Sa. śrī mahāgaṇapataye kurute namaḥ|
śrīānandinīmaṭhāya namaḥ| dīptyā yasyendranīlopalaśakalarajonīlayā nīlitābhāṃ
lakṣmīmuttaptabhāsvatkanakarucimapi sparśaromāñcitāṅgīm| kālītyāśaṅkamānaḥ
sphuradadharapuṭaścakrapāṇiḥ kilābhūdbhartā lokasya śaśvatsa bhavatu bhavatāṃ
bhūtaye padmanābhaḥ|| 1|| ko matsariṇi loke'sminvidvānkiñciccikīrṣati| kintu
kaścidbhavetsādhustato'yaṃ matpariśramaḥ|| 2||
śrīmanmṛgāṅkatanayaṣṭīkāmaṣṭāṅgahṛdayasya| śrīmānaruṇaḥ ke samyagdraṣṭuḥ
padārthabodhāya|| 3|| iha hi śāstrārambhe śāstraparisamāptaye sarva eva
sabhābhūṣaṇabhūtā nikhilajanajanitapramodasaṃdohā
ruciraruciracitavacanacaṃdanacarcitaprabaṃdhāḥ prabaṃdhaviracanapravarā
iṣṭadevatānamaskāraṃ tantrakārā vidadhuḥ| tadayamapi
tantrakāro'bhīṣṭadevatānamaskārapuraḥsaraṃ tantramāriripsuridamāha-
rāgādirogān satatānuṣaktānaśeṣakāyaprasṛtānaśeṣān| autsukyamohāratidāñjaghāna
yo'pūrvavaidyāya namostu tasmai|1|
Sa. rāga ādiryeṣāṃ te rāgādayaḥ|
ādiśabdena dveṣalobhādiparigrahaḥ| rujantīti rogāḥ| dehamanasī
santāpayantītyarthaḥ| nanu manaḥsthitatvānmana eva te rujantīti vaktuṃ yuktam|
maivam| dehamanolakṣaṇayorvastunorādhārādheyabhāvena sthitatvāddvayorapi
santāpo yuktaḥ| yathā ādheyenāyogolakena santaptena tadādhārasya kaṭāhādeḥ
santāpaḥ| ādhāreṇa ca kaṭāhādinā santaptenādheyasya ghṛtādeḥ santāpaḥ| tadevaṃ
rāgādayo dvayaṃ rujantīti nyāyyametat| tathā satatānuṣaktāḥ sarvakālaṃ
prasṛtāḥ, sahajā ityarthaḥ| aśeṣakāyaprasṛtā aśeṣaścāsau kāyaścāśeṣakāyaḥ|
tatra prasṛtā anugatāḥ| yadvā'śeṣāśca te kāyāścāśeṣakāyāḥ| sarvāṇi śarīrāṇi
gajaturagoragādisambamdhīni tāni prakarṣeṇa sṛtā gatāḥ| tathā aśeṣāḥ na
vidyate śeṣo yeṣāṃ te'śeṣāḥ sarve samūlāḥ| sabījā ityarthaḥ|
tathautsukyamohāratidāḥ| autsukyaṃ viṣayotkaṇṭhā gato'bhilāṣaḥ| mohaḥ
kāryākāryānabhijñatvam| aratiranavasthitiḥ| sthānāsanādiṣu| autsukyaṃ ca
mohaścāratiśca tā dadati ye rāgādayasta evam| tānevaṃvidhān yo bhagavān
jaghāna tasmai tathābhūtāyāpūrvavaidyāya namo'stu| taṃ pūjayāmītyarthaḥ| ata
evāsāvapūrva āścaryabhūto vaidyaḥ| anyo hi yo vaidyaḥ sa
jvarādīnapyacirotthitān rogānetadviśeṣaṇaiuraparāmṛṣṭānna tathā hartuṃ
samarthaḥ| kimuta rāgādīnasādhyalakṣaṇalakṣitān| tathā
cāsādhyalakṣaṇam|(asminnevādhyāye ślo. 32)"anupakrama eva syāt
sthito'tyantaviparyaye| autsukyamohāratikṛd" iti| yadvā na vidyate pūrvo
yasmādasāvapūrvaḥ| pūrvebhyaḥ prathama ityarthaḥ| apūrvaścāsau
vaidyo'pūrvavaidya ityarthaḥ| evaṃvidhaṃ cābhimatanamaskāraślokaṃ viracayan
granthakṛdgranthasya rogopaśāṃtiḥ prayojanamiti pratipādayati| tathā cāha
carakamuniḥ (sū. a. 1|52)"dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam" iti|
evaṃ ca dhātusāmyena prayojanena prayojanavadidaṃ tantram| tathā
tatpāṭhāttadarthāvabodhāttadvidhyanuṣṭhānācca ārogyākhyasyopeyasya
tathābhimatasyāyuṣaḥ parasya puruṣārthasya mokṣākhyasya ca paramārthata
idameva tantramupāyaḥ| asmāccopāyopeyalakṣaṇasambadhāt sambandhavadidaṃ
tantram| tathā hetuliṅgauṣadhyākhyaskandhatrayamasyābhidheyaṃ
tenābhidheyenābhidheyavattantram| evaṃ ca granthakṛtātra
prayojanasanbandhābhidheyā yuktyaivoktāḥ|
indravajropendravajrāviracitatvādupajātivṛttam| yathā,
"anantarāpāditalakṣmaśobhau pādau bhavetāṃ vividhairvikalpaiḥ|
yāsāmimāvanyayatiprapañcau smṛtāḥ smṛtijñairupajātayastāḥ||" iti| sarvatraiva
cātra tantre'nuṣṭubhā samānīpramāṇīvitānādibhedabhinnatayā viracanam|
yatpunaravasarāntare vṛttāntaraviracanamiha tatsalakṣaṇaṃ vyañjayiṣyāmaḥ|
Ā. rā. śrīgaṇeśāya namaḥ| pṛṣṭhe
kūrmatayā caturbhujatayā dormaṇḍale mandaraṃ ruddhvā kṣīrasamudramoṣadhibhṛtaṃ
nirmathya niṣpāditaiḥ| ānītairamṛtairbhiṣaktamatayā yoṣittayā
pāyitairdevānāmajarāmaratvamakarottasmai namo viṣṇave||1||
hemādriṇā caturvagacintāmaṇividhāyinā|
taduktavratadānādisiddhyāṅgārogyasiddhaye||2||
kriyate'ṣṭāṅgahṛdayasyāyurvedasya sugrahā| ṭīkā
carakahārītasuśrutādimatānugā|| 3|| carake haricandrādyaiḥ suśrute
jaijjaṭādibhiḥ| ṭīkākārairna nirṇātamiha hemādgiṇoditam|| 4||
deśabhraṃśabhayādvicālya layinaḥ snehaiḥ pratāpaiḥ paraṃ pradrāvya prasṛtān
praveśya parito durgodaraṃ drāktataḥ| ūrdhvādhogati nirgamayya
madanairdantyādibhirvidviṣo doṣānadraḍhi rāmarājyamagadaṅkāreṇa hemādriṇā||
5|| hemādrirnāma rāmasya rājñaḥ śrīkaraṇeṣvadhi| nanūbhau
bhagavanniṣṭhaṣāṅguṇyakaraṇeṣvadhi|| 6|| sarveṣāṃ dvīpavarṇāṇāṃ meruruttarataḥ
sthitaḥ| tadastu sarvottaratā hemādrau dṛśyate yataḥ|| 7|| sevyā
hemādriṭīkeyamāyurvedarasāyanam| āyurvedātmanāṃ puṃsāṃ nirdoṣatvam hi
nānyathā||8|| aṣṭāṅgahṛdayaṃ
mukhyamanukte'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ| tantrāntarāṇi coktāni vaiṣamye vivṛtāni ca||9||
āyurvedaṃ vyācikhyāsuḥ śrīvāgbhaṭācāryaḥ prathamaślokeneṣṭadevatāṃ
namaskaroti-rāgādirogāniti| sa cāpūrvavaidyaḥ| apūrvatvaṃ ca adbhutaśaktitvam|
tacca jvarādivilakṣaṇānāṃ rogāṇāṃ ghātena| te ca rāgādayaḥ| śuddhasya cetaso
rajastamobhyāṃ rañjanaṃ rāgaḥ| tadādayastanmūlāḥ kāmakrodhādayaḥ|
jvarādivilakṣaṇatvamevāha-satatānuṣaktān, sarvakālamātmanā sambaddhān| nanu,
jvarādayo'pi kulodbhavāḥ evamityata āha-aśoṣakāyaprasṛtān, yāvantyātmanaḥ
śarīrāṇi tāni sarvāṇyabhivyāpya sthitān| nanu, kulodbhavā api kuṣṭhārśomehādyā
anantavyaktibhedenaivamityata āha-aśeṣān, sarvāneva yugapatpratidehaṃ sthitān|
nanu, satkāryavādināṃ mate jvarādayo'pi sūkṣmarūpeṇaivamityata
āha-autsukyamohāratidān, autsukyam avicāryakāryapravṛttiḥ, moho vicārāśaktiḥ,
aratiḥ asantoṣaḥ tā dadatyātmanaḥ samarpayantīti tathā| autsukyādīni
svakāryaṇyadbhutāni samarpayantaḥ sarve sarvadeheṣu sarvadā ātmānaṃ
kleśayantīti jvarādivilakṣaṇā eva rāgādirogāḥ| jaghāneti
mokṣaśāstrapraṇayanena vadhopāyaṃ darśitavān| na tu svayaṃ hatavan| tathā
hyadhunā kāmādyadarśanaṃ syāt||
idānīmiṣṭadevatāṃ namaskṛtya śāstrakārastantramāriripsuridamāha ---- athāta
āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| (gadyasūtram)||1||
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtram)|2|
Sa. atheti|
athaśabdo'sminmaṅgalādhikārānantaryeṣu draṣṭavyaḥ| maṅgalādīnāṃ hi śāstrāṇāṃ
tadadhyetṝṇāṃ niṣpratibandhā pravṛttirabhipretārthasādhanāya jāyate|
athaśabdaścāyaṃ maṅgalārthaḥ| tathā coktam-"oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau
brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tenemau maṅgalau smṛtau||"iti|
ato'dhikāre| āyuṣkāmīyaṃ śāstramadhikriyate yāvadata ūrdhvaṃ pratanyate
ātantraparisamāptestatsarvamāyuṣkāmīyaṃ veditavyam| ata ānantarye ca|
namaskārādanantaramāyuṣkāmahitaṃ vyākhyāsyāma iti| kathaṃ punarekasyaiva
tantrakārasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanaṃ yujyate| brūmaḥ| "asmado dvayośca"
ityekatve'pi bahuvacanavidhānādabhilaṣantīti| yuktamevātraikasminnapi
bahuvacanam| āyuḥ śarīrendriyasatvātmasaṃyogaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.
1|41)-| "śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam| nityagaṃ cānubaddhaṃ ca
paryāyairāyurucyate||" iti| etītyāyuḥ| santataṃ yātītyarthaḥ| evaṃvidhaṃ
gatvarasvabhāvamapi hitāhāravihārasevādibhirahitavarjanena ca kathametat
sthirībhavedityevaṃ kāmayante ye te āyuṣkāmāḥ| tebhyo hita āyuṣkāmīyaḥ| sa
punarāyurvedāgamādiprakaraṇasamudāya āyuṣkāmayamānenetyādikaḥ| āyuṣkāmīya iti
isusoḥ sāmarthye iti ṣādeśaḥ| tasmai hitamiti chaḥ|
āyuṣkāmīyaśabdo'dhyāyaviśeṣaṇārtho nīlotpaladalavat| bahuṣvadhyāyeṣu satsu
katamamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma āyuṣkāmīyamiti| adhikṛto'dhyāyanāyetyadhyāyastaṃ
vyākhyāsyāmaḥ vividhaprakāreṇa viśeṣeṇa vā kathayiṣyāmaḥ| āyuṣkāmaiḥ pūrvaṃ
dṛṣṭatvādasyādhyāyasyāyuṣkāma iti saṃjñā| arthagatimadhikṛtyādhyāya iti nāma|
tathā coktam| (ca. sū. a. 30|65)- "adhikṛtyeyamadhyāyanāmasaṃjñā pratiṣṭhitā"
iti| tatra padasamudāyo vākyaṃ vākyasamudāyaḥ prakaraṇaṃ, prakaraṇasamudāyo
yaḥ, so'dhyāyaḥ, adhyāyasamudāyaḥ sthānaṃ, sthānasamudāyastantramiti| viśabdo
nānārthaḥ| āṅabhividhau| uttarākhyaścāyamalaṅkāraḥ| tasya hi lakṣaṇam|
(kāvyālaṅkāre a, 7|93)- "uttaravacanaśravaṇādunnayanaṃ yatra pūrvavacanānāṃ
kriyate taduttaraṃ syāt" ityādi| tato'nena vākyena śiṣyavacanamīdṛśamunnīyate|
saṃsāre'sminnamī prāṇino nānārogānīkābhibhūtāstrātāramalabhamānāścaturvargād
bhraśyante| tatko nu bhagavannatropāyaḥ syāditi kṛtapraśno guruḥ pratijajñe,
athāta āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| atha śiṣyavacanānantaram| ato
hetoryasmādayaṃ śiṣyaḥ śrutakulaśīlādisaṃpanno dhīmedhāguṇabhūṣaṇabhūtaśca| vi
vividhaiḥ prakāraiḥ ā śiṣyabodhotpatteḥ| āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmo
varṇayiṣyāmaḥ| nanu kīdṛśaṃ tadvividhaprakāramākhyānam| brūmaḥ| padataḥ,
tadarthataḥ, prayojanataḥ, codyataḥ, parihārataḥ, sambandhābhidheyataśca|
padato yathā, āyuritīdaṃ padam| tadarthato yathā etītyāyuḥ| prayojanato yathā,
atraiva dharmārthasukhasādhanam| codyato yathā, nanu kathametatkevalaṃ
dharmārthasukhasādhanamiti vaktuṃ pāryate| yato'syāyuṣaḥ karmaiva kevalaṃ
dharmasādhanamiti vaktuṃ no pāryate| yato'syāyuṣaḥ paripālanārthaṃ viśastāḥ
kākagṛdhrabhāsādayo rājayakṣmacikitsite bhojyā ityuktam| abhakṣyāścaite|
śrutismṛtyorabhakṣyatvenoktatvāt| evamabhakṣyabhakṣaṇāddhiṃsayā ca pāpayogaḥ|
tadyogāccādharmasādhanaṃ na dharmasādhanamiti| parihārato yathā, atraivaṃ
parihāro yajñādhikāriśarīranimittaṃ kākādīnāṃ viśasanaṃ bhakṣaṇaṃ vidhīyamānaṃ
nādharmāya| itarathā krīḍārthaṃ kriyamāṇamadharmāyaiva| tathā ca kākādayo'pi
tatsādhanopayogāddharmeṇa tatphalena sambadhyante yajñiyā iva paśavaḥ|
tadevamāyuṣo dharmasādhanatvaṃ sthitam| sambandhābhidheyau tūktāveva| nanu
santyevānyānyapi maharṣipraṇītānyāyurvedatantrāṇi, kimanena tantreṇa kṛteneti|
atra brūmaḥ| aparatantrāṇāṃ sāvadyatvādidamucyate| anyāni hi tantrāṇi
sadoṣāṇi| tathā hi| yadetattāvadbhagavatā carakamuninā praṇītaṃ tantraṃ
ratnākara iva ganbhīryātiśayayogāddurbodham| tasyāpi sadoṣatāṃ prakaṭayanti
vācāṭāḥ| tathā hyādau tatsūtram| athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma
iti| atra dīrghañjīvitīya iti śāstrādāvayuktam| yato (ca. sū. a. 1 ślo. 3)
dīrghaṃ jīvitamanvicchannityasyānukaraṇaṃ dīrghañjīvitamiti|
so'sminnadhyāye'stīti chaḥ| tasyādhyāyānuvākayorluki sati dīrghañjīvitamiti
prāpnoti| tadidamaviditaparamārthaśabdasvarūpāṇāṃ vacanam| tathāhi|
adhyāyānuvākayorityādau sūtre vikalpena cāyaṃ lugiṣyata iti jagāda jayādityaḥ|
tena lukaḥ pākṣikatvādatra luk na bhavatītyevaṃ yuktamuktamidam| dīrghaśabdena
guṇo'bhidhīyate jīvitaśabdenāpi guṇa eva| tasmāddvayorapi
guṇatvādādhārādheyabhāvo na yuktaḥ, yato guṇāśrayo nokta iti| tathā ca
vaiśeṣikāḥ| nirguṇā guṇā iti| atha kālaśabdaṃ luptasvarūpaṃ nirdiśya
dīrghajīvitīyaśabdo nirdiśyate tadā yuktamevaitat| tathā
indriyopakramaṇīye'dhyāye chapratyayotpattiḥ kathamevaṃ vidhīyatāṃ
yato'sminnadhyāya indriyopakramaṇaśabdo nāstyeva|
evamapāmārgataṇḍulīye'pāmārgataṇḍulaśabdasyābhāvācca pratyayotpattirdurlabhā|
tathā divyāmbhaso gāṅgasamudrabhedaḥ parīkṣā ca noktā| pratyuta tatra
paṭhyate| (ca. sū. a. 27|191)- "jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ
nabhastalāt| tatpatatpatitaṃ caiva deśakālāvapekṣate" iti| tathā
nālikerodakasya guṇā noktāḥ| tathā, apakvakvathitakṣīrasya svarūpaviśeṣo
noktaḥ| tathā kaṣāye kiyadauṣadhaṃ kimavaśeṣaṃ kvathanīyamityādi ca noktam|
miśrake sneha evamabhyadhādasau| "trivṛttāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ
palonmitam| caturguṇaṃ jalaṃ dattvā" ityādi| tadeṣāmauṣadhānāṃ kiyanmānamapi
salilenaitāvatā kīdṛśaṃ kimuta kvāthaniryāsāviti| tathā kvathitaśītatoyamapi
kiyatā pākena pathyaṃ bhavatīti noktam| mudgo grāhīti ca noktam| tathā ca
tatpāṭhaḥ (ca. sū. a. 27|22)-"kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ|
viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgāḥ sūpyottamo mataḥ||" iti| tathā vāstukādīnāṃ
laghutvaṃ noktam| tathāca tatpāṭhaḥ (ca. sū. a. 27|85)- "pāṭhāsuṣāsaṭhīśākaṃ
vāstukaṃ suniṣaṇṇakam| vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam||"
iti| tathekṣuvarge, (ca. sū. a. 27|234)- "
śaityātmasādānmādhuryātpauṇḍrakādvāṃśiko varaḥ" ityasāvabhyadhāt| pauṇḍrakaśca
vāṃśikādvara iti suprasiddhametat| atra mativaibhavādbhaṭṭārakahariścandrau
vyākhyāviśeṣamavocatām| yathā pauṇḍrakādvāṃśiko'vara iti| evaṃ
caitadupapannameva| tadevamātreyasyāpi tantre yato bahavo doṣā udbhāvyante,
