjāntānāmaṣṭānāṃ
svenasvenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhirvijñeyā|
svenasvenetyañjalipramāṇekāntyasyaināñjalitvam| tatpūrvāṇāṃ
krameṇaikaikāñjalivṛddhiḥ| majjā eko'ñjaliḥ dvyañjalirmedaḥ| vasā tryañjali|
yāvadudakasya daśāñjalayo dehe|| 91||
arddhāñjaliḥ śukrasya||1|| tāvadeva
mastiṣkamojaśca||92||
Sa. ojaśśukramastiṣkāṇi pratyekaṃ
svenāñjalipramāṇenārdhāñjalāni| subodham|| 92||
strīṇāṃ rajaso'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi
caitadrasaprasādātmakamiti| samadhātoḥ parimāṇamidam| ato vṛddhikṣayau
yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāṃścāparisaṅkhyātānmūrtomūrtān bhāvān|
tadyathā-māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīṃśca||93||
Sa. ubhayaṃ rajaḥ stanyalakṣaṇaṃ
rasasya dhātoḥ prasādāt sambhavati| idaṃ yathoktaṃ parimāṇaṃ samadhātornīrujo
vijñeyam| anyasya tveteṣāṃ vṛddhikṣayau doṣabhedīyapradarśitairyathāsvaṃ
lakṣaṇairvibhāvayet| aparāṃśca mūrttān māṃsakarṇamalādīn amūrttāṃśca
vāyubuddhismṛtyādīn bhāvānyathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayediti sambandhaḥ|| 93||
dhānvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā
doṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato
nirdeṣṭumaśakyam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayet iti||94||
Sa. dhānvantarīyāḥ sauśrutāḥ| subodham|
doṣādīnāmavyavasthitarūpatvād durjñānaṃ pramāṇam| kevalaṃ
svāsthyamātreṇānumānāt lakṣayediti|| 94||
sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenātisaukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti||95||
Sa. idaṃ ca vijñeyam| sthūlayā dṛṣṭyā
aṅgapratyaṅgānāṃ saṅkhyādikamuktam| sarva evāvayavāḥ paramāṇubhedena
tvatisaukṣmyāddhetorasaṅkhyeyatāṃ yānti| te ca paramāṇavaḥ pratikṣaṇaṃ
sajātīyavijātīyasaṃyogavibhāgābhyāṃ śarīrabhāvena varttate| anyathā yo va bāla
āsīt sa eva yuktvaṃ pratipanna ityekasyāpi nānātvāyogāt|| 95||
teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam||96||
Sa. teṣāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogavibhāge
daivapauruṣakarmaprerito vāyuḥ tatkriyatvāt kāraṇam|
granthavistarabhayādvātasyotpattirna darśyate| kevalametāvadvijñeyam|
karmacoditavāyuvaśāt saṃyuktāḥ paramāṇavaḥ kāryyadravyamārabhante
dvyaṇukādikrameṇa| vāyukāraṇādeva ca paramāṇūnāṃ vibhāgāt saṃyogavināśena
kāryadravyaviśeṣaḥ|| 96||
tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti||97||
Sa. ata
upasaṃharati-tadetadanukrāntarūpamaṅgaṃ śarīramabhedenaikatvena grāhyamāṇaṃ
rāmaṇīyakādupādeyatvena bandhāya janmamaraṇapravṛttiparamparāpravṛttaye
bhavati| tadevānantaroktena prakāreṇa bhedena grāhyāmāṇaṃ nissāraṃ
jugupsitavāstusamārabdhatvena hetunā mokṣāya
rāgādinimittakriyākalāpaparihārādbhavati|| 97||
bhavati cātra- iti sarvāvayaśo yo jānāti kalevaram| ahiteṣu sa mohena na
kadācit pravartate||98||
Sa. iti vaidyapatisiṃhaguptasya
sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgrahasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne'ṅga- vibhāgo
nāma pañcamo'dhyāyaḥ bhavati cātreti ślokenopasaṃhāre tantrarītiḥ| ityanena
prakāreṇa sarvāvayavaśaḥ sarvamavayavaṃ yaḥ puruṣaḥ kalevaraṃ śarīre jānāti
so'hiteṣu ubhayalokaviruddheṣu mohānna pravarttate| gṛhītavastutattvaḥ-
sannihitāni parityajya hiteṣveva pravarttate ityarthaḥ|| 98|| iti
śrīmanmahāmahopādhyāyenduviracitāyām aṣṭāṅgasaṃgrahavyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ
śārīrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ
athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ||1||
Sa. pūrvādhyāye śarīrāvayavabhede
svalpavyaktatvāt sirādirnirṇītaśeṣastatrāpi sirāṇāṃ
prādhānyānnirṇayārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
daśamūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti| tatpratibaddhā
hi śarīraceṣṭā||2||
Sa. daśamūlasirā ityādi| mūlasirāḥ
pradhānasirāḥ| tato hi sarvāḥ sirāḥ bhavanti| tā aṅgeṣu pratyaṅgeṣu caujo
nayanti|| 2||
tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhañca gatvā
drumapatrasevanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||
Sa. tāḥ prabhidyamānāḥ
drumapatrarekhāpratānavat saptaśatāni sirāṇāṃ bhavanti| tenaitaduktaṃ
bhavati-tā hṛdayapratibaddhā daśa sirā hṛdayādvyaṅgulaṃ gatvā prathamaṃ
pratānaṃ muñcanti| tata aṅgulaṃ gatvā dvitīyam| tata ardhamaṅgulaṃ gatvā
tṛtīyam| tato yavaṃ gatvā caturtham| tato'pi yavārdhaṃ gatvā pañcamamiti| tato
na bhidyante| sarveṣu caivaṃ bhidyamānā iti yojyaṃ yāvadbhedo'sti| saptaśatāni
pratānānāṃ dīrghāṇāṃ bhavanti|| 3||
tāsāṃ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣoḍaśābyadhanīyāḥ||4||
Sa. tābhyaścatvāri śatāni catasṛṣu
śākāsu| tatreti catuśśatyāṃ ṣoḍaśā vyadhanīyāḥ|| 4||
ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau| tatra dvātriṃśat||5||
Sa. antarādhau tu ṣaṭtriṃśat śatam|
tatra dvātriṃśadavyadhanīyā iti sambandhaḥ|| 5||
catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2||
tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyejjālandharām|
tisraścābhyantaragatāḥ||6||
Sa. tatra ṣoḍaśa śākhāsu
catasṛṣvavadhanīyā uktāstatraikā pūrvoktajālandharā tisraścābhyantarasamāśrayā
avedhyāḥ|| 6||
dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ| tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ
kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet|2| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe| tāsāṃ
pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2|
caturviṃśatirudare| tāṃsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api
catasraḥ||2|| catvāriṃśadvakṣasi| tāsāṃ dve
hṛdaye| dve ca stanamūlastanarohiteṣu| ekaikāpastambhāpāleṣviti|
tāścaturdaśa||7||
Sa.
āgrīvāmulādā''corusandherantarādhiḥ| tatra ṣaṭtriṃśacchataṃ sirāṇām|
tadyathā-dvātriṃśat śroṇyām| pārśvayordvayoḥ ṣoḍaśa| pṛṣṭhe caturviṃśatiḥ|
urasi catvāriṃśat| iti ṣaṭtriṃśacchatamantarādhau sirāṇām| 'tatra
dvātriṃśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṃ tatpradarśyate-aṣṭau śroṇyām| vaṅkṣaṇa
ubhayatra catasraḥ| kaṭīkataruṇākhyayormarmaṇoścatasra ityaṣṭau|
pārśvayordvau| dvayoḥ pārśvayorekaikāmūrdhvagām| pṛṣṭhe catasraḥ|
pṛṣṭhavaṃśasyaikasmin pārśve ūrdhvagāminyau dve| aparasmiṃśca dve iti| jaṭhare
catasraḥ romarājyāḥ pārśvayordvayordve-dve iti| urasi caturdaśa| tatra dve
hṛdaye| dve-dve dvayoḥ stanamūlayoḥ| iti catasraḥ| stanarohitayoścatasraḥ|
apastambhayorekaikā| tathā''pālāpayorapi| evaṃ
dvātriṃśadantarādhāvavyadhanīyāḥ|| 7||
caturviṃśatirgrīvāyām| tāsāṃ catasro'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ| dve kṛkāṭikayoḥ|
dve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet||4||
hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve||1||
ṣoḍaśa jihvāyām| tāsāmadho dve rasavedinyau| dve vāvākpravarttinyau|
tāścatasraḥ||4|| ṣaṭpañcāśannetrayoḥ|
tayorunmeṣanimeṣakriye dve-dve| dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ| nāsānetragatāstu lalāṭe
ṣaṣṭiḥ| tāsāṃ keśāntānugatāścatasraḥ| dve cā''vartayoḥ| ekā ca sthapanyāmiti
sapta||7|| karṇayoḥ ṣoḍaśa| tāsāṃ
śabdavāhinyau dve| ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve||3||
dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣepayordve| sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau
śastreṇa pariharet| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu
cāśastrakṛtyāḥ||4||
Sa. catuṣṣaṭyadhikaṃ śatamurdhvaṃ
śirasi sirāṇāmiti yaduktaṃ tadvibhajate-grīvāyāṃ caturviṃśatiḥ hanvordvayoḥ
ṣoḍaśa| ṣoḍaśa jihvāyām| nāsāyāṃ caturviṃśatiḥ netrayoḥ ṣaṭpañcāśat| lalāṭe
ṣaṣṭirnāsānetrāśritāstābhyo'nanyā ato na gaṇyante| karṇayordvayoḥ ṣoḍaśa
sirāstā eva śaṅkhāśritā atastatrasthā na gaṇyante| mūrdhni dvādaśeti
catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatam| atra 'pañcāśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṃ
taducyate-grīvāyāṃ ṣoḍaśa| catasro marmasaṃjñāḥ| dve nīle dve manye iti
catasraḥ| aṣṭau marmasaṃjñāḥ mātṛkā iti vakṣyamāṇāḥ| dve dvayoḥ kṛkāṭikayoḥ|
