Sa. vikṛtivijñānīyādhyāyādanantaraṃ
dūtādivijñānīyādhyāyārambhe'yaṃ sambandhaḥ| uktamāyuḥpramāṇaṃ svasthāturāṇāṃ
rūpendriyasvaracchāyādivikṛtilakṣaṇaiḥ pratiniyataviśiṣṭavyādhilakṣaṇairapi|
ayaṃ punaradhyāyo dūtādyāśrayaiḥ śubhāśubhanimittaiḥ śubhāśubhaṃ
sūcayitumārabhyate _
athāto dūtādivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. dūtaḥ-strīpuruṣādirya ātureṇa
preṣyate sa kathyate| dūta ādiryeṣāṃ te dūtādayaḥ| ādigrahaṇādvaidyasya
gṛhānnirgaccataḥ pathi gaccato yāvadāturagṛhe praveśaḥ, praviṣṭasyāpi yāni
śubhā śubhasūcakāni nimittāni dṛśyante śrūyante ca, teṣāṃ parigrahaḥ|
dūtādīnāṃ vijñānaṃ dūtādivijñānam| yathaite dūtādayaḥ śubhā ete'śubhā iti
viśiṣṭaṃ-niścitaṃ, jñānaṃ-avabodhaḥ, paricceda ityarthaḥ| tasmai hito
dūtādivijñānīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇāḥ karmasiddhaye| ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ
karmavipattaye||1||
Sa. pākhaṇḍaḥ-ṣaṇṇavatibhedabhinno
vrātyaviśeṣaḥ| āśramāḥ-brahmacārigṛhasthabhikṣuvaikhānasabhedena catvāraḥ|
varṇāḥ-brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāścatvāraḥ| te ca pratilomānulomato bahavaḥ|
teṣāṃ pākhaṇḍādīnāṃ ye savarṇāḥ-samānavarṇāstulyajātayo, dūtāste ca
karmasiddhaye-karmasidhdyarthaṃ bhavanti, karmasiddhiṃ sūcayantītyarthaḥ
yathā-pākhaṇḍasya pākhāṇḍo dūtaḥ, brahmacāriṇo brahmacārī, gṛhasthasya
gṛhastho, vānaprasthasya vānaprastho, bhikṣorbhikṣuḥ yāvaccūdrasya śūdraḥ
śubha iti| ta eva-pākhaṇḍādayo, viparītāḥ-vijātīyāḥ savarṇā ye na bhavanti te,
karmavipattaye-cikitsānaiṣphalyāyabhavanti, cikitsānaiṣphalyaṃ
sūcayantītyarthaḥ|
dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣāmaṅgalavādinam| śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ
muṇḍaśmaśrujaṭādharam||2|| amaṅgalāhvayaṃ
krūrakarmāṇaṃ malinaṃ striyam| anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ
raktamālyānulepanam||3|| tailapaṅkāṅkitaṃ
jīrṇavivarṇārdraikavāsasam| kharoṣṭramahiṣārūḍhaṃ kāṣṭhaloṣṭādimardinam||4||
nānugaccedbhiṣagdūtamāhvayantaṃ ca dūrataḥ|
---------------------------------------------------|5|
Sa. savarṇamapi dūtaṃ
dīnabhītādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ yāvatkāṣṭhaloṣṭādimardinaṃ bhiṣag dṛṣṭvā
nānugacceccikitsānaiṣphalyāditi| rūkṣavādinaṃ-paruṣabhāṣiṇam|
amaṅgalavādinaṃ-mariṣyatyasau patiṣyati na jīvatītyādyabhaṅgalavādī, tam|
tathā, ṣaṇḍhaṃ-napuṃsakam| tathā, muṇḍaṃ-kṛtavapanaṃ, śmaśru-mukhavyañjanaṃ,
yasya sa evam| muṇḍaśmaśruścāsau jaṭādharaśca tam| tathā, amaṅgalaḥ-akalyāṇaḥ,
āhvayo-nāma, yasya tam| vyaṅgaṃ-hīnāṅgam| tailapaṅkābhyāmaṅkitaṃ-digdham|
tathā, jīrṇādikaṃ vāso yasya tam| tathā, dūrādāhvayantaṃ-ākārayantaṃ,
nānuyāyāt|
---------------------------------------------------| aśastacintāvacane nagne
cindati bhindati||5|| juhvāne pāvakaṃ piṇḍān
pittṛbhyo nirvapatyapi| supte muktakace'bhyakte rudatyaprayate tathā||6||
vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgaccanti mumūrṣatām|
---------------------------------------------------|7|
Sa. cintā ca vacanaṃ ca cintāvacane,
aśaste cintāvacane yasyeti matvarthe bahuvrīhiḥ| vaidye'śastacintāṃ kurvati,
aśasta vacanaṃ coccārayati| manuṣyāṇāṃ mumūrṣatāṃ-āsannamṛtyūnāṃ, sambandhino
dūtā āyānti| mumūrṣatāmiti "āśaṅkāyāmupasaṅkhyānam (yāṃ san vaktavyaḥ) " iti
san| "mriyaterluṅhliṅośca" iti niyamādātmanepadābhāvaḥ| tathā ca kimbhūte ?