tataḥ kā gaṇanā tantrāntarāṇām| tathā vedotpattiriti saṃjñā
tantre'sminsadoṣatvānna kṛtā| tathā hi| āyuṣo veda āyurvedaḥ,
tasyotpattirāyurvedotpattiriti bhavitavyam| atra kecidāhuḥ| āyuḥśabdalopaṃ
kṛtveha nirdeśaḥ kṛtaḥ| evamapi sati lopastāvadamaṅgalaḥ| so'pyāyuṣaḥ sa ca
śāstrādau| ityanyāyyaivaiṣā saṃjñā| kiṃca vedotpattirityetadapi tāvadvaktuṃ na
yujyate, nityatvādasya vedasya| nityo hyayamāyurvedaḥ| āyuḥsantānādinityatvāt|
tathā hyāyuḥsaṃtānaḥ| sarvaprāṇisaṃvedyaśarīrāparaśarīrago
manaḥprabandhanityatayā nityaḥ| asya nityatvādāyurvedo'pi nityaḥ|
nityatvāccāsyotpattimattvaṃ vaktumayuktam|
nanvavabodhopadeśābhyāmutpattirasyopalabhyate| yataḥ
prāgupadeśānnāsāvupalabhyate| ata upadeśānantaramupadeśadvāreṇopalabhyate|
tasmādavabodhopadeśāvasyotpattikāraṇatvena kalpayitvotpattimattvamasyocyata
iti kaiścidūce| naitadyuktam| yataḥ sato bodhopadeśau sto nāsataḥ| tathā
cācaṣṭe lokaḥ| amunā guruṇā chātrāyopadiṣṭaṃ śāstramidamiti| sata
evopadeśāvabodhau staḥ| tasmānnāvabodhopadeśāvasyotpattikāraṇamityato'pi
hetorvedotpattisaṃjñetyayuktā| iti saṃjñānāṃ sāvadyatvaṃ nirūpya
niravadyāyuṣkāmīyasaṃjñā hi tantre kṛtā|
yayoccāritamātrayaivā'śeṣastantrārthaḥ prakāśyate| pratisthānaṃ ca yo'dhyāyaḥ
prathamastatsaṃjñayā sthānārthaḥ| anye ca
ye'dhyāyāstantre'smiṃstatsaṃjñābhiryathāsvatantramarthajātaṃ prakāśayanta iti|
idamidānīṃ pṛchyate tantrakāraḥ| yadasmiṃstantre kiṃciducyate sma
bhavadbhistatsvabuddhiparikalpitamuta netyāha| itiśabda evamarthe| yathā iti
ha sma, tānāha| haśabdo'nukampāyām| brūdhātoḥ sma upapade
bhūtānadyatanaparokṣe 'laṭ sme' iti laṭa āhādeśaḥ| atrerapatyamātreyaḥ|
'itaścāniñaḥ' iti ḍhak| ātreya ādiryeṣāṃ dhanvantariprabhṛtīnāṃ ta evam|
mahāntaśca te ṛṣayaśca maharṣayaḥ| mahatvaṃ tajjñānātiśayayogāt|
tenāyamartho'nena kāraṇenānukampayā, na tu phalākāṅkṣayā, bhagavanta
ātreyādayo maharṣayo'bruvan| nāsmābhiḥ svamatiparikalpitaṃ kiñcidapyatroktam|
kevalaṃ dūtasandeśavacananyāyena yugānurūpaḥ kramamātro'nyathā kṛta ityarthaḥ|
tathā cāsyaivasaṅgrahe- (sū. a. 1) "na mātrāmātramapyatra kiñcidāgamavarjitam|
te'rthāḥ sa granthasandarbhaḥ saṃkṣepāya kramo'nyathā" iti|
tadevamāgamaprāmāṇyamasya tantrasyetyuktaṃ bhavati|
Ā. rā. āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte atheti| atha sveṣṭadevatānamaskārānantaram| ato hetorvyākhyeyaḥ|
yato'yamāyurvedo vyādhipratīkāravyākhyānam| āyurvairiṇo hi vyādhayaḥ| vyākhyā
ca sāmānyaviśeṣābhyāṃ saṃkṣepavistarābhyāṃ ca kṛtā sugrahā bhavati| tatrādau
vyādhipratīkārasya sāmānyasaṃkṣepavyākhyārthamayamadhyāyaḥ, āyuṣkāmahitatvācca
āyuṣkāmīyaḥ| nanvevaṃ cetsarve'pi āyuṣkāmīyāḥ| satyaṃ, kintu
prathamo'yamadhyāyo maṅgalārthā ceyaṃ saṃjñā| maṅgalādīni ca śāstrāṇi
prathanta ityasyeyaṃ saṃjñā kṛtā| anyeṣāṃ tu vyākhyeyārthānurūpā
dinacaryādisaṃjñāḥ kariṣyati| ātmakṛtiṃ pramāṇayati-iti heti| prāmāṇyaṃ
cāptavākyatvāt| āptāścātreyādayo maharṣayaḥ| te ca, iti ha evameva, āhuḥ sma
uktavantaḥ, yathā vayaṃ vakṣyāmaḥ| tena vayamapyāptāḥ|
āyuḥkāmāyamānena dharmārthasukhasādhanam| āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ
paramādaraḥ||2||
Sa. āyurvedayati jñāpayati
prakṛtijñānarasāyanadūtāriṣṭādyupadeśādityāyurvedaḥ| tasyopadeśā
āyurvedopadeśāḥ| upadiśyanta āyurvedārthā upapattibhirityupadeśā
āyurvedatantrāṇi| teṣu paramādaraḥ pāṭhāvabodhānuṣṭhānarūpa utkṛṣṭo yatnaḥ
kāryaḥ| āyurvedopadeśeṣviti bahuvacananirdeśādayamartho bodhyate|
bahuṣvāyurvedatantreṣu yatnaḥ kāryaḥ| anekāyurvedāvalokanāddhi cikitsāyāṃ
vaidyasya na manāgapi sandeho jāyate| kiṃ kurvatā puruṣeṇa-āyuḥ kāmayamānena
jīvitamabhilaṣatā| kimbhūtamāyuḥ, dharmārthasukhasādhanam| dhriyate
loko'neneti dharmaḥ| arthyate yācyata ityarthaḥ| sukhaṃ dvividham,
tādāttvikamātyantikaṃ ca| tādātvikaṃ kiyatkālāntarāsthāyitvātsukhāvabhāsaṃ, na
paramārthataḥ sukham| tathā coktam- (ca. sū. a. 28/37) 'tādātvasukhasaṃjñeṣu
bhāveṣvajño'nurajyate'| iti| tadetatsaṃjñāmātreṇa sukhaṃ na tvatyantamiti
pradarśayituṃ sukhasaṃjñeṣviti muninoktam| ātyantikaṃ sukhaṃ mokṣākhyaṃ, yatra
na duḥkhānāṃ śleṣaḥ| teṣāṃ sādhanamupāyo dharmārthasukhasādhanam|
Ā. rā. prekṣāvatpravṛttyarthaṃ
prayojanādhikāriṇau darśayati-āyuriti| prayojanaṃ cāyuḥ| tasya ca
prayojanatvaṃ dharmārthasukhasādhanatvāt| sukhaṃ kāmo mokṣaśca| ata eva yaḥ
āyuḥ kāmayate so'tra adhikārī| tena ca, āyurvedopadeśeṣvasmadvākyeṣu,
paramatyartham, ādaro vidheyaḥ pāṭhāvabodhānuṣṭhānairyatitavyam|
athāsyāyurvedasya gauravotpādanāyāgamaśuddhiṃ darśayati ---- brahmā
smṛtvā''yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so'śvinau tau sahasrākṣaṃ
so'triputrādikānmunīn||3||
te'gniveśādikāṃste tu pṛthak tantrāṇi tenire|
------------------------------------------------|4|
Sa. brahmetyādi| brahmā āyuṣo vedaṃ
smṛtvā prajāpatiṃ dakṣamajigrahad avābodhayat| smṛtvetyanenaitadgamayati
brahmaṇaḥ smartṛtvamevātra na kartṛtvam| nityatvādāyurvedasya| nityatvaṃ cāsya
prāk pratyapādi| graherṇyantasyātra buddhyarthatvāt prajāpatiśabdasya
gatibuddhītyādinā karmasaṃjñā| sa prajāpatiraśvināvajigrahat| tau
sahasrākṣamindramajigrahatāmiti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| sa
śakro'triputrādikān munīn bodhayāmāsa| atriputra ātreya ādiryeṣāṃ
dhanvantarinimikāśyapādīnāṃ ta evam| te cātreyādayo'gniveśādikānajigrahan| te
tvagniveśādayaḥ ṣaṭ pṛthak pratyekaṃ tantrāṇi
śāstrāṇyagniveśabheḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇināmābhidheyāni tantrāṇi
tenire vistāritavantaścakruḥ| tantryante dhāryanta āyurvedārthā ebhiriti
tantrāṇi|
Ā. rā. āyurvedasya
śabdāntarānabhidheyatvaśaṅkāṃ nirākartuṃ purāvṛttaṃ darśayati-brahmā smṛtveti|
brahmā ayurvedaṃ sbhṛtvā prajāpatiṃ dakṣamajigrahat grāhitavān,
adhyāpitavānityarthaḥ| āyuṣo
vedamityasamāsakaraṇamāyurvedalakṣaṇapratipādanārtham| āyuṣaḥ sambandhī veda
āyurveda iti| sambandhaśca pālyapālakalakṣaṇaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sūṃ aṃ
1)-"āyuṣaḥ pālakaṃ vedamupavedamatharvaṇaḥ" iti| sa
prajāpatiraśvināvāyurvedamajigrahat| tāvaśvinau sahasrākṣamajigrahatām| sa
indro'triputrādikān munīnajigrahat| te'triputrādayo'gniveśādikān
munīnajigrahan| te punaragniveśādayaḥ, pṛthak pratyekaṃ, tantrāṇi śāstrāṇi,
tenire viracayāñcakruḥ| saṃkṣepārthamāyurvedaṃ
śabdāntarairabhidadhurityarthaḥ|
nanu yadi taistantrāṇi punaryugānurūpasandarbhaiḥ saṅgṛhītāni|
tatkimidānīmanena śāstreṇa kṛtenetyāha ----
----------------------------------------------| tebhyo'tiviprakīrṇebhyaḥ
prāyaḥ sārataroccayaḥ||4||
kriyate'ṣṭāṅgahṛdayaṃ nātisaṃkṣepavistaram|
----------------------------------------------|5|
Sa. tebhya iti| tebhyo
granthebhyo'tiviprakīrṇebhyo vikṣiptebhya uccāvacoktārthatayaivetaścetaśca
gatebhyaḥ| ata eva kaścidevārthaḥ kasmādeva tantrāntarājjñāyate| yathā
śalyacikitsā suśrutapraṇītāttantrādevāvagamyate na tathāgniveśādikāt|
ūrdhvāṅgacikitsā ca janakapraṇītāttantrādyathāvagamyate na tathā
suśrutapraṇītāt| ataḥ prāyo bāhulyena sārataroccayaḥ kriyate| uccīyante
saṅgṛhyante vikṣiptāḥ padārthā anenetyuccayaḥ| yathā vā yavādīnāṃ
bahukṣetrajātānāmekasmin sthāne uccayo rāśīkṛtya sthāpanaṃ vidhīyate tatheha
sāratarāṇāmuccayaḥ| sārataragrahaṇenaitaddyotayati, saṅgraheṇaiva
sārāṇāmuccayaḥ kṛtaḥ| anena tathā sāratarāṇāṃ pradeśānāmuccayaḥ kriyata iti|
kiṃ nāma aṣṭāṅgahṛdayam| etacca sānvayārthamasya nāma| yathā śarīrasya
sarvāvayavebhyaḥ pradhānadeśo hi hṛdayam, tathedamaṣṭāṅgāyurvedasya
pradhānabhūtatvād hṛdayamiva hṛdayam| tathā ca tantrānte vakṣyati (u. a.
40|88)- hṛdayamiva hṛdayametadityādi| aṣṭau ca tānyaṅgānyaṣṭāṅgāni, teṣāṃ
pratyekaṃ hṛdayaṃ, sāratarasaṅgrahaṇāt| kīdṛśamaṣṭāṅgahṛdayam|
nātisaṃkṣepavistaram| saṃkṣepaśca vistaraśca saṃkṣepavistarau, atiśayena
saṃkṣepavistarau yatra na, tannātisaṃkṣepavistaram| atiśabdasyātra pratyekaṃ
sambandhaḥ| atisaṃkṣepaṃ kiñcittantraṃ yathā siddhasārādi, kiñciccātivistaraṃ
yathā saṅgrahādi| idaṃ tu tantraṃ nātisaṃkṣepavistaram| atisaṃkṣepoktaṃ
svalpadhiyāṃ nopakṛtaye| teṣāṃ hi yathoktāgamamātraṃ śreyaḥ, na tu
vākyārthaparyālocanādadhikaḥ parāmarśaḥ| ativistīrṇaṃ tu
pāṭhāvabodhānuṣṭhānaisteṣāṃ duḥśakyaṃ syāt|
tasmādalpamadhyottkṛṣṭabuddhiśiṣyahitārthaṃ tantrametaduddiṣṭam|
Ā. rā. agniveśādiśāstreṣu satsvapi
svaśāstrasyopayogaṃ darśayati-tebhya iti| sārataroccayaḥ kriyate, mayeti
śeṣaḥ| sāratarāṇāṃ bahūpayogānāmarthānāmuccayaḥ| uccīyante ekatra kriyante
vyastā arthā asminnityuccayaḥ| nanu pūrvaśāstrāṇyapi mahākaṣāyasaṅgrahādiṣu
pradeśeṣvevamityata āha-aṣṭāṅgahṛdayam| aṣṭāṅgasyāyurvedasya hṛdayaṃ
sarvārthādhiṣṭhānam| saṃjñāceyamasya śāstrasya| vakṣyati hi (u. aṃ.
40/88)-"hṛdayamiva hṛdayametatsarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ" iti| sarveṣu
pradeśeṣu sārataroccaya ityarthaḥ| nanu pūrvaśāstrāṇyapi kvacilleśena
kvacitkārtsnyeneti sarvatra sārataroccayarūpāṇītyata
āha-nātisaṃkṣiptavistṛtam, atisaṃkṣepātivistararahitaṃ sarvatra saṃpūrṇam|
nanu nyūnapūraṇasya nirmūlatvādaprāmāṇyamityata
āha-tebhyaḥ,agniveśādiśāstrebhya evoccayaḥ kriyate| nanvevaṃ cetkimanenetyata
āha-ativiprakīrṇebhyaḥ, yatra prakaraṇārthāḥ vicchidya vicchidya sarvatra
kīryante tāni viprakīrṇāni, yatra vākyārthāśca tānyativiprakīrṇāni iti|
etaduktaṃ bhavati| santi paraṃ pūrvaśāstreṣu sarva evārthāḥ, kintu
ativiprakīrṇatvāt durgrahāḥ| iha tu racanāviśeṣeṇa sugrahā ityasyopayogaḥ|
uktaṃ ca saṅgrahe (su. a. 1)-"na mātrāmātramapyatra kiñcidāgamavarjitam|
te'rthāḥ sa granthabandhaśca saṃkṣepāya kramo'nyathā||" iti|
kāni punastānyaṣṭāṅgānītyāha----
----------------------------------------------|
kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān||5||
aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā|
-----------------------------------------------|6|
Sa. kāyeti| kāyaśca bālaśca
grahaścordhvāṅgaṃ ca śalyaṃ ca daṃṣṭrā ca jarā ca vṛṣaścetītaretaradvandvaḥ|
nanu sarvasyāścikitsāyāḥ kāyāśritatvāt kāyaśabdo'rthādākṣipta eva|
tatkimarthaṃ kāyaśabda upādīyate| brūmaḥ| prakarṣārtham| yathā puruṣāya
abhirūpāya kanyā deyetyatrābhirūpagrahaṇādabhirūpatamāyeti pratipādyate,
tathehāpi prakṛṣṭo yaḥ kāyaḥ sampūrṇadhātuḥ prakṛṣṭā ca yāvasthā, tathā
yuktaḥ| tatsaṅgrahārthaḥ kāyaśabda upāttaḥ| tathā 'ciñ cayane'
ityasmāddhātorvyutpāditaḥ kāyaśabdaḥ| cīyate praśastadoṣadhātumalairiti kāyaḥ|
tadevaṃ sarvaśarīropatāpakānāmāmapakvāśayasthanodbhavānāṃ
jvararaktapittātisārādīnāṃ rogāṇāṃ yatropaśamayogo nigadyate,
tatkāyacikitsānāmāṅgam| balasattvasampūrṇadhātutvād yauvanāvasthakāyasya
prathamanirdeśaḥ| bāladehe'sampūrṇabaladhātutvādaprakṛṣṭavayovasthāprabhāvāt
taccikitsāṅgaṃ pṛthaṅnirdiṣṭam| tathā bālaupayikabheṣajaṃ dhātrīdugdhalakṣaṇaṃ
dugdhodbhavavyādhipraśamādinirdeśācca| nanvevaṃ vṛddhasya prakṛṣṭavayovasthāyā
abhāvāttaddehe kāyacikitseti kathaṃ vyapadeśaḥ syāt| atra brūmaḥ|
bhūtapūrvagatyā vṛddhadehena hi prakṛṣṭavayovasthā pūrvamanubhūtā| ato
bhūtapūrvagatyā tatra kāyacikitsopadeśo yuktaḥ| evaṃ grahacikitsā nāma, yatra
devādigrahagṛhītānāṃ prāṇināṃ śāntikarma vidhīyate| yatrordhvajatrugatānāṃ
rogāṇāṃnetrakarṇaghrāṇādisaṃśritānāmāścotanaśalākādinopaśamo varṇyate
tadūrdhvāṅgacikitsānāmāṅgam| atra ca janmanaḥ prabhṛti
vicāropadeśādbālacikitsaiva prāgvaktuṃ yuktā| kintu kāyacikitsā
prādhānyātprāgupanyastā| tato'nantaraṃ bālacikitsā| bālasya ca grahasambandhād
grahacikitsā| tataḥ śarīrasya mūlarakṣārthamūrdhvāṅgacikitsā śālākyaṃ nāma|
tataḥ śastrasādhanasāmānyena śalyacikitsā| pīḍākaraṇasamānatvāt
daṃṣṭrācikitsā| daṃṣṭrā viṣātmikā| viṣeṇāśu ca maraṇe sambhāvyamāne
rasāyanopayogo yukta iti rasāyanacikitsā| athavā viṣasya
rasāyanajeyatvādrasāyanakathanaprastāvaḥ| tato'nantaraṃ vājīkaraṇasya
bharaṇena prastāvaḥ| tathā cādhīte granthakṛt (u.a.40|1)-
"vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān " iti| rasāyanasya paścādityarthaḥ|
yatrālpaduṣṭaretasāṃ tadāpyāyanaprasādopajananarūpā cikitsā kriyate
tadvājīkaraṇam| evametāni kāyādīni, tasyāyurvedasya, aṣṭāvaṅgānyāhurvadanti|
brahmā''treyādaya iti śeṣaḥ| yeṣu kāyādiṣu cikitsā saṃśritā vyavasthitā|
(ca.sū.a.9|5)- " caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte|
pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate|" iti muniproktalakṣaṇaṃ neha
tantrakṛdvyadhatta| cikitsāśabdādevāsyārthasya labdhatvāt| tathā ca