dve ca vidhurayoriti ṣoḍaśa| hanvordvayoḥ| dve hanusandhibandhanakarmaṇī|
jihvāyāṃ catasraḥ| dve rasabodhane jihvāyā adhastayā dve vākpravarttinyau iti
catasraḥ nāsāyāṃ tisro yatra dve gandhavedinyāvekā ca tālunīti tisraḥ|
netrayoḥ ṣaṭ| nimeṣe dve| unmeṣe dve| apāṅgayordve iti ṣaṭ| lalāṭe sapta|
keśāntagāścatasraḥ| āvarttakākhyayormarmaṇordve| ekā ca bhrūmadhyabhave
sthapanyākhyamarmaṇi iti sapta| karṇayoścatasraḥ| dve śabdavāhinyau|
śaṅkhayostatsandhigate dve iti catasraḥ| keśānte'ṣṭau | dvayo rutkṣepayordve|
sīmanteṣu pañca| adhipatau romāvarttamarmaṇyekā ityaṣṭau| evaṃ śirasi
pañcāśadavedhyāḥ| kevalametā evāvedhyāḥ| yāvat kṣudrikāḥ atisūkṣmāḥ| kuṭilā
anṛjugāminyaḥ| saṅkīrṇāḥ bahubhiranabhivyaktāḥ grathitāḥ saṅkocena
granthirūpāḥ| tathā sandhiṣu kūrparādiṣvāśritāḥ|| 8||
tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati|
eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi| sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti
doṣāḥ| vyatyayena tu pīḍayanti||9||
Sa. tāsāṃ ca saptānāṃ śatānāṃ yathāsvaṃ
śaṅkhādigatasirāṇāṃ caturthena vibhāgena pratyekaṃ pañcasaptatyadhikaṃ
vātādimiśraṃ raktaṃ śuddhaṃ ca vahati| tena pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ sirāṇāṃ
vātaraktaṃ vahati| tadvat pittaraktam, śleṣmaraktam, śuddharaktañca| evamanena
sirāvahananiyamena vyavasthitā doṣāḥ śarīramanugṛhṇanti| etadviparyyaye
pīḍayanti|| 9||
tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti|1|
nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1| gauryyaḥ snigdhāḥ
sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1| lakṣaṇasaṅkare
saṃsargasannipātaraktam||1|| samāgūḍhāḥ
snigdhāḥ rohiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||
Sa. nanu kathametad jñāyata imāḥ sirā
idaṃ vahantītyāha-tatretyādi| subodham| kṣaṇena pūrṇāḥ ādhmātāḥ kṣaṇena ca
riktāḥ kṣipraṃ śīghrameva vahanti sravanti| saṃsarge kiṃ lakṣaṇamityāha-atra
tu yadi doṣāntareṇa saṃsṛṣṭo bhavati tadā yathāsvaṃ lakṣaṇānāṃ saṅkaro
vijñeyaḥ| rohiṇyo lohitāḥ| iti sirā uktāḥ|| 10||
dhamanyastu caturviṃśatiḥ||11||
Sa. kramaprāptā dhamanyaḥ
ucyante-dhamanyo viśiṣṭāḥ sirā eva| tāśca saṅkhyayā caturviṃśatiḥ|
tābhiḥ kāyo'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati||1||
tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā||12||
Sa. yathā ārāmo jalahāriṇībhiḥ kedāraḥ
kulyābhirāpyāyyate tadvattābhirnābhipratibaddhābhiḥ kāya āpyāyyate| cakrasya
nābhirakṣaḥ| ārāstannibaddhāni kāṣṭhāni subodham|| 12||
tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam|13|
Sa. yataśca sā
nābhirantaragneradhiṣṭhānamato'pi tasyā viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca
sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||
Sa. yataśca sā
nābhirantaragneradhiṣṭhānamato'pi tasyā viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryyak|
tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyante āpayāyyante ca||14||
Sa. tāsāṃ ca nābhipratibaddhānāṃ
madhyāddaśa dhamanyaḥ ūrdhvamupari kāyaṃ gatāḥ| daśādhaḥ prasūtāḥ| tiryyak
catasraḥ|
tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| tatastriṃśato
madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā
gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca|
dve cāśru vahataḥ| dve ca stanāśrite| nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram||15||
Sa. tāśca daśa hṛdayaṃ prāpya pratyekaṃ
tridhā bhinnāḥ triṃśat sampannāḥ| tasyāśca triṃśato dve-dve vātādīn pañca
vahataḥ| evaṃ tā daśa| śabdādīṃścaturaḥ| aṣṭābhiḥ puruṣo gṛhṇīte| tābhirhi
cittasthānaṃ śabdādīni yānti| bhāṣaṇādikriyācatuṣṭayaṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ
karoti| evaṃ tā aṣṭau| ghoṣaḥ śabdo vyaktaḥ| dve aśruvahataḥ| dve ca
stanāśrite nāryyāḥ stanyaṃ vahataḥ| narasya tu ta eva śukram| evaṃ triṃśat||
15||
adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dve