nagne-vivastre, cindati bhindati kiñcit| tathā, pāvakaṃ-agniṃ juhvāne,
pitṛbhyaśca piṇḍān nirvapati-anuprayaccati, yāvadaprayateaśucau|
manuṣyāṇāmityupalakṣaṇam, stryādayo'pīha gṛhyanta eva|
---------------------------------------------------| vikārasāmānyaguṇe deśe
kāle'thavā bhiṣak||7|| dūtamabhyāgataṃ
dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret|
---------------------------------------------------|8|
Sa. vikāreṇa-jvarādinā, sāmānyaḥ-tulyo,
guṇo yasyāsau vikārasāmānyaguṇaḥ, tasmiṃstathāvidhe, deśe kāle vā
dūtamabhyāgataṃ-sammukhamāgaccantaṃ, dṛṣṭvā bhiṣaktamāturaṃ-dūtasya preṣakaṃ,
nopacaret| yathā,-kaphaje jvarādāvāmaye ghṛtodakādidravasamīpe deśe'nūpe vā
kāle vā pratyuṣasyāgato dūto'śubhaḥ| pittāmaye vahnyādinā santapte deśe kāle
madhyāhne dūto'śubhaḥ| vāraroge paruṣarūkṣasikatāpāṣāṇaśarkarādiviśiṣṭe deśe
kāle sāyāhne dūto'śubhaḥ| viparītastu śubhaḥ| cardimehātīsārādiṣu
setubhaṅgo'śubhaḥ| eṣveva setuvandhaḥ śubhaḥ|
---------------------------------------------------| spṛśanto
nābhināsāsyakeśaromanakhadvijān||8||
guhyapṛṣṭhastanagrīvājaṭharānāmikāṅgulīḥ|
kārpāsabusasīsāsthikapālamuśalopalam||9||
mārjanīśūrpacailāntabhasmāṅgāradaśātuṣān| rajjūpānattulāpāśamanyadvā
bhagnavicyutam||10|| tatpūrvadarśane dūtā
vyāharanti mariṣyatām| ---------------------------------------------------|11|
Sa. tadityanena vaidyaḥ parāmṛśyate|
tasya pūrvadarśanaṃ-prathamadarśanaṃ, tasmin sati tatkāla eva,
mariṣyatāṃ-āsannamaraṇānāṃ, sambandhino dūtā nābhyāti spṛśanto vyāharanti|
"lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ" iti hetāvatra śatṛpratyayaḥ| nābhyādisparśanaṃ hi
mumūrṣudūtavyāharaṇasya hetuḥ| mumūrṣorvayaṃ dūtā iti pratipādayantītyarthaḥ|
anāmikāṅguliḥ-kanīyasīnikaṭasthitā| daśā-vastravartiḥ| upānat-carmapādukā|
tulā-mānaviśeṣaḥ| na kevalaṃ nābhyādi spṛśanto'paramapi ca bhagnavicyutaṃ ca
spṛśanta iti yojyam|
------------------------------------------------------| tathā'rdharātre
madhyāhne sandhyayoḥ parvavāsare||11||
ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhuketūdayādiṣu|
bharaṇīkṛttikā''śleṣāpūrvā''rdrāpaitryanaiṝte||12||
Sa.
nābhyādikamaspṛśanto'pyardharātrādiṣvāgaccanto mariṣyatāṃ dūtā vyāharanti|
ardharātra iti "ahaḥsarvaikadeśa" ityatra cakārādac samāsāntaḥ| āgaccanta
ityatrāpi yojyam| paitryanaiṝta iti maghāmūlākhye nakṣatre|
ādiśabdenotpātadarśanakṛṣṇacaturdaśyādayo gṛhyante| saṅgrahe'pyuktam (śa.
a.12)- "madhyāhnobhayasandhyārdharātracaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadineṣu
grahoparāgotpātadarśanabharaṇīkṛttikārdrā''śleṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubhaḥ|"
iti|
yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca
nānuvrajedbhiṣak||13||
Sa. yasmin dūte
āturasaṃśrayaṃ-āturapratibaddhaṃ, vākyaṃ bruvati satyaśubhaṃ nimittaṃ bhiṣak
paśyet| taṃ-dūtamāturacikitsārthamāgataṃ, nānuvrajet|
kim tadaśubhaṃ nimittam ? ityāha ---- tadyathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva
vā| cinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||14||
raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro
yadvā'nyadapi tādṛśam||15|| tatsarvamabhito
vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||16||
Sa.
tadyathāśabdo'śubhanimittasaṃdarśanasambandhārthaḥ| vikalaḥ-aṅgahīnaḥ
kāṇakuṇṭhādikaḥ| preto-mṛta eva| pretālaṅkāro yo
mṛtasyānulepanavastrādinā'laṅkāro vidhīyate| cinnaṃ-rajjvādikam|
dagdhaṃ-vastrādikam| vinaṣṭaṃ vā-ghaṭabhājanādikam|
tadvādīni-cinnadagdhavinaṣṭavācakāni, vacāṃsi-vacanāni, śrotreṇa śrūyante|
raso vā kaṭukastīvra ityanena rasādhāraṃ
dravyamanāhārapratibaddhamupalakṣayate| raso hi rasanendriyagrahya eva| tasmāt
kaṭukarasādhiṣṭhitaṃ dravyaṃ maricādi kaṭukarasaśabdeneha gṛhyate| loke'pi
rasena dravyaṃ vyapadiśyata eva| yathā-idaṃ madhuraṃ dravyamidamamlamiti|
tadevamutkaṭakaṭukarasādhiṣṭhitaṃ dravyaṃ yadā cakṣuṣā gṛhyate vaidyena, tadā
na śubham| tīvragrahaṇādatīvrasya kuṭherakādernirāsaḥ| gandhaśca kauṇapo-mahān
durgandho'tiśayena, tatkāla eva ghrāṇendriyeṇa gṛhyate, sparśo vā vistīrṇaḥ
krūraḥ-atiduḥsahaḥ, tatkāla evāgnyādisambandhī sparśanendriyeṇa gṛhyate,
so'śubhaḥ| yadveti| athavā'paramapi
yattādṛśaṃvikalādyaśubhanimittasadṛśamanirdiṣṭamapi raktakaravīrakusumādikaṃ,
tatsarvaṃ vākyamabhitaḥ-āturāśrayādvākyādagre, athavā
vākyakāle-āturāśrayāvākyamadhye vikalādyaśubhanimittaṃ