nirdeṣṭumāha| nindākṣamāvyādhipratīkāravicāraṇāsu sā niṣpadyata iti|
kiterdhātorvyādhipratīkāra evāsya vyutpāditatvāt|
Ā. rā. āyurvedāṅgānyāha-kāyeti| tani ca
kāyādīni aṣṭāvāhuḥ| tatra kāyaśabdena sarvāvasthaṃ sarvāvayavaṃ ca śarīraṃ
gṛhyate, bālādiśabdaistasyaivāvasthāviśeṣā lakṣyante| ūrdhvāṅgaṃ
tvavayavaviśeṣaḥ| bālaḥ prathamaṃ vayaḥ, graho grahārtatvam, ūrdhvāṅgaṃ śiraḥ,
śalyaṃ vraṇārtatvam, daṃṣṭrā viṣārtavaṃ, śalyadaṃṣṭrāśabdau
vraṇaviṣamātropalakṣaṇau| jarā paścimaṃ vayaḥ, vṛṣaḥ strīprasaṅgitvam| eṣāṃ ca
kāyādīnāṃ cikitsāśritānāmevāṅgatvamityata āha-cikitsā yeṣu saṃśritā iti|
cikitsā vyādhipratīkāraḥ| ata eva kāyacikitsā, bālacikitsetyādayo'ṅgānāṃ
saṃjñāḥ| vivakṣitavivekācca cikitsāyā eva hyaṅgatvam| aṅgānyavayavāḥ|
tatrāvasthāmātrāśrayāṇāṃ
bālādivyatiriktāvasthāviśeṣāśrayāṇāmavayavamātrāśrayāṇāmūrdhvāṅgavyatiriktāvayavaviśeṣāśrayāṇāṃ
ca vyādhīnāṃ kāyacikitsite pratīkāraḥ| bālacikitsādiṣu tu
tattadviśeṣaikaniṣṭhānām| iti śāstrārthetikartavyatā|
kāyasya doṣadhātumalasamudāyatvāttāneva doṣādīn nirdidikṣurāha ----
----------------------------------------------| vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo
doṣāḥ samāsataḥ||6||
Sa. vāyuriti| ca samuccaye| kapho
doṣamadhye samuccīyate| ityanena prakāreṇa, samāsataḥ saṃkṣepāt, trayo doṣāḥ|
nanu prastutatvādiha dhātusaṃjñayā vātādayo nirdeṣṭuṃ nyāyyāḥ, na
doṣasaṃjñayā| astyevaitat| kintu rasādidūṣaṇapūrvakameṣāṃ vikārakaraṇe
sāmarthyamiti pradarśanārthaṃ doṣasaṃjñayā te nirdiṣṭāḥ , na dhātusaṃjñayā| na
hyete dhāturūpā jātu viruddhatvaṃ kurvate dehadhāraṇavardhakatvāt| ete
munināpi carakeṇa pūrvaṃ doṣasaṃjñayaiva nirdiṣṭāḥ| tathā ca tadgranthaḥ
(sū.a.1/56)- "vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ " iti|
'vātapittakaphā doṣāstraya eva samāsataḥ ' ityevaṃ nirdeśe kartavye yadeṣāṃ
pṛthagvibhaktyā nirdeśaḥ kṛtaḥ , sa pradhānatvakhyāpanārthaḥ| bahuvacanādeva
tritve labdhe trigrahaṇaṃ niyamārtham| traya eva doṣāḥ , na caturtho'stīti|
tantrāntarīyā hi caturthaṃ doṣamīhante| teṣāṃ hyayamabhiprāyaḥ| yathā doṣāṇāṃ
sthānalakṣaṇakāryavikāracikitsādyupadeśastathā raktasyāpi| tatra sthānaṃ ,
sarvadehavyāpitve'pi plīhayakṛtī| lakṣaṇaṃ ca, padmendragopahemādītyādi|
kāryaṃ, dehasyotpattisthitī| vikāraḥ, visarpaplīhādi| cikitsā, sirāvyadhādikaṃ
karmeti| tadetadasāram| vātādayo hyasya dūṣyasya sataḥ kathaṃ doṣatvaṃ kartuṃ
pārayanti| yataḥ prādhānyādanvarthanāmatvācca vātādīnāmeva doṣatvaṃ, na
rasādīnām| vātādayo hi svātantryātpradhānāḥ| dūṣayantīti doṣā iti teṣāmeva
cānugatārthā saṃjñā pravṛttā| rasādyāstu pāratantryādapradhānāḥ| te ca
vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| tasmādraktasya dūṣyatvam, na doṣatvam| yadyevaṃ
vātādīnāmanyonyadūṣaṇād dūṣyatvaṃ syāt| pittena hi śleṣmā dūṣyata iti dṛśyate|
yathā pāṇḍuroganidāne (ni.a.13) pittapradhānā ityārabhya yāvat
śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyetyādi| tadatra śleṣmā pittena dūṣyate| tathā
śleṣmavadraktasyāpi doṣatvaprasaṅga iti yo manyeta, taṃ prati brūmaḥ| viṣama
upanyāsaḥ| vātādayo hi sarvadaiva rasādīn dūṣayanti, na tu rasādayaḥ
kadācidapi vātādīn dūṣyanti| vātādīnāṃ tu madhyādyadi kaściddūṣyate, sa
teṣāmanyatamena| tathā ca prakṛtilakṣaṇe vātaprakṛteḥ pittaprakṛteḥ,
śleṣmaprakṛteśca yathā lakṣaṇaṃ dṛśyate, naivaṃ raktaprakṛteḥ| tathā ca
tantrakāreṇa jvarādayo vātādiviśeṣaṇaviśiṣṭā evoktāḥ| yathā vātajvaro'yaṃ
pittajvaro'yaṃ śleṣmajvaro'yam, na tu raktajvaro'yamiti nirdiṣṭaḥ| ye'pi
raktajā vikārā visarpādayasteṣvapi ghṛtadagdhanyāyena vyapadeśo bodhyaḥ| yathā
ghṛtasyāntarhitenāgninā dagdho ghṛtadagdha ityucyate,
tadvadraktasthairvātādibhirdoṣairjāto raktajo'yamityucyate| yatra
kvacidraktasya doṣasaṃjñā kuṣṭhacikitsitādau dṛśyate, sā saṃjñāmātreṇaiva,
nāsāvanugatārthā| tasya dūṣyatvenaiva pravṛtteḥ| tathā caivaṃ purīṣādīnāmapi
saṃjñāmātreṇa vyavahāro dṛśyate| yathā (hṛ.ci.a.18|38)- "na ghṛtaṃ bahudoṣāya
deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhaḥ" ityādi| atra purīṣasya
doṣatvamuktam| tathodaracikitsite carakasya, jvaracikitsite vā asya,
(hṛ.ci.a.1|10)- "doṣeṇa bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate|
tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||" iti| atra āmasyāpi doṣatvamuktam|
tadevaṃ vātādayastraya eva doṣāḥ, na raktamiti sthitametat samāsataḥ|
vistaratastu saṃsargasannipātakṣayasamatābhedabhinnāstāratamyaparikalpanayā ca
kalpyamānā ānantyaṃ yānti|
Ā. rā. atha pratijñātaṃ
vyādhipratīkāraṃ vyācaṣṭe| sa tu tredhā, heturlakṣaṇamauṣadhaṃ ceti|
heturdvidhā, antaraṅgo bahiraṅgaśceti| antaraṅgo dvidhā, doṣā dūṣyāśceti|
tatra doṣānāha-vāyuriti| te ca trayaḥ, vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti| eṣāṃ tritvaṃ
ca samāsataḥ saṃkṣepeṇa| vistaratastu
prāṇādipācakādyavalambakādyavāntarabhedaprabhedairānantyam| samāsata iti
adhyāyaparisamāpteḥ prativākyaṃ sambandhanīyam|
vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca|
--------------------------------------------|7|
Sa. vikṛtāḥ svabhāvapracyutāḥ, dehaṃ
ghnanti| dehapadamatra jīvitopalakṣaṇārtham| jīvitena vinā kurvantītyarthaḥ|
avikṛtāḥ punardehaṃ vartayanti yāpayanti| vikṛtānāṃ doṣāṇāṃ prāgupanyāsaḥ,
teṣāṃ prakṛtyavasthāne nityaṃ bhiṣajā yatnavatā bhāvyamiti sūcanārtham|
anyathā mahānpratyavāyaḥ syāt|
Ā. rā. doṣāvasthādvayamāha-vikṛtāvikṛtā
iti| tacca vikṛtatvamavikṛtatvaṃ ceti| tatra vikṛtā dehaṃ ghnanti| avikṛtā
dehaṃ vartayanti| kramāditi vakṣyamāṇaṃ padaṃ vākyatrayaśeṣatvena
vyākhyānādiha sambandhanīyam|
idānīmeṣāṃ vyāpināmapi viśiṣṭasthānaṃ vivakṣurāha ----
--------------------------------------------------| te vyāpino'pi
hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ||7||
Sa. adhaśca madhyaścordhvaṃ
cādhomadhyordhvāni, tāni saṃśraya āśrayo yeṣāṃ te'dhomadhyordhvasaṃśrayāḥ|
hṛcca nābhiśca hṛnnābhī, tayorhṛnnābhyoḥ| te vātādayo yāpino'pi
sarvaśarīracarā api hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| viśeṣeṇeti vākyaśeṣaḥ|
nanu kimidaṃ vākyaśeṣatvaṃ nāma| ucyate| yasmin khalu
pade'nuccāryamāṇe'rthagatiṃ paśyantyācāryāḥ, taccheṣamiti| uccāraṇakāle tena
vinā'bhidheyasiddheḥ| vyākhyākāle tu mandabuddhivyutpattaye vyācakṣate| tatra
nābheradho vāyoḥ sthānam| hṛnnābhyormadhye pittasya| hṛdayādūrdhvaṃ kaphasya|
nanu hṛnnābhyoriti kathaṃ nirdeśo yāvatā prāṇyaṅgatvādekavadbhāve
sanapuṃsakamiti napuṃsakatve hṛnnābhi iti prāpnoti| atra brūmaḥ| prāṇyaṅgānāṃ
samāhāra eva dvandva ityasya prāyikatvānnaikavadbhāvaḥ| tadabhāvācca
tadāśrayaṃ napuṃsakatvaṃ na bhavati| tathā coktam| sarvo'pi dvandvo
vibhāṣaikavadbhavatīti| dṛśyate cānyatrāpi| tathā ca rudrabhaṭṭaḥ (rudraṭaḥ
kāvyālaṅkāre a.7/81)- - "kauṭilyaṃ kacanicaye karacaraṇādharadaleṣu rāgaste"
ityādi| tathā, asyaiva granthakṛtaḥ (ni.a.7/19) "śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlaṃ" iti|
tathā, (ni.a.16|6) "jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu" iti| tathā,
"vāyuḥ sandhyasthimajjasu" ityādi| tasmāddhṛnnābhyoriti prayogo nyāyya eva|
Ā. rā. doṣasthānānyāha-te vyāpina iti|
tāni ca trīṇi| hṛnnābhyoradho vāyoḥ sthānaṃ, madhye pittasya, ūrdhvaṃ
kaphasya| sarvadehavyāpitve'pi yo yasminnādhikyena vartate tattasya sthānam|
hṛnnābhiśabdābhyāṃ tadubhayāvadhipradeśo lakṣyate| anyathā hṛdo'pyadho
vāyurnābherapyūrdhvaṃ kaphastiṣṭhet|
athaiṣāṃ sakalakālavyāpināmapi niyatakālatvaṃ darśayannāha ----
vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt|
--------------------------------------------|8|
Sa. vayaśca ahaśca rātriśca bhuktaṃ ca
vayohorātribhuktāni teṣāṃ, kramādyathāsaṃkhyaṃ, te vātādayaḥ, antamadhyādigā
bhavanti| antaśca madhyaścādiścāntamadhyādayasteṣu gacchantītyantamadhyādigāḥ|
anyatrāpi dṛśyata iti ḍaḥ| tenāyamarthaḥ, vayasaḥ manuṣyāyuṣaḥ, antaḥ paścimo
bhāgaḥ, vāyoḥ kopakālaḥ| madhyo bhāgaḥ pittasya| ādyo bhāgaḥ kaphasya|
evamahno rātreśca yojyam| bhuktamāhāraḥ, tasyānte
jaṭharāgnisaṃyogavaśādrasānāṃ jīrṇaprāyāvasthā, vāyoḥ kopakālaḥ| madhyo
vidāhāvasthā, pittasya| ādyāvasthā tu yasyāṃ madhurībhāva āhārasya, tatra
kaphasya kopakālaḥ| yadyapi cāhārasya jaṭharāgnisaṃyogavaśādbahvyo'pi sūkṣmā
avasthāḥ sambhāvyante, tathāpyetāsāmeva sutarāmupayogitvādiha nirdeśaḥ| tathā
etā eva tisro'vasthāḥ svakarma darśayanti| vakṣyati hi (śā.a.3/57)- - "ādau
ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenībhūtaṃ kaphaṃ, yātaṃ vidāhādamlatāṃ
tataḥ| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṃ, cyutaṃ punaḥ| agninā śoṣitaṃ pakvaṃ
piṇḍitaṃ kaṭu mārutam" iti|
Ā. rā. doṣakālānāha-vaya iti| tatra
vayaḥ śarīrapariṇāmaḥ, tasyāntaḥ vṛddhatvāvasthā vāyoḥ kālaḥ| madhyaḥ
yauvanāvasthā pittasya| ādirbālyāvasthā kaphasya| ahno'ntaḥ aparāhṇaḥ vāyoḥ|
madhyo madhyāhnaḥ pittasya| ādiḥ pūrvāhṇaḥ kaphasya| rātreranto'pararātro
vāyoḥ| madhyo madhyarātraḥ pittasya| ādiḥ pūrvarātraḥ kaphasya| bhuktaṃ
nigīrṇamannam, tasyāntaḥ pakvāvasthā vāyoḥ| madhyo vidagdhāvasthā pittasya|
ādirāmāvasthā kaphasya| vyāpino'pītyanuvartate|kālaviśeṣastu sthānaviśeṣavat|
adhunā'gnisvarūpaṃ prastauti ----
------------------------------------------------| tairbhavedviṣamastīkṣṇo
mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ||8||
Sa. taiśca vātādibhiḥ puṃso
yathākrameṇāgnirviṣamastīkṣṇo mandaśca bhavet| vātādayaśca samuditā eva
śarīrajanane samarthāḥ, ityavaśyaṃ sarvaireva bhavitavyam| iha tu ya ekasya
vyapadeśastatrotkarṣo draṣṭavyaḥ| vātotkarṣeṇa viṣamaḥ, pittotkarṣeṇa tīkṣṇaḥ,
kaphotkarṣeṇa manda iti| samairhānyutkarṣavarjitaiḥ samaḥ|
lakṣaṇameṣāmaṅgavibhāge śārīre vakṣyati (śā. a. 3/74)- yaḥ
pacetsamyagevānnamityārabhya yāvaccirātpacediti| yatra tu
dvayordoṣayorutkarṣatvaṃ, tatra sadvaidyena svadhiyā kalpyam| yathā,
vātapittayorutkarṣe vāyoryogavāhitvāttīkṣṇaḥ| evaṃ vātakaphayorutkarṣe mandaḥ|
kaphapittayostūtkarṣe āhāraviśeṣavaśātkadācittīkṣṇaḥ kadācinmanda iti|
Ā. rā. agnyavasthāviśeṣākhyaṃ
doṣakāryamāha-tairiti| tatra vātenāgnirviṣamo bhavet| tīkṣṇaḥ pittena| mandaḥ
kaphena| kramādityanuvartate| samaistribhiḥ samaḥ| pāriśeṣyādviṣamādayastrayo
viṣamairdoṣaiḥ| vaiṣamyaṃ ca vṛddhireva, kṣīṇānāmīddakkāryādarśanāt|
aniyatapāko viṣamaḥ, āśupākastīkṣṇaḥ, cirapāko mandaḥ| śeṣaḥ samaḥ| uktaṃ hi
saṅgrahe (sū. a. 11)-"yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same|
pāko'gnau yuktayordrāktu tīkṣṇe mande punaścirāt" iti| yuktayorucitayoḥ|
saṃsargasannipātajāstvavasthā nidarśanatantrayuktyā jvaravadavagantavyāḥ|
yathā vātakaphaje jvare śītaṃ, vātapittaje dāhaḥ, vāyoryogavāhitvāt|
pittakaphaje sannipātaje ca paryāyeṇa dāhaśīte| mitho viruddhatvena
yugapadasambhavānna cobhayorabhāvaḥ, viruddhakāryāṇāmapyārambhakatvadarśanāt|
uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 21)-"ārambhakaṃ virodhe'pi mitho yadvadguṇatrayam|
viśvasya dṛṣṭaṃ yugapavdyādherdoṣatrayaṃ tathā||" iti| tadvadihāpi
vātapittābhyāṃ tīkṣṇatvaṃ, vātakaphābhyāṃ mandatvaṃ, pittakaphābhyāṃ
sannipātācca paryāyeṇa tīkṣṇatvamandatve| na caivaṃ catuṣṭvahāniḥ,
avyavasthitatīkṣṇamandatvasya vaiṣamye antarbhāvāt|
agnicāturvidhyamuktvā tadāśrayasya koṣṭhasya cāturvidhyaṃ vivakṣurāha ----
koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi|
------------------------------------------------|9|
Sa. tairvātādibhiḥ, yathākramaṃ
krūramṛdumadhyalakṣaṇaḥ koṣṭho bhavati| vātotkarṣeṇa krūraḥ| pittotkarṣeṇa
mṛduḥ| kaphotkarṣeṇa madhyaḥ| samaiḥ punaretairhānyutkarṣavarjitairmadhya eva
koṣṭhaḥ| krūrādīnāṃ tu lakṣaṇaṃ vamanavirecanavidhau (sū.a.18/34) vakṣyati|
nanu samairvātādibhiḥ kathaṃ madhyakoṣṭhatā syāditi| brūmaḥ| samānāṃ vātādīnāṃ
madhye dvayorvātapittayoḥ svaṃ svaṃ krūrakoṣṭhatvamṛdukoṣṭhatvalakṣaṇākhyaṃ ca
viruddhaṃ karma yugapatkartuṃ na ghaṭate| tṛtīyastu sama eva kaphaḥ|
so'nayormadhye madhyamāṃ vṛttimāśritya sthito naikenāpi saha virudhyate| ata
eva tatkāryaṃ madhyakoṣṭhatālakṣaṇaṃ te vātapitte niṣeddhuṃ naiva ghaṭete|
evaṃ ca tenāvaśyamātmīyaṃ madhyakoṣṭhatālakṣaṇaṃ karma kartavyam, yato
vātakarmaṇaḥ krūrakoṣṭhatālakṣaṇasya pittakarmaṇo mṛdukoṣṭhatālakṣaṇasya ca
viruddhatvāt| ato madhyakoṣṭhataiva samairvātādibhirnyāyyā| ityāṃstu viśeṣaḥ|
pūrvo yo madhyakoṣṭhaḥ so'vaśyaṃ pramāṇādhikena kaphena janyate| madhyaḥ