vahato'nnaṃ mātrāśrayeṇa| dve toyam| dve mūtram| dve śukram vahato dve ca
muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārttavam| dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe|
evaṃ dvādaśa| śeṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti||16||
Sa. yāstu nābheradhogamā daśa
dhamanyastāḥ pakvāśaya evaṃ triṃśadbhavanti| tasyāśca triṃśato daśa purvavat|
dve-dve pañca vātādīn vahata ityarthaḥ| dve mātrāśrayeṇānnaṃ vahataḥ|
mātrāgrahaṇamādhikyapratiṣedhapradarśanārtham| dve toyaṃ dve mūtraṃ vahataḥ|
dve puruṣasya śukraṃ dehe vahataḥ| dve ca śukraṃ bahirmuñcataḥ| ya eva
puruṣasya śukraṃ ta eva striyā raktam| iti catasraḥ| dve ca
sthūlāntrapratibaddhe varconirasanakarmaṇī| aṣṭau śeṣā yā adhogamā api manāk
tiryyaggatāstāḥ svedamabhitarpayanti| evaṃ nābheradhastriṃśat|| 16||
tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk||17||
Sa. tiryyaggāminyaścatasro yā nābheḥ
pārśvābhyāṃ dve-dve varttante| tā bhidyamānāḥ satyo bahudhā bhavanti|
etaccoktaṃ prāgaṅgavibhāge| tābhiridaṃ prakaraṇam| iti dhamanya uktāḥ|| 17||
srotāṃsi puṃsāṃ nava karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapathaḥ||18||
Sa. kramaprāptāni srotāṃsyucyante|
srotāṃsi chidrāṇi puṃsāṃ nava-dve dve dve, ekamekamekamiti ca| iti
strī-puṃsayoḥ sādhāraṇāni|| 18||
anyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca||19||
Sa. strīṇāṃ tu trīṇyadhikāni dve
stanasrotasī ekaṃ ca rajaḥpatha iti bāhyāni srotāṃsi|| 19||
tathā'parāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa
prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni||20||
Sa. āntarāṇi trayodaśa
jīvigasyāyatanāni sthānāni| prāṇādīnāṃ pañcānāmāyatanāni mārgāḥ|| 20||
tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca||21||
Sa. tatreti nirdhāraṇe| prāṇavāhināṃ
hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca|| 21||
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti||22||
Sa. tāni ca dhātukṣayādibhirduṣyanti||
22||
tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra
śvāsavatsādhanam||23||
Sa. tataḥ kāraṇādatisṛṣṭaṃ vāti baddhaṃ
vocchvasanaṃ bhavati| śvāsasyaikatvādvisarge dīrghaśca bhavati| alpālpaṃ
stokamucchvasanam| abhīkṣṇaṃ vā'tyartham| tatra duṣṭeṣu prāṇavāhiṣu srotassu
śvāsoktaṃ cikitsitam|| 23||
udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca|1|
tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnakaṣāyatṛṇanigrahādibhirduṣyanti||1||
tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanañca| duṣṭodakavahasrotassu
cikitsā||2|| tatra tṛṣṇoktamauṣadham||24||
Sa. udakavāhināṃ srotasāṃ tāluklomanī
mūlam| teṣāmāmena bhayādibhirdūṣaṇam| duṣsṭatvāccātitṛṣṇādi utpattiḥ| tatra
tṛṣṇoktā cikitsā| atipānaṃ madyasya| uṣṇaśuṣkābhyāmannasya sambandhaḥ|
tṛṇnigrahastṛṣṇāveganirodhaḥ| ādigrahaṇenaivaṃ
prakāraṇāmanyeṣāmapyācārakopaśoṣakarāṇāmāhāravihārādīnāṃ grahaṇam| kṣvelanaṃ
nādaḥ| tamasa iva darśanaṃ tamodarśanamapratipattiḥ|| 24||
annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvañca||1||
teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet||25||
Sa. annavāhināṃ srotasāṃ duṣṭatve hetuṃ
kāryyaṃ pratīkāraṃ ca sarvaṃ jñātuṃ mātrāśitīyamadhyāyamavagacchet|
tenaitaduktaṃ bhavati-annavāhināmatimātrasamaśanādīni dūṣaṇāni| duṣṭatve
viṣūcikādyutpatti| vamanādikā cikitsā| śeṣaṃ subodham| mūlamāśrayaḥ|
upakārāpakāradvāramityarthaḥ| evaṃ prāṇodakānnasaptadhātumūtraśakṛt
svedabhedena trayodaśavidhāni srotāṃsi| tatra prāṇodakānnavāhināṃ duṣṭau
hetulakṣaṇauṣadhānyuktāni|| 25||
rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca|1| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca|1|
māṃsavāhināṃ snāyūni tvak ca|1| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca|1| asthivāhināṃ
jaghanaṃ medaśca|1| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca|1| śukravāhināṃ stanau
muṣkau majjā ca|1| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca|1| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ
sthūlāntraṃ ca|1| svedavāhināṃ medo romakūpāśca||1||
teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthakpṛthak sādhanaṃ
doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet||26||
Sa. teṣāṃ rasavāhyādīnāṃ srotasāṃ
nānāprakāramahitāhāravihāraṃ dūṣaṇam| tacca tīkṣṇamatinā parikalpanīyam|
duṣṭānāmupadravā vyādhayaḥ taccikitsā ca doṣādivijñānīyoktena 'raso'pi
śleṣmavat' ityādinā vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet| tenaitaduktaṃ
bhavati-āhārādi viśeṣavaśādrasavāhiṣu duṣṭeṣu kadācidrasavṛddhijā rogāstatra
yathāsvaṃ cikitseti| evaṃ sarvatrāpi vācyam|| 26||
vyadhe tu srotasāṃ
bhramamohakampapralāpādhmānaśūlā'rucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā
maraṇañca||27||
Sa. anantaroktānāṃ ca srotasāṃ vyadhe
śastrāditāḍane jantorbhramādyudbhavaḥ|| 27||
tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopacaret||28||
Sa. tasmādvaidyaḥ srotoviddhaṃ
cikitsāyāṃ pratyākhyānaṃ kṛtvā asādhyatāmuktvā daivātkiñcidbhavediti
śāstrānugamanenopācaret|| 28||
uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena||29||
Sa. antaḥśalyaṃ ca srotoviddhaṃ
śalyamuddhṛtyopācarediti sambandhaḥ| kenetyāha-vakṣyamāṇena
sadyovraṇavidhānena|| 29||
tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ||30||
anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| kevalaṃ parasparasannikarṣāt
sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate||31||
Sa. anye tvācāryyāḥ sirādīnāṃ
pṛthaktvamicchantyevaṃ ca bruvate yat sirādīnāṃ parasparavilakṣaṇānāmavibhāga
iva lakṣyate| tat kevalaṃ parasparasannikarṣādinā hetutritayena| sadṛśaṃ karma
vāhakatvaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ| saukṣmyaṃ sūkṣmatā|| 31||
apare punarāhuḥ-srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni
mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛ tāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayā niketāśceti
śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti||32||
te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti| te'pi
kupitāstāni srotāṃsi srotāṃsi ca srotāṃsi| dhātavaśca dhātūn||3||
teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ|1| te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt|1|
tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi|1| tatpratibaddhānyeva ca
rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca||1||
tathā'nnamapi pittenaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām||33||
Sa. srotoduṣṭyā dhātudūṣaṇaṃ
dhātuduṣṭyā srotodūṣaṇaṃ cāha-ta ityādinā| prakupitā duṣṭāḥ sthānamāśayastatra
tiṣṭhantīti sthānasthāḥ| srotāṃsi ca srotāṃsīti yāni srotāṃsi duṣṭāni bhavanti
tānyanyānyapi dūṣayanti| evaṃ dhātūnāmapi vācyam| teṣāṃ sarveṣāṃ dhātūnāṃ
dhātvāśayānāṃ ca duṣṭān vātādīnantareṇa nānyad duṣṭau kāraṇam | doṣāṇāṃ
duṣṭirapi prāyo'gnidoṣāt| anyat subodham|| 33||
tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño'gniriti prāgabhihitaḥ||1||
Sa. tatretyādinā pācakasaṃjñamagniṃ
prastauti| prāgdoṣabhedīye pācakasaṃjñaḥ pittabhedo'nnasya
paktāgnirityuktavānasāvācāryyaḥ|| 34||
anye punarācakṣate-doṣadhātumalasannipātajanito'ntaruṣmā
yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||
Sa. anye punarācāryyāḥ pittamagniriti
necchanti| doṣādisaṃyogaviśeṣajanito'ntaśśarīra uṣmāgrahāṇyadhiṣṭhānaḥ
pākarāgādikarmāgnirityāhuḥ| athānantaramasya granthasya tātparyyārtha ucyate-
ihāyurvede ubhayeṣāmācāryyāṇāṃ bhinnadarśanam| ekeṣāmantarāgni pakvānnasārāt
krameṇa dhātuparipoṣo'nyeṣāṃ yaugapadyeneti|| 35||
sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ
dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ
sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati||36||
Sa. atra kramavādinaḥ āhuḥ-puruṣeṇa
bhujyamānamannaṃ kaṭhinataradaśanābhighātajarjaritaṃ prayatnenodīritena
prāṇākhyenānilena kaṇṭhanāḍyā mahāsrotasi nikṣiptaṃ nābhideśacāriṇā samānena
nābhipārśvagrahetyākhyapittadharākalāmaryyāde āmāśaye vidhṛtaṃ draveṇa