tadānīmapyaśubhasūcakatvāt tasmin kāle, dūtamabhyāgataṃ-ābhimukhyena
tatkālamevāgataṃ, dṛṣṭvā yenāsau preṣito dūtastamāturaṃ nopācaret|
athānyadapyaśubhaṃ nimittamāha---- hāhākranditamutkruṣṭamākruṣṭaṃ skhalanaṃ
kṣutam| vastrātapatrapādatravyasanaṃ vyasanīkṣaṇam||17||
caityadhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ
bhasmapāṃsubhiḥ||18||
pathaḥccedo'himārjāragodhāsaraṭhavānaraiḥ| dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ
mṛgapakṣiṇām||19||
kṛṣṇadhānyaguḍodaśvillavaṇāsavacarmaṇām| sarṣapāṇāṃ
vasātailatṛṇapaṅkendhanasya ca||20||
klībakrūraśvapākānāṃ jālavāgurayorapi| carditasya purīṣasya pūtidurdarśanasya
ca||21|| niḥsārasya vyavāyasya
kārpāsāderarerapi| śayanāsanayānānāmuttānānāṃ tu darśanam||22||
nyubjānāmitareṣāṃ ca pātrādīnāmaśobhanam|
-----------------------------------------------|23|
Sa. hāhākranditamityādikamaśobhanamiti
vakṣyamāṇena sambandhaḥ| hāheti kranditaṃ-ruditaṃ kvaṇanaṃ hāhākranditam|
tathā, utkruṣṭaṃ uccaiḥ kṛtvā kruṣṭaṃ, ākruṣṭaṃ-ākrośaḥ| skhalanaṃ-patanaṃ,
vaidyasyā'nyasya vā| kṣutaṃ-cikkā| vastrādīnāṃ-vaidyasya sambandhināṃ,
vyasanaṃ-vināśaḥ| vyasanināṃ-āpadgatānāṃ, īkṣṇaṃ-ālokanaṃ, na śobhanamiti
sarvatra yojyam| caityādīnāṃ nimajjanaṃ-patanaṃ bruḍanaṃ ca| tathā, hata
ityevaṃrupāṇāmaniṣṭānāṃ-amaṅgalānāṃ, pravādāḥ-uccairuccaritāni vākyāni|
dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ-vaidyasyaiva pathi gaccato bhasmanā pāṃsunā va
vikiraṇamaśobhanam, karmasiddhyabhāvādāturasyāpi maraṇasūcakatvāt|
evamanyatrāpyubhayoraśobhanatvaṃ yojyam| pathaḥcceda iti mārgasya cedaḥ| kaiḥ
? sarpamārjārādibhiḥ| saraṭhaḥ-sarpasadṛśī raktavarṇādimukhī
prāṇijātiścakralaṇḍa ityaparaparYāyaḥ| yasyāṃ diśi sūryaḥ sthitaḥ sā dīptā
bhaṇyate| tathā coktam "aṅgāriṇyarkanirmuktā, dīptā tasyāṃ divākaraḥ|
pradhūmitaiṣyarsūryā vai, śāntāḥ pañcetarā diśaḥ||" iti| dīptāṃ diśaṃ prati yā
vāco-vāṇyaḥ, krūrāṇāṃ-kravyabhujāṃ, mṛgāṇāṃ-dvīpiśṛgālādīnāṃ,
pakṣiṇāṃ-gṛdhraśyenādīnāṃ, tā aśobhanā iti liṅgavipariṇāmena sambandhaḥ|
kṛṣṇadhānyādīnāṃ yaddarśanaṃ vaidyasya pathi gacchata āturagṛhe praviśato vā
tadaśobhanam, aśubhasūcakatvāt| udaśvit-takram| sarṣapo-raktābhāsaḥ|
krūro-niṣṭhruravādī| śvapākaḥ-cāṇdālaḥ| jālaṃ-ānāyaḥ| vāgurā-mṛgabandhanī|
pūtiḥ-durgandhiḥ| durdarśanaḥ-karālākṛtiḥ| niḥsārasya-vyapetasārasya vastunaḥ|
vyavāyasya-maithunasya| kārpāsāderityādiśabdena
kārpāsabusasīsāderdūtacintānirdiṣṭasya (ślo. 9) grahaṇam| kārpāsādeḥ
padārthasya darśanaṃ pathi gaccata āturagṛhaṃ praviśato vā'śobhanam|
arerdarśanamaśobhanam| prakṛtatvādvaisdyasyātmaśatrudarśanam| tathā,
śayanādīnāmuttānānāṃ-ūrdhvamukhasthitapādānāṃ darśanam,
tathetareṣāṃ-pātrādīnāṃ ghaṭaśarāvodañcanādīnāmadhomukhānāṃ,
darśanamaśobhanam|
-----------------------------------------------------------| puṃsaṃjñāḥ
pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ||23||
pradakṣiṇaṃ khagamṛgā yanto, naivaṃ śvajambukāḥ|
---------------------------------------------------------|24|
Sa. puṃsaṃjñāḥ-puṃnāmānaḥ,
pakṣiṇo-vartakādayo, vāmasthitāḥ praśastāḥ| strīnāmāno-balākāsārikādayo,
dakṣiṇasthitāḥ śubhāḥ| pradakṣiṇamiti vāmāddakṣiṇaṃ gacchantaḥ khagamṛgāḥ
śubhāḥ| khagāḥ-kākāpārāvatādayaḥ| mṛgāḥ-hariṇaiṇādayaḥ| yānto naivaṃ
śvajambukāḥ,-kintarhi ? dakṣiṇādvāmaṃ gaccantaḥ śubhā ityarthaḥ|
---------------------------------------------------------| ayugmāśca mṛgāḥ
śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane||24||
cāṣabhāsabharadvājanakulaccāgabarhiṇaḥ|
---------------------------------------------------------|25|
Sa. ayugmāḥ-pañcasaptā pi(dayo), mṛgāḥ
śubhāḥ| cāṣādayo mayūrāntā nityaṃ darśane-vāmato dakṣiṇato vā, śastāḥ|
---------------------------------------------------------| aśubhaṃ
sarvatholūkabiḍālasaraṭhekṣaṇam||25||
Sa. sarvathā-sarveṇa prakāreṇa vāmato
dakṣiṇato vā yugmānāma yugmānāṃ vā, ulūkādīnāṃ darśanamaśubham| kīrtane tu
praśastā ityeke|
praśastāḥ kīrtane kolagodhāhiśaśajāhakāḥ| na darśane na virute,
vānararkṣāvato'nyathā||26|| dhanuraindraṃ ca
lālāṭamaśubhaṃ, śubhamanyataḥ| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca||27||
Sa. endraṃ dhanurlālāṭaṃ-abhimukhaṃ,
aśubham| anyataḥ-puraḥsthitaṃ sammukhaṃ varjayitvā tiryak pṛṣṭhato vā sthitaṃ,
śubham| lālāṭamiti bhavārthe aṇ| lālāṭaśabdeneha lalāṭasamīpo deśo lakṣyate,