syāttaiḥ samairapīti samagrahaṇaliṅgāt| itarastu madhyakoṣṭhaḥ
samadoṣamadhyasthitena samenaiva svapramāṇasthitena śleṣmaṇā bhavatītyanayā
rītyā hetubhedādanyatvam| tathā madhyakoṣṭhayorlakṣaṇabhedo'pi dṛśyate| yathā
(ca.si.a.1/8)- "śleṣmādhikaśchardayate hyaduḥkhaṃ viricyate mandakaphastu
samyak" iti| tadayamatrārthaḥ| śleṣmādhike madhyakoṣṭhe na samyag virecitvaṃ,
samakaphe tu madhyakoṣṭhe suvirecitvamiti|
Ā. rā. koṣṭāvasthāviśeṣākhyaṃ
doṣakāryamāha-koṣṭha iti| tatra vātena krūraḥ koṣṭhaḥ syāt, pittena mṛduḥ,
kaphena madhyaḥ, tribhiḥ samairapi madhyaḥ| atrāpi pāriśeṣyaṃ
pūrvavavdyākhyeyam| madhyamena śodhanena hīnayogī krūraḥ, atiyogī mṛduḥ
samyagyogī madhyaḥ| saṃsargasannipātajāstvavasthāḥ pūrvavat| yogavāhitvaṃ
tvatra kaphasya| yadāha khāraṇādiḥ- "vātolbaṇā syādgrahaṇī krūrakoṣṭasya
dehinaḥ| pittalā mṛdukoṣṭhasya yogavāhī tayoḥ kaphaḥ||" iti| tena
vātakaphābhyāṃ krūraḥ, vātapittābhyāṃ kaphapittābhyāṃ sannipātācca mṛduḥ| nanu
"bahuvātaśleṣmabhyāṃ krūraḥ" iti suśrutena (ci.a,33) bahukaphasya
krūratvamuktam, iha tu madhyatvam, iti virodhaḥ|maivam, suśrutavākyasya
saṃsargaparatvāt|
idānīṃ prakṛtisvarūpaṃ prastauti--------------------------------
śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ||9||
taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak| samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā
nindyā dvidoṣajāḥ||10||
Sa. taiśca vātādibhistisraḥ prakṛtayaḥ
pṛthagbhaveyurhīnamadhyottamāḥ| prakṛtiḥ śarīrasvarūpam| śukrārtavasthairiti,
śukraṃ piturdvitribindukāvasthaṃ retaḥ| ṛtau bhavamārtavam,
māturdvitribindukāvasthaṃ śoṇitam| śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtave, tatra
tiṣṭhantīti śukrārtavasthāḥ, taistathāvidhairjanmādau garbhādhānakāle
janmaprārambhe garbhādāvityarthaḥ| nanu ca yadā vātādayo'dhikāḥ śukrārtave
tiṣṭhanti, tadā kutaḥ śarīrasya niṣpattirbhavatīti| yataśca yo doṣāṇāmadhiko
bhāvaḥ saiva vikṛtiḥ| tatkathaṃ doṣā ādhikyaṃ prāptāḥ prakṛteḥ
kāraṇatāmutsahante, vikṛtatvāt| na hi vikṛtiḥ kadācitprakṛteḥ kāraṇamiti
vaktuṃ yujyate| kāraṇasadṛśena ca kāryeṇa bhavitavyamityāśaṃkya saparihāraṃ
dṛṣṭāntamāha| viṣeṇeva viṣakrimeriti| yathā viṣeṇa jīvitanāśahetunāsya
viṣakrimerjanma prakṛteḥ sambhavo dṛśyate| tathā etairdūṣaṇasvabhāvairapi
pramāṇādhikairdoṣaiḥ śukrārtavasthaireva janmādau śarīrasya
niṣpattirbhavatīti| vātotkarṣeṇa hīnā| pittotkarṣeṇa madhyamā|
kaphotkarṣeṇottamā| sarvāsu prakṛtiṣu madhye yā samadhātuḥ prakṛtiḥ, sā samā
śreṣṭhottamā caturthī| samā dhātavo yasyāḥ| dhātuśabdo'tra doṣaparyāyaḥ,
"dhāraṇāddhātavaḥ" iti (saṃ.sū.a.20) vacanāt| yā vātapittajā vātaśleṣmajā
pittaśleṣmajā iti miśradoṣajāstisraḥ prakṛtayastā nindyā garhaṇīyāḥ,
anārogyāspadatvāt|
Ā. rā. dehajanmākhyaṃ
doṣakāryamāha-śukrārtavasthairiti| tacca janma śukrārtavasthairdoṣairbhavet|
śukreṇa yuktamārtavaṃ śukrārtavaṃ, tatra tiṣṭhantīti tatsthāḥ| śukraṃ
puṃretaḥ, strīretaso janmāhetutvāt| (uktaṃ hi saṅgrahe (śā. a. 1)-"yoṣito'pi
sravantyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame| garbhasya tu na tatkiñcitkarotīti na
cintyate||" iti| ārtavaṃ strīrajaḥ|kadā, ādau jīvasaṅkramaṇasamaye|
uttarakālajaistu doṣairavikṛtaiḥ sthitiḥ, vikṛtairnāśaḥ| taduktaṃ "vikṛtā
dehaṃ ghnanti te vartayanti ca" iti| ye tvādau śukrārtavasthāḥ,tairvikṛtairapi
janma bhavati| kintvavikṛtairavikṛtaśarīratvaṃ, vikṛtairvikṛtaśarīratvamiti
viśeṣaḥ| vakṣyati hi (śā. a. 1/6)-"viyonivikṛtākārā jāyante vikṛtairmalaiḥ"
iti| nanu vikṛtairnāśahetubhiḥ kathaṃ janmetyata āha-viṣeṇeva viṣakrimeriti|
viṣātmakasya krimernāśahetunāpi viṣeṇa janma yathā, tathā doṣātmakasya
śarīrasya nāśahetubhirapi doṣairityavirodhaḥ| prakṛtiviśeṣākhyaṃ
doṣakāryamāha-taiśceti| tairjanmahetubhirdoṣaiḥ, prakṛtayaśca syuḥ| tāśca
sapta| tatra pṛthagbhūtairdoṣaistisraḥ| vātena hīnā, pittena madhyā,
kaphenottamā| samadhātuścaturthī| sā samastāsu śreṣṭhā guṇaiḥ pūrṇā
sattvaguṇapradhānā uttamāyā apyuttamā| dhātavo doṣāḥ| dvidoṣajāstisraḥ,
samastāsu nindyāḥ, hīnāyā api hīnāḥ| tatrāpi pittakaphajā hīnā, tato
vātakaphajā, tato'pi vātapittajetyūhyam| yadyapi vātakaphayoḥ
parasparayogavāhitvaṃ, tathāpi vātakāryaṃ bhavatīti vacanāt| taduktam
(hṛ.śā.a.3/84)- "balitvādāśukāritvādvibhutvādanyakopanāt|
svātatryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ prabalo'nilaḥ||" iti| tā dvidoṣajā nindyāḥ,
viruddhopakramatvādupadeśācca| upadeśastvatideśasya bādhako bhavati| nanu,
vāyoryogavāhitvāt vātapittajavātaśleṣmajaprakṛtyormadhyottamatve prāpte kathaṃ
nindyatvam| ucyate| yogavāhitve'pi prakṛtau
svakāryakāritvamupadeśabalādbhavati| tathā ca suśrutaḥ (śā.a. 4)-
"saptaprakṛtayo bhavanti doṣaiḥ pṛthag dviśaḥsamastaiśca|" tathā, "dvayorvā
tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ svalakṣaṇaiḥ| jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīriti
nirdiśet" iti| tathā ca vakṣyatyagre (hṛ.śā.a. 3/104)- "prakṛtīrdvayasarvotthā
dvandvasarvaguṇodaye| śaucāstikyādibhiścaivaṃ guṇairguṇamayīrvadet" atra
pāriśeṣyāt ekaikasyādhikatvenārambhakatvaṃ, trayāṇāṃ sāmyena,
taccādhikatvenopakramāt| tathā ca suśrutaḥ (śā.a. 4)-"śukraśoṇitasaṃyoge yo
bhaveddoṣa utkaṭaḥ| prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇū"| tathā ca
vakṣyati (hṛ.śā.a. 3/83)-"śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ
syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā" iti| yadvā, samairvā jāyate tribhiḥ
samadhāturiti| tato vātapittaje tūhye| tatra śreṣṭhā guṇaiḥ pūrṇā|
uttamādayastu kramāt nyūnāḥ, doṣavaiṣamyātpāriśeṣyācca|
tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ| pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ
laghu visraṃ saraṃ dravam||11|| snigdhaḥ
śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|12|
Sa. tatreti nirdhāraṇe| tatra teṣu
doṣeṣu madhye, anilo vāyuḥ, rūkṣo, laghuḥ, śītaḥ, kharo'mṛduḥ, sūkṣmaḥ
srotaḥpracāritvāt, calo gamanaśīlo naikatra tiṣṭhatīti| nanvanuṣṇāśīto vāyuḥ
kāṇādaiḥ paṭhitaḥ| ihāpi yogavāhyanujñānādanuṣṇāśīta eveṣyata iti| tathā
coktam (ca.ci.a.3/38)- "yogavāhī paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt|
dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayā" iti| tathā (hṛ.ni.a.2/48)- "pavane
yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet| dāhaḥ pittayute" iti| ucyate|
satyametadanuṣṇāśīta eva vāyuḥ| tasya yogavāhitve'pi
tāvanmātrāddāhodayācchaityaṃ svābhāvikaṃ na vinaśyati| śītaguṇavyāvarṇane
cedaṃ prayojanamuṣṇenāyamupaśāmyatīti pratipattyartham| sasnehamīṣatsnigdham|
saśabda īṣadarthe| yathā (ca.sū.a.27/237)- "satiktā yā saśarkarā"|
evamīṣatsneho yasya tatsasneham| tīkṣṇaṃ śīghrakāri mandaviparītaṃ sūcīva
bhinatti| uṣṇam| laghu| visraṃ durgandhi matsyāmagandhi| saraṃ vyāptiśīlaṃ
saraṇaśīlamūrdhvādhaḥ pravartate na sthiramāste, śakṛdvisraṃsi vā| dravaṃ ca|
snigdhaguṇayogātsnigdhaḥ| śīto'nuṣṇaḥ| gururlaghurna bhavati| mandaścirakārī,
tīkṣṇaviparītaḥ| ślakṣṇo'paruṣaḥ| mṛtsno mṛdyamāno'ṅguligrāhī
picchilaguṇayuktaḥ cakacakāyamānaḥ| sthiro'vyāptiśīlaḥ| evaṃ tadguṇayogāt
guṇaguṇinorabhedopacārādvātādayo guṇato nirdiṣṭāḥ|
Ā. rā. vāyorguṇānāha-tatra rūkṣa iti|
te ca rūkṣādayaḥ ṣaṭ| pittaguṇānāha-pittamiti| te ca sasnehādayaḥ sapta|
sasnehamīṣatsnigdham| saśabda īṣadarthe| visraṃ durgandhi| kaphaguṇānāha-
snigdha iti| te ca snigdhādayaḥ sapta| mṛtsnaḥ picchilaḥ|
eṣāṃ ca miśrībhūtānāṃ tantravyavahārārthaṃ saṃjñādvayamāha -----
------------------------------| saṃsargaḥ sannipātaśca
taddvitrikṣayakopataḥ||12||
Sa. etaduktaṃ bhavati| dvayoḥ
svapramāṇādhikayoḥ kṣīṇayorvā saṃyogaḥ saṃsargaḥ| trayāṇāṃ doṣāṇāṃ vṛddhānāṃ
kṣīṇānāṃ vā saṃyogaḥ sannipātaḥ|
Ā. rā. avasthāviśiṣṭasaṃyoganimittaṃ
doṣasaṃjñādvayamāha-saṃsarga iti| tacca doṣasaṃjñādvayaṃ saṃsargaḥ
sannipātaśceti| tatra dvayordoṣayoḥ kṣīṇayoḥ kupitayorvā yaḥ saṃyogaḥ, sa
saṃsargaḥ| trayāṇāṃ sannipātaḥ| iti dvitvatritvayoḥ saṃsargasannipātābhyāṃ
yathāsaṃkhyaṃ sambandhaḥ, na tu kṣayakopābhyām| yato doṣabhedīye saṃsargasyāpi
vṛddhibhedān sannipātasyāpi kṣayabhedān vakṣyati| iti doṣavyākhyā|
doṣānuktvā dhātava ucyante ---- rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ|
sapta dūṣyāḥ-------------------------------|13|
Sa. rasādayaḥ sapta dhātusaṃjñāḥ
śarīradhāraṇāddhātavaḥ| te ca dūṣyāḥ, vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ|
yasmādvātādīnāṃ dūṣaṇasvabhāvatvādyā doṣasaṃjñā, sānvarthasaṃjñā| dūṣayantīti
doṣāḥ| ato'vaśyaṃ te dūṣyamapekṣante| karma vinā kartuḥ kriyāyā asambhavāt|
kartāraṃ vinā karmaṇo na karmatvam| evaṃ doṣairvinā rasādīnāṃ dūṣyanāma na
ghaṭate| tairvinā'pi vātādīnāṃ doṣanāma|
tasmātparasparāpekṣatvādanayordūṣyadoṣayordūṣyatvena doṣatvena ca
saṃjñālābhaḥ|
Ā. rā. dūṣyāparanāmadheyān dhātūn
malāṃścāha-rasāsṛgiti| rasādayo ye sapta dhātavaḥ, te dūṣyāḥ|
--------------malā mūtraśakṛtsvedādayo'pi ca||13||
Sa. mūtraśakṛdādayo malā ucyante|
apicetiśabdād dūṣyāśceti| na kevalaṃ rasādaya eva dūṣyāḥ, yāvanmalāste'pi
vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| evaṃ ca rasādīnāṃ dūṣyasaṃjñā dhātusaṃjñā ca|
tathā viṇmūtrādīnāṃ malasaṃjñā dūṣyasaṃjñā ca| iti doṣadhātumalanirdeśena deho
vyākhyātaḥ| tathā cottaragranthe (sū.a.11/1)- "doṣadhātumalā mūlaṃ sadā
dehasya" iti| tasya ca dehasya yathā santataṃ kenacidupāyena paripālanaṃ
niṣpadyate, tamupāyaṃ darśayitumāha-
Ā. rā. mūtrādayo ye sapta malāste'pi ca
dūṣyāḥ| mūtraśakṛtī annamalau, svedo medomalaḥ, ādiśabdāt
māṃsāsthimajjaśukramalāḥ| vakṣyati hi (śā.a. 3/63)- "kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu
prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti|
kaphapittayordoṣatvānna dūṣyatvam| saṅgrahe tu (sū.a. 1)-"rasādistheṣu doṣeṣu
vyādhayaḥ sambhavanti ye| tajjā ityupacāreṇa tānāhurghṛtadāhavat||" iti| iti
dūṣyavyākhyā| ityantaraṅgo hetuḥ|
vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ|
-----------------------------------------------|14|
Sa. sarveṣāṃ doṣadhātumalādīnāṃ
śarīrāśritānāṃ, samānaistulyasadbhāvaiḥ, vṛddhiḥ svapramāṇādhikyam|
viparītairviśiṣṭatayā vyavasthitaiḥ, viparyayaḥ kṣayaḥ| ayanaṃ ayaḥ gatiḥ,
viparītā gatirviparyayo'pacayaḥ| sāmānyaviśeṣairdravyaguṇakarmabhedena
triprakāro'dhigacchati| tathā cāhuḥ- "sarveṣāṃ sarvadā
vṛddhistulyadravyaguṇakriyaiḥ| bhāvairbhavati bhāvānāṃ viparītairviparyayaḥ"|
dravyato yathoktam (saṃ.sū.a.19)- "raktamāpyāyyate raktena, māṃsaṃ māṃsena,
medo medasā, asthi taruṇāsthnā, majjā majnā, śukraṃ śukreṇa, tathā
garbhaścāmagarbheṇa"| tatra raktena raktamityubhayamapyaudakam| māṃsena
māṃsamiti pārthivam| tathā, salilātmakaṃ payastadātmakameva
śleṣmāṇamabhivardhayati| tadvatkṣīrajātaṃ ghṛtaṃ śukram| tathā
jīvantīkākolyādayaḥ somātmāno dravyaviśeṣāḥ saumyadhātvekakāraṇāni
snehabalapuṃstvaujāṃsi| marīcapañcakolabhallātakādayo buddhimedhāgnyādīn
saṃvardhayanti| guṇataḥ- cocamocakharjūrāṇi pārthivāni dravyato nirdiṣṭānyapi
śleṣmāṇamudakātmakamabhivardhayanti, snigdhaguruśītādiguṇasāmānyāt| karmāpi
trividhaṃ kāyavāṅmanovyāpārātmakam| tatra kāyikāni- dhāvanalaṅghanaplavanādīni
calatvasāmānyādvāyorvṛddhaye| vācikāni--bhāṣyādhyayanageyādīni,
mānasāni-manovyāpārāścintākāmaśokabhayāni, tānyapi manasaḥ
kṣobhaṇahetutvādvāyorvṛddhikarāṇi| tathā santāpakṛttvasāmānyātkrodherṣyādi
pittasya| svapnālasyaśayyāsukhādīni sthairyasāmānyātkaphasyeti| viparyayastu
kṣayāya| yathāha| dravyataḥ (saṃ.sū.a.14, ca.sū.a.25)- "gavedhukānnaṃ
karśanīyānām"| tatra vātātmikayā gavedhukayā pārthivānāṃ māṃsādīnāṃ kraśimā
kriyate| tathā taijasena kṣāreṇa śleṣmaṇaḥ| guṇato yathā- āranālamaudakaṃ
śleṣmāṇaṃ tadviparītairlaghurūkṣoṣṇatīkṣṇaviśadaguṇaiḥ kṣapayati| karmataḥ-
nidrālasyasaumanasyāni saparispandaṃ vātamaparispandasvabhāvatayā'pacinvanti|
tathā parispandarūpāścintāvyavāyavyāyāmā mandaparispandavaiparītyātkaphamiti|
Ā. rā. atha bahiraṅgaṃ
vyācaṣṭe-doṣadūṣyavikṛtyutpādanadvāreṇa yo vyādhīnāṃ kāraṇaṃ, sa bahiraṅgaḥ|
sa ca dvedhā, vṛddhihetuḥ kṣayahetuśca| tatra vṛddhihetumāha-vṛddhiriti|
sarveṣāṃ doṣadūṣyāṇāṃ samānaistulyadharmakairdravyairvṛddhirbhavet| yathā
rūkṣādiguṇasya vāyoḥ, tatsamānaguṇaṃ śyāmāmākādi varddhanam| sasnehādiguṇasya
pittasya tailādi| snigdhādiguṇasya kaphasya kṣīrādi| dūṣyeśu svedaraktayoḥ
pittavat vṛddhihetuḥ| śeṣāṇāṃ śleṣmavat| vakṣyati hi (sū.a.