jalādinā vibhinnasaṅghātaṃ snehena ca mārdavamāpāditaṃ pācakeneva samānena
sandhukṣitaḥ pradīpitaḥ sannantaragniḥ pacati| yathā'gniḥ bāhyastoyataṇḍulaṃ
sthālīsthaṃ pacati|| 36||
tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati|
tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam| prāpya ca pakvāśayaṃ
kaṭukībhūtamanilam||37||
Sa. tatra cāmāśaye tadannaṃ
sarvarasamapi pacyamānaṃ sat prathama vikledamātrāvasthāyāṃ mādhuryamiva
prāptaṃ sat kaphamudīrayet| tacca phenabhūtaṃ yathā dadhyāditaḥ kṣubhitāt
prathamaṃ phenasambhavaḥ| tataścāmāśayāt pākena cyavamānamamlībhūtaṃ
satsvacchaṃ pittamudīrayet| tato'pyāmāśayāt cyutaṃ pakvāśaye'gninā
śoṣitakaṭukībhūtaṃ sattadannaṃ mārutamudīrayet|| 37||
tataścaivaṃ viklinnaṃ āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān
yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| te pakvāḥ punaryathāsvameva
dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||
Sa. jaṭharāgninā
kiñcitpakvaviklinnāhāre pañca mahābhūtāgnayaḥ pārthivādayaḥ pañcāhārasthān
yathāsvaṃ mahābhūtaguṇān pārthivādīna āhārabhāgān pacanti|
pārthivo'gnisādṛśyāt pārthivamevāhārabhāgaṃ pacati| āpya āpyameva| sarvatra
guṇaśabdo'vayavavācī| te ca pārthivādayaḥ pañca guṇā pārthivādibhiḥ
pañcabhiragnibhiḥ pakvāḥ pārthivādīnekadehasthān bhūtaguṇānāpyāyayanti|
yathāsvamātmīyajātyanatikrameṇa svavikārabhūtānityannavikārā evadehe
mahābhūtaguṇāḥ|| 38||
evañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ
kiṭṭākhyaśca malo'bhinirvartate||39||
Sa. evamanantaroktena prakāreṇa
pakvādannāt dvau rāśī bhavataḥ- kiṭṭaṃ sāraśca| yathā nānāprakārauṣadhagarbhād
ghṛtāt snehaḥ kalkaśca|
tābhyāñca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ
srotāṃsi pāramparyyeṇāvicchinnasantānamāpūryyante||40||
Sa. tābhyāṃ sāramalābhyāṃ tadātmakānāṃ
sāramalasvabhāvānāṃ dhātvākhyānāṃ śarīraguṇānāṃ raktādīnāṃ mūtradīnāṃ ca
pāramparyyeṇa kramaprāptyāvicchinnapravāhaṃ kṛtvā srotāṃsyā''pūryyante|| 40||
srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti||1||
Sa. tebhyo yathāsvaṃ dhātavaḥ
puṣyanti|| 41||
uttarottarānupraveśe'pi ca purveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena
pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ
svaṃ svameva mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram||42||
Sa. pūrvasya
raktāderdhātoruttarānupraveśe'pi māṃsādibhāvagamane'pi na pūrveṣāṃ
raktādisrotasāmapacayo bhavati| kimbhūtānāṃ pūrvadhātusrotasām ? yathākālaṃ
kālavicchedena samyagāhāropayogenāpyāyyamānānām|
kimbhūtenāhāropayogenāha-pariṇāmavatā| tenaitaduktaṃ bhavati-sadaivāvicchedena
srotāṃsi pariṇato'nnasāro yāti| pūrvebhyaśca pūrvāṇyāpūryyante|
atasteṣāmanapacayaḥ| tathā pariṇāmena ca dhātvākhyā dehadhāraṇāḥ prasādāśca
malāśca vayaśśarīrānatikrameṇa svaṃ-svaṃ pramāṇamañjalyādiviśeṣeṇoktaṃ
nātivarttante| prasādāḥ sārā raktamāṃsakaṇḍarādīni| malāḥ kiṭṭaṃ
kaphalasīkāpittādi| vayo'natikrameṇeti bālasya pravṛddhasya coktāt
parimāṇāddhīnatvaṃ neti jñāpanārtham| yathāśarīramiti mahāśarīreṣu
prasādamalāḥ prabhūtā bhavanti| laghudeheṣvalpatā iti jñāpayati||
tatrā''hāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ
svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ
kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃśca puṣṇāti||43||
Sa. tatretyādinā'smin
kramadhātupākavāde kramaṃ darśayati| āhārasya pradhānāgninā pakvasya sataḥ yo
raso bhavati sa vyānena hṛdayamūlabhavena vāyunā vikṣiptaḥ preritaḥ srotassu
viniyuktāḥ san dhātvagniṣu pacyamānaḥ
viśiṣṭatatkālavyapadeśayogyasvarūpapracyutyekakālaṃ prāptaraktādidhātusaṃjñaḥ
kālavadavicchinnavāhī dhātūn raktādīn dhātumalāṃśca kaphādīn puṣṇāti| raktaṃ
raktāgnereva pākena bhavati| māṃsaṃ māṃsāgnirevetyevamādi yathāsvaśabdarthaḥ
dehamūrjayan śarīraṃ prāṇayan|| 43||
athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt||44||
Sa. athetyādinā prasādamalayorvibhāgaṃ