sammukhamityarthaḥ| pātrāṇyagnipūrṇānyaśobhanāni| tathā binnāni-bhagnāni|
tathā, viśikhāni-antaḥśūnyāni| na śubhānīti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ|
vaidyasyāturagṛhapraveśe śubhāśubhasūcakāni nimittānyāha---- dadhyakṣatādi
nirgacchadvakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam| vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśanneva
paśyati||28||
Sa. ādiśabdenekṣuniṣpāvādiparigrahaḥ|
dadhyakṣatāvādī (tā ādayo) yasya maṅgalasya tadevam| vaidyaḥ
praviśanneva-tatkāla eva, āturagṛhāddadhyakṣatādi-yadvakṣyamāṇaṃ,
tannirgaccat-niḥsarat, mariṣyatāṃ-āsannamaraṇānāṃ, paśyati|
dūtādyasādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajedārtamato'nyathā| karuṇāśuddhasantāno
yatnatastamupācaret||29||
Sa. evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa,
dūtādyasādhu-aśubhaṃ pūrvanirdiṣṭaṃ, dṛṣṭvā ārtaṃ-āturaṃ, tyajet-na cikitset|
ādiśabdena śakunādergrahaṇam| ato'nyatheti dūtādi śubhaṃ dṛṣṭvā, taṃ āturaṃ,
vaidyo yatnena samupācaret| kimbhūtaḥ ? karuṇāyā śuddhaṃ nirmalaṃ,
santānaṃ-ceto, yasya sa evaṃbhūtaḥ san|
atha tadeva dadhyakṣatādyāha---- dadhyakṣatekṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām|
yāvakāñjanabhṛṅgāraghaṇṭādīpasaroruhām||30||
dūrvārdramatsyamāṃsānāṃ lājānāṃ phalabhakṣayoḥ| ratnebhapūrṇakumbhānāṃ
kanyāyāḥ syandanasya ca||31|| narasya
vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca| śuklānāṃ sumanovālacāmarāmbaravājinām||32||
śaṅkhasādhudvijoṣṇīṣatoraṇasvastikasya ca| bhūmeḥ samuddhatāyāśca vahneḥ
prajvalitasya ca||33|| manojñasyānnapānasya
pūrṇasya śakaṭasya ca| nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍāvāYāḥ striyā api||34||
jīvañjīvakasāraṅgasārasapriyavādinām| haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ
baddhasyaikapaśostathā||35||
rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ susurabhirvarṇaḥ suśuklo
madhuro rasaḥ||36|| gopateranukūlasya
svanastadvadgavāmapi| mṛgapakṣinarāṇāṃ ca śobhināṃ śobhanā giraḥ||37||
chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ
puṇYāhaniḥsvanāḥ||38|| vedādhyayanaśabdāśca
sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ| pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam||39||
Sa. dadhyakṣatādīnāṃ darśanaṃ 'pathi
veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam|' iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|
akṣatāḥ-yavāḥ, akhaṇḍitāstaṇḍulā ityanye,
dhānyamevākhaṇḍitamakṣataśabdavācyamityapare| yāvakaṃ-alaktakaḥ|
bhṛṅgāraḥ-kanakālukā| ardramatsyāḥ, ārdramāṃsam| ārdragrahaṇamatra
śuṣkaparihārārtham| bhakṣaṃmodakādi| padmarāgādikaṃ-ratnam| ibho-hastī|
narasyeti śauryatyāgaprajñārājasatkārādibhirvadhamānaḥ-pratidinamupacayaṃ
gataḥ, tathāvidhasya puruṣasya darśanaṃ śubham| śuklānāṃ sumanaḥprabhṛtīnāṃ
darśanaṃ śubham| bālacāmaraṃ-keśaprakīrṇakam| vājī-turaṅgaḥ|
uṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanam| manojñasya-hṛdayahāriṇo'nnapānasya| śakaṭasya-rathasya,
nṛbhiḥ-naraiḥ, pūrṇasya-sambhṛtasya| dhenvā ityādi| striyā apītyapiśabdaḥ
samuccaye| yathā dhenvāḥ savatsāyā darśanamevaṃ vaḍavāyāḥ striyāśca
savatsāyāḥ-sāpatyāyā iti| ruciko-valayaḥ, ābharaṇaviśeṣaḥ|
siddhārtho-gaurasarṣapaḥ| gandhaḥ-suṣṭhu surabhiḥ| varṇaḥ suṣṭhu śuklaḥ-sitaḥ|
raso madhuraḥ| gopateḥ-vṛṣabhasya, anukūlasya-akupitasya, svanaḥśabdaḥ|
tadvat-gopatinā tulyo, gavāmapyanukūlānāṃ śabda ityarthaḥ| tathā,
śobhināṃ-praśastānāṃ mṛgādīnāṃ, praśastā giraḥ| vidyādārogyalakṣaṇamiti
yojyam| mṛgapakṣinarā hyaśobhino'pi śṛgālolūkapulkasacāṇḍālādayaḥ santi,
taḍyavaccedanārthaṃ śobhināmiti viśeṣaṇam| śobhināmapi mṛgādīnāṃ
kṣāmarogārtāmihatānāmaśobhanā vācaḥ syuḥ tattyāgārthaṃ śobhanā iti viśeṣaṇam|
catrādīnāmutkṣepaṇaṃ-utthāpanam| patākā-vaijayantī| abhiṣṭutiḥ-prayāṇakāle
janena stutirjayajayetyādiśabdapūrvā'bhimukhamuccāritā| tathā, bheryādīnāṃ
śabdāḥ, puṇyāhaniḥsvanāḥ-praśastaśabdā| arogyāya, na tvapraśastaniḥsvanāḥ
pretapaṭahādijāḥ| vedādhyayanasya-vedapāṭhasya, ye śabdāste ca śubhāḥ|
pradakṣiṇaḥ-anukūlo, vāyuḥ sukhaḥ-sukhāvahaḥ| pathi veśmapraveśe
caitadārogyalakṣaṇaṃ vidyāt|
ityuktaṃ dūtaśakunaṃ svapnānūrdhvaṃ pracakṣate|
---------------------------------------------------------|40|
Sa. ityevamarthe parisamāptau vā|
dūtaḥ-strīpuruṣādiḥ, ityādi prāguktam| tathā, cetanācetanarūpaḥ
śubhāśubhasūcako dūtavarjito lokaprasiddhaḥ-śakuna uktaḥ| yathā (ślo.