11/26)-"tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṃ tu svedaraktayoḥ| śelṣmā śeṣeṣu
tenaiṣāmāśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ|| yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham|
asthimārutayornaivam|" iti| kṣayahetumāha- viparītairiti| sarveṣāṃ
doṣadūṣyāṇāṃ viparītairviruddhadharmakairdravyairvṛddherviparyayaḥ kṣayo
bhavet|yathā- vāyorgodhūmadi kṣapaṇam| pittasya yavādi| kaphasya kulatthādi|
dūṣyeṣu pūrvavat|
varṇitameva vṛddhiḥ samānaiḥ, kṣayo viparītairiti| tau tu vṛddhikṣayau yato
vāyvādīnāṃ bhavataḥ, tatprakhyāpanārthamāha ---- rasāḥ
svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ||14|| ṣaḍ
dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃbalāvahāḥ|
--------------------------------------------|15|
Sa. svādvādayaḥ ṣaḍrasāḥ,
rasanendriyagrāhyatvādrasāḥ| te ca rasā dravyaṃ pañcabhūtātmakamāśritāḥ,
yathāpūrvaṃ ca balāvahāḥ| yo yaḥ pūrvo yathāpūrvaṃ, balāvahā balaprāpakāḥ|
balamāvahanti prāpayantīti yāvat| tasmātsarvebhyo rasebhyo madhuro rasaḥ
prakarṣeṇa dehināṃ balakaraḥ| kaṣāyastu sarvebhyo jaghanyabalāvahaḥ| tatra
svādurmadhuro ghṛtaguḍādiḥ| amlo'mlikāmātuluṅgādiḥ| lavaṇaḥ saindhavādiḥ|
tikto bhūnimbādiḥ| ūṣaṇaḥ kaṭuko marīcādiḥ| kaṣāyo harītakyādiḥ|
svādurmadhuraparyāyaḥ| ūṣaṇaḥ kaṭukaparyāyaḥ| yathā tryūṣaṇaṃ
trikaṭukamucyate| kaṣāya eva kaṣāyakaḥ, yathā kaṭureva kaṭukaḥ| ṣaḍiti ṣaḍeva,
na nyūnā adhikā vā| yadyapi te rasā guṇāḥ svādvādibhedatastathā
saṃsargatastathā'nurasatastāratamyaparikalpanāvaśato'pi bhidyamānarūpā api
ṣaṭtvaṃ nātivartante|
Ā. rā. atha
sādharmyavaidharmyajñānārthaṃ dravyadharmānāha-te ca
rasaprabhāvavīryavipākaguṇabhedātpañca| tatra rasanāgrāhyo rasaḥ| śeṣo guṇaḥ|
kāyāgnipākajo viśiṣṭo raso vipākaḥ| tathaivotpanno guṇo vīryam| dravyasyātmā
prabhāvaḥ| tatra rasabhedānāha-rasā iti| te ca svādvādayaḥ ṣaṭ|
svādurmadhuraḥ, ūṣaṇaḥ kaṭukaḥ| te ca dravyamāśritāḥ, dravyadharmā ityarthaḥ|
kṣārasya dravyaviśeṣavācitvādrasaviśeṣavācitve'pi lavaṇaviśeṣavācitvānna
saptamarasatvam| balāvahākhyaṃ rasakarmāha-te ceti| te ca rasā yathāpūrvaṃ
balāvahāḥ| yo yasmātpūrvaḥ sa tasmādadhikaṃ balamāvahati| yo yasmātpūrvaḥ sa
tasmādadhikaṃ balamāvahati| kaṣāyo balyastata ūṣaṇastatastikta ityādi|
-----------------------------------------------| tatrādyā mārutaṃ ghnanti
trayastiktādayaḥ kapham||15||
kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate|
---------------------------------------------|16|
Sa. tatra teṣu raseṣu madhye,
ādyāstrayaḥ svādvamlalavaṇāḥ, mārutaṃ ghnanti śamayanti| anye tu
tiktoṣaṇakaṣāyāstameva cānilaṃ kurvate kopayanti|
tiktādayastrayastiktoṣaṇakaṣāyāḥ kaphaṃ ghnanti praśamayanti| anye tu
madhurāmlalavaṇāstameva kaphaṃ kurvate| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṃ ghnanti|
anye tvamlalavaṇakaṭukāstadeva pittaṃ kurvate| etenedamuktaṃ bhavati| madhuro
vātapittaghnaḥ śleṣmakaraḥ| amlo vātaṃ hanti, kaphapitte tu janayati| lavaṇo
mārutaṃ hanti, kaphapitte tu kurute| tiktaḥ kaphapitte nāśayati, vātaṃ tu
janayati| ūṣaṇaḥ kaphaṃ nāśayati, vātapitte tu janayati| kaṣāyaḥ kaphapitte
hanti, vātaṃ tu karotīti|
Ā. rā. vātādīnāṃ
sākṣādrasākathanādaspaṣṭe doṣadravyayoḥ sādharmyavaidharmye
spaṣṭayati-tatrādyā iti| tatra teṣu raseṣu madhye, ādyāsrayo rasāḥ
svādvamlalavaṇāḥ, mārutaṃ ghnanti| tiktādayastiktoṣaṇakaṣāyāḥ kaphaṃ ghnanti|
kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṃ ghnanti| anye tu kurvata iti triṣvapi yojyam| tena
tiktoṣaṇakaṣāyā vāyuṃ kurvanti| svādvamla lavaṇāḥ kapham| amlalavaṇakaṭukāḥ
pittam| ata eva te te rasāstatra tatra santītyanumeyam| uktaṃ ca
kapilena-"kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭuko
vāyurdṛṣṭo'numānataḥ||" iti|
eṣāṃ ca rasānāmāśrayo dravyaṃ, tacca triprakāramityāha ---- śamanaṃ kopanaṃ
svasthahitaṃ dravyamiti tridhā||16||
Sa. iti anena prakāreṇa
śamanādibhedena, tridhā triprakāraṃ, dravyam| anyena prakāreṇa dvidhā athavā
anekadhā| itiśabdaḥ prakārārthe'bhihitaḥ| yat kupitān vātādīn doṣān śamayati,
tacchamanam| yathā- tailaṃ ghṛtaṃ mākṣikam| tatra tailaṃ
snehauṣṇyagauravayogādvātaṃ tadviparītaguṇaṃ śamayati|
sarpirmādhuryaśaityamāndyaguṇayogāttadviparītaguṇaṃ pittam| madhu ca
raukṣyataikṣṇyakaṣāyayogāttadviparītaguṇaṃ kapham| yadvātādīn doṣān
rasādīndhātūn mūtrādīnmalāṃśca kopayati, tatkopanam| yathā-
yavakapāṭalabhāṣamatsyāmamūlakasārṣapamandakadadhikilāṭaviruddhamatsyapayaḥ
prabhṛti| doṣādīnāṃ malaparyantānāṃ svapramāṇasthitānāṃ
sāmyānuvṛttiheturyaddravyaṃ tat svasthebhyo hitam| yacca svāsthyānuvṛttiṃ
karoti, ṛtucaryādhyāye sevyatvenoktam| tathā mātrāśitīyādhyāye
raktaśāliṣaṣṭikayavagodhūmajāṅgalamāṃsajīvantīśākadivyodakakṣīrādi| tathā
yadūrjaskaraṃ rasāyanavājīkaraṇaṃ sarvadā śīlanīyatvena nirdiṣṭam|
Ā. rā. prabhāvabhedānāha- śamanamiti|
prabhāvo rasādiṣvantaraṅga iti dyotayituṃ dravyaśabdenoktaḥ, dravyamiti
tridheti| śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ ceti traividhyam| yad dravyaṃ samaiḥ
samaviparītairvā rasādibhiryuktamapi vātādīn śamayati tacchamanam|
tadyathā-madhuraśītāpi jīvantī kaphaṃ śamayati| kaṭupākaraso guruḥ snigdho'pi
rasonaḥ kaphavātau| yad dravyaṃ viparītaiḥ samaviparītairvā
rasādibhiryuktamapi vātādīn kopayati tatkopanam|
yathā-gurūṣṇasnigdhamadhuramapi phāṇitaṃ vātaṃ kopayati| taireva guṇairmāṣaḥ
pittakaphau| yad dravyaṃ vātādīnāṃ kṣayavṛddhyorheturapi svasthasya na tathā,
tatsvasthahitam| yathā-gurumadhurarūkṣaśīto'pi yavaḥ svasthasya pittaṃ na
kṣapayati| gurumadhurasnigdhaśītamapi kṣīraṃ svasthasya kaphaṃ na kopayati|
evaṃ sarvatrāpi prabhāva udāharaṇīyaḥ| vakṣyati ca (sū.a. 9/26)-"rasādisāmye
yatkarma viśiṣṭaṃ tatprabhāvajam|" iti| anye tu śamanādīn dravyabhedānāhuḥ|
tattu na samyak| dravyabhedatve yadeva śamanaṃ, tadeva kopanaṃ tadeva
svasthahitamiti saṅkaro na yuktaḥ| dharmabhedatve tu rasādisaṅkaravadyuktaḥ|
kiñca dravyabhedāśvedamī tadā rasādidharmabhedānāṃ prākpaścādvā abhidheyāḥ
syuḥ, na madhye| tasmātprabhāvabhedā eva śamanādayaḥ|
tasya vīryamāha ---- uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam|
------------------------------------------------|17|
Sa. tatra tasmin dravye, vīryaṃ
dvividham| viṃśaterguṇānāṃ madhyāddvāvuṣṇaśītau, tadutkarṣādvīryamiti
sarvāyurvedaprasiddhau, dvāveva guṇau śītoṣṇau vīryakaraṇahetū| vīryaṃ śaktiḥ|
uṣṇaguṇotkarṣa uṣṇaguṇātiśaya eva kaściduṣṇavīryākhyāṃ labhate| tathā
śītaguṇotkarṣaḥ śītaguṇātiśaya eva śītavīryākhyām| yadyapi nānātmakamapi
dravyaṃ, tathāpyagnīṣomātmakatvājjagato dvidhaiva vīryam|
Ā. rā. vīryadvaividhyamāha-uṣṇeti|
tacca uṣṇaṃ śītaṃ ca| nanu gurulaghusnigdharūkṣamandatīkṣṇānāmapi
vīryatvātkathaṃ dve evetyata āha- uṣṇaśītaguṇotkarṣāt| yadyapi
kāyāgnipākādaṣṭau guṇā jāyante, tathāpyuṣṇaśītayorguṇayorutkarṣāt dvaividhyam|
guṇāntaratiraskāre śaktirutkarṣaḥ| śaktyutkarṣe vīryaśabdo loke'pi prasiddhaḥ|
tatra dravye| vīryamapi dravyāśrayamityarthaḥ|
dravyavipākamāha-------------------------------------
---------------------------------------------| tridhā vipāko dravyasya
svādvamlakaṭukātmakaḥ||17||
Sa. vipākastrividhaḥ, sarvadravyāṇāṃ
pariṇāmakālabhāvī kāryānumeyo jāṭharāgnisambandhādrasasya
svarūpāntaraprādurbhāvaḥ| sa tridhaiva, rasaṣaṭtve'pi na ṣoḍhā| tena
kiñcitsvādupākaṃ, kiñcidamlavipākaṃ, kiñcitkaṭuvipākaṃ, dravyam| tatra
madhuralavaṇayormadhuro vipākaḥ| amlasyāmlaḥ| tiktakaṭukaṣāyāṇāṃ kaṭukaḥ| sa
ca kāryānumeyaḥ| tathā ca vakṣyati (sū.a.9/20)- 'jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti
rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ' iti| ata eva sopasargaḥ
pākaśabda upāttaḥ| viśiṣṭaḥ pāko vipākaḥ, na pākamātrasvarūpaḥ| tathā ca
bhaṭṭārakacarakamunī (ca.sū.a.26/68)-'raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ
karmaniṣṭhayā| vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate' iti| evaṃ
karmaniṣṭhānumita ekarūpāvastho jāṭharāgnisaṃyogādyo rasānāṃ rasāntarodbhavaḥ,
sa eva vipākaḥ| na tu yo jāṭharāgnisaṃyogamātrādrasānāmanekāvasthaḥ,
prāṅmadhuro'nantaraṃ sa eva pacyamāno'mlastato vipacyamānaḥ sa eva
kaṭurvipākaḥ|
Ā. rā. vipākabhedānāha-tridheti| te ca
trayaḥ, svāduramlaḥ kaṭukaśceti|
dravyasya guṇānāha ------------------
gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ| guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ
saviparyayāḥ||18||
Sa. tatra dravye gurvādayo daśa guṇāḥ
saviparyayā viṃśatirvejñeyāḥ| eṣāṃ kramādviparītā
laghutīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinasarasthūlapicchilāḥ| gurustadviparyayo
laghuḥ| mandastadviparyayastīkṣṇaḥ| himastadviparyaya uṣṇaḥ|
snigdhastadviparyayo rūkṣaḥ| ślakṣṇastadviparyayaḥ kharaḥ| sāndrastadviparyayo
dravaḥ| mṛdustadviparyayaḥ kaṭhinaḥ| sthirastadviparyayaḥ saraḥ|
sūkṣmastadviparyayaḥ sthūlaḥ| viśadastadviparyayaḥ picchilaḥ|
Ā. rā. guṇabhedānāha-gurumandeti| te ca
viṃśatiḥ| tatra gurvādayo daśa, tadviparyayāśca
laghutīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinacalasthūlapicchilā daśa| dravyasya bṛṃhaṇe
karmaṇi śaktirguruḥ, laṅghane laghuḥ, śamane mandaḥ, śodhane tīkṣṇaḥ,
stambhane himaḥ, svedane uṣṇaḥ, kledane snigdhaḥ, śoṣaṇe rūkṣaḥ, ropaṇe
ślakṣṇaḥ, lekhane kharaḥ, prasādane sāndraḥ, viloḍane dravaḥ, ślathane mṛduḥ,
dṛḍhane kaṭhinaḥ, dhāraṇe sthiraḥ, preraṇe calaḥ, vivaraṇe sūkṣmaḥ, saṃvaraṇe
sthūlaḥ, kṣālane viśadaḥ, lepane picchila iti| nanu
vyavāyivikāśyāśukāriprasannasugandhādayaḥ saviparyayāścānye'pi guṇā dṛśyante|
tadyathā svayamevāha (ni.a. 6/1)-"tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlavyavāyyāśukaraṃ
laghu| vikāśi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ||" carakaḥ (sū.a.27/213)-
"svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca
gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| tadevaṅguṇamevaujaḥ sāmanyādabhivardhayet||" suśrutaḥ
(sū.a. 46/189)- "kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradam| hṛdyaṃ
sugandhi viśadaṃ lavalīphalamucyate||" ayameva (sū.a. 1/11)-"pittaṃ
sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam||" carakaḥ (sū.a. 27/193)- "śītaṃ
śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakaṃ bhraṣṭaṃ
pātramapekṣate||" ityādi| tatkathaṃ viṃśatirguṇā iti| atrocyate| ya
ete'tiriktā guṇā darśitāḥ, te viṃśatāvevāntarbhūtāḥ|
tathāhi-vyavāyivikāśyāśukāriṇastāvanmadye paṭhyante| prasannaḥ kṣīre|
madyaguṇaviparītā ojasi| ya evaujasi ta eva kṣīre| tataśca
tadguṇaparasparaviparyayaparyālocanayā vyavāYī-drave'ntarbhūtaḥ| vikāśī-khare|
āśukārī-cale| prasannaḥ-sthūle| te hi pāriśeṣyāt bahalaślakṣṇasthirasūkṣmāṇāṃ
viparyayāḥ| svaduśītamandasnigdhapicchilagurūṇāṃ
hyamloṣṇatīkṣṇarūkṣaviśadalaghavo viparyayāḥ prasiddhā eva| vyavāyyādilakṣaṇaṃ
ca dravādiṣveva sambhavati| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/521)- "vyavāyī
dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate| vikāśī vikaṣan dhātūn sandhibandhān
vimuñcati|| āśukārī tathāśutvāddhāvatyambhasi tailavāt" iti| prasannatvaṃ
sphuṭatvam| tacca sthūla eva, tasya sphuṭapratyakṣatvāt| sugandhadurgandhau tu
mandatīkṣṇaviśeṣau, indriyaprasādanodvejanadvārā śamanaśodhanarūpatvāt| yadāha
suśrutaḥ (sū.a. 46/520)- "sugandho rocano mṛduḥ| durgandho viparīto'smāt" iti|
śucivimalau tu viśadaviśeṣau| adṛṣṭānāṃ hi malānāṃ kṣālane śaktiḥ śucitvam|
dṛṣṭānāṃ vimalatvam| śivaṃ pariṇāme hitam| mṛṣṭaṃ jihvāpriyam| te ca
guṇakārye| guṇaśabdastūpacārāt| yathā- "kṣudbodhano bastiviśodhanaśca
prāṇāpradaḥ śoṇitavardhanaśca| jvarāpahārī kaphapittahantā vāyuṃ jayedaṣṭaguṇo
hi maṇḍaḥ||" ityādau| yattu vyavāyivikāśinau prastutyoktaṃ saṅgrahe (sū.a. 1)-
"saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikalpitau" iti|
tadekīyamatatvādanādaraṇīyam| tadādaraṇe yattaile
vyavāyibaddhaviṭkayorabhidhānaṃ tadviruddhaṃ syāt| yacca madye
tīkṣṇavikāśinostatpunaruktaṃ syāt| yattu pitte tīkṣṇavisrayorabhidhānaṃ,
tadindriyodvejakatve satyapi ghrāṇendriyasyodvejanātiśayārtham| saṅgrahe tu
(sū.a. 1)- "indriyārthā vyavāyī ca vikāśī cāpare guṇāḥ| sattvaṃ rajastamaśceti
trayaḥ proktā mahāguṇāḥ||" iti|
rogakāraṇamāha--------------------- kālārthakarmaṇāṃ yogo
hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam||19||
Sa. kālaḥ
śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ| arthāḥ śabdasparśarūparasagandhā
mahābhūtaguṇāḥ| tathā cāgamaḥ (ca.śā.a.1/29)- "arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā
viṣayā guṇāḥ" iti| karma kriyā, kāyavāṅmanaśceṣṭā| kālaścārthaśca karma ca
tāni kālārthakarmāṇi, teṣāṃ yogaḥ sambandhaḥ, kālārthakarmaṇāṃ yogaḥ|
kimbhūtaḥ, hīnamithyātimātrakastathā samyagyogaśceti| ye kālādīnāṃ yogā