darśayati| yo yasya pākāt prasādaḥ sa tasya sāro, yo malaḥ sa kiṭṭaḥ|
subodham|| 44||
rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca||1||
raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam|2| māṃsasya sāro
medastvaco vasā ca| kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ|2| medasaḥ
sāro'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṃ svedaḥ|2| asthnaḥ sāro majjā| kiṭṭaṃ
keśaromanakhāḥ||2|| majjñastu sāraḥ śukraṃ
malo'kṣiviṭtvacāṃ snehaḥ||45||
Sa. annamalasya ghanācchabhedena
dvaividhyam| lasīkā jalasadṛśī| vasā svacchasnehaḥ| karṇādiṣaṭkasya
malaśabdena sambandhaḥ| karṇādiṣu malo dṛśyata eva| prajananaṃ mehanam|
sandhayo'sthibhāgāḥ pūrvamuktāḥ| akṣyādeḥ sneho malaḥ|| 45||
śukrasya sāramojaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anye punarata eva tasya
necchanti pākam| apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti||46||
Sa. śukrasya tu krameṇa
sārasāratvācchuddhatayā malābhāvaḥ| apare ācāryyāḥ| ataḥ sārādapi
sārataratvāddhetoḥ śukrasya pākaṃ necchanti| anye tvācāryyāḥ śukrasya sāro
garbha ityāmanantīti|
vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrttaḥ
śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati||47||
Sa. ādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ
sambhavoktiprasaṅge vāyordvitayena prakāreṇa sambhava ucyate| vāyuḥ koṣṭhe
prāṇādibhedena pañcātmā prādurbhavati| kuto hetoḥ ? ābhyāṃ mūrcchanāviśeṣāt|
kathamāha-agnerbahutayā kadācidagneḥ samatve'pyāhārasyālpatayā ca| vāyuḥ
kutaścinmūrcchanāviśeṣādamūrtto'pi sañchabdavān bhavati| kuto'pīṣacchabdaḥ
kuto'pi pracuraḥ| kuto'pyalpa iti| amūrtto'kaṭhinaḥ|| 47||
evaṃ ca kṛtvā'nnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ| tenaiva cedamevaṃ cireṇa
vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ
yāvat karmopādānaṃ yāpyate| anyathā tvannarasokṣepaṇādvibaddhasrotasā vā
yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate| vyādhi
bhājanaṃ vā bhavati||48||
Sa. tasmāt sarve śārīrā bhāvā
annamayāḥ| tenaiva cānnenāvicchinnapravāheṇa idamanantaroktena krameṇa śarīraṃ
vipariṇamati| adhyātmetyātmani bahirvahirbhāge| śarīrayantrakaṃ yāpyata iti
sambandhaḥ| kimbhūtamityāha-svāsthyena balopacayena ca yuktam| etacca
yāvatkarmopādānamāha| taddhetukakarmaparikṣayāt| anyathetyādi subodham| iti
kramadhātuvādaḥ|| 48||
anye tu varṇayanti-abhyavahṛtamātrasyāhā''rasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya
mahānimnamavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyate tasya
tasyaiva prasādākhyo rasaleśo'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu
saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ
cānveti| paryyāyeṇetareṣvapi| evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva
kālabhedena puṣṇāti na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena
pratipadyanta iti||49||
Sa. anye punarācāryyāḥ annarasādeva
sakaladhātusambhavaṃ varṇayanti| na ca dhātordhātvantarādutpattimicchanti|
kathamityāha-abhyavahṛtamātrasyetyādi| ya evāhārabhāgaḥ
koṣṭhaprāptisamanantaramagninā sambadhyate tasyaiva tena pakvasyayo'nnasāraḥ
sa tadaiva sarvadhātusrotassvanugacchati| kevalaṃ tvayaṃ viśeṣaḥ|
vivṛtamukheṣu asaṃvṛteṣu srotassu sārasambhavadeśāsanneṣu ca prathamamanveti
bhūyāṃścānveti| itareṣu saṃvṛttamukheṣu dūreṣu ca viparyyayeṇa| svalpaścireṇa
cetyarthaḥ| evamasmin pakṣe kevala- madhikṛtasyānnasārasya
sakaladhātuparipākatvamuktam| yathottaraṃ tu dhātusrotasāṃ saṃvṛtamukhatvād
dūradūrataratvācca kālabheda aṅgīkṛta eva| tena dvayorapi pakṣayoranyatayā na
yugapaddhātusambhavaḥ| ekatra dhātordhātvantarotpādādanyatra
saṃvṛtatvadūratvābhyāmiti| subodham|| 49||
agnistu balabhedena caturvidho bhavati| samo viṣamastīkṣṇo mandaśca||2||
tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati|1|
viṣamo'samyagapyapayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati||1||
tīkṣṇo'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati||2||
mandastu
samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni
darśayitvā cirāt pacati||1|| bāhyenāpi ca
jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati|
kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi| tasmāt taṃ prayatnato rakṣet||50||
Sa. agnistviti| balabhedeneti
agnicātruvidhyakāraṇam| tatretyādinā'syāgnicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate| samo
nityadharmā iti ca sarvatrānnarakṣāmātrāśītyādyuktaprakāreṇa|
udaragauravādīnyāmaliṅgānyādigrahaṇenānyāni ca| bāhyonāpītyādinā
jāṭharasyāgneḥ prayatnaparirakṣaṇīyatvaṃ darśayati|| 50||
tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya
pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇiyoktena ca vātādisādhanena
grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmamayogairiti||51||
Sa. tatreti nirdhāraṇe|
samamutkṛṣṭamagnimutkṛṣṭena sātmyena sarvarasākhyena rakṣeditarān
viṣamādīnagnīnitareṇa pravareṇa sātmyenāsarvarasākhyena| yathādoṣaṃ
sātmyamāpādya pravareṇaiva paripālayet| doṣopakramaṇīyoktayā vātacikitsayā
viṣamam| pittacikitsayā tīkṣṇam| kaphacikitsayā ca mandaṃ cikitset|
vātādigrahaṇīdoṣoktena vidhānena krameṇa
viṣamādīnauṣadhayogairvyāyāmayogaiśca|| 51||
bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi
dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca| srotodūṣakaḥ āhāraḥ vihāraśca āhāraśca
vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa
pradūṣakaḥ| srotoduṣṭilakṣaṇam atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā|
vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||52||
Sa. bhavati cātreti padyārambhe rītiḥ|
srotāṃsi svasya dhātorvarṇena samāni| raktasrotāṃsi raktavarṇāni|
māṃsasrotāṃsi māṃsavarṇānyevaṃ sarvatra vācyam| kānicit sthūlāni| kānicidaṇūni
sūkṣmāṇi| pratānasadṛśāni vallīvadanekabhaṅgīpravāhayuktāni| teṣāñca
srautasāmāhāro vihāraśca pradūṣakaḥ| kimbhūta āha-doṣasya vātādīnāmanyatamasya
guṇaiḥ samaḥ tathāpi yo vātādīnāmanyatamasya samaguṇo'pi dhāturbhirviguṇaḥ|
yasya dhātorya evāhāro vihāraśca guṇairviparītaḥ sa eva tasya srotasāṃ
dūṣakaḥ|| 52||
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso
yairupacīyate||53||
Sa. subodham|| 53||
kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ
pākakramādibhiḥ| vṛvyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| prāyaḥ
karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam||54||
Sa. athānnasya sāraḥ kiyatā kālena
saptadhātūn abhivyāpnotītyā''ha-kicidityādinā| matatrayametat|
pākakramādibhirdhātupariṇateḥ| svalpairdinairasambhavaṃ pradarśayati| nanu
caikasmannevāhni vṛṣyādīnāṃ śukrādikarttṛtvaṃ dṛṣṭaṃ tat
kathamityāha-vṛṣyādīnītyādi| prabhāvaḥ sarvātiśāyinī śaktiḥ| ekenādiśabdena
grahaṇam| ekāhaḥ ṣaḍrātramāsabhedena matatraye sthite prabhāvādeva vāgbhaṭaḥ
sarvaśāstrasiddhāntaṃ darśayati-prāya ityādinā| na kevalaṃ vṛṣyādi,
yāvadanyadapi bheṣajaṃ prāyaḥ ahorātrādeva karma karoti| ahorātramatikramya
ghṛtalehādīnāṃ yadyapi mātrābhyāsena rogopaśamākhyakāryyanirvṛttistathāpi
teṣāṃ dinānudinaṃ kāryyakarttṛtvaṃ vidyata eveti pradarśanārthaṃ
prāyograhaṇam|| 54||
kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo
dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||55||
Sa. purvoktameva
saṃgrahaślokenāha-kapha ityādi| kaphādīni rasādīnāṃ krameṇa malāḥ| rasasya
kaphoraktasya pittam| māṃsasya karṇanāsikādisrotomalāḥ| medasaḥ prasvedaḥ
asthno nakharoma| majjo netrādisnehaḥ| pūrvasyaiva saṃgrahādapunaruktam|| 55||
śānte'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte tasmāttaṃ
prayatnena pālayet|57|
Sa. iti vaidyapatisiṃhaguptasya
sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgraha- saṃhitāyāṃ śārīrasthāne
sirāvibhāgonāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ subodhamanyat|| 57|| iti
śrīmanmahāmahopādhyāyendurviracitāyām aṣṭāṅgasaṃgraha- vyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ
śārīrasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