17)-"hāhākranditaṃ" ityādi| iti-evaṃ, uktaṃ-abhihitam| ato
dūtaśakunādūrdhvaṃ-anantaraṃ, svapnān pracakṣate-samyag bhaṇiṣyati, tantrakāra
iti śeṣaḥ| svapnalakṣaṇamaṣṭaṅgasaṅgrahe kathitam| yathā (sū. a. 9)-
"sarvendriyavyuparatau mano'nuparataṃ yadā| viṣayebhyastadā svapnaṃ nānārūpaṃ
prapaśyati||" iti| tathā (saṃ. sū. a. 9)- "śleṣmāvṛteṣu srotaḥsu
śramāduparateṣu ca| indriyeṣu svakarmabhyo nidrā''viśati dehinam||" iti
nidrālakṣaṇam|
---------------------------------------------------------| svapne madyaṃ saha
pretairyaḥ vipan kṛṣyate śunā||40|| sa
martyau mṛtyunā śīghraṃ jvararūpeṇa nīyate|
---------------------------------------------------------|41|
Sa. yo martyaḥ-puruṣaḥ,
svapne-svapnāvasthāyāṃ, pretaiḥ saha madyaṃ piban śunā kṛṣyate-ākramyate, sa
mṛtyunā jvararūpeṇa śīghraṃ ahirāt katipayaireva divasaiḥ, nīyate,
likāntaramiti śeṣaḥ|
---------------------------------------------------------|
raktamālyavapurvastro yo hasan hriyate striyā||41||
so'srapittena--------------------------------------|
---------------------------------------------------------|42|
Sa. raktamālyo raktavapū raktavastraśca
yo martyo hasan striyā svapne hriyate-ākṛṣyata ākramyate, so'srapittena
mṛtyunā śīghraṃ nīyate|
-----------------------mahiṣaśvarāhoṣṭragardabhaiḥ| yaḥ prayāti diśaṃ yāmyāṃ
maraṇaṃ tasya yakṣmaṇā||42||
Sa. yo mahiṣādibhiḥ karaṇabhūtairyāmyāṃ
dakṣiṇāṃ diśaṃ, svapne prayāti, tasya yakṣmaṇā maraṇaṃ bhavati|
latā kaṇṭakinī vaṃśastālo vā hṛdi jāyate| yasya tasyāśu
gulmena-----------------------|43|
Sa. martya iti
prathamānto'pīhārthavaśāt ṣaṣṭhyantaḥ sambadhyate| yasya martyasya svapne
kaṇṭakayuktā latā hṛdaye jāyate, vaṃśo vā-athavā tālaḥ, tasya śīghraṃ gulmena
maraṇaṃ bhavet| saṅgrahetvevamuktam (śā. a. 12)- "yasya kaṇṭakinī latā vaṃśa
stālo vā hṛdi jāyate sa gulmena| yasya tu śirasi sa śirorogeṇa śastreṇa vā
śiraḥccedanena|" iti|
---------------------------------------------------------|
------------------------------------yasya vahnimanarciṣam||43||
juhnato ghṛtasiktasya nagnasyorasi jāyate| padmaṃ sa
naśyetkuṣṭhena-------------------------------|44|
Sa. yasya martyasya
nagnasyājyābhyaktasya vahnimanarciṣaṃ-jvālārahitaṃ, juhnata urasi padmaṃ
svapne jāyate, sa naraḥ kuṣṭhena naśyet|
---------------------------------------------------------|
---------------------------------caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet||44||
snehaṃ bahuvidhaṃ svapne sa prameheṇa naśyati|
---------------------------------------------------------|45|
Sa. caṇḍālaiḥ saha
bahuvidhaṃ-anekaprakāraṃ, snehaṃ-ghṛtatailādikaṃ, yo martyaḥ svapne pibet, sa
prameheṇa naśyati| svapne prakṛte'pi punaḥ svapnagrahaṇaṃ kṛtaṃ spaṣṭārtham|
---------------------------------------------------------| unmādena jale
majjedyo nṛtyan rākṣasaiḥ saha||45||
Sa. unmādena sa naśyati, yo rākṣasaiḥ
saha nṛtyan jale majjet|
apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate|
---------------------------------------------------------|46|
Sa. sa marthyo'pasmāreṇa naśyati, yo
nṛtyan pretena svapne nīyate|
---------------------------------------------------------| yānaṃ
kharoṣṭramārjārakapiśārdūlasūkaraiḥ||46||
yasya pretaiḥ śṛgālairvā sa mṛtyorvartate mukhe|
---------------------------------------------------------|47|
Sa. yasya narasya svapne
kharādibhiryānaṃ bhavati, sa mṛtyormukhābhyantare vartate,
atyāsannavināśatvāt|
--------------------------------------------------| apūpaśaṣkulīrjagdhvā
vibuddhastadvidhaṃ vaman||47|| na
jīvati---------------------------------------------|
-----------------------------------------------|48|
Sa. apūpān śaṣkulīrvā
jagdhvā-bhakṣayitvaivaṃ svapne dṛṣṭvā, vibuddhaḥ san
tadvidhaṃ-apūpaśaṣkuliprāyameva, vamet-udgiret, sa na jīvati|
----------akṣirogāya sūryandugrahaṇekṣaṇam|
-----------------------------------------------|48|
Sa.