hīnamithyātimātrakāḥ, te rogaikakāraṇam| teṣāmeva yaḥ samyagyogaḥ, sa
ārogyaikakāraṇaṃ pradhānakāraṇamiti| ekaśabdaḥ pradhānavacanaḥ| yathā- 'ekaḥ
pārtho dhanurdharaḥ' iti| kālasya hīnayogaḥ svarūpahāniḥ| mithyāyogaḥ
svarūpādvaiparītyam| atiyogaḥ svarūpātiśayaḥ| yathā- hīnaśītatā hīnoṣṇatā
hīnavarṣatā hīnayoge| śītakālāvasare'tyauṣṇyamuṣṇakālāvasare śītaṃ
varṣākāle'vṛṣṭirmithyāyoge| atiśaityamatyauṣṇyamativarṣaṇamatiyoge|
etadyogatrayaṃ rogakāraṇam| samyagyogo yathāsvarūpasthitirārogyakāraṇam|
arthānāṃ punaḥ svena svenārthenendriyasya hīnaḥ saṃyogo hīnayogaḥ|
puruṣānabhimatādinārthajātenendriyasya yogo mithyāyogaḥ|
atyantasaṃyogo'tiyogaḥ| ete trayo rogakāraṇam| yathāsvaṃ samyagyoga
ārogyakāraṇam| kāyādikarmaṇo hīnapravṛttirhīnayogaḥ| vegodīraṇādikaṃ
sāmibhuktabhāṣaṇādikaṃ rāgadveṣādikaṃ ca yathāsvamuttaratra (sū.a.12/40)
vakṣyamāṇaṃ mithyāyogaḥ| atipravṛttiratiyogaḥ| sarveṣāṃ samā pravṛttiḥ
samayogaḥ| tena hīnādayo yogāstrayo rogakāraṇam| samyagyogastvārogyakāraṇam|
Ā. rā. uktadharmakāṇāṃ dravyāṇām
sadopayogātsadaiva doṣavaiṣamye prāpte viśeṣamāha-kālārtheti| dravyāṇi
carakoktāni (sū. a. 1/47)- "khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|"
iti| tatra kālaḥ sākṣādupayujyate| mahābhūtāni tvarthadvāreṇa| digātmamanāṃsi
karmadvāreṇa| kālo varṣāśītoṣṇabhedāt tridhā|
śabdasparśarūparasagandhabhedādarthaḥ pañcadhā|
kāyikavācikamānasikabhedātkarma tridhā| teṣāmasamyagyogo rāgakāraṇaṃ,
samyagyogastvārogyakāraṇam| tatrāsamyagyogastridhā, hīnayogo
mithyāyogo'tiyogaśceti| śītādīnāṃ kālalakṣaṇānāmalpatvaṃ kālasya hīnayogaḥ,
viparītasvalakṣaṇo mithyāyogaḥ, ādhikyamatiyogaḥ| indriyairindriyārthānāṃ
yo'lpaḥ sambandhaḥ, so'rthasya hīnayogaḥ, anucito mithyāyogaḥ, adhiko'tiyogaḥ|
alpā ceṣṭā karmaṇāṃ hīnayogaḥ, anucito mithyāyogaḥ, adhiko'tiyogaḥ|
asamyagyogādviparītaḥ sarveṣāṃ samyagyogaḥ| etaduktaṃ bhavati| yadyapi sarvadā
dravyairyogastathāpyasamyagyogo yadā, tadā doṣavaiṣamyam| yadā samyagyogastadā
doṣasāmyam| iti bahiraṅgo hetuḥ|
rogārogye ke ucyete ityāha--------------------------- rogāstu doṣavaiṣamyaṃ,
doṣasāmyamarogatā| ------------------------------------------|20|
Sa. doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, vaiṣamyaṃ
svapramāṇādekasya dvayostrayāṇāṃ vā vṛddhiḥ kṣayo vā, rujākaratvādroga eva|
vaiṣamyaṃ viṣamatā svarūpāccyāvaḥ| tataḥ kāryakāraṇayorabhedena paṭhito roga
iti| doṣāṇāṃ sāmyaṃ svarūpādapracyutiḥ samabhāvo'rogatā ārogyaṃ, svāsthyamiti
yāvat|
Ā. rā. atha lakṣaṇaṃ vyācaṣṭe| rogaṃ
lakṣayati-rogastviti| doṣadūṣyāṇāṃ yadvaiṣamyaṃ vikṛtatvaṃ tadrogaḥ|
doṣaśabdo'ntaraṅgahetumātropalakṣaṇaḥ| prasaṅgādārogyaṃ
lakṣayati-doṣasāmyamiti| doṣadūṣyāṇāṃ yatsāmyamavikṛtatvaṃ tadārogyam|
--------------------------------------------| nijāgantuvibhāgena tatra rogā
dvidhā smṛtāḥ||20||
Sa. tatra tayo rogārogyayoḥ, rogā
dvidhā nijāgantubhedena| nijā vātādidoṣajanmānaḥ| āgantavo bāhyahetavaḥ| tathā
cācāryavacanam (saṃ.sū.a.22)- "nijāstridoṣotthāḥ| bāhyahetujāstvāgantavaḥ"|
anayoriyānviśeṣaḥ| nije roge vātādayaḥ pūrvaṃ vaiṣamyaṃ gatvā
paścādvyathāmabhinirvartayanti| āgantavaḥ punaḥ vyathāpūrvamevotpadyante,
anantaraṃ tatra vātādayaḥ kupyantīti| anenobhayasya nijāgantubhedabhinnasya
vyādheścetaḥ santāpakatvaṃ boddhavyam|
Ā. rā. rogabhedānāha-nijeti| dvividho
rogaḥ, nija āgantuśceti| tatra yaddoṣavaiṣamyaṃ svayamutpādya vyathāṃ
nirvartayati, sa nijo rogaḥ| yastu śastrādinā hetvantareṇotpannaḥ, sa āgantuḥ|
yata evaṃ dehamanasī rogādhiṣṭhānatvena sthite, na kevalo deho nāpi kevalaṃ
manaḥ| tasmādato'nantaramidamāha- teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā|
------------------------------------------|21|
Sa. teṣāṃ nijāgantukānāṃ vikārāṇāṃ
rogāṇāṃ, kāyamanobhedena dvividhamadhiṣṭhānaṃ sthānam| jvarāsrapittakāsādīnāṃ
kāyaḥ| madamūrchāsannyāsagrahabhūtonmādāpasmārarāgadveṣādīnāṃ manaḥ|
adhitiṣṭhantyasminnityadhiṣṭhānam| kāyaḥ śarīram| manaścetaḥ|
Ā. rā. rogādhiṣṭhānamāha-teṣāmiti|
tacca dvidhā, śarīraṃ manaśca|
nanu kāyikānāṃ rogāṇāmutpattau hetavo vātādayo doṣāḥ prakupitā uktāḥ|
mānasānāṃ ca rogāṇāṃ ko hetuḥ, tadarthamāha------------------------
--------------------------------------------| rajastamaśca manaso dvau ca
doṣāvudāhṛtau||21||
Sa. manaścetaḥ, tasya rajastamasī
doṣau, upaplavāvavidyāsambhavau| atra ca prādhānyādādau rajo nikṣiptam|
caśabdaḥ pavanādīnāmapyupasaṅgrahārthaḥ| yasmātte'pi manaḥ saṃśritya
vikurvate| saṅgrahe hyuktam (u.a.9)- "ṣaḍunmādā bhavanti
vātapittakaphasannipātā''dhiviṣanimittāḥ" ityādi| udāhṛtau
ityudāharaṇamātramuddeśamātraṃ vacanamātram| atrāyurvedaśāstre, rajastamasorna
sākalyena vyākaraṇamanilādīnāmiva| te khalvatra svabhāvasthānādibhiḥ
prakārairaśeṣamuktāḥ, na tu rajastamasī|
Ā. rā. duṣṭasya manaso
rogādhiṣṭhānatvādduṣṭihetumāha-raja iti| sa ca dvidhā, rajastamaśca| dvau
doṣau dve duṣṭikāraṇe ityarthaḥ| na tvanayorvātādivaddoṣatvam,
tato'nantaramanukterdoṣavijñānīyādiṣu cāgrahaṇāt| kāyo'pi duṣṭa eva
rogādhiṣṭhānam| tasya tu doṣā eva duṣṭikāraṇam|
rogopahataśarīrajñānopāyamāha--------------------------
darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam|
------------------------------------------------|22|
Sa. rogo'syāstīti rogī vyādhitaḥ, taṃ
darśanādibhiḥ parīkṣeta| darśanena dṛṣṭyā, kāsamehādyārteṣu
pītaśuklavarṇasaṃsthānapramāṇopacayacchāyāviṇmūtraccharditādikam| sparśanena
hastakāyasparśena, jvaragulmavidradhyādyārtam, tathā
śītoṣṇastabdhaspandaślakṣṇakharasparśādikaṃ ca| praśnena pṛcchayā,
śūlārocakacchardihṛdardatvaṃ succhandaduśchandatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ
svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca,
ityāturamukhātparīkṣeta|
Ā. rā. rogitvajñānopāyamāha-darśaneti|
sa ca tridhā, darśanaṃ sparśanaṃ praśnaśceti| tatra darśanena vaivarṇyādikaṃ,
sparśanena śaityādikaṃ, praśnena śūlādikaṃ, nirdhārya rogyayamiti niścayaḥ|
rogaviśeṣādhigamopāyamāha----------------------------
-------------------------------------------| rogaṃ
nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ||22||
Sa. rogaṃ nidānādibhiḥ pañcabhiḥ
parīkṣeta| nidānaṃ kāraṇaṃ heturityanarthāntaram| taccāsannaviprakṛṣṭabhedena
dvidhā| āsannamapi dvividham, āsannātyāsannabhedena| āsannaṃ
rūkṣalaghuśītādidravyopayogaḥ| atyāsannaṃ tu yataḥ samanantarameva
rogotpattiḥ| yathā vātādayo doṣāḥ kruddhāḥ| viprakṛṣṭaṃ yat ādikāle
rudrakopādi jvarādīnām| tathā haviḥprāśādi mehakuṣṭhādīnām|
tenaivaṃvidhamarthajātamevaṃvidhasya rogasya hetutvenopadiṣṭam,
evaṃvidhaścotpanno'to nidānājñjñāyate rogaḥ| prāgrūpaṃ pūrvarūpaṃ bhaviṣyato
vyādheraprakāśitadoṣaviśeṣādhiṣṭhitasya lakṣaṇam, udbubhūṣurjvarādirāmayo
vātādidoṣaviśeṣeṇāliṅgitarūpābhāso yenāvabhāsyate,
yathāyathamalpatvādyadavyaktamasphuṭaṃ liṅgaṃ tatprāgrūpam| lakṣaṇaṃ
punastadeva prāgrūpādvilakṣaṇam, yena sakaladoṣaviśeṣāliṅgitaḥ sphuṭaliṅgo
vyādhirdṛśyate lakṣyate| upaśayaḥ sukhānubandhyāhārādyupayogaḥ|
evaṃvidhenāhārādikena hi tasya pīḍā nābhūt, evaṃvidhena cābhūt, ata
upaśayājñjñāyate'yaṃ roga iti| sa vyādhisātmyaḥ svāsthyahetuḥ sukhāvahaḥ|
āptirnirvṛttiḥ samprāptirāgatirjātirityanarthāntaram| evaṃ duṣṭenaivaṃ
sthānasthitenaivamanugatenānayā kalpanayaivaṃmārgeṇa doṣeṇeti parikalpanam,
ata āptyā jñāyate'yaṃ roga iti|
Ā. rā. rogitve hi jñāte ko'sau roga iti
viśeṣajñānopāyamāha-rogamiti| sa ca pañcadhā, nidānaṃ prāgrūpaṃ lakṣaṇam
upaśayaḥ āptiśca| āptiḥ samprāptiḥ| nidānaṃ bahiraṅgo hetuḥ| prāgrūpaṃ pūrvajo
rogaḥ| rogasya hi rājavat prakāśamānasya parivārabhūtā rogāḥ kecitpūrvaṃ
prakāśante, kecitsaha, kecitpaścāt| tatra ye pūrvaṃ, te pūrvarūpam| ye saha,
te rūpam| ye paścātte upadravāḥ| te cobhaye'pi lakṣaṇapadena saṅgṛhītāḥ|
upaśayaḥ vyādhisātmyam| āptirantaraṅgo hetuḥ| iti rogalakṣaṇam|
upaśayādiprasaṅge ca deśakālāvapyupayujyete| atastāvapi paṭhati------------
bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā|
----------------------------------------|23|
Sa. ihāsminnāyurvedaśāstre, ācāryā
dvidhā dviprakāraṃ, deśamāhuḥ kathayanti| bhūmibhedena dehabhedena ca|
Ā. rā. athauṣadhaṃ vyācaṣṭe| tacca
deśakālāvapekṣate iti prathamaṃ tāvaddeśaḥ| tatra deśe
bhedadvayamāha-bhūmideheti| tacca bhūmirdehaśca| ihetyāyurvedaśāstre|
śāstrāntareṣu dehasya deśavyavahārābhāvāt|
dehadeśaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ prasiddhaḥ| bhūmideśa ucyate---------------
jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamanūpaṃ tu kapholbaṇam||23||
sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet|
----------------------------------------------|24|
Sa. bhūdeśaṃ punastridhā triprakāram,
ādiśet vadet| tatra jāṅgalo deśo'lpodakataruparvatatvena vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ,
vātabhūyiṣṭho vātapracuraḥ| tatra jātā oṣadhikhagapuruṣamṛgādayo vātapradhānā
bhavanti| pracurodakavṛkṣo yo nirvāto durlabhātapaḥ so'nūpa iti| sa ca
kaphapradhānaḥ| tajjāścauṣadhyādayaḥ snigdhā bhavanti| sādhāraṇaḥ
punarubhayalakṣaṇo madhyapatito vyāmiśrarūpaḥ| sa ca samamalo vātādisamadoṣaḥ|
atra doṣā eva malaśabdenoktāḥ| vakṣyati hi (saṅgrahe sū.a.20)| "dehasya
malinīkaraṇādāhāramalatvācca malāḥ|"
Ā. rā. bhūdeśabhedānāha-jāṅgalamiti| te
ca trayaḥ, jāṅgalo'nūpaḥ sādhāraṇaśca| tatra yo vātabhūyiṣṭho
vātarogabahulastaṃ jāṅgalaṃ, yaḥ kapholbaṇaḥ kapharogabahulastamanūpaṃ, yaḥ
samamalaḥ samadoṣatvādārogyabahulastaṃ sādhāraṇamādiśet| dehabhedāstu
prakṛtibhedairuktāḥ|
bheṣajasya samyagyogahetuṃ kālamāha--------------------- kṣaṇādirvyādhyavasthā
ca kālo bheṣajayogakṛt||24||
Sa. kālo dvividhaḥ, kṣaṇādilakṣaṇo
vyādhyavasthālakṣaṇaśca| bheṣajasyauṣadhasya, yogaṃ karoti|
tadarthasampādanasāmarthyaṃ karotītyarthaḥ| bheṣajasya yogo bheṣajayogaḥ, taṃ
karoti| kṣaṇādiḥ prasiddhaḥ|
ādigrahaṇāllavatruṭimuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarāṇāṃ
parigrahaḥ| kṣaṇādikālasyodāharaṇam| yathā- "pūrvāhṇe vamanaṃ deyaṃ madhyāhne
tu virecanam| madhyāhne kiñcidāvṛtte bastiṃ dadyādvicakṣaṇaḥ||" vyādhyavasthā
sāmanirāmamṛdumadhyatīkṣṇatvāttattadyogyauṣadhavisṛṣṭiḥ| yathā (ca,ci.a.3/140
, hṛ.ci.a.1/21)- "laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| malānāṃ
pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā||" yathā (ca.ci.a.30/287)- "jvare peyāḥ
kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| tryahaṃ vā ṣaḍahaṃ yuṃjyādvīkṣya
doṣabalābalam||" yathā (hṛ.ci.a.1/44)- "mṛdurjvaro laghurdehaścalitāśca malā
yadā| acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayettadā||" asyāmavasthāyāṃ
dattamauṣadhamārogyāya bhavati|
Ā. rā. kālabhedadvayamāha-kṣaṇādiriti|
tacca kṣaṇādirūpo vyādhyavasthārūpaśca| kṣaṇo mātrā,
ādiśabdātkāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanavarṣāṇi|
tatrākṣinimeṣo mātrā, tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā, tāstriṃśatkalā, tāḥ sadaśabhāgā
viṃśatirnāḍikā, te dve mūhūrtaḥ, te tulyarātriṃdive rāśibhāge catvāraḥ pādonā
yāmaḥ, taiścaturbhiraho rātriśca, pañcadaśāhorātrāḥ pakṣaḥ, tau dvau māsaḥ,
tau dvāvṛtuḥ, te trayo'yanaṃ, te dve varṣam| vyādhyavasthā
āmapacyamānapakvanavapurāṇatīkṣṇamṛdutvādayaḥ|
deśakālayorupayogamāha-bheṣajayogakṛditi| deśakālavākyayoḥ śeṣabhūto'yaṃ
granthaḥ| yo'yamukto deśaḥ kālaśca| tadubhayaṃ bheṣajasya yogaṃ yogyatāṃ
karoti| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 23)- "bheṣajamavacārayan prāgeva tāvadāturaṃ
parīkṣeta| kasminnayaṃ deśe jāta ityādi| tasmiṃśca deśe
manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṃ vihārajātametāvadbalamevaṃvidhaṃ satvamevaṃvidhaṃ
sātmyamiyaṃ bhaktirime vyādhayo hitamidamahitamidamiti| tathā,
atisthūlo'tikṛśo durbalo
duṣṭamāṃsaśeṇitāsthyaṅgāvayavo'lpāgniralpāhāro'sātmyāhāro'pacitaḥ sārarahito
vā vyādhibalameva tāvadasamarthaḥ soḍhum| kiṃ punastathāvidho bheṣajavegamiti|
tathā, kālaśca bheṣajasya yogyatāmāpādayatītyupakramya, śītoṣṇavarṣālakṣaṇā
ṛtava ityādyupakramya, auṣadhagrāmastvityādi| tathā, tasmātsādhāraṇeṣveva
tadantarāleṣu vamanādīni yojayediti| tathā, āturāvasthāsu tu kālākālasaṃjñā|
yathā'syāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo'kālo vā| na hyaprāptātītakālamauṣadhaṃ
yaugikaṃ bhavati" iti|
taccauṣadhaṃ dviprakāramāha------------------------------ śodhanaṃ śamanaṃ
ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā|
-----------------------------------------------|25|
Sa. samāsātsaṃkṣepataḥ,
yatkiñcijjagatyauṣadhaṃ sambhavati, tadanekaprakāraṃ sambhavadapi
dvairūpyānatikramācchodhanaśamanalakṣaṇāt dvidhetyuktam| ekaṃ
śodhanarūpamaparaṃ śamanarūpamiti| śodhanaṃ yat kupitān doṣān bahirniḥsārya
rogopaśamanaṃ karoti| śamanaṃ yatsvasthānasthitānāmeva sāmyahetuḥ|
Ā. rā.
auṣadhabhedadvayamāha-śodhanamiti| tacca śodhanaṃ śamanaṃ ca| samāsata
ityanuvartamāne'pi punaḥ samāsagrahaṇamatisaṃkṣepāya| sāmānyoktyā
viśeṣasaṅgrahaḥ saṃkṣepaḥ| laṅghanabṛṃhaṇe sāmānye vihāya laṅghanaviśeṣayoḥ
śodhanaśamanayoruktirityatisaṃkṣepaḥ| sa ca bṛṃhaṇasya śamane'ntarbhāvaṃ matvā
kṛtaḥ| vakṣyati hi (sū.a. 14/7)- "bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya
ca|" iti| śodhanaṃ adhikabahirnirasanena doṣasāmyakaram| śamanaṃ
tvadhikakṣīṇakṣapaṇavardhanābhyām| ataevātyadhike doṣe śodhanam,
adhikakṣīṇayoḥ śamanamiti vibhāgaḥ siddhaḥ|
auṣadhamuktam| tasya viṣayamāha----------------------
----------------------------------------------| śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa
paramauṣadham||25|| bastirvireko vamanaṃ
tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu| -----------------------------------------------|26|
Sa. śarīrajānāṃ vātādīnāṃ, krameṇa
yathāsaṃkhyena paripāṭhyoddeśanirdeśena, paramauṣadhaṃ pradhānauṣadhaṃ,
bastyādivamanāntaṃ śodhanarūpaṃ, tailādimadhvantaṃ śamanarūpam| tena vātasya
bastirgudapraṇidheyasnehakvāthādi paramauṣadham| pittasya vireko mukhapītaṃ
gudamārgeṇāntaḥsthitasya doṣasya niḥsāraṇaṃ paramauṣadham| kaphasya vamanaṃ
mukhena pītaṃ tenaiva doṣasya niḥsāraṇaṃ paramauṣadham| iti śodhanarūpeṇa
doṣāṇāmauṣadham| tailādi tu śamanasvarūpeṇauṣadham| tatheti krameṇaiva|
vātasya tailaṃ, pittasya ghṛtaṃ, kaphasya mākṣikaṃ paramauṣadham|
pradhānamauṣadhamiti yāvat|
Ā. rā. śodhanaśamanaviśeṣāṇāṃ
viṣayavibhāgamāha-śarīrajānāmiti| tatra śodhanaviśeṣā bastyādayaḥ krameṇa
doṣāṇāmauṣadham| vātasya bastiḥ, pittasya virekaḥ, kaphasya vamanam| tathā
śamanaviśeṣāstailādayaḥ| vātasya tailaṃ, pittasya ghṛtaṃ, kaphasya madhu| kiṃ
sarveṣāṃ, netyāha-śarīrajānāṃ, śarīre jātāḥ dvitīyaṃ rogākhyaṃ janma prāptāḥ
śarīrajāḥ śarīrāśritāsteṣām| kathaṃ, paramatiśayena| etaduktaṃ bhavati|
sarveṣāṃ doṣāṇāṃ bastirauṣadhaṃ viśeṣādvātasya| sarvāṇi śodhanāni
vātasyauṣadhaṃ viśeṣādbastiḥ| tathā manaḥśarīrāśrayāṇāṃ doṣāṇāṃ bastirauṣadhaṃ
viśeṣāccharīrāśrayāṇām| evaṃ virekādiṣu vācyam|
kāyādideśamāśritya sarvatra sarvameva śarīrajātānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa
paramauṣadhamuktam| atha mānasayordoṣayoḥ kiṃ tatparamauṣadhaṃ syāditi,
tadarthamāha--------------------------------------------
---------------------------------------------| dhīdhairyātmādivijñānaṃ
manodoṣauṣadhaṃ param||26||
Sa. manodoṣayo rajastamasoḥ,
rogavighnakāri dhīdhairyādikaṃ, paramauṣadham| dhīśca dhairyaṃ cātmādivijñānaṃ
ca tattathāvidham| tatra dhīrbuddhirbāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ
hitāhitaparicchedavibhāgakāriṇī| dhairyaṃ dhṛtiścetasaḥ sthiratvamacāpalam,
yena pratiṣiddheṣu na pravartate, hiteṣu ca na sīdati| ātmavijñānaṃ
yogābhyāsasamādhinā paramātmasvarūpavijñānam|
ādigrahaṇājjñānavijñānasmṛtideśakālādīnāṃ parigrahaḥ|
manodoṣasamutthakāmādijarogārthaḥ paraśabdo viśeṣaṇatvena nirdiṣṭaḥ|
Ā. rā. amūrtasya śamanasya
viṣayamāha-dhīti| tacca dhīprabhṛti| dhīrbuddhiḥ, yayā hitāhitavivekaḥ|
dhairyaṃ duḥkhasahatvaṃ, yena hitasevanamahitatyāgaḥ| ātmādivijñānaṃ ātmādayaḥ
ātmadeśakālāsteṣāṃ vijñānamīdṛśo'hamīdṛśe deśe īdṛśe kāle vyavaharāmīti
jñānaṃ, yena hitasevanasyāvicchedaḥ| etatsarvaṃ manodoṣauṣadhaṃ hṛdayāśrayāṇāṃ
vātādīnāmauṣadhaṃ paraṃ, sarvameva manodoṣāṇāmauṣadhaṃ viśeṣāddhīprabhṛti|
tathā manaḥśarīrādhiṣṭhitānāṃ doṣāṇāṃ dhīprabhṛtyauṣadhaṃ
viśeṣānmanodhiṣṭhitānāmityarthaḥ| iti rogauṣadham|
evaṃ tāvadanena sakalacikitsitamuktam| tacca pādacatuṣṭayayuktaṃ kāryakaraṃ,
tadarthamāha--------------------------------------------- bhiṣak
dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ, pratyekaṃ
taccaturguṇam||27||
Sa. cikitsitasya rogopaśamalakṣaṇasya,
pādacatuṣṭayamaṅgacatuṣṭayamuktam| pratyekaṃ taccaturguṇamevaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ
cikitsitaṃ bheṣajaṃ bhiṣajo bhāṣante| bhiṣagvaidyaḥ, tasya prādhānyādagre
nirdeśaḥ| tathā cāgamaḥ (carake sū.a.9/10)- "yoktā prayoktā śāstā ca pradhāno
bhiṣagatra tu||" tathā saṅgrahe'pi (sū.a.2)- "yadvaidye viguṇe pādā
guṇavanto'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet||
cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ|" dravyāṇyauṣadhāni| upasthātā
paricārakaḥ| rogī āturaḥ| etatpādacatuṣṭayaṃ nirdiṣṭamācāryeṇa|
Ā. rā. auṣadhapādānāha-bhiṣagiti| te ca
catvāraḥ, bhiṣagdravyamupasthātā rogī ceti| upasthātā paricārakaḥ|
cikitsitasyauṣadhasya| pādatvaṃ caiṣāṃ kriyāniṣpādakāvayavatvāt|
pādānviśiniṣṭi-pratyekamiti| tatpādacatuṣṭayaṃ, pratyekaṃ ca turguṇaṃ jñeyam|
tattadguṇavatāmevaiṣāṃ pādatvamityarthaḥ|
uddeśakrameṇa teṣāṃ guṇānāha--------------------------------
dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak|
-----------------------------------------------------|28|
Sa. dakṣaḥ- karmaṇi caturaḥ|
tīrthādupādhyāyādviditāgamādātto gṛhītaḥ śāstrārtho yena sa
tīrthāttaśāstrārthaḥ, "anekamanyapadārthe" iti tṛtīyārthe bahuvrīhiḥ,
āgamaprāptaśāstrasvarūpaḥ| bahuśo dṛṣṭaṃ karma yena cikitsālakṣaṇaṃ sa
dṛṣṭakarmā-abhyastakarmā śataśaścikitsitarogaḥ| śuciḥ-
kāyavāṅmanovyāpārairmalīmasairaparāmṛṣṭaḥ, alipsāvān arthopajīvikāhetorna
karoti paraṃ dharmopārjaneneti śuciḥ|
Ā. rā. tatra bhiṣagguṇānāha-dakṣa iti|
dakṣaḥ-śīghrakārī| tīrthāttaśāstrārtho-gurorgṛhītāyurvedārthaḥ| tīrthaṃ-guruḥ|
dṛṣṭakarmā-bahudhā'nuṣṭhitaśāstrārthaḥ| śucirmanovākkāyaiḥ śuddhaḥ| saṅgrahe
tu (sū. a. 2)- "abhedyo'nuddhato'stambdhaḥ sūrataḥ priyadarśanaḥ|
sūrataḥ-kāruṇikaḥ| bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho'rthakarmavit|| anāthān
rogiṇo yaśca putravatsamupācaret| guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakśabdamaśnute||
yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariṣṭhitaḥ| sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya
bhīrurivāhavam|| yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāsrārthavarjitaḥ| sa satsu
garhāmāpnoti vadhaṃ cecchati rājataḥ|| hetau liṅge praśamane
rogāṇāmapunarbhave| jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣagvaraḥ|| śāstraṃ
śastrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye| pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena
bṛṃhayet|| pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ| tābhyāmataḥ
suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati|| āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ|
gatvā''turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit|| vyādhiṃ parīkṣate
samyaṅnidānādiviśeṣataḥ| hnepaṇīyāṃ ca tadvārtāṃ na prakāśayate bahiḥ|| sahasā
na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan| jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ
siddhimaśrnute|| nādadītāmiṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe| tābhiśca
rahasi sthānaṃ parihāsāṃ ca varjayet|| jijīviṣurvyādhito'pi
pūrvoktaguṇavarjitān| kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te|| yadvaidye
viguṇe pādā guṇavanto'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca
yāpayet|| cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ| vyādhiṃ purā
parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām|| svārthavidyāyaśohānimanyathā
dhruvamāpnuyāt| sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatam||
vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti, sādhyo
yāti tvasādhyatām|| pādāpacārāddaivādvā yātyavasthāntaraṃ gadaḥ|
varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo'pi vā|| upayuñjīta na tvārtādāmiṣaṃ
kṛpaṇājjanāt| paro bhūtadayā dharma ityārteṣu bhiṣagvaraḥ|| vartate yaḥ
susiddhārthaḥ sa sarvamativartate" iti|
----------------------------------------------| bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ
yogyamauṣadham||28||
Sa. bahavaḥ kalpāḥ yasmin sambhavanti
svarasakvāthacūrṇādyāstadbahukalpaṃ-vyādhīnāṃ nivāraṇakṣamaṃ na tu
lavaṇavadekakalpam| taddhi sukhamupayujyate| nānāśaktayo hi sattvāḥ| bahavo
guṇā yasya gurumandādayastadbahuguṇam, athavā yadanekarogavināśanasamartham|
sampannaṃ-sampattiyuktaṃ, na vipannam, praśastabhūmideśajātādiguṇayuktam|
tathā ca granthaḥ (hṛdaye ka.a.1/1)- "dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike
śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite|" iti| athavā
pākasaṃskārādiyuktam| yogyaṃ-dātuṃ yadyatrārhati tacca tatra yogyam|
vyādhideśakāladoṣadūṣyadehavayobalādīn jñātvā, yujyate dīyata iti tadyogyaṃ,
rogasya rogiṇaśca|
Ā. rā. dravyaguṇānāha-bahukalpamiti|
bahavaḥ kalpāḥ svarasādayo yasya tadbahukalpam| bahavo guṇāḥ gurumandādayo
yasya tadbahuguṇam| rasādisampattyā yadyuktaṃ tatsampannam| deśakālādyucitaṃ
yogyam| auṣadhamatra dravyaṃ, cikitsitarūpasyauṣadhasyāṅgatvāyogāt|
upasthātāpi caturvidhaḥ- ------------------------------- anuraktaḥ śucirdakṣo
buddhimān paricārakaḥ| -------------------------------------------|29|
Sa. anurakto-dṛḍhabhakta āturasya|
śuciḥ- kāyavāṅmanovyāpārairduṣṭairaparāmṛṣṭaḥ| dakṣaḥ- sarvaceṣṭāsu caturaḥ|
buddhimān- viśiṣṭayā buddhyā yuktaḥ, pravīṇa iti yāvat|
Ā. rā. paricārakaguṇānāha-anurakta iti|
anuraktaḥsnehalaḥ| śucidakṣau vaidyavat| buddhimān-prājñaḥ|
rogyapi caturvidhaḥ-------------
------------------------------------------------| āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo
jñāpakaḥ sattvavānapi||29||
Sa. āḍhyo-dhanavān|
bhiṣagvaśyo-vaidyāyattaḥ, taduktakārī| jñāpako-nidānāvasthādīnāmāvedakaḥ,
vaidyaṃ rogāhāravihārādīnāmanvayavyatirekaṃ bodhayituṃ samarthaḥ|
sattvavān-dhairyayuto mohavarjitaḥ, dhairyeṇa prāyaścittavaccikitsāṃ karoti|
api samuccaye|
Ā. rā. rogiguṇānāha-āḍhya iti|
āḍhyo-dhanavān| bhiṣagvaśyo-vaidyādhīnaḥ|
jñāpakaḥ-svānubhūyamānarogāvasthānirūpaṇasamarthaḥ|
sattvavān-rogauṣadhakleśasahaḥ| iti bhiṣagādipādacatuṣṭayam|
sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate-----------------
(sādhyo'sādhya iti vyādhirdvidhā, tau tu punardvidhā| susādhyaḥ
kṛcchrasādhyaśca, yāpyo yaścānupakramaḥ||1||
) sarvauṣadhakṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ|
amarmago'lpahetvagrarūparūpo'nupadravaḥ||30||
atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi| graheṣvanuguṇe'ṣvekadoṣamārgo navaḥ
sukhaḥ||31||
Sa. sarvauṣadhakṣame deha utpanno
vyādhiḥ sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ, tathā kālenālpena sādhyate| sarvāṇyauṣadhāni
yaḥ kṣamate sahate tīkṣṇmadhyamṛdurūpāṇi nānādeśajāni śamanāni tathā
śodhanarūpāṇi tathā viṣakṣārādīni| yūnaḥ- vayasyasya, taruṇasyetyarthaḥ|
puṃso- na striyāḥ| puṃgrahaṇaṃ strīnivṛttyartham| yatastasyāḥ sarvadā
bhīrutvamabuddhimattvaṃ ca, ato yathoktānurūpaguṇābhāvaḥ| sā tu
yasmāttīkṣṇoṣṇauṣadhāni na sahate, saukumāryādiyogāt| jitātmano'lolupasya,
jita ātmā yena, viṣayābhilāṣaṃ pariharataḥ| amarmago- na marmasthaḥ, marmāṇi-
śirohṛdayabastiprabhṛtīni, teṣu gacchatīti marmagaḥ, na marmago'marmagaḥ,
hṛtkaṇṭhādipīḍākaraṇāsamarthaḥ| alpahetvagrarūparūpa iti| hetuścāgrarūpaṃ ca
rūpaṃ ca tāni hetvagrarūparūpāṇi, alpāni hetvagrarūparūpāṇi yasya sa
tathāvidhaḥ| heturnidānam, agrarūpaṃ- pūrvarūpam, rūpaṃ- lakṣaṇam, etānyalpāni
yasya| anupadrava iti| na vidyate upadravo yasya, utpannasya vyādheranantaraṃ
jāyate yo'nyo vyādhiḥ, na tallakṣaṇabhūto'pradhānaḥ, na yathāsvalakṣaṇaḥ,
tadupakramanirodhakaḥ, sa upadravaḥ| tathā cāgamaḥ- "vyādherupari yo
vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyate||" iti|
atulyadūṣyadeśartuprakṛtiriti| dūṣyaśca deśaśca ṛtuśca prakṛtiśca tā
dūṣyadeśartuprakṛtayaḥ, atulyā dūṣyadeśartuprakṛtayo yasya| atulyāḥ- na
sadṛśāḥ| yathā- dūṣye medomajjādau, anūpadeśe, śītartau, āturo vātaprakṛtiḥ,
tasya kupitaṃ pittaṃ sukhasādhyamiti| atulyadūṣyo yathā- śleṣmaṇā śītena
raktamuṣṇaṃ dūṣitam| atulyadeśo vyādhiryathā- anūpadeśe pittasambhūtaḥ|
atulyarturyathā- śaradi kaphodbhavaḥ| atulyaprakṛtiryathā- pittaprakṛteḥ
śleṣmodbhavo vyādhiḥ| nanvatulyadūṣyadeśartuprakṛtitvādasau kṛcchrasādhyo
yāpyo vā prāptaḥ, na sukhasādhyaḥ, anekasukhopakramasādhyatvāt| yato
dūṣyādīnāmatulyatvātparasparamanya evopakramaḥ| ekasukhopakramaḥ sukhasādhyo
vyādhiḥ| ata eva sādhyayāpyaparityājyā mehāḥ śleṣmapittavātotthāḥ
(hṛ.ni.a.10/6)- "samāsamakriyatayā mahātyayatayāpi ca" ityevaṃ nirdiśati|
atrocyate| tathāprabhāvatvātpramehākhyasya vyādheḥ, yaduta śleṣmapramehaḥ
samakriyatvātsādhyaḥ, pittaprameho viṣamakriyatvādyāpyaḥ, mahātyayatvācca
vātapramehaḥ pratyākhyeyaḥ| kiñca tulyadūṣyadeśartuprakṛtitvānmahārambho
niṣpratyanīko vyādhirjāyate, ato'sau na sukhasādhyaḥ| kutracidvyādhau
tulyadūṣyādirapi sukhasādhyatvena jyāyān| tathā ca granthaḥ- "jvare
tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ
sukhasādhyatvahetavaḥ||" pādasampadīti| bhiṣagādīnāṃ caturṇāṃ pādānāṃ
sampatsamṛddhiḥ, tasyāṃ satyāṃ, aṅgacatuṣṭaye paripūrṇe sati|
graheṣvanuguṇeṣviti| grahāḥ- sūryādayaḥ, teṣvanuguṇeṣvanukūlarāśisthiteṣu
śobhanasthānagateṣu satsu| ekadoṣamārga iti| doṣaśca mārgaśca doṣamārgam, ekaṃ
doṣamārgaṃ yasya sa tathoktaḥ| doṣo- vātādiḥ| mārgastrividhaḥ
śākhādirvakṣyamāṇo bāhyābhyantaramadhyabhedena| tenaikena vātādīnāmanyatamena
doṣeṇa yo jāto na dvābhyāṃ tribhirvā, tathaikenāpi mārgeṇa bāhyena
madhyenābhyantareṇa vā jātaḥ| navo- na jaraṭhaḥ, acirotpanna ityarthaḥ|
yasmādvatsarātītā vyādhayo'sādhyāḥ| sa tathāvidho vyādhiḥ sukhaḥ- sukhena
sādhyate| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2, ca.ni.a.8)- "sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ
kālenālpena sādhyate" iti|
Ā. rā. uktamauṣadhamasādhye vyādhau
niṣeddhuṃ sādhyayāpyāsādhyavivekaṃ karoti| tatra sādhyo dvividhaḥ, sukhaḥ
kṛcchraśca| tatra sukhasādhyaṃ lakṣayati-sarvauṣadheti|
sarvauṣadhakṣamadehatvādyekonaviṃśatilakṣaṇo rogaḥ sukhaḥ-sukhasādhyaḥ| tāni
ca lakṣaṇāni viparyayātyantāviparyayābhyāṃ saha likhyante, kṛcchrādiṣūpayogāt|
savauṣadhakṣamadehajatvaṃ, katipayauṣadhakṣamadehajatvaṃ,
auṣadhamātrākṣamadehajatvam| 1| yuvajatvaṃ, bālavṛddhajatvaṃ,
atibālativṛddhajatvam| 2| puṃjatvaṃ, strīnapuṃsakajatvaṃ,
garbhiṇīsūtikāstrīlakṣaṇanapuṃsakajatvam| 3| viṣayānāsaktendriyajatvaṃ,
viṣayāsaktendriyajatvaṃ, asadviṣayāsaktendriyajatvam| 4| amarmagatvaṃ,
marmagatvaṃ, prāṇaharamarmagatvam| 5| alpanidānatvaṃ, bahunidānatvaṃ,
yāvaduktanidānatvam| 6| alpasamprāptitvaṃ, bahusamprāptitvaṃ,
yāvaduktasamprāptitvam| 7| heturnidānaṃ samprāptiśca| alpapūrvarūpatvaṃ,
bahupūrvarūpatvaṃ, yāvaduktapūrvarūpatvam| 8| alparūpatvaṃ, bahurūpatvaṃ,
yāvaduktarūpatvam| 9| anupadgavatvaṃ, sopadravatvaṃ, yāvaduktopadravatvam| 10|
utpādakadoṣāpekṣyā viparītadūṣyatvaṃ, yathā-pittaje rasagatvam|
tulyadūṣyatvaṃ, yathā-pittaje raktagatvam| tulyānekadūṣyatvaṃ, yathā-pittaje
raktasvedagatvam| 11| viparītadeśatvaṃ, yathā-kaphaje jāṃgalatvam|
tulyadeśatvaṃ, yathā-kaphaje'nūpagatvam| tulyadeśajanmagatvaṃ, yathā-kaphaje
janmaprabhṛtisevitānūpagatvam| 12| atulyartutvaṃ, yathā-vātaje śāradatvam|
tulyartutvaṃ, yathā-vātaje grīṣmatvam| tulyaprakopartutvaṃ, yathā-vātaje
vārṣikatvam| 13| viparītaprakṛtitvaṃ, yathā-pittaje kaphaprakṛtitvam|
tulyaprakṛtitvaṃ, yathā-pittaje pittaprakṛtitvam| tulyanindyaprakṛtitvaṃ,
yathā-pittaje vātapittaprakṛtitvam| vātasya yogavāhitvāt| 14|
pādasampadbhāvatvaṃ, pādavikṛtatvaṃ, sarvapādavikṛtatvam| 15|
anukūlagrahatvaṃ, pratikūlagrahatvaṃ, pratikūlasarvagrahatvam| 16|
ekadoṣatvaṃ, dvidoṣatvaṃ, sarvadoṣatvam| 17| ekamārgatvaṃ, anekamārgatvaṃ,
sarvamārgatvam| 18| anatikrāntavatsaratvaṃ, atikrāntavatsaratvaṃ,
bahvatikrāntavatsaratvam| 19|
kṛcchrasādhyaṃ vyādhimāha--------------------- śastrādisādhanaḥ kṛcchraḥ
saṅkare ca tato gadaḥ| ------------------------------------------------|32|
Sa. yo gado rogaḥ, śastrādisādhanaḥ
śastrādibhiḥ sādhyate, sa kṛcchrasādhyaḥ kṛcchrapratīkāro mahadbhirupāyaiḥ
sādhyate tathā cireṇa| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2)- "kṛcchrairupāyaiḥ
kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca||" ādigrahaṇena kṣārāgnikarmaviṣalepādayo
gṛhyante| tathā, saṅkare ca- tataḥ pūrvoktātsādhyaliṅgātsaṅkīrṇatve sati- yo
gada uptannaḥ, so'pi kṛcchrasādhyaḥ| caśabdaḥ samuccaye|
tatastasmāduktasādhyalakṣaṇādyaḥ saṅkare dvitriviparyaye sati sthitaḥ| tathā
ca- yuvā āturaḥ kintu na vijitātmā| vijitātmā vā kintu rogo marmasthānagaḥ|
sarvauṣadhakṣame dehe jātaḥ kintu vṛddhaḥ| kadācidyuvā na sarvauṣadhakṣamo
dehaḥ| evamanayā diśā sarvamapyūhyam|
Ā. rā. kṛcchrasādhyaṃ
lakṣayati-śastrādīti| yo gadaḥ śastrādisādhanaḥ, sa kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ|
yaśca gadastatastebhyaḥ sukhasādhyalakṣaṇebhyo jāte saṅkare sthitaḥ, so'pi
kṛcchraḥ| sukhasādhyalakṣaṇasya tadviparyayeṇa sahaikatrāvasthānaṃ saṅkaraḥ|
yathā-yuvajatvasya strījatvena| bālajatvasya vṛddhajatvena tu
sahānavasthānānna saṅkaraḥ| evaṃ sarvatra| asya ca
saṅkaratraividhyāttraividhyam| alpaviparyaye saṅkare kṛcchraḥ, tulyaviparyaye
kṛcchrataraḥ, bahuviparyaye kṛcchratamaḥ| tathā,
śastrakṣārāgnisādhanatvāttraividhyam| eteṣāṃ ṣaṇṇāṃ saṅkare tāratamyaṃ
svayamūhyam|
yāpyo'ta ucyate----------------
-----------------------------------------------| śeṣatvādāyuṣo yāpyaḥ
pathyābhyāsādviparyaye||32||
Sa. bāhulyena viparyaye
sādhyalakṣaṇaviparītatve satyāyuṣo jīvitasya
śeṣatvādakṣīṇatvānmārayitumasamarthaḥ, pathyairāhāravihārairyāpyo yāpanīyaḥ,
nāsau pratyākhyeyaḥ| etāvānevāsya pratyākhyeyādvyādherviśeṣo yadāyuḥśeṣatvaṃ,
yāpyasya vyādherāyuḥśeṣamātraṃ varjayitvā yadanyattatsarvaṃ samānaṃ prāyeṇāsya
ca pratyākhyeyasya vyādheḥ| kasya viparyaye sati ? prakṛtatvātsukhasādhyasya|
pathyairāhāravihārairabhyasanamabhyāsaḥ punaḥ punaḥ karaṇam,
tasmāddhitāhāravihārasevanādyāpyaḥ| sa ca cikitsāyāmalpaṃ sukhaṃ dattvā punaḥ
so'lpenaiva hetunā pratanyate| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2)- "dattvālpaṃ
sukhamalpena hetunā sa pratanyate| yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmajo niyatāyuṣaḥ|
prapatanniva viṣkambhairdhāryate'trāturo hitaiḥ"|
Ā. rā. yāpyaṃ lakṣatvāditi| tata
ityanuvartate| yo gadaḥ sukhasādhyalakṣaṇaviparyaye sthitaḥ, sa yāpyaḥ|
nanvauṣadhairnivartate cetsādhyatvaṃ, no cedasādhyatvaṃ, kimidaṃ tṛtīyaṃ
yāpyatvaṃ nāmetyata āha-pathyābhyāsāt śeṣatvāt, pathyasyauṣadhasyābhyāso
nityasevanaṃ, tasmādyaccheṣatvaṃ tato yāpyaḥ| śiṣyate nivartamāno'pi
kātsnryena na nivartata iti śeṣaḥ| sa ca niḥśeṣānivartanānna sādhya eva,
kiñcinnivartanānnāsādhya eva, kintu sādhyāsādhyo yāpyākhyaḥ| sa ca kiyantaṃ
kālaṃ yāpya ityāha-ā āyuṣaḥ, yāvadāyurasti tāvadyāpyaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.