sūryacandrayorgrahaṇadarśanamakṣirogāya|
-----------------------------------------------| sūryācandramasoḥ pātadarśanaṃ
dṛgvināśanam||48||
Sa. svapne sūryācandramasoḥ
patanadarśanaṃ martyasya dṛṣṭivināśanam| sūryācandramasoriti "devatādvandve
ca" ityānaṅādeśaḥ|
mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ sambhavo vayasāṃ tathā| nilayo muṇḍatā kākagṛdhrādyaiḥ
parivāraṇam||49|| tathā
pretapiśācastrīdraviḍāndhragavāśanaiḥ| saṅgo
vetralatāvaṃśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe||50||
śvabhraśmaśānaśayanaṃ patanaṃ pāṃsubhasmanoḥ| majjanaṃ jalapaṅkādau śīghreṇa
srotasā hṛtiḥ||51|| nṛtvavāditragītāni
raktasragvastradhāraṇam| vayoṅgavṛddhirabhyaṅgo vivāhaḥ śmaśrukarma ca||52||
pakvānnasnehamadyāśaḥ praccardanavirecane| hiraṇyalohayorlābhaḥ
kalirbandhaparājayau||53|| upānadyuganāśaśca
prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣo bhṛśaṃ prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||54||
pradīpagrahanakṣatradantadaivatacakṣuṣām| patanaṃ vā vināśo vā, bhedanaṃ
parvatasya ca||55|| kānane raktakusume
pāpakarmaniveśane| citāndhakārasambādhe jananyāṃ ca praveśanam||56||
pātaḥ prāsādaśailādermatsyena grasanaṃ tathā| kāṣāyiṇāmasomyānāṃ nagnānāṃ
daṇḍadhāriṇāṃ||57|| raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ
darśanaṃ jātu neṣyate| -----------------------------------------------|58|
Sa. jātu neṣyata iti vakṣyamāṇena
sambandhaḥ| vaṃśalatādīnāṃ mūrdhni-śirasi, sambhavo-janma, jātu neṣyate|
evamagre'pi yojyam| tathā, vayasāṃ-pakṣiṇāṃ, mūrdhni nilayo-nilayanam| tathā,
muṇḍatā-kṛtamuṇḍanatvam| kākādyaiḥ parivāraṇaṃ-parivṛtatvam| na kevalaṃ
kākādyaiḥ, pretādyaiśceti tathāśabdasyārthaḥ| gavāśanāḥ gomāṃsabhakṣāḥ, taiḥ|
vetrādisaṅkaṭe-saṃvṛte, saṅgaḥ-dvārālābhaḥ, tatraiva niḥsāramapaśyataḥ|
śvabhre śmaśāne ca śayanaṃ-svapanam| pāṃsau bhasmani ca patanam| jalapaṅkādike
majjanaṃ-bṛḍanam| ādiśabdena kūpakaluṣodakādi gṛhyate| srotasā śīghreṇa
hṛtiḥ-haraṇam| nṛtyaṃ ca vāditraṃ ca gītaṃ ca tāni| tathā, srak ca vastraṃ ca
sragvastre, rakte ca te sragvastre ca, tayordhāraṇam| vayaścāṅgaṃ ca,
tayorvṛddhiḥ| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| vivāhaḥ-pariṇayaḥ|
śmaśrukarma-mukhavyañjanamuṇḍanam| pakvānnaṃ-maṇḍakādiḥ, snehaḥ-tailādiḥ,
madyaṃ-sīdhvādi, teṣāmāśo-bhakṣaṇam| praccardanaṃ-vamiḥ| virecanaṃ-virekaḥ|
hiraṇyasya-rukmādeḥ, lohasya ca lābhaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 12)- "labhate
vā hiraṇyalohalavaṇa" iti| kaliḥ-anarthaḥ| bandho-bandhanam|
parājayaḥ-paribhavaḥ| upānadyugasya nāśaḥ| pādasya carmaṇaśca prakarṣeṇa
patanam| bhṛśaṃ-atiśayena, harṣaḥ| pitṛbhiḥ
prakupitairavabhartsana-santarjanam| pradīpādīnāṃ patanamathavā vināśaḥ|
parvatasya ca bhedanam| kānane-vane, raktapuṣpe praveśanamiti sambandhaḥ|
pāpakarmāṇāṃ-pāpināṃ, niveśane-gṛhe, praveśanam|
cintāyāmandhakārasambādhe-tamaḥsaṅkaṭe, jananyāṃmātari, ca praveśanam|
prāsādāt parvatādvā pātaḥ-patanam, ādiśabdena vṛkṣagṛhādergrahaṇam| matsyena
grasanaṃ-nigaraṇam| kaṣāyeṇa raktaṃ vastraṃ-kāṣāyam, tadvidyate yeṣāmitīniḥ|
teṣāṃ kāṣāyiṇāṃ-kāśāyavastrāvṛtānāṃ, tathā asaumyānāṃ-durdarśānāṃ, tathā
nagnānāṃ-vivastrāṇāṃ, tathā daṇḍadhāriṇāṃ-daṇḍināṃ, tathā raktayanānāṃ
kṛṣṇavarṇānāṃ ca nṛṇāṃ jātu-kadācit, na darśanamiṣyate, svapne'śubhahetutvāt|
-----------------------------------------------| kṛṣṇā pāpānanācārā
dīrghakeśanakhastanī||58|| virāgamālyavasanā
svapne kālaniśā matā| -----------------------------------------------|59|
Sa. evaṃvidhā strī svapne
kālaniśā-tadvidhā, matā| kṛṣṇākṛṣṇavarṇā| tathā, pāpamānanamācāraśca yasyāḥ
sā| tathā, dīrghāḥ keśā nakhāḥ stanau ca yasyāḥ saivam| "svāṅgāccopasarjanāt"
iti ṅīp| mālyaṃ ca vasanaṃ ca mālyavasanam| vigato rāgo yasya mālyavasanasya
tadevaṃbhūtaṃ mālyavasanaṃ yasyāḥ saivam|
-----------------------------------------------| manovahānāṃ pūrṇatvātsrotasāṃ
prabalairmalaiḥ||59|| dṛśyante dāruṇāḥ
svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ prāpya kaścideva vimucyate||60||
Sa. manaḥ-ceto, vahanti yāni viśeṣeṇa
hṛdāśritāni srotāṃsi tāni manovahāni, teṣāṃ manovahānāṃ
prabalaiḥ-atibalavadbhiḥ, malaiḥ-malinīkaraṇasvabhavairvātapittaśleṣmabhiḥ,
purṇatvāt dāruṇāḥ-ghorā apraśastāḥ, spapnā dṛśyante-anubhūyante|
yaiḥsvapnairdṛṣṭaiḥ, rogī-āturaḥ, pañcatāṃ yāti-maraṇaṃ prāpnoti, tathā
svabhāvatvādaiṣāṃ svapnānām| aroga ityādi| svastho naraḥ
saṃśayaṃ-jīvitasaṃdehaṃ, prāpya kaścideva-bahūnāṃ madhyātpuṇyavānniyatāyureva,
vimucyate, maraṇāditi, śeṣaḥ| svapnabhedānidānīmāha-
dṛṣṭaḥ śruto'nubhūtaśca prārthitaḥ kalpitastathā| bhāviko doṣajaśceti svapnaḥ
saptavidho mataḥ||61||
Sa. caḥ samuccaye| itiḥ prakāre|
dṛṣṭādinā prakāreṇa svapnaḥ saptavidho mataḥ,-sapta svapnā ityarthaḥ| dṛṣṭaḥ
sa ucyate,-yaścakṣuṣā jāgradavasthāyāṃ kiñcidvastujātaṃ dṛṣṭvā tadānīṃ
suptāvasthāyāṃ tādṛśaṃ vastujātaṃ saṃvittirūpatayā'nubhuyate| 1| yaśca
śabdamātreṇa bastujātaṃ śrotrendriyeṇa gṛhyate tadānīṃ suptāvasthāyaṃ
tādruksaṃvittirūpatayā'nubhūyate, sa śruta ucyate| 2| yastu jāgradavasthāyāṃ
yathāyathamindriyairanubhūyate suptāvasthāyāṃ
tādṛgantaḥsaṃvittirūpatayā'nubhūyate, so'nubhūta ucyate| 3| yasmin dṛṣṭe
śrute'nubhūte vā yatpūrvaṃ jāgradavasthāyāṃ vastujātaṃ manasā'bhyarthyate
tathaiva ca suptāvasthāyāmantaḥsaṃvittirūpatayā'nubhūyate, sa prārthita
ucyate| 4| yastu ṣaḍbhiḥ pratyakṣānumānādibhirna dṛṣṭo nāpi śruto nāpyanubhūto
dṛṣṭaśrutānubhūtatvābhāvādata eva na prārthitaḥ, api tu kevalaṃ manasā
yatheccamutprekṣya yatkiñcanarūpābhiḥ kalpanābhistābhistābhiḥ kalpito
jāgradavasthāyāṃ vastujāto'ntaḥsaṃvittāvupāruḍhaḥ, tadānīṃ suptāvasthāyāṃ
tādṛganubhūyate, sa kalpita ucyate| 5| yaśca dṛṣṭaśrutādibhyaḥ svapnebhyo'nyo
vilakṣaṇasvapno yathā dṛśyate suptāvasthāyāmuttarakālaṃ tathaiva
tatsvapnadarśinā nareṇa tanmukhāvagatatadarthairanyairapi pratyakṣato dṛśyate,
sa bhāvikaḥ| 6| doṣajaḥ sa svapnaḥ-yo vātajaḥ pittajaḥ kaphajo vā yathāyathaṃ
doṣaguṇānurūpo'ntaḥsaṃvittāvanubhūyata iti| 7|
teṣvādyā niṣphalāḥ pañhca yathāsvaprakṛtirdivā| vismṛto
dīrghahrasvo'ti---------------------------|62|
Sa. teṣu svapneṣumadhyādye
pañcādyāḥ-ādau paṭhitā dṛṣṭādayaḥ te niṣphalāḥ-na te yathānurūpaṃ phalaṃ
śubhamaśubhaṃ vā dadati| yathāsvaprakṛtiḥ-yathādoṣajo, yaḥ svapnaḥ so'pi
niṣphalaḥ-nāsau yathānurūpaṃ śubhāśubhalakṣaṇaṃ phalaṃ dadāti|
vātaprakṛtervātaprakṛtyanurūpataḥ svapno
yāvaddvandvaprakṛterdvendvaprakṛtyanarūpataḥ sannipātarūpato vā'phalaḥ| tathā
divā dṛṣṭo yaḥ svapnaḥ, tathā vismṛtaḥ, tathā'tidīrgho'tihrasvo vā yaḥ
svapnaḥ, sa pañcavidhavyatirikto'pyaphalaḥ|
-----------------------------------------------|
-------------------------pūrvarātre cirātphalam||62||
dṛṣṭaḥ karoti tuccaṃ ca----------------------|
-----------------------------------------------|63|
Sa. pūrvarātre dṛṣṭaḥ
svapnaścirāt-cireṇa kālena, phalaṃ tuccaṃ-alpaṃ, na yathāparibhāṣitaṃ,
vidadhāti| kecittvāhuḥ,-ceti vikalpārthe, cireṇa kālena tuccaṃ vetyarthaḥ|
pūrvarātra iti "ahaḥ sarvaikadeśa" iti samāsāntaḥ|
-------------------------gosarge tadaharmahat| nidrayā vā'nupahataḥ
pratīpairvacanaistathā||63||
Sa. gosarge-gavāṃ mokṣakāle, yo dṛṣṭaḥ
svapnaḥ sa tadahaḥ-tasminnevāhani, phalaṃ mahatkarotīti yojyam|
tadaharityahaḥśabdaḥ saptamyarthavṛttiravyayaḥ| śubhaḥ svapno dṛṣṭo rātriśeṣe
nidrayā vā yadyanupahato-yasminsvapne dṛṣṭe'nantaraṃ na supyate, sa svapno
mahat phalaṃ karoti| anyathā svalpam| pratīpaiḥ-ananukūlairvacanaiśca,
anupahataḥ-anabhyāhataḥ, śubhaḥ svapno dṛṣṭo mahat phalaṃ karoti|
evaṃ śubhaṃ svapnaṃ pratyuktvā'śubhaṃ svapnaṃ pratyāha---- yāti
pāpo'lpaphalatāṃ dānahomajapādibhiḥ|
-----------------------------------------------|64|
Sa. pāpaḥ-aśubhaḥ svapnaḥ, alpaphalatāṃ
yāti| kaiḥ ? dānādibhiḥ| ādigrahaṇāt dhyānaniyamādayo gṛhyante|
-----------------------------------------------| akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā
tatraiva yaḥ punaḥ||64|| paśyetsaumyaṃ
śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet|
-----------------------------------------------|65|
Sa.