a. 2)- "dattvālpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate| yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ
karmajo niyatāyuṣaḥ|| prapatanniva viṣkambhairdhāryate'trāturo hitaiḥ" iti|
pratyākhyeya ucyate------------- anupakrama eva syātsthito'tyantaviparyaye|
autsukyamohāratikṛd dṛṣṭariṣṭo'kṣanāśanaḥ||33||
Sa. na vidyata upakramaḥ pratīkāro
yasya so'nupakramo'cikitsyaḥ, pratyākhyeya iti yāvat| ko'sāvanupakramaḥ ?
yo'tyantaviparyaye sthitaḥ| yo gado'rthādyāpyalakṣaṇādavaśiṣṭāyuḥ
śeṣarūpādatyantaviparyaye sthitaḥ, sarvakriyāpathātikrāntaḥ,
majjaśukrādigambhīradhātugataḥ, marmasandhisamāśritaḥ, so'nupakrama
evācikitsyaḥ, sādhayitumaśakyatvāt| tathautsukyādikṛditi| autsukyaṃ ca
mohaścāratiśca tāḥ karotītyautsukyamohāratikṛt| autsukyaṃ viṣayotkaṇṭhā, moho-
vaicityaṃ cittanāśo'jñānam, aratirasukhaṃ na kutracidavasthitiḥ
sthānāsanādiṣvanirvṛtiścetasaḥ, etāvato yaḥ karoti so'nupakramaḥ| tathā
dṛṣṭariṣṭa iti| dṛṣṭaṃ riṣṭaṃ maraṇakhyāpakaṃ cihnaṃ yasmin sa dṛṣṭariṣṭaḥ,
dṛṣṭamaraṇakhyāpakalakṣaṇo'nupakrama eva| tathā'kṣanāśana iti|
akṣāṇīndriyāṇyucyante| cakṣurādīnyapi nāśayati so'kṣanāśanaḥ, indriyoparodhī
rogo'nupakramo yaḥ śīghramindriyavighātakṛt| evaṃ purā parīkṣya
vyādhicikitsāmārabheta| anyathā'vaśyaṃ svārthādihānimavāpnuyādvaidyaḥ| tathā
ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2)- "vyādhiṃ purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām|
svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt" iti|
Ā. rā. asādhyaṃ lakṣayati-anupakrama
iti| yo gadaḥ sukhasādhyalakṣaṇātyantaviparyaye sthitaḥ, yaśca
autsukyamohāratikṛt, yaśca dṛṣṭariṣṭaḥ-dṛṣṭamaraṇacihnaḥ, yaśca akṣanāśanaḥ-
sarvendriyavighātī, sa caturvidho'nupakrama eva syāt| nāstyupakramaḥ pratīkāro
yasyetyanupakramaḥ| evaśabdo yāpyavyudāsārthaḥ| yāpyo'pi
niḥśeṣānivartanādanupakramaḥ, kintu kiñcinnivartanātsopakramo'pi| ayaṃ
tvanupakrama eva|| tasmāttatrauṣadhaṃ kuryādityarthāduktam|
sādhyalakṣaṇayukto'pyāturo nopakramaṇīya iti darśayati--------------
tyajedārtaṃ bhiṣagbhūpairdviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam| hīnopakaraṇaṃ
vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam||34|| caṇḍaṃ
śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam|
-------------------------------------------------|35|
Sa. evaṃvidhamārtamāturamupakramyamapi
tyajetpariharet| bhiṣagbhūpairdviṣṭaṃ- bhiṣagbhistathā bhūpai rājabhirdviṣṭam,
vaidyā rājānaśca yaṃ dviṣanti| tathā, teṣāṃ dviṣaṃ-śatruṃ, bhiṣagbhūpānyo
dveṣṭi, tamapi tyajet| dviṣṭaṃ-śatruṃ cātmanaḥ| hīnopakaraṇamiti
upakaraṇavikalaṃ hīnacikitsāṅgam| vyagraṃ- kāryabahulamanyakāryāpekṣiṇaṃ
kāryāntarāsaktacetasam| avidheyaṃ- bhiṣajaḥ, tadājñāṃ yo na karoti, tamapi
tyajet| gatāyuṣaṃ- parikṣīṇajīvitam| caṇḍaṃ- sahasāpakārakaraṇabuddhiṃ
krūrakarmāṇam| śokāturaṃ- stryādivirahotthena śokena śucārtam| bhīruṃ-
sabhayam| kṛtaghnaṃ- yaḥ kṛtopakāro'pyapakāraṃ karoti| vaidyamāninaṃ-
avaidyo'pi yo vaidyamivātmānaṃ manyate svamatenaivauṣadhaṃ karoti mūḍhaḥ,
tamapi tyajet|
Ā. rā. āturaviśeṣe'pyauṣadhaṃ
niṣedhati-tyajediti| bhiṣatbhūpairdviṣṭamārtaṃ rogiṇaṃ tyajet| bhiṣajaśca
bhūpāśca bhiṣagbhūpāḥ, tairdviṣṭam-te yaṃ dviṣanti| teṣāṃ dviṣaṃ-bhiṣagbhūpān
yo dveṣṭi| dviṣamātmānaṃ yo dveṣṭi| hīnopakaraṇaṃ-auṣadhasāmagrīrahitam|
vyagraṃ-kāryāntaravyākulam| avidheyaṃ-vaidyasyānadhīnam|
gatāyuṣamutpannasthāyiriṣṭam| bhīruṃ-vyāpadbhayāt tyaktauṣadham|
kṛtaghnamupakāre'pyapakāriṇam| vaidyamāninaṃ-avaidyo'pi ya ātmānaṃ vaidyaṃ
manyate| eṣāṃ sādhyānāmapyauṣadhaṃ na kāryamityarthaḥ| iti
sukhasādhyādilakṣaṇam|
evaṃ ca prathame'dhyāye sakalatantrārṇavasya tātparyaṃ vyākhyātam| anantaraṃ
sukhasmaraṇārthamadhyāyasaṅgrahaṃ vivakṣuridamāha---------------
--------------------------------------------------| tantrasyāsya paraṃ cāto
vakṣyate'dhyāyasaṅgrahaḥ||35||
āyuṣkāmadinartvīhārogānutpādanadravāḥ|
annajñānānnasaṃrakṣāmātrādravyarasāśrayāḥ||36||
doṣādijñānatadbhedataccikitsādyupakramāḥ|
śuddhyādisnehanasvedarekāsthāpananāvanam||37||
dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrakaśastrakam| śirāvidhiḥ śalyavidhiḥ
śastrakṣārāgnikarmikau||38||
sūtrasthānamime'dhyāyāstriṃśat--------------------|39|
Sa. asya- aṣṭāṅgahṛdayākhyasya,
tantrasya- tantryante dhāryante'nenāyurvedārthā iti tantram tasya,
adhyāyasaṅgrahaḥ- adhyāyānāṃ saṅgrahaḥ saṃkṣepa ekatra rāśīkaraṇam, ataḥ
paraṃ- asmādūrdhvam, sukhasmaraṇāya mayā vakṣyate| ime
pūrvoktāstriṃśadadhyāyāḥ, sūtrasthānamuktam| āyuṣkāmaśca dinartvīhe ca
rogānutpādanaṃ ca dravaśceti dvandvaḥ| īhā caryā ceṣṭetyeko'rthaḥ| tena
āyuṣkāmīyo dinacaryā ṛtucaryā rogānutpādanīyo
dravadravyavijñānīyo'nnasvarūpavijñānīyo'nnasaṃrakṣā mātrāśitīyo
dravyādivijñānīyo rasabhedīyo doṣādivijñānīyo doṣabhedīyo doṣopakramaṇīyo
dvividhopakramaṇīyaḥ śodhanādigaṇasaṅgrahaḥ snehavidhiḥ
svedavidhirvamanavirecanavidhirbastividhirnasyavidhirdhūmavidhirgaṇḍūṣādividhi
rāścotanāñjanavidhistarpaṇapuṭapākavidhiryantravidhiḥ śastravidhiḥ
śirāvyadhavidhiḥ śalyāharaṇavidhiḥ śastrakarmavidhiḥ kṣārāgnikarmavidhiḥ|
sūcanātsūtram, sūcyate'nena sakalatantrārtha iti sūtrasthānam, sakalasya
tantrasya śiraḥsthānīyam|
Ā. rā. ityeṣa vyādhipratīkāraḥ
sāmānyasaṃkṣepābhyāṃ vyākhyātaḥ, etāvānevārtho'smin śāstre vyākhyeya iti
jñāpanārtham| evaṃ hi jñāte śāstratātparyaṃ jñāyate| śāstre hi kecidarthā
vidhīyante, kecidanūdyante, kecitprastutasidhyarthaṃ aprastutā apyucyante|
śāstratātparyajñastu vidheyādīnvivicya śāstrārthaṃ sukhena gṛhṇāti|
adhyāyasaṅgraho'pi sukhagrahaṇopāyaḥ| tenādhyāyasaṅgrahaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-tantrasyeti| ataḥparaṃ-saṅgrahānantaram| adhyāyān
saṅgṛhṇāti-āyuṣkāmeti| tatra āyuṣkāmādayastriṃśadadhyāyāḥ, sūtrasthānam|
adhunā śārīramucyate--------------------
-------------------------------śārīramucyate|
garbhāvakrāntitadvyāpadaṅgamarmavibhāgikam||39||
vikṛtirdūtajaṃ ṣaṣṭham-------------------|40|
Sa. śārīraṃ śārīrasthānamucyate|
kiṃsthānamadhyāyasaṅgrahaḥ| ke punaste ? tānāha| tatra garbhāvakrāntiśārīram|
tasya vyāpat tadvyāpat , tasyeti garbhaparāmarśaḥ, garbhavyāpacchārīram|
aṅgavibhāgaṃ śārīram| marmavibhāgaṃ śārīram| vikṛtivijñānīyaṃ śārīram|
dūtādivijñānīyaṃ śārīram| evamete ṣaḍadhyāyāḥ, śārīrasthānam|
Ā. rā. garbhāvakrāntyādayaḥ ṣaṭ,
śārīram|
nidānamucyate------------------------ --------------------------nidānaṃ
sārvarogikam| jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām||40||
mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca| pāṇḍukuṣṭhānilārtānāṃ vātāsrasya
ca ṣoḍaśa||41||
Sa. sarvaroganidānam| jvaranidānam|
raktapittakāsanidānam| śvāsahikkānidānam| rājayakṣmādinidānam|
madātyayādinidānam| arśonidānam| atīsāragrahaṇīdoṣanidānam| mūtrāghātanidānam|
pramehanidānam| vidradhivṛddhigulmanidānam| udaranidānam|
pāṇḍuśophavisarpanidānam| kuṣṭhaśvitrakṛminidānam| vātavyādhinidānam|
vātaśoṇitanidānam| ityevaṃ ṣoḍaśādhyāyāḥ, nidānasthānam|
Ā. rā. sarvaroganidānādayaḥ ṣoḍaśa,
nidānam|
cikitsitamucyate------------------- cikitsitaṃ jvare rakte kāse śvāse ca
yakṣmaṇi| vamau madātyaye'rśaḥsu, viśi dvau, dvau ca mūtrite||42||
vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu| kuṣṭhaśvitrānilavyādhivātāsreṣu
cikitsitam||43||
dvāviṃśatirime'dhyāyāḥ-------------------------|44|
Sa. cikitsitasthānaṃ
dvāviṃśatiradhyāyāḥ| jvaracikitsitam| raktapittacikitsitam| kāsacikitsitam|
śvāsahikkācikitsitam| rājayakṣmacikitsitam| chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitam|
madātyayacikitsitam| arśaścikitsitam| atīsāracikitsitam|
grahaṇīdoṣacikitsitam| mūtrāghātacikitsitam| pramehacikitsitam|
vidradhivṛddhicikitsitam| gulmacikitsitam| udaracikitsitam|
pāṇḍurogacikitsitam| śvayathucikitsitam| visarpacikitsitam| kuṣṭhacikitsitam|
śvitrakṛmicikitsitam| vātavyādhicikitsitam| vātaśoṇitacikitsitam| ime
dvāviṃśatiradhyāyāścikitsitasthānam|
Ā. rā. jvaracikitsādayo
dvāviṃśatiścikitsitam|
-----------------------kalpasiddhirataḥ param| kalpo vamervirekasya
tatsiddhirbastikalpanā||44||
siddhirbastyāpadāṃ ṣaṣṭho dravyakalpaḥ|
-------------------------------------------|45|
Sa. ata ūrdhvaṃ kalpasthānam| atra
kalpe vamanakalpaḥ| virecanakalpaḥ| vamanavirecanavyāpatsiddhiḥ| bastikalpaḥ|
bastivyāpatsiddhiḥ| ṣaṣṭho bheṣajakalpaḥ| ityevaṃ ṣaḍadhyāyāḥ,
kalpasiddhisthānam|
Ā. rā. vamanakalpādayaḥ ṣaṭ,
kalpasthānam|
--------------------------------------- ata uttaram| bālopacāre tadvyādhau
tadgrahe, dvau ca bhūtage||45|| janmāde'tha
smṛtibhraṃśe, dvau dvau vartmasu sandhiṣu| dṛktamoliṅganāśeṣu trayo, dvau dvau
ca sarvage||46|| karṇanāsāmukhaśirovraṇe,
bhaṅge bhagandare| granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam||47||
viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane| catvāriṃśo'napatyānāmadhyāyo
bījapoṣaṇaḥ||48|| ityadhyāyaśataṃ viṃśaṃ
ṣaḍbhiḥ sthānairudīritam| 48 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne āyuṣkāmīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
Sa. ata uttaraṃ,
ato'smātkalpasiddhisthānādūrdhvamuttaratantram| bālopacaraṇīyaḥ|
bālāmayapratiṣedhaḥ| bālagrahapratiṣedhaḥ| bhūtavijñānīyaḥ| bhūtapratiṣedhaḥ|
unmādapratiṣedhaḥ| apasmārapratiṣedhaḥ| vartmarogavijñānīyaḥ|
vartmarogapratiṣedhaḥ| sandhisitāsitarogavijñānīyaḥ| timirapratiṣedhaḥ|
liṅganāśapratiṣedhaḥ| sarvākṣirogavijñānīyaḥ| sarvākṣirogapratiṣedhaḥ|
karṇarogavijñānīyaḥ| karṇarogapratiṣedhaḥ| nāsārogavijñānīyaḥ|
nāsārogapratiṣedhaḥ| mukharogavijñānīyaḥ| mukharogapratiṣedhaḥ|
śirorogavijñānīyaḥ| śirorogapratiṣedhaḥ| vraṇavijñānīyapratiṣedhaḥ|
sadyovraṇapratiṣedhaḥ| bhaṅgapratiṣedhaḥ| bhagandarapratiṣedhaḥ|
granthyarbudaślīpadādivijñānīyaḥ| granthyarbudādipratiṣedhaḥ|
kṣudrarogavijñānīyaḥ| kṣudrarogapratiṣedhaḥ| guhyarogavijñānīyaḥ|
guhyarogapratiṣedhaḥ| viṣapratiṣedhaḥ| sarvaviṣapratiṣedhaḥ|
kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaḥ| mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaḥ| rasāyanādhyāyaḥ|
vājīkaraṇādhyāya iti| evamete catvāriṃśadadhyāyā uttaratantram| taditi bālasya
parāmarśaḥ| dvau dvāviti vartmani dvau, sandhau dvau, yathāsaṃkhyena| traya
iti dṛktamoliṅganāśeṣu pratyekamekaikaḥ| granthyādikṣudrarogaguhyarogeṣu
pṛthagdvayaṃ pratyekaṃ dvau dvau| anapatyānāmaprajānāṃ puṃsāṃ
catvāriṃśo'dhyāyo bījapoṣaṇaḥ śukravṛddhiheturiti| ityevamanena prakāreṇa,
saviṃśamadhyāyaśataṃ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ
sūtraśārīranidānacikitsākalpasiddhyuttaratantrairudīritamiti bhadram| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāna āyuṣkāmīyo'dhyāyaḥ prathamaḥ|| 1||
Ā. rā. bālopacaraṇīyādayaścatvāriṃśat,
uttaram| iti ṣaḍbhiḥ sthānairviṃśamadhyāyaśatamasmin śāstre uktam|
atrāyuṣkāmarogānutpādanadravādiśabdāḥ
āyuṣkāmīyarogānutpādanīyadgavadgavyavijñānīyādisaṃjñānāṃ lakṣakāḥ|
dinartvīhādiśabdāḥ dinacaryartucaryādisaṃjñānāṃ vācakāḥ|
śuddhyādayaḥ-śodhanādidravyagaṇāḥ| dṛksekaḥ-āścotanam| kṣārāgnikarmika
eko'dhyāyaḥ| madādayo-madātyayādayaḥ| viśi-viḍrogayoratīsāragrahaṇyoḥ|
mūtrite-mūtrarogayoḥ mūtrakṛcchra (mūtrāghāta) pramehayoḥ|
bhūtage-bhūtavijñānīyatatpratiṣedhayoḥ|
vartmasu-vartmarogavijñānapratiṣedhayoḥ|
sandhiṣu-sandhigatarogavijñānapratiṣedhayoḥ| dṛgādiṣu trayaḥ, na tu pratyekam|
sarvagādiṣu ṣaṭsu pratyekaṃ dvau, vijñānapratiṣedhabhedāt, vraṇe tu
vraṇasadyovraṇabhedāt| sarvage-sarvākṣiroge| bhaṅge-asthibhaṅge|
granthyādiprabhṛtiṣu triṣu pṛthak dvayaṃ, vijñānapratiṣedhabhedāt| anapatyānāṃ
bījapoṣaṇo-vājīkaraṇam| viṃśaṃviṃśatyuttaram| ityadhyāyasaṅgrahaḥ| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| adhyāya āyuṣkāmīyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 1||
|