akalyāṇamapi-aśubhasūcakatvādaśubhaṃ [api], svapnaṃ dṛṣṭvā
tatraiva-tasminnevāvasare'śubhasvapnadarśanasamanantare kāle,
saumyakaraṃśubhasūcakatvāccubhaṃ svapnaṃ yaḥ paśyettasya jantostasya vā
svapnasya śubhameva-kalyāṇarūpameva, phalaṃ bhavet, na
pūrvadṛṣṭamaśubhamityevaśabdārthaḥ| apiśabdāt kalyāṇaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā
yastatraiva vā svapnamadhye supto'śubhaṃ ca svapnaṃ paśyet, tasyāśubhameva
phalaṃ bhavet, na pūrvadṛṣṭaṃ śubhamiti bodhyam| nanu, evaṃ sati
svapnānāmaniścataphalatvaṃ prāpnoti| tataśca "svapne madyaṃ saha pretaiḥ"
(ślo.40) ityādinā yaduktaṃ tadanyathā'pi syāt| yato'śubhalakṣaṇo'pyevaṃ
dānādibhiścānyathā sampadyate| tataścāniścitaphalatvānmaraṇaṃ prati nāsau
niścito hetuḥ| evamanye'pi ye svapnāḥ pratiniyatā raktapittādīnāṃ vyādhīnāṃ
hetavo nirdiṣṭāḥ, te'pi tathaiva boddhavyāḥ| atrācakṣmahe|
niścitāniścitaphalasvabhāvatvāt svapnānāmadoṣaḥ| tathā hi-kecitsvapnā
niścitaphalasvabhāvā nirdiṣṭāḥ| yathā-"svapne madyaṃ saha pretaiḥ" ityādayaḥ|
kecidaniścitaphalasvabhāvāḥ| yathā-"mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ" (ślo-49)
ityārabhya yāvat "raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate" ityevamantena
granthena ye nirdiṣṭāḥ| tatra ye niścitaphalasvabhāvāsteṣāṃ na
kathañcidapyanyathā kartuṃ pāryate| prāktanasya karmaṇastathārūpasya
balabattvāt| ye tvaniścitaphalasvabhāvāḥ "mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ" ityādayaḥ|
teṣāṃ spapnāntaradarśanādibhiranyathā sadbhāvaḥ sambhāvyata iti|
"paśyetsaumyaṃ" ityuktam| atstāneva saumyān svapnān darśayitumāha-
-----------------------------------------------| devān dvijān govṛṣabhān
jīvataḥ suhṛdo nṛpān||65|| sādhūn yaśasvino
vahnimiddhaṃ svaccān jalāśayān| kanyāḥ kumārakān gaurān
śuklavastrānsutejasaḥ||66|| narāśanaṃ
dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam| yaḥ paśyellabhate yo vā
catrādarśaviṣāmiṣam||67|| śuklāḥ sumanaso
vastramamedhyālepanaṃ phalam| śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān||68||
ārohedgośvayānaṃ ca, tarennadahadodadhīn| pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ
mṛtam||69|| sambādhānniḥsṛtirdevaiḥ
pitṛbhiścābhinandanam| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||70||
yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ bahu ca so'śnute|
-----------------------------------------------|71|
Sa. kumārakā-bālakāḥ|
viṣaṃ-vatsanābhādi| āmiṣaṃ-māṃsam| sumanasaḥ-puṣpāṇi| śuklaśabdo
vastramityatrāpi sambadhyate, arthavaśāccāsya napuṃsakatvamekatvaṃ ca bodhyam|
devādīn yaḥ paśyet, yo vā catrādīn labhate, yaśca śailādīn samārohet, yaśca
nadādīṃstaret, yasya vā pūrvottaragamanādikaṃ syāt, sa puruṣa
āyurādīnaśnute-prāpnoti|
"ārogyamaśnute" ityuktam| atastadevārogyaṃ lakṣayitumāha----
--------------------------------------------| maṅgalācārasampannaḥ
parivārastathā''turaḥ||71||
śraddhadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| sattvalakṣaṇasaṃyogo
bhaktirvaidyadvijātiṣu||72||
cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam|
-----------------------------------------------|73|
Sa. "praśastācaraṇaṃ
nityamapraśastavisarjanam| etaddhi maṅgalaṃ proktamṛṣibhistattvadarśibhiḥ||".
ācaraṇaṃ-ācāraḥ saddṛttānuṣṭhānam| maṅgalācārābhyāṃ sampanno-yuktaḥ| kaḥ ?
parivāraḥ| tathā, āturaḥ| śraddhadhānaḥ-avaśyaṃ me vyādhirayamanena bheṣajena
naśyatītyevaṃ manyamānaḥ| tathā ca, parivāro'nukūlaḥ-dakṣiṇaḥ| tathā,
prabhūtasya dravyasya saṅgrahaḥ-saṅgrahaṇam| tathā, sattvalakṣaṇayoḥ saṃyogo,
vaidyādiṣu bhaktiḥ, cikitsāyāṃ-upakrame, anirvedaḥ-sotsāhatā, tat-etat,
ārogyalakṣaṇam|
kasmādidaṃ sthānaṃ śārīramucyate ? ityasya niruktimāha----
--------------------------------------------| ityatra janmamaraṇaṃ yataḥ
samyagudāhṛtam|73| śarīrasya tataḥ sthānaṃ śārīramidamucyate| 73 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
dvitīye śārīrasthāne dūtādivijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. iti-parisamāptau| atra-asminsthāne,
yato-yasmāt, śarīrasya janma samyak-aviparītaṃ
garbhāvakrāntyādibhiścaturbhiradhyāyaiḥ prasaktānuprasaktikayā, udahṛtam|
maraṇaṃ-vikṛtivijñānīyākhyena tathā dūtādivijñānīyākhyena ca| tataḥ-śarīrasya
janmamaraṇodāharaṇāt kāraṇāt, idaṃ sthānaṃ śārīramucyate| yadyapi sarva
āyurvedākhyo granthaḥ śarīramadhikṛtya pravṛttaḥ, tathā'pīdaṃ sthānaṃ
sākṣājjanmamaraṇacintanāccarīrasya prādhānyena śārīraṃ sthānamucyata iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracittāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyaṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne dūtā- divijñānīyo nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||